Liberalizacja rynku energii elektrycznej szans¹ na rozwój us³ug

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Liberalizacja rynku energii elektrycznej szans¹ na rozwój us³ug"

Transkrypt

1 POLITYKA ENERGETYCZNA Tom 16 Zeszyt ISSN Rafa³ WIDERSKI* Liberalizacja rynku energii elektrycznej szans¹ na rozwój us³ug STRESZCZENIE. Artyku³ w swoim za³o eniu odpowiada na postawione pytanie badawcze: jak proces liberalizacji rynku energii elektrycznej wp³ywa na rozwój us³ug œwiadczonych w bran y elektroenergetycznej? Na wstêpie praca przedstawia krótk¹ genezê pierwszego w Europie procesu liberalizacji rynku energii elektrycznej, który by³ zapocz¹tkowany w Wielkiej Brytanii. Ponadto zosta³y opisane trudnoœci z klasyfikacj¹ coraz wiêkszej iloœci us³ug obecnych na liberalnych rynkach energii elektrycznej wed³ug œwiatowej organizacji handlu (WTO). Aspekt ten zosta³ podkreœlony równie w odniesieniu do Polskiej Klasyfikacji Wyrobów i Us³ug (PKWiU) oraz Polskiej Klasyfikacji Dzia³alnoœci (PKD). W czêœci pierwszej przedstawiono funkcjonowanie europejskiego hurtowego rynku energii elektrycznej, podmioty na nim obecne, strukturê wytwórcz¹ i g³ówne rynkowe centra handlu energi¹ w krajach cz³onkowskich Unii Europejskiej (UE). Nastêpnie zosta³ poruszony problem ograniczaj¹cy funkcjonowanie europejskiego rynku energii w UE, który polega na ma³ej iloœci i niewystarczaj¹cej zdolnoœci przesy³owej istniej¹cych sieciowych po³¹czeñ transgranicznych, zw³aszcza wœród pañstw z Europy Œrodkowo-Wschodniej. W drugiej czêœci zaprezentowano ogóln¹ strukturê i zasady funkcjonowania zliberalizowanego rynku energii elektrycznej w Polsce. Pocz¹wszy od opisu wspólnotowych i krajowych podstaw prawnych, poprzez zasadê unbundlingu, a koñcz¹c na konkurencyjnych i rynkowych formach handlu energi¹ elektryczn¹. W trzeciej czêœci zaprezentowano dynamiczny rozwój us³ug wynikaj¹cy z procesu liberalizacji rynku energii elektrycznej w Polsce. Poszczególne rodzaje us³ug zosta³y podzielone na trzy grupy. Pierwsz¹ grupê stanowi¹ us³ugi podstawowe, na które sk³adaj¹ siê przesy³ i dystrybucja oraz handel. Drug¹ grupê stanowi¹ uzupe³niaj¹ce us³ugi dodatkowe w postaci * Mgr doktorant, Kolegium Gospodarki Œwiatowej, Szko³a G³ówna Handlowa w Warszawie, 39

2 transmisji danych sieciami elektroenergetycznymi. Trzecia grupa to us³ugi zewnêtrzne, takie jak np. consulting czy audyt energetyczny. Artyku³ zakoñczony jest konkluzj¹ mówi¹c¹, e proces liberalizacji rynku energii elektrycznej znacznie przyspiesza rozwój us³ug œwiadczonych w bran y elektroenergetycznej. Jednoczeœnie mo emy stwierdziæ, e zarówno œwiatowe jak i polskie klasyfikacje us³ug nie nad¹ aj¹ za dynamicznym liberalnym rozwojem rynku energii elektrycznej i w przysz³oœci raczej pewne s¹ zmiany rozszerzaj¹ce te klasyfikacje. S OWA KLUCZOWE: elektroenergetyka, rynek energii, gie³dy energii, przesy³, dystrybucja, handel, us³ugi, klasyfikacja, liberalizacja Wprowadzenie Celem pracy jest przedstawienie dynamicznego procesu rozwoju us³ug œwiadczonych w bran y elektroenergetycznej, jaki generuje proces liberalizacji rynku energii elektrycznej. Natomiast zakres pracy obejmuje genezê europejskiego procesu liberalizacji rynku energii elektrycznej oraz prezentacjê kluczowych europejskich i krajowych regulacji prawnych, które wp³ynê³y na rozwój us³ug obecnych na tym rynku. Kluczow¹ kwesti¹ z tym zwi¹zan¹ jest równie poruszenie problemu uporz¹dkowania, pogrupowania i sklasyfikowania us³ug, które funkcjonuj¹ lub maj¹ szansê funkcjonowania na rynku energii elektrycznej. Pionierem liberalnych i zarazem radykalnych, jak na tamte czasy, przemian w bran y elektroenergetycznej by³a Wielka Brytania za rz¹dów Margaret Thatcher. Wprowadzony w tym kraju w 1989 r. Electricity Act regulowa³ równoczesn¹ prywatyzacjê przedsiêbiorstw energetycznych oraz oddziela³ wytwarzanie energii elektrycznej od jej przesy³u i dystrybucji. Sta³o siê to mo liwe dziêki rozwi¹zaniu monopolistycznej organizacji Central Electricity Generating Board. Kraje Europy Œrodkowej i Wschodniej, rozpoczynaj¹c w roku 1989 transformacjê ustrojow¹, objê³y ni¹ równie bran ê elektroenergetyczn¹, korzystaj¹c z brytyjskiego wzoru (Uberman 2011). Wyj¹tkowoœæ rynku energii elektrycznej wynika ze specyficznych cech towaru jakim jest energia elektryczna. Jest ona mo e jedynym towarem, którego podobnie jak us³ugi nie da siê magazynowaæ. Znany dotychczas powszechnie sposób magazynowania energii elektrycznej za pomoc¹ akumulatorów pozwala na gromadzenie jedynie znikomej jej iloœci. añcuch, od produkcji do konsumpcji energii, jest d³ugi i skomplikowany. Przed liberalizacj¹ rynku energii elektrycznej nie by³o podzia³u w ramach tego ³añcucha na towar i us³ugi. Brak ten spowodowany by³ pionow¹ integracj¹ tego przemys³u. Jeden dostawca wykonywa³ po prostu wszystkie czynnoœci, pocz¹wszy od wytworzenia energii, a po jej dystrybucjê do klientów koñcowych. The World Trade Organization (WTO), w ramach których funkcjonuj¹ regu³y General Agreement on Tariffs and Trade (GATT), dostrzega jednoczeœnie koniecznoœæ i trudnoœæ w dokonaniu rozró nienia pomiêdzy towarem a us³ugami na rynku energii elektrycznej. Œrodki dotycz¹ce wytworzenia energii elektrycznej okreœlone s¹ przez zasady handlu towarami GATT, podczas gdy powinny one w czêœci 40

3 handlowej dotyczyæ us³ugi i funkcjonowaæ zgodnie z zasadami handlu us³ugami The General Agreement on Trade in Services (GATS). Co wiêcej, w orzecznictwie WTO znane s¹ przypadki, e ten sam œrodek podporz¹dkowany jest regulacjom zarówno GATT, jak i GATS (Thomas, Hall 2006). Dzieje siê tak ze wzglêdu na to, e pañstwa cz³onkowskie WTO znajduj¹ siê na ró nych etapach procesu liberalizacji rynku energii elektrycznej, a niektóre nawet go nie zaczê³y (Information 2005). Ponadto niektóre kraje cz³onkowskie zaliczaj¹ czêœæ handlow¹ do procesu wytwarzania energii elektrycznej i tym samym pomijaj¹ mo liwoœci kwalifikacji jej jako us³ugi (Communication 1998, 2000). Ogólnie rzecz bior¹c, w grupie krajów i regionów nale ¹cych do WTO, które silnie orêduj¹ za wprowadzeniem klasyfikacji us³ugowej w czêœci handlowej, znaleÿli siê zwolennicy otwartego sektora elektroenergetycznego, tacy jak USA, UE, Norwegia, Chile i Japonia. Te pañstwa i regiony by³y jednymi z najbardziej agresywnych graczy w otwarciu ich krajowych rynków na konkurencjê. Natomiast aden z krajów cz³onkowskich nie kwestionuje tego, e przesy³ i dystrybucja energii jest us³ug¹ (Background 1998). W Polsce, zgodnie z definicj¹ Polskiej Klasyfikacji Wyrobów i Us³ug (PKWiU), us³ugê okreœla siê jako wszelkie czynnoœci œwiadczone na rzecz jednostek gospodarczych prowadz¹cych dzia³alnoœæ o charakterze produkcyjnym nie tworz¹ce bezpoœrednio nowych dóbr materialnych oraz wszelkie czynnoœci œwiadczone na rzecz jednostek gospodarki narodowej, a tak e na rzecz ludnoœci, przeznaczone dla celów konsumpcji indywidualnej, zbiorowej i ogólnospo³ecznej (PKWiU 2008). Zgodnie z t¹ metodologi¹ i klasyfikacj¹, us³ugi mo emy podzieliæ na: us³ugi produkcyjne czynnoœci bêd¹ce wspó³dzia³aniem w procesie produkcji, ale nie tworz¹ce bezpoœrednio nowych dóbr, wykonywane przez jedn¹ jednostkê gospodarcz¹ na zlecenie innej (budownictwo, handel, transport, ³¹cznoœæ, dystrybucja energii) (Rudawska 2009), us³ugi konsumpcyjne które stanowi¹ wszelkie czynnoœci zwi¹zane bezpoœrednio lub poœrednio z zaspokojeniem potrzeb ludnoœci (fizyczne i psychiczne, np. oœwiata, ochrona zdrowia, opieka spo³eczna, wypoczynek, sport) (Sobieraj 2010), us³ugi ogólnospo³eczne czynnoœci zaspokajaj¹ce potrzeby organizacyjne, porz¹dkowe oraz administracyjne gospodarki narodowej i spo³eczeñstwa jako ca³oœci (Dziennik 1997). Us³ugi w sferze produkcji pe³ni¹ istotn¹ rolê, poniewa dostarczaj¹ one sprawnych œrodków pracy oraz spe³niaj¹ funkcje procesów wytwórczych (Flejterski i in., red. 2005). Us³ugi przesy³u i dystrybucji energii w pierwszej kolejnoœci zaliczmy wiêc do us³ug produkcyjnych, ale mo emy dopasowaæ je w³aœciwie do wszystkich wy ej wymienionych obszarów us³ug. Podkreœla to ich gospodarcze i spo³ecznie znaczenie. W klasyfikacji PKWiU przesy³, dystrybucja oraz handel energi¹ uwzglêdnione s¹ jako us³ugi w sekcji D dzia³u 35 (patrz tab. 1). Natomiast Polska Klasyfikacja Dzia³alnoœci (PKD) wed³ug rozporz¹dzenia Rady Ministrów z 24 grudnia 2007 niestety nie opisuje bezpoœrednio us³ug przesy³u, dystrybucji i handlu energi¹ elektryczn¹. Kod D, czyli wytwarzanie i zaopatrywanie w energiê elektryczn¹ zosta³ zaliczony do dzia³alnoœci sektora przemys³owego i dopiero na podstawie kodu numerycznego podsekcji mo emy domniemywaæ, e posiada charakter us³ugi, choæ nie jest to takie oczywiste. 41

4 TABELA 1. Kwalifikacja us³ug przesy³u, dystrybucji oraz handlu energi¹ elektryczn¹ wed³ug PKWiU sekcja D TABLE 1. Classification of services in the transmission, distribution and trading of electricity by PKWiU section D Dzia³ 35 ENERGIA ELEKTRYCZNA, PALIWA GAZOWE, PARA WODNA, GOR CA WODA I POWIETRZE DO UK ADÓW KLIMATYZACYJNYCH 35.1 US UGI W ZAKRESIE PRZESY ANIA I DYSTRYBUCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ US UGI W ZAKRESIE PRZESY ANIA ENERGII ELEKTRYCZNEJ US UGI ZWI ZANE Z DYSTRYBUCJ ENERGII ELEKTRYCZNEJ US UGI ZWI ZANE Z HANDLEM ENERGI ELEKTRYCZN ród³o: -i.html 1. Europejski rynek energii Podstaw¹ prawn¹ wprowadzaj¹c¹ liberalne zmiany w krajach UE s¹ dyrektywy energetyczne oraz ich krajowe odpowiedniki w postaci specjalnych ustaw stanowi¹cych prawo energetyczne. Zawieraj¹ one opis celów, instytucji i narzêdzi regulacyjnych wobec energetyki. Europejskie mo liwoœci funkcjonowania rynku energii elektrycznej s¹ jednak ograniczone technicznymi mo liwoœciami jej przesy³u. W tym rynku mog¹ uczestniczyæ kraje, które s¹ wzajemnie po³¹czone systemami elektroenergetycznymi i praktycznie tworz¹ jednolity wspólny system. Aby system ten móg³ sprawnie funkcjonowaæ uczestnicy musz¹ spe³niaæ okreœlone techniczne parametry gwarantuj¹ce jego sprawne i wydajne funkcjonowanie. Awaria powsta³a w jednym z systemów krajowych udziela siê równie systemom krajów s¹siednich. Przyk³adem takim by³a pó³nocnoniemiecka awaria, maj¹ca miejsce w listopadzie 2006 roku, której efektem by³a przerwa w dostawie energii do Austrii, Belgii, Francji, Niemiec, W³och, Portugalii i Hiszpanii, na której ucierpia³o 10 milionów klientów. Kraje, których narodowe systemy wchodz¹ w sk³ad europejskiego systemu elektroenergetycznego nale ¹ do organizacji o nazwie European Networks of Transmission System Operators for Electricity (ENTSO-E) (rys. 1). Polski system elektroenergetyczny po³¹czony zosta³ z systemem krajów europejskich w dniu 18 paÿdziernika 1995 r. i w dalszym ci¹gu liczba po³¹czeñ jest zwiêkszana. Na podstawie trzeciego pakietu liberalizacyjnego zosta³a powo³ana ponadto organizacja ds. wspó³pracy urzêdów regulacji energetyki Agency for the Cooperation of Energy Regulators (ACER), która otrzyma³a znaczne uprawnienia w zakresie zatwierdzania planów rozwoju sieci i zasad jej funkcjonowania. W latach dziewiêædziesi¹tych proces liberalizacji wspólnego rynku europejskiego obj¹³ równie rynek energii elektrycznej. Powsta³e na skutek tych dzia³añ przedsiêbiorstwa sta³y siê uczestnikami rynku energii elektrycznej na skalê kontynentu europejskiego. Wœród 42

5 Rys. 1. Kraje cz³onkowskie ENTSO-E oraz polskie po³¹czenia transgraniczne ród³o: https://www.entsoe.eu/system-operations/regional-groups/ oraz are.waw.pl Fig. 1. The ENTSO-E members and the locations of Polish cross border connections najbardziej znanych uczestników europejskiego rynku energii znalaz³y siê nastêpuj¹ce firmy i grupy kapita³owe: niemieckie E.ON i RWE, szwedzki Vattenfall, belgijski Electrabel, francuski EdF, w³oski Enel, czeski CEZ czy hiszpañska Endesa (Motowidlak 2008). Aktualnie europejski rynek energii elektrycznej znajduje siê w fazie przejœciowej. Europejskie gie³dy energii elektrycznej koncentruj¹ siê na dzia³aniach zwi¹zanych z rozwojem po³¹czeñ mocy dostêpnych na wszystkich krajowych rynkach w jeden zintegrowany system, który umo liwia zakup energii poprzez kilka silnych regionalnych gie³d, na których w wyniku gry popytu i poda y ustalane s¹ jednolite i transparentne ceny transakcyjne, tzw. market coupling. Na skutek tych dzia³añ nastêpuje proces regionalizacji gie³d energii elektrycznej, który jest postrzegany jako etap poœredni przed stworzeniem jednolitego rynku energii elektrycznej w UE. W praktyce ten miêdzynarodowy handel hurtowy energi¹ elektryczn¹ jest realizowany w formie transakcji rynkowych zawieranych pomiêdzy poszczególnymi przedsiêbiorstwami lub za poœrednictwem regionalnych platform gie³dowych. W Europie gie³dowy handel energi¹ elektryczn¹ jest skoncentrowany wokó³ dwóch g³ównych oœrodków. Pierwszym znacz¹cym oœrodkiem jest skandynawska gie³da Nord Pool Spot, która wraz z grup¹ podmiotów zale nych w roku 2011 posiada³a oko³o 370 uczestników z 20 krajów (Nord Pool ). Natomiast drugim znacz¹cym oœrodkiem gie³dowym jest European Power Exchange EPEX Spot z siedzib¹ w Pary u. Gie³da ta zosta³a stworzona w drodze porozumienia niemieckiej gie³dy Euro- 43

6 pean Energy Exchange (EEX), z siedzib¹ w Lipsku i francuskiej gie³dy energii Powernext z siedzib¹ w Pary u. W grudniu 2010 r. tylko w ramach samej EEX uczestniczy³o ponad 267 podmiotów z 22 europejskich krajów (European 2012). W 2010 roku obrót energi¹ elektryczn¹ na gie³dzie Nord Pool Spot wyniós³ 310 TWh, natomiast obroty na EPEX Spot wynios³y 279 TWh (Paulsson 2011). Struktura wytwarzania energii elektrycznej w krajach europejskich determinowana jest przede wszystkim dostêpem do posiadanych zasobów paliw. Wiêksza czêœæ krajów swoj¹ podstawê wytwórcz¹ opar³a na paliwie, które stanowi wêgiel (kamienny i brunatny). Kraje, które maj¹ odpowiednie warunki wynikaj¹ce z ich geograficznego po³o enia, czêœæ energii wytwarzaj¹ np. w elektrowniach wodnych zaliczonych do OZE (g³ównie w Austrii i Szwecji). Pañstwa takie jak Szwecja, Francja i Belgia wiêcej ni po³owê swojej energii elektrycznej produkuj¹ w elektrowniach j¹drowych (Widerski 2011). Paliwo, z którego wytwarzana jest równie energia elektryczna stanowi gaz ziemny popularny w Holandii. Natomiast systematycznie roœnie udzia³ odnawialnych Ÿróde³ energii (OZE) w produkcji energii, który mo na zaobserwowaæ we wszystkich krajach europejskich (Vattenfall s 2006). Podstawow¹ barier¹, która ogranicza funkcjonowanie europejskiego rynku energii elektrycznej jest niedostateczna liczba i zdolnoœæ przesy³owa linii elektroenergetycznych ³¹cz¹cych krajowe systemy przesy³owe. Problem ten dotyczy g³ównie krajów z Europy Œrodkowej i Wschodniej. Niedostateczna zdolnoœæ przesy³owa po³¹czeñ transgranicznych polskiego systemu przesy³owego z systemami s¹siednich krajów (rys. 1) ogranicza mo - liwoœci zarówno importu, jak i eksportu energii. W roku 2011 polski eksport energii elektrycznej, rok do roku, przewy szy³ import z zagranicy i wyró ni³ siê 48% dynamik¹ wzrostu. Popyt na energiê elektryczn¹ z Polski bêdzie siê systematycznie zwiêksza³. Chocia by ze wzglêdu na pojawiaj¹ce siê zapotrzebowanie ze strony niemieckiego rynku wywo³ane ostatni¹ decyzj¹ rz¹du Angeli Merkel o wycofaniu siê z energetyki j¹drowej. Aktualny plan rozwoju niemieckiej energetyki opiera siê na zwiêkszeniu potencja³u farm wiatrowych zlokalizowanych na Morzu Pó³nocnym i pó³nocy kraju. Niestety, w parze z tym posuniêciem nie idzie proporcjonalny rozwój niemieckich sieci energetycznych. Niemcy, transportuj¹c energiê wiatrow¹ do oœrodków przemys³owych zlokalizowanych w po³udniowych landach, dodatkowo ograniczaj¹ zdolnoœæ przesy³ow¹ polskiego i czeskiego systemu. Dzieje siê tak ze wzglêdu na to, e pr¹d p³ynie po linii najmniejszego oporu, który fizycznie jest najs³abszy w³aœnie w Polsce. G³ównym elementem œwiadcz¹cym o rozwoju po³¹czeñ miêdzynarodowych polskiego systemu i zwiêkszeniu potencja³u eksportowego jest równie budowa tzw. mostu energetycznego Polska Litwa. Od czasu zamkniêcia w 2009 roku litewskiej elektrowni j¹drowej w Ingalinie, do czasu wybudowania nowego Ÿród³a energii, Litwa bêdzie zaopatrywaæ siê w energiê pochodz¹c¹ miêdzy innymi z Polski. 44

7 2. Struktura i zasady funkcjonowania rynku energii elektrycznej w Polsce Liberalizm (z ³ac. liberalis wolnoœciowy, od ³ac. liber wolny). Liberalizacja w sensie gospodarczym oznacza dzia³ania polegaj¹ce na ograniczeniu ingerencji pañstwa w funkcjonowanie mechanizmów rynkowych. Liberalizacja jest zazwyczaj elementem pakietu reform, których celem jest deregulacja okreœlonego rynku i zdynamizowanie rozwoju gospodarczego (NBP 2012). Na rynku energii elektrycznej przez proces liberalizacji rozumie siê wiêksz¹ konkurencjê, ograniczenie roli pañstwa, prze³amanie monopoli, poprawê efektywnoœci funkcjonowania sektora oraz obni kê cen energii (Evans 1989). Jednak e w literaturze nie ma jednej definicji liberalnego rynku energii elektrycznej, w ujêciu ogólnym mo na go zdefiniowaæ jako miejsce, zorganizowane zazwyczaj w sensie instytucjonalnym, gdzie dokonuj¹ siê akty kupna i sprzeda y czynników produkcji, produktów i us³ug (Szczygie³ 2003). Ujmuj¹c w bardziej szczegó³owy sposób, rynek energii elektrycznej mo na przedstawiæ jako miejsce dokonywania transakcji kupna i sprzeda y energii elektrycznej, mocy oraz us³ug energetycznych (Motowidlak 2010). Ponadto rynek energii elektrycznej mo emy okreœliæ jako zbiór kupuj¹cych i sprzedaj¹cych energiê elektryczn¹, posiadaj¹cych urz¹dzenia (wytwórcze i odbiorcze) przy³¹czone do wspólnej sieci oraz decyzji podjêtych przez te podmioty, a dotycz¹cych obrotów energi¹ elektryczn¹ oraz wykonywania us³ug systemowych i sieciowych na podstawie umów (Kalinowski, Wilczyñski 1998). G³ównym celem uruchomienia liberalnych mechanizmów rynkowych w bran y energetycznej jest zapewnienie racjonalnych cen energii dla jej nabywców przy jednoczesnym (Konkurencyjny 2012): zagwarantowaniu bezpieczeñstwa dostaw energii, wysokiej jakoœci energii elektrycznej i jakoœci obs³ugi odbiorców, wytwarzaniu energii w minimalnym stopniu zanieczyszczaj¹cym œrodowisko naturalne (poprzez emisjê tlenków wêgla (CO), siarki (SO) i azotu (NO) oraz innych zwi¹zków generuj¹cych efekt cieplarniany), zwiêkszeniu efektywnoœci wykorzystania energii, zagwarantowaniu rynkowej rentownoœci przedsiêbiorstw funkcjonuj¹cych w bran y elektroenergetycznej, zapewnieniu œrodków niezbêdnych na odtworzenie i rozwój infrastruktury technicznej, zwiêkszeniu iloœci us³ug rynkowych. Stworzenie konkurencyjnego rynku energii elektrycznej opiera siê na przeœwiadczeniu, e konkurencja pomiêdzy przedsiêbiorstwami z bran y energetycznej jest najlepszym sposobem na obni enie cen energii i podniesienie jakoœci obs³ugi klientów. Na liberalizacjê rynku energii elektrycznej sk³adaj¹ siê nastêpuj¹ce elementy: swobodny dostêp do sieci przesy³owych i dystrybucyjnych, prawo wyboru sprzedawcy, uwolnienie cen energii elektrycznej, wzrost œwiadczonych us³ug interrynkowych. W chwili obecnej na rynku energii elektrycznej prezes Urzêdu Regulacji Energetyki (URE) zatwierdza taryfy w zakresie obrotu 45

8 energi¹ elektryczn¹ jedynie dla gospodarstw domowych. Taryfy w zakresie obrotu energi¹ elektryczn¹ dla grup odbiorców przemys³owych nie s¹ ju zatwierdzane przez URE od stycznia 2008 r. Natomiast przesy³ i dystrybucja energii elektrycznej jako obszar monopolu naturalnego s¹ i bêd¹ w dalszym ci¹gu taryfowane Prawne zasady funkcjonowania rynku energii elektrycznej Liberalizacja rynku energii elektrycznej zosta³a okreœlona w prawie wspólnotowym na podstawie trzech dyrektyw. Dyrektywy nr 96/92/WE z 1996 roku, 2003/54/WE z 2003 roku oraz 2009/72/WE 2009 sk³ada³y siê kolejno na trzy tzw. pakiety liberalizacyjne. Nale y jednak pamiêtaæ, e konkretne zasady i regulacje dotycz¹ce liberalizacji sektora elektroenergetycznego okreœlone s¹ w Ÿród³ach prawa krajowego pañstw cz³onkowskich UE. W Polsce jest to ustawa Prawo energetyczne z dnia 10 kwietnia 1997 r. opublikowana w Dz. U. z 1997r. Nr 54, poz W praktyce liberalizacja rynku energii w Polsce przynios³a: demonopolizacjê runku energii; podzia³ na podsektory wytwarzania: wytwórców, przesy³ i dystrybucjê oraz handel energi¹; uwolnienie rynku; wzrost konkurencji; prywatyzacjê przedsiêbiorstw; powstanie rynkowych form obrotu energi¹ elektryczn¹. Ponadto powy sze akty prawne wprowadzi³y m.in.: kwestie otwarcia rynku energii elektrycznej na konkurencjê oraz dostêpu do sieci przesy³owych w oparciu o zasadê ang. Third Party Access (TPA). Zasada ta umo liwia odbiorcom koñcowym dokonanie swobodnego wyboru dostawcy energii elektrycznej; rozdzielenie poszczególnych rodzajów dzia³alnoœci tj. dystrybucji i przesy³u od wytwarzania i sprzeda y ang. unbundling; stopniowe otwieranie rynków energii elektrycznej polegaj¹ce na tym, e w kolejnych etapach coraz mniejsi odbiorcy nabywaj¹ prawo wyboru sprzedawcy. Od dnia 1 lipca 2007 r. prawo to uzyskali wszyscy odbiorcy, a wiêc i odbiorcy w postaci gospodarstwach domowych (Motowidlak 2010; Dobroczyñska i in. 2001; Winiarski, red. 1999). Z punktu widzenia rozwoju us³ug bardzo wa na jest dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/72/WE dotycz¹ca wspólnych zasad rynku wewnêtrznego energii elektrycznej uchylaj¹ca dyrektywê 2003/54/WE. Nak³ada ona na pañstwa cz³onkowskie miêkki obowi¹zek wdra ania inteligentnych rozwi¹zañ sieci Smart Grids. Bêdzie siê to wi¹za³o z podniesieniem efektywnoœci wykorzystania energii elektrycznej. Ponadto mo - liwe stanie siê równie aktywne uczestnictwo konsumentów w rynku dostaw energii elektrycznej. Wdro enie inteligentnych systemów pomiarowych bêdzie jednak uzale nione od ekonomicznej oceny wszystkich d³ugoterminowych kosztów i korzyœci dla rynku oraz dla indywidualnego konsumenta. W przypadku, gdy rozpowszechnianie inteligentnych liczników zostanie ocenione pozytywnie, na mocy dyrektywy inteligentne systemy pomiarowe bêd¹ musia³y siê znaleÿæ u 80% konsumentów do 2020 r. 46

9 2.2. Struktura rynku energii Zakup energii elektrycznej jest nierozerwalnie zwi¹zany z koniecznoœci¹ jej przesy³u od wytwórcy do klienta koñcowego. Kupuj¹c energiê elektryczn¹ klient nabywa: towar w postaci energii elektrycznej, us³ugê handlow¹, us³ugê przesy³u i dystrybucji energii. W zakresie us³ugi przesy³u i dystrybucji energii elektrycznej nabywcy nie posiadaj¹ mo liwoœci wyboru sieci, którymi zostanie przes³ana kupiona energia. Funkcjonuj¹ one w warunkach monopolu naturalnego. Stawki za przesy³ energii s¹ w tym przypadku regulowane przez URE. Natomiast w zakresie us³ugi handlowej odbiorca koñcowy ma swobodny wybór sprzedawcy. Rynek energii elektrycznej mo na podzieliæ wiêc na cztery grupy (Uczestnicy 2007): wytwórców, podmioty obrotu i handlu energi¹, podmioty zajmuj¹ce siê us³ug¹ przesy³u i dystrybucji oraz klientów koñcowych (rys. 2). Rys. 2. Struktura podmiotowa i us³ugowa rynku energii elektrycznej Fig. 2. Structure and the service area of the electricity market 2.3. Formy handlu energi¹ Prawo energetyczne sprzyja wszelkim formom i sposobom handlu energi¹. Na dzieñ dzisiejszy polski hurtowy rynek energii elektrycznej podzielony jest na trzy zasadnicze segmenty: rynek kontraktowy, rynek gie³dowy, rynek bilansuj¹cy. Natomiast rynek detaliczny w postaci gospodarstw domowych nie jest jeszcze w pe³ni wolny. Wyró niamy nastêpuj¹ce rynki energii elektrycznej: Rynek kontraktowy: gdzie handel energi¹ jest realizowany na podstawie kontraktów dwustronnych. Umowy te mog¹ byæ zawierane pomiêdzy wytwórcami energii a firmami handluj¹cymi energi¹ oraz instytucjonalnymi odbiorcami. Kontrakty na realizacjê dostaw energii s¹ zawierane w formie godzinowych harmonogramów. Rynek ten w 2011 roku stanowi³ 40 % udzia³ w sprzedanym wolumenie wytwórców (URE 2012). 47

10 Rynek gie³dowy: obejmuje handel na Towarowej Gie³dzie Energii (TGE). Handel energi¹ na TGE jest realizowany g³ównie na tzw. Rynku Dnia Nastêpnego (RDN). Transakcyjne ceny na gie³dzie s¹ to ceny równowagi pomiêdzy zleceniami sprzeda y i kupna energii elektrycznej. W ramach TGE funkcjonuje równie Rynek Terminowy Towarowy (RTT), na którym zawierane s¹ kontrakty terminowe na dostawê energii elektrycznej typu forward (tygodniowe, miesiêczne, kwartalne, roczne) (Grudziñski 2011). TGE zajmuje siê równie rynkowym obrotem prawami maj¹tkowymi do œwiadectw pochodzenia energii (RPM). Na gie³dzie energii handluje siê równie uprawnieniami do emisji CO 2. Obrót jednostkami European Unit Allowance (EUA) jest realizowany w formie transakcji spot. Równolegle funkcjonuje równie drugi m³odszy gie³dowy rynek energii elektrycznej, Rynek Energii Gie³dy Papierów Wartoœciowych (GPW), który dzia³a na bazie Platformy Obrotu Energi¹ Elektryczn¹ (POEE). Rynek ten jest miejscem zawierania transakcji dla wszystkich kategorii uczestników rynku energii, w tym producentów, spó³ek obrotu, odbiorców koñcowych oraz podmiotów zainteresowanych strategiami spekulacyjnymi. W ramach tego rynku funkcjonuje Rynek Dobowo-Godzinowy Energii Elektrycznej (REK GPW), który umo liwia dokonywanie bie ¹cych zakupów i sprzeda y energii elektrycznej z realizacj¹ w krótkiej, czterodniowej perspektywie czasowej. Dodatkowo na GPW funkcjonuje równie Rynek Terminowy Energii Elektrycznej (RTEE GPW). W przysz³oœci nieunikniona wydaje siê byæ konsolidacja tych dwóch gie³d w ramach jednego rynku gie³dowego. Gie³dowy handel energi¹ dynamicznie wzrós³ z 4,2% w 2010 r. do 58,7 % w 2012 r. wolumenu sprzeda y energii przez wytwórców (URE, 2012). Rynek bilansuj¹cy: jest specyficznym obszarem rynku energii, na którym nastêpuje bilansowanie ró nic pomiêdzy transakcjami zawartymi miêdzy poszczególnymi uczestnikami rynku, a rzeczywistym zapotrzebowaniem na energiê elektryczn¹. Rynek bilansuj¹cy jest wiêc rynkiem technicznym, na którym Operator Systemu Przesy³owego (OSP) dokonuje zakupów b¹dÿ sprzeda y energii bêd¹c stron¹ wszystkich transakcji. Za pomoc¹ rozliczenia tzw. jednostek grafikowych dokonuje siê zrównowa enia popytu i poda y energii na rynku energii elektrycznej (Midera 2011). W 2011 roku rynek bilansuj¹cy posiada³ 1,3% udzia³u w wolumenie sprzeda y wytwórców (URE 2012). Z drugiej strony obserwujemy rynek detaliczny, na którym ceny energii elektrycznej s¹ zatwierdzane przez URE. Uczestnikami tego rynku s¹ Operatorzy Systemów Dystrybucyjnych (OSD) oraz sprzedawcy energii elektrycznej w postaci przedsiêbiorstw obrotu energi¹. Ponadto wystêpuj¹ równie odbiorcy koñcowi (gospodarstwa domowe i ma³e przedsiêbiorstwa). Najwiêkszy udzia³ w sprzeda y energii elektrycznej maj¹ sprzedawcy zasiedziali (ang. incumbent supplier), którzy pozostali po wyodrêbnieniu OSD jako strona umów kompleksowych, tj. umów ³¹cz¹cych w sobie postanowienia umowy kupna sprzeda y i umowy dystrybucji. Liczba podmiotów posiadaj¹cych koncesjê na obrót energi¹ elektryczn¹ wynosi oko³o 310. Stronê popytow¹ w 85% stanowi¹ gospodarstwa domowe. Sprzeda energii dla tej grupy nie jest wysoka i stanowi oko³o jednej czwartej ca³kowitej sprzeda y energii elektrycznej. Rynek ten wykazuje siê niewielk¹ dynamik¹ pomimo obowi¹zywania zasady TPA (Pozycja 2011). W zakresie dokonania wyboru nowego sprzedawcy wci¹ pozostaj¹ do uregulowania kwestie sprzedawcy awaryjnego, czy jednego rachunku za energiê elektryczn¹ i dystrybucjê. 48

11 3. Us³ugi na rynku energii elektrycznej W literaturze przedmiotu istnieje wiele definicji us³ug. Na potrzeby niniejszej pracy zosta³a przyjêta definicja mówi¹ca, e us³ug¹ jest ka da czynnoœæ zawieraj¹ca w sobie element niematerialnoœci, która polega na oddzia³ywaniu na klienta lub posiadane przez niego przedmioty i nieruchomoœci, a która nie powoduje przeniesienia prawa w³asnoœci. Nie mo na byæ wiêc w³aœcicielem us³ugi, tylko w³aœcicielem efektu czynnoœci powsta³ej ze œwiadczonej us³ugi. W œwietle literatury przewa nie rozró niamy cztery cechy us³ug: niematerialnoœæ, niejednorodnoœæ, nierozdzielnoœæ, nietrwa³oœæ (Rudawska 2009; Flejterski i in., red. 2005). Na rynku energii elektrycznej mo emy rozró niæ wystêpowanie trzech typów us³ug: podstawowych, dodatkowych i zewnêtrznych. Us³ugi podstawowe i dodatkowe s¹ œwiadczone g³ównie przez operatorów systemów dystrybucyjnych oraz operatorów handlowych. Z tym, e us³ugi podstawowe wynikaj¹ z ich koncesyjnych obowi¹zków prowadzonej dzia³alnoœci operacyjnej, natomiast us³ugi dodatkowe to czynnoœci œwiadczone w ramach rozszerzonej dzia³alnoœci komercyjnej. Us³ugi podstawowe i dodatkowe nie koliduj¹ ze sob¹, raczej wzajemnie siê uzupe³niaj¹ wykorzystuj¹c tê sam¹ sieæ. Trzeci typ us³ug zewnêtrznych to us³ugi œwiadczone przez przedsiêbiorstwa zewnêtrzne bez potrzeby bezpoœredniego i permanentnego wykorzystania systemu przesy³owego jak np. consulting czy audyt energetyczny Us³ugi podstawowe Jednymi z najbardziej rozpoznawanych us³ug podstawowych, które wystêpuj¹ na rynku energii elektrycznej s¹ przesy³ i dystrybucja. Jest to doskona³y przyk³ad na to, e niektóre czynnoœci o charakterze us³ugowym s¹ bezpoœrednio i poœrednio powi¹zane z wytwórcami pr¹du, krótko mówi¹c z produkcj¹. Analizuj¹c us³ugê przesy³u i dystrybucji pod wzglêdem cechy niematerialnoœci mo emy stwierdziæ, e w sposób jednoznaczny nie mo emy nabyæ praw w³asnoœci do dostarczanego pr¹du. Ponadto atrakcyjnoœæ tej us³ugi powiêksza siê przez proces jej uzupe³niania i wspomagania z przedmiotem towarzysz¹cym, który stanowi wartoœæ u ytkow¹ np. czym by³by komputer bez dostêpu do pr¹du. Pr¹d posiada wiêc wiele praktycznych zastosowañ, bez których niewyobra alne jest funkcjonowanie w dzisiejszym œwiecie. Cecha niejednorodnoœci jest brana pod uwagê tylko z punktu widzenia pochodzenia, poniewa dostarczany pr¹d jest przesy³any z ró nych Ÿróde³, a póÿniej dodatkowo sprzedawany i dystrybuowany przez ró ne przedsiêbiorstwa. W œrodowisku wysoce skomplikowanego organizmu systemu przesy³owego i dystrybucyjnego magazynowanie, przechowywanie pr¹du jest w³aœciwe niemo liwe. Wartym podkreœlenia jest tu równie aspekt globalny, np. w Europie i wiêkszoœci krajów œwiata lokalna sieæ elektroenergetyczna niskiego napiêcia, tzn. doprowadzona bezpoœrednio do odbiorców indywidualnych, dostarcza pr¹du przemiennego o czêstotliwoœci 50 Hz, pod napiêciem fazowym 230 V. Natomiast np. w USA, Japonii i niektórych innych krajach spoza Europy standardy sieci elektroener- 49

12 getycznej s¹ inne, np. 60 Hz, pod napiêciem 127 V. Œwiadczy to o ró nym standardzie dystrybucji. Dodatkowo mo emy zauwa yæ, e tak jak w przypadku us³ugi wystêpuje jednoœæ miejsca i czasu np. w³¹czaj¹c lampê w domu jednoczeœnie odbieramy us³ugê przesy³u i dystrybucji energii. Dla odbiorcy nietrwa³oœæ us³ugi g³ównie polega na tym, e przesy³anego pr¹du nie mo e magazynowaæ czy przechowywaæ. Komplementarnoœæ us³ugi przesy³u pr¹du wystêpuje wtedy, gdy np. kupuj¹c czy buduj¹c dom musimy podpisaæ umowê na œwiadczenie us³ugi dystrybucji energii elektrycznej i dodatkowo mo emy wybraæ podmiot handlowy w postaci sprzedawcy. Nierozdzielnoœæ us³ug z wykonawcami us³ug mo emy zaobserwowaæ, gdy odbieraj¹c us³ugi dystrybucji przez ca³y czas jesteœmy przy- ³¹czeni do sieci. Dodatkowo mo emy zauwa yæ, e istnieje ca³y rynek us³ug systemowych, który funkcjonuje na poziomie Krajowego Systemu Elektroenergetycznego (KSE) i zalicza siê do grupy us³ug podstawowych. Us³ugi systemowe zapewniaj¹ zachowanie okreœlonych parametrów sprawnoœci i jakoœci pracy systemu elektroenergetycznego i s¹ one wykorzystywane g³ównie przez OSP. Us³ugi systemowe to miêdzy innymi: operacyjna rezerwa mocy, udzia³ w automatycznej regulacji napiêcia i mocy, praca z przeci¹ eniem sieci. Funkcjonowanie rynku us³ug systemowych jest wiêc œciœle zwi¹zane z warunkami bilansowania kontraktów handlowych na hurtowym rynku energii. Zakres dostêpnych us³ug systemowych okreœla równie Instrukcja Ruchu i Eksploatacji Sieci Przesy³owej (IRiESP) (Instrukcja 2010). Rynek bilansuj¹cy korzysta wiêc z us³ug systemowych, które s¹ niezbêdne do realizacji funkcji techniczno-handlowej. OSP pozyskuje za ich pomoc¹ œrodki techniczne do bilansowania chwilowych wartoœci mocy w systemie oraz dokonuje rozliczenia niezbilansowanych przep³ywów energii w stosunku do pozycji kontraktowych. Do grupy us³ug podstawowych i potrzebnych do sprawnego funkcjonowania rynku bilansuj¹cego mo emy zliczyæ równie us³ugi zwi¹zane z handlem energi¹ elektryczn¹ realizowanym przez Operatorów Handlowych (OH) (gie³dy energii elektrycznej). Us³ugi OH polegaj¹ g³ównie na: zg³oszeniach umów sprzeda y energii elektrycznej oraz zg³oszeniach grafików wymiany miêdzysystemowej. Dodatkowo wystêpuj¹ us³ugi œwiadczone przez Operatorów Handlowo-Technicznych (OHT) w zakresie tworzenia zbilansowanych wytwórczych i odbiorczych grafików pracy oraz przekazywanie ich do OSP. Ponadto w przysz³oœci czêœæ tych us³ug bêdzie œwiadczona przez Operatora Pomiarów (OP), co bêdzie polega³o na codziennym przetwarzaniu danych dobowo-godzinowych z wszystkich punktów pomiarowych i przekazaniu ich dalej. W zakresie œwiadczenia us³ug pomiarowych z ca³¹ pewnoœci¹ powstan¹ nowe podmioty rynkowe Us³ugi dodatkowe Liberalizacja rynku energii wprowadzi³a dynamiczne wydzielenie systemu przesy³owego. Spowodowa³o to jego wiêksze, efektywniejsze wykorzystanie i rozwój us³ug nie zwi¹zanych bezpoœrednio z dzia³alnoœci¹ koncesyjn¹ i operacyjn¹ OSP. Nale y podkreœliæ, e dziêki sieci, a zw³aszcza œwiat³owodom umieszczonym na liniach elektroenergetycznych, istnieje mo liwoœæ oprócz przesy³u pr¹du œwiadczenia us³ug dodatkowych, takich jak: 50

13 dostêp do internetu, transmisja danych g³osowych, a tak e hosting i kolokacja. Grupê tych us³ug okreœla siê mianem ang. Virtual Private Network. G³ównym œwiadczeniodawc¹ wy ej wymienionych us³ug w Polsce jest firma EXATEL SA, która powsta³a w 1993 r. z po³¹czenia dwóch firm Tel-Energo i Telbank. Spó³ka ta prowadzi dzia³alnoœæ telekomunikacyjn¹ w œrodowisku energetycznym i dzier awi sieæ œwiat³owodów od Polskich Sieci Elektroenergetycznych Operator SA (Posiedzenie 2011). Warto wspomnieæ te, e Exatel SA powsta³ z inicjatywy wszystkich znacz¹cych przedsiêbiorstw elektroenergetycznych w kraju. Dodatkowo, jak ka da dzier awa, tak i ta jest us³ug¹ i jest odp³atna na warunkach rynkowych. Obecnie systemy elektroenergetyczne wszystkich krajów UE wykorzystuj¹ sieci œwiat³owodowe do kierowania prac¹ tych systemów i zarz¹dzania nimi. Przewód œwiat³owodowy, który zast¹pi³ tradycyjny przewód odgromowy w liniach wysokich napiêæ, sta³ siê sta³ym elementem ka dej nowej inwestycji zwi¹zanej z budow¹ linii elektroenergetycznych. Polsko-amerykañska firma Pattern Communications wprowadzi³a w Krakowie us³ugê dostêpu do internetu poprzez gniazdko elektryczne we wspó³pracy z krakowskim Zak³adem Energetycznym. W 2003 r. by³o pierwsze w Polsce komercyjne wdro enie tej us³ugi zwanej ang. Powerline Communications (PLC). Dodatkowym plusem tej us³ugi jest, e dane mog¹ byæ przesy³ane z prêdkoœci¹ do 3 Mb/s. Do tej pory us³uga PLC znalaz³a komercyjne zastosowanie jeszcze tylko w Niemczech i Szwecji. Dziêki zastosowaniu specjalnych urz¹dzeñ (modemów) pozwala ona na przesy³anie danych poprzez istniej¹ce okablowanie energetyczne jej zalet¹ jest wiêc przede wszystkim potencjalnie du a dostêpnoœæ. Na razie PLC jest stosunkowo nowym i jeszcze ma³o popularnym rozwi¹zaniem, tak e na œwiecie. Us³uga ta bêdzie siê rozwijaæ w miarê rozwoju dostêpnej technologii i bêdzie korzystaæ z efektu usprawniaj¹cego dzia³ania us³ugowe ang. performance effect oraz funkcjonalnoœci ang. funkcional effect (Rudawska 2009). Ten rodzaj us³ug bêdzie siê rozwija³, poniewa us³ugi przesy³ania danych i informacji tymi samymi przewodami, którymi doprowadza siê do mieszkañ pr¹d, maj¹ jedn¹ powa n¹ zaletê nie wymagaj¹ instalowania dodatkowego okablowania Us³ugi zewnêtrzne Us³ugi zewnêtrzne realizowane s¹ na zlecenie operatorów i uczestników systemu elektroenergetycznego przez firmy zewnêtrzne na zasadach outsourcingu. Po czêœci stanowi¹ pewn¹ pochodn¹ us³ug podstawowych i dodatkowych, ale nie wykorzystuj¹ bezpoœrednio systemu przesy³owego i dystrybucyjnego. Jedn¹ z najbardziej popularnych us³ug zewnêtrznych jest audyt energetyczny, nazywany równie us³ug¹ ekspertyzy, która zlecana jest przez odbiorców instytucjonalnych. Zosta³ on sklasyfikowany jedynie w PKWiU na doœæ ogólnym poziomie w dziale 71 jako pozosta³e us³ugi w zakresie badañ i analiz technicznych. Celem audytu jest zalecenie konkretnych rozwi¹zañ technicznych, organizacyjnych i formalnych wraz z okreœleniem ich op³acalnoœci. G³ównym celem audytu elektroenergetycznego jest optymalizacja zu ycia energii elektrycznej w budynkach, instalacjach i wewnêtrznych sieciach przesy³owych. Do g³ównych czynnoœci us³ugowych zaliczamy m.in.: 51

14 wykonanie pomiarów i rejestracja termograficzna wszystkich udostêpnionych rozdzielni elektrycznych; wykonanie pomiaru termograficznego z kategoryzacj¹ usterek. Pomiar zawiera zarejestrowane termogramy równie prawid³owo dzia³aj¹cych elementów rozdzielni obiektu; wydawanie ratingu termograficznego obiektu; wykonanie inwentaryzacji udostêpnionych stacji zasilaczy, oœwietlenia i liczników mediów energetycznych; zlecenie instalacji zdalnych elementów pomiarowych systemu Intelligent System for Automatic Reading ISAR do rejestracji danych z liczników energii elektrycznej. Modu³y komunikacji wykorzystuj¹ do transmisji danych istniej¹c¹ sieæ 230V, PLC; wykonanie opracowañ wyników pomiarów na podstawie wybranych funkcji inteligentnych sieci: zdalny odczyt liczników energii elektrycznej, dynamiczna obserwacja stanu odbioru sieci, zdalne od³¹czenie i pod³¹czenie odbiorców, mo liwoœci wykrycia strat energetycznych, wykrycie nielegalnego miejsca poboru energii, wykrycie ingerencji w monitorowane liczniki, archiwizacja odczytanych wartoœci, wskazanie metod organizacyjnych i inwestycyjnych skoncentrowanych na ograniczeniu kosztów eksploatacji audytowanego obiektu (Szczebrowski 2011). Ponadto mo emy wyró niæ ca³y wachlarz us³ug doradczych i consultingowych mocno zwi¹zanych z rozwojem rynku energii elektrycznej. Us³ugi te towarzysz¹ wykonywanym pracom zwi¹zanym z odtworzeniem i zwiêkszeniem mocy zainstalowanej w polskim sektorze elektroenergetycznym. W ostatnich latach bardzo dynamicznie wzros³a liczba œwiadczonych us³ug w zakresie doradztwa technicznego inwestorów, studium lokalizacyjnego, studium wykonalnoœci oraz analizy techniczno-ekonomicznej dotycz¹cej planowanych nowych inwestycji energetycznych oraz strategii rozwoju istniej¹cej infrastruktury elektroenergetycznej w perspektywie nastêpnych lat. Dodatkowo mo emy zaobserwowaæ us³ugi zewnêtrzne ruchowo-eksploatacyjne œwiadczone przez firmy zewnêtrzne na rzecz OSP lub OSD, które mog¹ wynikaæ z audytu wewnêtrznego i dotycz¹ bie ¹cego stanu sieci. Us³ugi te stanowi¹ pochodn¹ us³ug wynikaj¹cych z utrzymania i rozwoju infrastruktury ruchowo-eksploatacyjnej sieci, mo emy do nich zaliczyæ m.in.: budowê, utrzymanie, przebudowê i konserwacjê stacji i linii energetycznych, utrzymanie terenu wokó³ obiektów energetycznych (koszenie trawy, okresowe wycinki zadrzewienia w pobli u stacji i linii NN i WN), wykonywanie zabiegów eksploatacyjnych na urz¹dzeniach elektroenergetycznych, przygotowywanie dokumentacji technicznej i fotograficznej obiektów energetycznych, us³ugi laboratorium np. badania laboratoryjne przekaÿników, systemy ochrony technicznej obiektów stacyjnych, systemy lokalizacji miejsc zwarcia w sieci przesy³owej. 52

15 Wnioski Proces liberalizacji rynku energii elektrycznej m.in. przez unbundling czy przez wprowadzenie zasady TPA znacz¹co przyspieszy³ rozwój us³ug œwiadczonych na tym rynku. Mo emy zaobserwowaæ, e oprócz us³ug podstawowych wynikaj¹cych z dzia³alnoœci koncesyjnej OSP i OSD wystêpuj¹ równie us³ugi œwiadczone przez spó³ki obrotu i operatorów handlowych. Ponadto bardzo perspektywiczne mog¹ okazaæ siê us³ugi dodatkowe w postaci dostêpu do internetu z domowego gniazdka elektrycznego. Choæ w tym zakresie wa ny bêdzie rozwój technologii PLC, gdy sieci elektroenergetyczne nie by³y projektowane do przesy³ania sygna³ów o du ych czêstotliwoœciach i mog¹ powodowaæ zak³ócenia fal radiowych. W dalszym ci¹gu w grupie us³ug dodatkowych stabilnym wzrostem bêd¹ cieszy³y siê us³ugi telekomunikacyjne œwiadczone na rzecz klientów biznesowych np. w formie dostêpu do internetu, czy transmisji danych g³osowych. W zakresie us³ug zewnêtrznych w dalszym ci¹gu bêd¹ siê rozwijaæ us³ugi w postaci audytu czy consultingu. Za spraw¹ planowanej nowelizacji prawa energetycznego rynek us³ug bêdzie siê dynamicznie rozwija³ w obszarze wspó³pracy przemys³u Technologii Informacyjnych i Komunikacyjnych (ICT), operatorów telekomunikacyjnych z operatorami systemu przesy³u i dystrybucji energii elektrycznej. Zapisy dyrektywy nr 2009/28/WE o promocji odnawialnych Ÿróde³ energii, bêd¹ determinowa³y rozwój wszystkich trzech typów us³ug, g³ównie w zakresie budowy sieciowych systemów rozproszonych, czego naturaln¹ konsekwencj¹ bêdzie dynamiczny wzrost us³ug œwiadczonych przez jednostki badawczo-rozwojowe oraz firmy zajmuj¹ce siê wdra aniem systemów pomiarowych. Us³ugi wdro enia inteligentnych sieci Smart Grids, w tym zw³aszcza inteligentnego opomiarowania Smart Metering, s¹ istotne z trzech powodów. Po pierwsze ze wzglêdu na to, e optymalizuj¹ pracê sieci energetycznej. Po drugie, sprzyjaj¹ ograniczeniu kosztów zarz¹dzania dostawami energii. Po trzecie, u³atwi¹ integracjê odnawialnych Ÿróde³ energii z systemem przesy³u i dystrybucji. Nie nale y zapomnieæ, e us³ugi te bêd¹ jednak ograniczone technicznymi mo - liwoœciami wykorzystania istniej¹cej infrastruktury. W dalszej perspektywie pojawi siê techniczna mo liwoœæ wzmocnienia us³ug podstawowych w zakresie bilansowania systemu pomiêdzy elektrownie systemowe a wytwórców rozproszonych. Na pewno wci¹ wa ne pozostan¹ us³ugi zewnêtrze w postaci doradztwa technicznego oraz budowy linii wysokich napiêæ pr¹du sta³ego. Dodatkowo na niedu ¹ skalê coraz czêœciej bêd¹ siê pojawiaæ mo liwoœci us³ugowe w zakresie rozwoju motoryzacji elektrycznej i rozproszonych odnawialnych Ÿróde³ energii. W dalszym ci¹gu czeœæ miêdzynarodowych regu³ GATT i GATS nie nad¹ a za w³aœciwym sklasyfikowaniem i pogrupowaniem us³ug wystêpuj¹cych w œwiatowych systemach elektroenergetycznych. Wynika to z dynamicznego procesu liberalizacji rynków energii trwaj¹cych na ca³ym œwiecie. W Polsce us³ugi obecne na runku energii s¹ w wiêkszoœci sklasyfikowane w PKWiU, jednak nieustanny dynamiczny charakter tego rynku powoduje, e rynek wyprzedza tê klasyfikacjê us³ugow¹. Natomiast wed³ug klasyfikacji PKD us³ugi s¹ zakwalifikowane do sektora produkcyjnego, który warto by³oby rozszerzyæ o nazewnictwo us³ugowe, np. o dodatkowy podsektor us³ug produkcyjnych. Wci¹ mo emy zaobserwowaæ, 53

16 e w PKD ma³o przejrzyœcie sklasyfikowane s¹ us³ugi przesy³u i dystrybucji energii elektrycznej, audytu energetycznego czy transmisji danych g³osowych sieciami elektroenergetycznymi, co w przysz³oœci powinno wp³yn¹æ na ich dok³adniejsze sklasyfikowanie. Literatura Background Note by the WTO Secretariat Energy Services, S/C/W/52, WTO, 9 September, 1998, s. 9. Communication from the United States on Classification of Energy Services to the WTO Committee on Specific Commitments (under GATS), S/CSC/W/27, WTO, 18 May, 2000, s. 3. Communication from the United States on Energy Services to the WTO Council for Trade in Services, S/C/W/58, WTO, 20 October, 1998, s DOBROCZYÑSKA i in DOBROCZYÑSKA A., JUCHNIEWICZ L., ZALESKI B, 2001 Regulacja energetyki w Polsce.Wydawnictwo Adam Marsza³ek, Warszawa Toruñ, s. 90. Dziennik Ustaw 1997 nr 42 poz Rozporz¹dzenie Rady Ministrów z dnia 18 marca 1997 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Wyrobów i Us³ug (PKWiU). European Energy Exchange 2010, EVANS R., 1989 Property Rights, Markets and Competition in Electricicty Supply. [W:] Privatisation and Competition. A Market Prospectus, Wyd. Veljanovski, IEA s.137. FLEJTERSKI i in. red FLEJTERSKI S., PANASIUK A., PERENC J., ROSA G. (red.), 2005 Wspó³czesna ekonomika us³ug. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s. 14, 43. GRUDZIÑSKI Z., 2011 Ceny energii elektrycznej w kontekœcie wdro enia obligatoryjnego handlu na gie³dzie energii. Polityka Energetyczna t. 11, z. 2, Wyd. IGSMiE PAN, Kraków, s oraca-woda-i.html. https://www.entsoe.eu/system-operations/regional-groups/.id=121&pageid=608. Information note by the secretariat, Council for Trade in Services Energy Services, Special Session, 21 September 2005, WTO JOB(05)/204, s. 1. Instrukcja Ruchu i Eksploatacji Sieci Przesy³owej IRiESP 2010, Bilansowanie systemu i zarz¹dzanie ograniczeniami systemowymi, Wersja 1.0. Polskie Sieci Elektroenergetyczne, zatwierdzona decyzj¹ Prezesa URE nr DPK (6)/2010/KS z dnia 23 lipca 2010 r. z póÿniejszymi zmianami z dnia paÿdziernika 2010 r. s KALINOWSKI T., WILCZYÑSKI A., 1998 Rynki w gospodarce energetycznej. Energetyka nr 6, s Konkurencyjny rynek energii elektrycznej komu jest potrzebny? URE MIDERA A., 2011 Aktywny odbiorca energii elektrycznej na rynku bilansuj¹cym w Polsce. Elektroenergetyka Wspó³czesnoœæ i Rozwój, Wydawnictwo Polskie Sieci Elektroenergetyczne Operator SA, Warszawa, nr 4 [10], s MOTOWIDLAK T., 2008 Podmiotowa struktura europejskiego rynku energii elektrycznej. Polityka Energetyczna t. 14, z. 1, Wyd. IGSMiE PAN, Kraków, s MOTOWIDLAK T., 2010, Efekty wdra ania polityki energetycznej UE w zakresie rynku energii elektrycznej. Wydawnictwo Uniwersytetu ódzkiego, tom 1 s.37. NBP, 2012, s. Nordpool Spot 2011, 54

17 PAULSSON I., 2011 article: Nord Pool, Epex Spot Exchanges Plan Joint London-Based Power Platform, Bloomberg, London exchanges-plan-joint-london-based-power-platform.html. PKWiU, 2008 Zasady Metodyczne Polskiej Klasyfikacji Wyrobów i Us³ug, punkt 4 Zakres Rzeczowy, klasyfikacjiwyrobow-i-uslug-pkwiu.html. Posiedzenie sejmu 6 kadencji, nr 95, , wypowiedÿ Zdzis³awa Gawlika Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Skarbu Pañstwa, debata6.nsf/main/6e88444c. RUDAWSKA I. (red.), 2009 Us³ugi w gospodarce rynkowej. PWE, Warszawa, s , SOBIERAJ M., 2010 Trendy w sektorze us³ug i na rynku edukacyjnym województwa dolnoœl¹skiego. Tom 5, 4P research mix, Warszawa, s SZCZEBROWSKI J., 2011 Generacja rozproszona oraz sieci Smart Grid wirtualne elektrownie. Polityka Energetyczna t. 11, z. 2, Wyd. IGSMiE PAN, Kraków, s SZCZYGIE L., 2003 Model rynku energii elektrycznej. Biblioteka Regulatora, 2003 s. THOMAS S., HALL D., 2006 GATS and the Electricity and Water Sectors, Public Services International Research Unit (PSIRU), Business School, University of Greenwich, Park Row, London SE10 9LS, U.K, March, s UBERMAN R., 2011 W³asnoœæ pañstwowa przedsiêbiorstw sektora paliwowo-energetycznego w kontekœcie polityki bezpieczeñstwa energetycznego. Polityka Energetyczna t. 14, z. 1, Wyd. IGSMiE PAN, Kraków, s. 44. Uczestnicy rynku i formy handlu energi¹. CIRE 2007, CIRE.pl, cire.pl/item, 27178,7.html. URE, 2012, s. ke_rynku_ energii_elektrycznej_opracowana_na_podstawie_.html Vattenfall s views on the electricity market 2006, Vattenfall, 2006, s. 7. WIDERSKI R., 2011 Potrzeby inwestycyjne sektora elektroenergetycznego. Wspólne Sprawy, Biuletyn Zarz¹du G³ównego SITG, Katowice, s. 9. WINIARSKI B. (red.), 1999 Polityka ekonomiczna. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s. 27. Rafa³ WIDERSKI The liberalization of the electricity market as an oportunity for developing of services Abstract This article answers the following research question: how does the process of liberalization of the electricity market affects the development of services related to the electrical sector? The article starts by presenting a brief genesis of the liberalization of electricity markets around the world, which began 55

18 in the UK. The article also reviews the difficult classification of the growing portfolio of services defined by the World Trade Organization WTO, which are present in liberalized electricity markets. This aspect was also emphasized in relation to the Polish Classification of Goods and Services (PKWiU) and the Polish Classification of Activities (PKD). The first part of the article presents the functioning of the European electricity market, the major players in the market, and the structure of the European electricity trading market. The limitations of the European electricity market is functioning were also presented, limitations which are due to the limited number of cross border network connections and their insufficient capacity for certain European countries. The second part of the article presents the complicated structure of and the rules for operating within the liberalized electricity market in Poland. It begins with a community description and the local legal basis provided by the rule of unbundling, ending with competitive and market forms of electrical energy trading. The third part of the article presents the dynamic development of services resulting from the liberalization of the electricity market in Poland. Different types of services were divided into three groups. The first group consists of basic services, which include transmission and distribution as well as trade. The second group consists of the additional basic services such as data transmission via the electricity networks. The third group includes external services such as consulting, advisory, or energy audits. The analysis concludes that liberalization of the electricity market significantly accelerates the development of services provided in the electrical sector. In addition, can be concluded that WTO and Polish classifications of services have not kept up with the dynamic development of the services electricity market, so future changes are certain. KEY WORDS: electricity, energy markets, power exchanges, transmission, distribution, retail, services, liberalization, classifications.

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

Rynek energii. Podmioty rynku energii elektrycznej w Polsce

Rynek energii. Podmioty rynku energii elektrycznej w Polsce 4 Rynek energii Podmioty rynku energii elektrycznej w Polsce Energia elektryczna jako towar Jak każdy inny towar, energia elektryczna jest wytwarzana przez jej wytwórców, kupowana przez pośredników, a

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 Cel zadania: Zaplanować 20-letni plan rozwoju energetyki elektrycznej w Polsce uwzględniając obecny

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA RUCHU I EKSPLOATACJI SIECI DYSTRYBUCYJNEJ

INSTRUKCJA RUCHU I EKSPLOATACJI SIECI DYSTRYBUCYJNEJ INSTRUKCJA RUCHU I EKSPLOATACJI SIECI DYSTRYBUCYJNEJ Część ogólna Tekst obowiązujący od dnia:. SPIS TREŚCI I.A. Postanowienia ogólne... 3 I.B. Podstawy prawne opracowania IRiESD... 3 I.C. Zakres przedmiotowy

Bardziej szczegółowo

Zmiany na rynku energii elektrycznej w Polsce 2013/2014

Zmiany na rynku energii elektrycznej w Polsce 2013/2014 Zmiany na rynku energii elektrycznej w Polsce 2013/2014 Coroczne spotkanie przedstawicieli Towarzystwa Rozwoju Małych Elektrowni Wodnych Marek Kulesa dyrektor biura TOE Ślesin, 29 listopada 2013 r. Zakres

Bardziej szczegółowo

Wdrożenie systemu Inteligentnego Opomiarowania (AMI) w Energa-Operator. 8 grudnia 2010

Wdrożenie systemu Inteligentnego Opomiarowania (AMI) w Energa-Operator. 8 grudnia 2010 Wdrożenie systemu Inteligentnego Opomiarowania (AMI) w Energa-Operator 8 grudnia 2010 Agenda Cel i zakres wdrożenia Inteligentnego Opomiarowania Status projektu Standaryzacja i interoperacyjność Kluczowe

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA RUCHU I EKSPLOATACJI SIECI DYSTRYBUCYJNEJ

INSTRUKCJA RUCHU I EKSPLOATACJI SIECI DYSTRYBUCYJNEJ FIRMA OPONIARSKA D BICA S.A. w D bicy INSTRUKCJA RUCHU I EKSPLOATACJI SIECI DYSTRYBUCYJNEJ CZ OGÓLNA Tekst obowi zuje od dnia: data:15.02.2012 wersja:1 Strona 1 z 7 SPIS TRE CI I.A. Postanowienia Ogólne...

Bardziej szczegółowo

revati.pl Drukarnia internetowa Szybki kontakt z klientem Obs³uga zapytañ ofertowych rozwi¹zania dla poligrafii Na 100% procent wiêcej klientów

revati.pl Drukarnia internetowa Szybki kontakt z klientem Obs³uga zapytañ ofertowych rozwi¹zania dla poligrafii Na 100% procent wiêcej klientów revati.pl rozwi¹zania dla poligrafii Systemy do sprzeda y us³ug poligraficznych w internecie Drukarnia Szybki kontakt z klientem Obs³uga zapytañ ofertowych Na 100% procent wiêcej klientów drukarnia drukarnia

Bardziej szczegółowo

Zadania regulatora w obszarze utrzymania bezpieczeństwa dostaw energii

Zadania regulatora w obszarze utrzymania bezpieczeństwa dostaw energii Zadania regulatora w obszarze utrzymania bezpieczeństwa dostaw energii Sławomir Siejko Konferencja Gospodarka jutra Energia Rozwój - Środowisko Wrocław 20 stycznia 2016 r. Prezes Rady Ministrów Regulator

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

Zmiany na rynku energii elektrycznej

Zmiany na rynku energii elektrycznej Zmiany na rynku energii elektrycznej Autor: Przemysław Zaleski Trudne początki Rynek energii elektrycznej swoje początki wiąże z dostrzeżeniem konieczności liberalizacji rynku energii elektrycznej. Niewątpliwie

Bardziej szczegółowo

Rynek energii odnawialnej w Polsce. Małgorzata Niedźwiecka Małgorzata Górecka-Wszytko Urząd Regulacji Energetyki w Szczecinie

Rynek energii odnawialnej w Polsce. Małgorzata Niedźwiecka Małgorzata Górecka-Wszytko Urząd Regulacji Energetyki w Szczecinie Rynek energii odnawialnej w Polsce Małgorzata Niedźwiecka Małgorzata Górecka-Wszytko Urząd Regulacji Energetyki w Szczecinie Historia reform rynkowych w Polsce: 1990r. rozwiązanie Wspólnoty Energetyki

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania rozwoju miasta

Uwarunkowania rozwoju miasta AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE Część 06 Uwarunkowania rozwoju miasta W 880.06 2/9 SPIS TREŚCI 6.1 Główne czynniki

Bardziej szczegółowo

ROZPORZ DZENIE MINISTRA GOSPODARKI z dnia 11 sierpnia 2000 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiêbiorstwa energetyczne.

ROZPORZ DZENIE MINISTRA GOSPODARKI z dnia 11 sierpnia 2000 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiêbiorstwa energetyczne. ROZPORZ DZENIE MINISTRA GOSPODARKI z dnia 11 sierpnia 2000 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiêbiorstwa energetyczne. (Dz. U. Nr 75, poz. 866, z dnia 15 wrzeœnia 2000 r.) Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

JAK POPRAWIĆ KONKURENCYJNOŚĆ RYNKU ENERGII ELEKTRYCZNEJ W POLSCE

JAK POPRAWIĆ KONKURENCYJNOŚĆ RYNKU ENERGII ELEKTRYCZNEJ W POLSCE JAK POPRAWIĆ KONKURENCYJNOŚĆ RYNKU ENERGII ELEKTRYCZNEJ W POLSCE Grzegorz Onichimowski Prezes Zarządu NEUF 2007 Nowa Energia- User Friendly październik 2007, Warszawa Konkurencja na REE czy da się konkurować

Bardziej szczegółowo

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy Agnieszka Miler Departament Rynku Pracy Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Spo³ecznej Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy W 2000 roku, zosta³o wprowadzone rozporz¹dzeniem Prezesa

Bardziej szczegółowo

Przyłączenie podmiotów do sieci gazowej

Przyłączenie podmiotów do sieci gazowej Dziennik Ustaw Nr 93-3348 - Poz. 588 Rozdział 1 Przepisy ogólne 1. Rozporządzenie określa szczegółowe warunki: 1) przyłączenia podmiotów do sieci gazowych, 2) pokrywania kosztów przyłączenia, 3) obrotu

Bardziej szczegółowo

www.russellbedford.pl Russell Bedford Oferta usług BranżA energetycznej

www.russellbedford.pl Russell Bedford Oferta usług BranżA energetycznej Russell Oferta usług BranżA energetycznej Legal Tax Audit Accounting Corporate Finance Business Consulting Training Russell w liczbach Grupa doradcza Russell jest członkiem międzynarodowej sieci niezależnych

Bardziej szczegółowo

Finansowanie inwestycji w OZE - PO Infrastruktura i Środowisko

Finansowanie inwestycji w OZE - PO Infrastruktura i Środowisko Finansowanie inwestycji w OZE - PO Infrastruktura i Środowisko Dofinansowanie projektów związanych z inwestycjami w OZE w ramach Polskich Narodowych Strategicznych Ram Odniesienia na lata 2007 2013 moŝe

Bardziej szczegółowo

systemy informatyczne SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej

systemy informatyczne SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej SIMPLE systemy informatyczne SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej to nowoczesny system informatyczny kompleksowo

Bardziej szczegółowo

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków IV Ogólnopolska Konferencja Normalizacja w Szkole Temat wiodący Normy wyrównują szanse Łódzkie Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Kształcenia Praktycznego Łódź, ul. Kopcińskiego 29 Normy szansą dla małych

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA KE1/POIG 8.2/13

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA KE1/POIG 8.2/13 Zapytanie ofertowe - Działanie PO IG 8.2 Warszawa, dnia 13.12.2013 r. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA KE1/POIG 8.2/13 ISTOTNE INFORMACJE O PROJEKCIE: Celem projektu "Wdrożenie zintegrowanego systemu

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r 1. ZAMAWIAJĄCY HYDROPRESS Wojciech Górzny ul. Rawska 19B, 82-300 Elbląg 2. PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA Przedmiotem Zamówienia jest przeprowadzenie usługi indywidualnego audytu

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 USTAWA z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 (wybrane artykuły regulujące przepisy o cenach transferowych) Dział IIa Porozumienia w sprawach ustalenia cen transakcyjnych

Bardziej szczegółowo

Ciepło systemowe na rynku energii w przyszłości skutki pakietu energetyczno-klimatycznego

Ciepło systemowe na rynku energii w przyszłości skutki pakietu energetyczno-klimatycznego Ciepło systemowe na rynku energii w przyszłości skutki pakietu energetyczno-klimatycznego Bogusław Regulski Wiceprezes Zarządu IGCP Sosnowiec 17 listopada 2009 Zawartość prezentacji 1. Implikacje pakietowe

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ ELEKTRYCZNY POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI I GOSPODARKI ELEKTROENERGETYCZNEJ

WYDZIAŁ ELEKTRYCZNY POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI I GOSPODARKI ELEKTROENERGETYCZNEJ WYDZIAŁ ELEKTRYCZNY POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI I GOSPODARKI ELEKTROENERGETYCZNEJ LABORATORIUM GOSPODARKI ELEKTROENERGETYCZNEJ INSTRUKCJA DO ĆWICZENIA 6 Badanie

Bardziej szczegółowo

PRZYSZŁOŚĆ ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII NA TLE WYZWAŃ ENERGETYCZNYCH POLSKI. Prof. dr hab. inż. Maciej Nowicki

PRZYSZŁOŚĆ ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII NA TLE WYZWAŃ ENERGETYCZNYCH POLSKI. Prof. dr hab. inż. Maciej Nowicki PRZYSZŁOŚĆ ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII NA TLE WYZWAŃ ENERGETYCZNYCH POLSKI Prof. dr hab. inż. Maciej Nowicki ENERGIA WARUNKIEM WZROSTU GOSPODARCZEGO W XX wieku liczba ludności świata wzrosła 4-krotnie,

Bardziej szczegółowo

Dziennik Urzêdowy. og³oszenia w Dzienniku Urzêdowym Województwa Wielkopolskiego. Przewodnicz¹cy. 1) stypendium stypendium, o którym mowa w niniejszej

Dziennik Urzêdowy. og³oszenia w Dzienniku Urzêdowym Województwa Wielkopolskiego. Przewodnicz¹cy. 1) stypendium stypendium, o którym mowa w niniejszej Województwa Wielkopolskiego Nr 81 6898 1140 UCHWA A Nr LI/687/V/2009 RADY MIASTA POZNANIA z dnia 17 marca 2009 r. w sprawie ustalenia zasad i trybu przyznawania stypendiów dla studentów uczelni wy szych,

Bardziej szczegółowo

Połączenie Polska Skandynawia, tylko kabel, czy też i rynek? Jacek Brandt Wiceprezes Zarządu Towarowa Giełda Energii SA

Połączenie Polska Skandynawia, tylko kabel, czy też i rynek? Jacek Brandt Wiceprezes Zarządu Towarowa Giełda Energii SA Połączenie Polska Skandynawia, tylko kabel, czy też i rynek? Jacek Brandt Wiceprezes Zarządu Towarowa Giełda Energii SA Konferencja Power Ring Bezpieczeństwo europejskiego rynku energetycznego, Warszawa

Bardziej szczegółowo

Innowacyjna gospodarka elektroenergetyczna gminy Gierałtowice

Innowacyjna gospodarka elektroenergetyczna gminy Gierałtowice J. Bargiel, H. Grzywok, M. Pyzik, A. Nowak, D. Góralski Innowacyjna gospodarka elektroenergetyczna gminy Gierałtowice Streszczenie W artykule przedstawiono główne elektroenergetyczne innowacyjne realizacje

Bardziej szczegółowo

DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW

DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW Opole, 29.01.2016 r. Danuta Michoń Opolski Ośrodek Badań Regionalnych Badania z zakresu innowacji ujęte w PBSSP Podstawowe pojęcia Działalność innowacyjna przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

KONWERGENCJA ELEKTROENERGETYKI I GAZOWNICTWA vs INTELIGENTNE SIECI ENERGETYCZNE WALDEMAR KAMRAT POLITECHNIKA GDAŃSKA

KONWERGENCJA ELEKTROENERGETYKI I GAZOWNICTWA vs INTELIGENTNE SIECI ENERGETYCZNE WALDEMAR KAMRAT POLITECHNIKA GDAŃSKA KONWERGENCJA ELEKTROENERGETYKI I GAZOWNICTWA vs INTELIGENTNE SIECI ENERGETYCZNE WALDEMAR KAMRAT POLITECHNIKA GDAŃSKA SYMPOZJUM NAUKOWO-TECHNICZNE Sulechów 2012 Kluczowe wyzwania rozwoju elektroenergetyki

Bardziej szczegółowo

e-izba IZBA GOSPODARKI ELEKTRONICZNEJ www.ecommercepolska.pl

e-izba IZBA GOSPODARKI ELEKTRONICZNEJ www.ecommercepolska.pl e-izba IZBA GOSPODARKI ELEKTRONICZNEJ www.ecommercepolska.pl e-izba - IZBA GOSPODARKI ELEKTRONICZNEJ Niniejszy dokument jest przeznaczony wyłącznie dla jego odbiorcy nie do dalszej dystrybucji 1 2012 Fundacja

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorstw Energetycznych w świetle II badań ankietowych

Przedsiębiorstw Energetycznych w świetle II badań ankietowych Społeczna Odpowiedzialność Przedsiębiorstw Energetycznych w świetle II badań ankietowych Wstępne wyniki badań II Ogólnopolska Konferencja Odpowiedzialność sektora energetycznego a wyzwania społeczno gospodarcze

Bardziej szczegółowo

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/bankowosc/biuro-informacji-kredytowej-bik-koszty-za r Biznes Pulpit Debata Biuro Informacji Kredytowej jest jedyną w swoim rodzaju instytucją na polskim rynku

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356

OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356 OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356 w celu wszczęcia postępowania i zawarcia umowy opłacanej ze środków publicznych 1. Przedmiot zamówienia:

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG LP Działanie Poprzednie brzmienie Aktualne brzmienie 1. 1.4-4.1 Projekt obejmuje badania przemysłowe i/lub prace rozwojowe oraz zakłada wdroŝenie

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieæ - nietypowe uzale nienia NIETYPOWE UZALE NIENIA - uzale nienie od facebooka narkotyków czy leków. Czêœæ odciêtych od niego osób wykazuje objawy zespo³u abstynenckiego. Czuj¹ niepokój, gorzej

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA nr XLVI/262/14 RADY MIEJSKIEJ GMINY LUBOMIERZ z dnia 25 czerwca 2014 roku

UCHWAŁA nr XLVI/262/14 RADY MIEJSKIEJ GMINY LUBOMIERZ z dnia 25 czerwca 2014 roku UCHWAŁA nr XLVI/262/14 RADY MIEJSKIEJ GMINY LUBOMIERZ z dnia 25 czerwca 2014 roku w sprawie ulg w podatku od nieruchomości dla przedsiębiorców na terenie Gminy Lubomierz Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt

Bardziej szczegółowo

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Zarys finansowania RPO WL 2014-2020 Na realizację Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2014-2020 przeznaczono łączną kwotę

Bardziej szczegółowo

Stan prac w zakresie wdrożenia systemów operacyjnych: NCTS2, AIS/INTRASTAT, AES, AIS/ICS i AIS/IMPORT. Departament Ceł, Ministerstwo Finansów

Stan prac w zakresie wdrożenia systemów operacyjnych: NCTS2, AIS/INTRASTAT, AES, AIS/ICS i AIS/IMPORT. Departament Ceł, Ministerstwo Finansów Stan prac w zakresie wdrożenia systemów operacyjnych: NCTS2, AIS/INTRASTAT, AES, AIS/ICS i AIS/IMPORT Departament Ceł, Ministerstwo Finansów Usługa e-tranzyt System NCTS 2 Aktualny stan wdrożenia Ogólnopolskie

Bardziej szczegółowo

NAŚWIETLAMY NOWE ROZWIĄZANIA w redukcji kosztów energii elektrycznej

NAŚWIETLAMY NOWE ROZWIĄZANIA w redukcji kosztów energii elektrycznej NAŚWIETLAMY NOWE ROZWIĄZANIA w redukcji kosztów energii elektrycznej Konferencja PPP w gospodarce odpadami i energetyce 28 lutego r. ENERGOMIX Sp. z o.o. Prezentacja firmy Jesteśmy wiodącym doradcą przy

Bardziej szczegółowo

Liczba stron: 3. Prosimy o niezwłoczne potwierdzenie faktu otrzymania niniejszego pisma.

Liczba stron: 3. Prosimy o niezwłoczne potwierdzenie faktu otrzymania niniejszego pisma. Dotyczy: Zamówienia publicznego nr PN/4/2014, którego przedmiotem jest Zakup energii elektrycznej dla obiektów Ośrodka Sportu i Rekreacji m. st. Warszawy w Dzielnicy Ursus. Liczba stron: 3 Prosimy o niezwłoczne

Bardziej szczegółowo

Nowe zadania i nowe wyzwania w warunkach deficytu mocy i niedoboru uprawnień do emisji CO2 Jan Noworyta Doradca Zarządu

Nowe zadania i nowe wyzwania w warunkach deficytu mocy i niedoboru uprawnień do emisji CO2 Jan Noworyta Doradca Zarządu Rola giełdy na rynku energii elektrycznej. Nowe zadania i nowe wyzwania w warunkach deficytu mocy i niedoboru uprawnień do emisji CO2 Jan Noworyta Doradca Zarządu Warszawa, 25 kwietnia 2008 Międzynarodowa

Bardziej szczegółowo

Automatyka przemys³owa

Automatyka przemys³owa - 6 - Doœwiadczenie Firma uesa dzia³a na miêdzynarodowym rynku automatyki od 1991 roku, zaœ na rynku polskim od 2007. Zakres realizacji Œwiadczymy us³ugi zarówno dla przemys³u jak i energetyki zawodowej

Bardziej szczegółowo

DEBATA: Klient na rynku energii forum odbiorców energii. M.Kulesa, TOE (www.toe.pl), Warszawa, 2006.02.06

DEBATA: Klient na rynku energii forum odbiorców energii. M.Kulesa, TOE (www.toe.pl), Warszawa, 2006.02.06 WYBRANE ZAGADNIENIA PROBLEMOWE konkurencja w elektroenergetyce liberalny rynek energii elektrycznej w Polsce zasada TPA jak korzystać z możliwości wyboru dostawy? oczekiwania i problemy klientów spory

Bardziej szczegółowo

Otwarcie rynku energii elektrycznej i procedura zmiany sprzedawcy. Zofia Janiszewska Departament Promowania Konkurencji

Otwarcie rynku energii elektrycznej i procedura zmiany sprzedawcy. Zofia Janiszewska Departament Promowania Konkurencji Otwarcie rynku energii elektrycznej i procedura zmiany sprzedawcy Zofia Janiszewska Departament Promowania Konkurencji Stalowa Wola, 23 kwietnia 2009 Program 1. Wprowadzenie 2. Co to jest i czemu służy

Bardziej szczegółowo

Cena maksymalna akcji Prime Car Management S.A. została ustalona na poziomie 53 zł

Cena maksymalna akcji Prime Car Management S.A. została ustalona na poziomie 53 zł Komunikat prasowy Warszawa, 19 marca 2014 roku Cena maksymalna akcji Prime Car Management S.A. została ustalona na poziomie 53 zł Cena maksymalna akcji Prime Car Management S.A., jednostki dominującej

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie

Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie 1. 5.3.4 Oś 4 Leader Poziom wsparcia Usunięcie zapisu. Maksymalny

Bardziej szczegółowo

Warszawska Giełda Towarowa S.A.

Warszawska Giełda Towarowa S.A. KONTRAKT FUTURES Poprzez kontrakt futures rozumiemy umowę zawartą pomiędzy dwoma stronami transakcji. Jedna z nich zobowiązuje się do kupna, a przeciwna do sprzedaży, w ściśle określonym terminie w przyszłości

Bardziej szczegółowo

Wybrane projekty innowacyjne w obszarze Inteligentnych Sieci Energetycznych (ISE)

Wybrane projekty innowacyjne w obszarze Inteligentnych Sieci Energetycznych (ISE) Wybrane projekty innowacyjne w obszarze Inteligentny Półwysep Mapa drogowa wdrożenia ISE Test Konsumencki w Kaliszu Robert Świerzyński SIwE, Wisła 26 listopada 2014 Klucze do rozwoju sektora energetyki

Bardziej szczegółowo

Wysogotowo, sierpień 2013

Wysogotowo, sierpień 2013 Wysogotowo, sierpień 2013 O Grupie DUON (1) Kim jesteśmy Jesteśmy jednym z wiodących niezależnych dostawców gazu ziemnego i energii elektrycznej w Polsce Historia 2001 początek działalności w segmencie

Bardziej szczegółowo

DZENIE RADY MINISTRÓW

DZENIE RADY MINISTRÓW Dz. U. 2007 Nr 210, poz. 1522 ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW z dnia 31 października 2007 r. w sprawie udzielania pomocy de minimis na uzyskanie certyfikatu wyrobu wymaganego na rynkach zagranicznych Na

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT

ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT Szanowni Państwo! Prowadzenie działalności w branży energetycznej wiąże się ze specyficznymi problemami podatkowymi, występującymi w tym sektorze gospodarki.

Bardziej szczegółowo

Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej dla budynków komunalnych. Oświetlenie publiczne. Kraków, 27 września 2010 r.

Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej dla budynków komunalnych. Oświetlenie publiczne. Kraków, 27 września 2010 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków oraz postanowienia przekształconej dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej

Bardziej szczegółowo

Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085

Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085 1/6 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:107085-2015:text:pl:html Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085 Przewozy

Bardziej szczegółowo

newss.pl Ultraszybki internet nowej generacji - UPC Fiber Power

newss.pl Ultraszybki internet nowej generacji - UPC Fiber Power UPC Polska, lider w zakresie prędkości przesyłu danych i jeden z największych polskich dostawców usług internetowych, wprowadza na rynek ultraszybki internet kablowy najnowszej generacji UPC Fiber Power,

Bardziej szczegółowo

Rola Regulatora na konkurencyjnym rynku

Rola Regulatora na konkurencyjnym rynku Departament Promowania Konkurencji Rola Regulatora na konkurencyjnym rynku Warszawa, 18 października 2007 r. Adres: ul. Chłodna 64, 00-872 Warszawa e mail: dpk@ure.gov.pl tel. (+48 22) 661 62 33, fax (+48

Bardziej szczegółowo

Segment detaliczny. Strategia

Segment detaliczny. Strategia P K N O R L E N R A P O R T R O C Z N Y 2 0 0 6 Segment detaliczny Dzia alnoêç detaliczna Grupy ORLEN obejmowa a rynki Polski, Niemiec oraz Republiki Czeskiej. Wraz z przej ciem AB Mažeikiu Nafta pod koniec

Bardziej szczegółowo

Rozwój małych elektrowni wodnych w kontekście sytemu wsparcia OZE

Rozwój małych elektrowni wodnych w kontekście sytemu wsparcia OZE Rozwój małych elektrowni wodnych w kontekście sytemu wsparcia OZE Radosław Koropis Poznań 28.05.2013 r. DOTYCHCZASOWE WARUNKI SYSTEMU WSPARCIA ANALIZA RENTOWNOŚCI MEW ILE KOSZTUJE ZANIECHANIE SYSTEMU WSPARCIA?

Bardziej szczegółowo

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych -...~.. TABELA ZGODNOŚCI Rozporządzenie Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz.

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Ogólna charakterystyka podatku od towarów i usług

Rozdział 1. Ogólna charakterystyka podatku od towarów i usług Podatek od towarów i usług. Red.: Aneta Kaźmierczyk Wykaz skrótów Słowo wstępne Rozdział 1. Ogólna charakterystyka podatku od towarów i usług 1.1. Cechy charakterystyczne podatku VAT 1.2. Prounijna wykładnia

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie synergii obszarowych odpowiedzią na wzrastającą konkurencyjność rynku

Wykorzystanie synergii obszarowych odpowiedzią na wzrastającą konkurencyjność rynku Wykorzystanie synergii obszarowych odpowiedzią na wzrastającą konkurencyjność rynku, Aldona Gmyrek Dyrektor Departamentu Sprzedaży i Obsługi Klienta TAURON Polska Energia SA Grzegorz Bednarski Dyrektor

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo Energetyczne Metropolii Polskich

Bezpieczeństwo Energetyczne Metropolii Polskich dla Sektora Energetycznego Bezpieczeństwo Energetyczne Metropolii Polskich Jerzy Obrębski Dyrektor Departamentu Klientów Kluczowych POLKOMTEL S.A. Warszawa, 25.02.2009 r. 2 Agenda 1. Potrzeby i wymagania

Bardziej szczegółowo

Tele-Polska Holding S.A.

Tele-Polska Holding S.A. Tele-Polska Holding S.A. Prezentacja IPO - debiut na rynku NewConnect Warszawa, 02.12.2009 Podstawowe informacje o spółce Nazwa Sektor Ticker GPW Rynek notowań Rejestracja spółki Kapitał zakładowy Władze

Bardziej szczegółowo

Rynek telekomunikacyjny w Polsce 2007

Rynek telekomunikacyjny w Polsce 2007 Rynek telekomunikacyjny w Polsce 2007 Prognozy rozwoju na lata 2007-2010 Data publikacji: wrzesieñ 2007 Wersje jêzykowe: polska, angielska Od autora Na polskim rynku telekomunikacyjnym widocznych jest

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie Produkcją II

Zarządzanie Produkcją II Zarządzanie Produkcją II Dr Janusz Sasak Poziomy zarządzania produkcją Strategiczny Taktyczny Operatywny Uwarunkowania decyzyjne w ZP Poziom strategiczny - wybór strategii - wybór systemu produkcyjnego

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie kosztami w dziale utrzymania ruchu

Zarządzanie kosztami w dziale utrzymania ruchu Zarządzanie kosztami w dziale utrzymania ruchu Cele szkolenia Zapotrzebowanie na wykwalifikowanych menedżerów zarządzania procesami i kosztami utrzymania ruchu potęguje się wraz ze wzrostem postrzegania

Bardziej szczegółowo

URZĄD MIEJSKI W SŁUPSKU

URZĄD MIEJSKI W SŁUPSKU Załącznik Nr 6 do Zasad (polityki) Rachunkowości URZĄD MIEJSKI W SŁUPSKU INSTRUKCJA W SPRAWIE WYSTAWIANIA FAKTUR VAT I PROWADZENIA EWIDENCJI I REJESTRÓW SPRZEDAŻY TOWARÓW I USŁUG W DLA CELÓW ROZLICZANIA

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Polska-Zakopane: Przesył energii elektrycznej i podobne usługi 2014/S 034-056168. Ogłoszenie o dobrowolnej przejrzystości ex ante

Polska-Zakopane: Przesył energii elektrycznej i podobne usługi 2014/S 034-056168. Ogłoszenie o dobrowolnej przejrzystości ex ante 1/5 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:56168-2014:text:pl:html Polska-Zakopane: Przesył energii elektrycznej i podobne usługi 2014/S 034-056168 Ogłoszenie o dobrowolnej

Bardziej szczegółowo

PL-Warszawa: Usługi szkolenia zawodowego 2012/S 194-319494. Ogłoszenie o zamówieniu. Usługi

PL-Warszawa: Usługi szkolenia zawodowego 2012/S 194-319494. Ogłoszenie o zamówieniu. Usługi 1/5 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:319494-2012:text:pl:html PL-Warszawa: Usługi szkolenia zawodowego 2012/S 194-319494 Ogłoszenie o zamówieniu Usługi Dyrektywa

Bardziej szczegółowo

GP Sprawozdanie statystyczne dla grup przedsiêbiorstw

GP Sprawozdanie statystyczne dla grup przedsiêbiorstw G ÓWNY URZ D STATYSTYCZNY, al. Niepodleg³oœci 208, 00-925 Warszawa Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej GP Sprawozdanie statystyczne dla grup przedsiêbiorstw Numer identyfikacyjny REGON za 2009 r. Portal

Bardziej szczegółowo

Rudniki, dnia 10.02.2016 r. Zamawiający: PPHU Drewnostyl Zenon Błaszak Rudniki 5 64-330 Opalenica NIP 788-000-22-12 ZAPYTANIE OFERTOWE

Rudniki, dnia 10.02.2016 r. Zamawiający: PPHU Drewnostyl Zenon Błaszak Rudniki 5 64-330 Opalenica NIP 788-000-22-12 ZAPYTANIE OFERTOWE Zamawiający: Rudniki, dnia 10.02.2016 r. PPHU Drewnostyl Zenon Błaszak Rudniki 5 64-330 Opalenica NIP 788-000-22-12 ZAPYTANIE OFERTOWE W związku z planowaną realizacją projektu pn. Rozwój działalności

Bardziej szczegółowo

Dynamika wzrostu cen nośników energetycznych

Dynamika wzrostu cen nośników energetycznych AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE Część 13 Dynamika wzrostu cen nośników energetycznych W 880.13 2/24 SPIS TREŚCI 13.1

Bardziej szczegółowo

Bariery w usługach geodezyjnych w Polsce

Bariery w usługach geodezyjnych w Polsce Dyrektywa 2006/123/WE Parlamentu Europejskiego z dnia 12 grudnia 2006 r, dotycząca usług na rynku wewnętrznym, opublikowaną w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej nr L376 str. 0036 0068. art. 5 ust. 1

Bardziej szczegółowo

GENESIS SOLAR INVERTER

GENESIS SOLAR INVERTER SYSTEM SOLARNY - 800 kw GENESIS SOLAR INVERTER KOMPLEKSOWA OBSŁUGA INWESTYCJI SPRZEDAWAJ ENERGIĘ Z ZYSKIEM Systemy fotowoltaiczne to nie tylko sposób na obniżenie rachunków za prąd, to również sposób na

Bardziej szczegółowo

Perspektywy rozwoju OZE w świetle ustawy z 20 lutego 2015 roku

Perspektywy rozwoju OZE w świetle ustawy z 20 lutego 2015 roku II Międzynarodowe Forum Ekologiczne Kołobrzeg, 17.09 2015 roku Panel Legislacyjne warunki rozwoju OZE Perspektywy rozwoju OZE w świetle ustawy z 20 lutego 2015 roku Grzegorz Wiśniewski Instytut Energetyki

Bardziej szczegółowo

OPIS WYDARZENIA. Fundacja Myœli Ekologicznej

OPIS WYDARZENIA. Fundacja Myœli Ekologicznej OPIS WYDARZENIA Kim jesteœmy? powsta³a w 2012 roku w Krakowie. W ramach dzia³alnoœci statutowej, Fundacja realizuje programy edukacyjne i aktywizuj¹ce, koncentruj¹ce siê na tematyce ekologicznej. Pomys³

Bardziej szczegółowo

Zabezpieczenie społeczne pracownika

Zabezpieczenie społeczne pracownika Zabezpieczenie społeczne pracownika Swoboda przemieszczania się osób w obrębie Unii Europejskiej oraz możliwość podejmowania pracy w różnych państwach Wspólnoty wpłynęły na potrzebę skoordynowania systemów

Bardziej szczegółowo

Liberalizacja rynku gazu w Polsce Postulaty odbiorców przemysłowych. Warszawa, 29 październik 2014r.

Liberalizacja rynku gazu w Polsce Postulaty odbiorców przemysłowych. Warszawa, 29 październik 2014r. Liberalizacja rynku gazu w Polsce Postulaty odbiorców przemysłowych. Warszawa, 29 październik 2014r. Polski rynek gazu - cechy. Jak dotąd większość polskiego rynku gazu objęta jest regulacją, prawie wszyscy

Bardziej szczegółowo

Seminarium pt. Wyzwania związane z zapewnieniem ciągłości dostaw energii elektrycznej. SEP Oddział Łódzki, Łódź 31 maja 2016r.

Seminarium pt. Wyzwania związane z zapewnieniem ciągłości dostaw energii elektrycznej. SEP Oddział Łódzki, Łódź 31 maja 2016r. Seminarium pt. Wyzwania związane z zapewnieniem ciągłości dostaw energii elektrycznej. SEP Oddział Łódzki, Łódź 31 maja 2016r. Przyłączanie Odnawialnych Źródeł Energii do sieci dystrybucyjnej PGE Dystrybucja

Bardziej szczegółowo

Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r.

Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r. Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r. Uchwała nr.. Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy OEX Spółka Akcyjna z siedzibą w Poznaniu z dnia

Bardziej szczegółowo

BIUR I LABORATORIÓW PRACOWNIKÓW W POLSCE W POLSCE GLOBALNY SERWIS W 140 KRAJACH LOKALNA WIEDZA OD 1878 NA ŚWIECIE OD 1929 W POLSCE

BIUR I LABORATORIÓW PRACOWNIKÓW W POLSCE W POLSCE GLOBALNY SERWIS W 140 KRAJACH LOKALNA WIEDZA OD 1878 NA ŚWIECIE OD 1929 W POLSCE 80 000 PRACOWNIKÓW 500 W POLSCE OD 1878 NA ŚWIECIE OD 1929 W POLSCE 1 650 BIUR I LABORATORIÓW 30 W POLSCE GLOBALNY SERWIS W 140 KRAJACH LOKALNA WIEDZA 1 SGS Systems & Services Certification Projekty wg

Bardziej szczegółowo

Ogólne Warunki Ubezpieczenia PTU ASSISTANCE I.

Ogólne Warunki Ubezpieczenia PTU ASSISTANCE I. Ogólne Warunki Ubezpieczenia PTU ASSISTANCE I 1. 2. 3. 1. 1 Niniejsze Ogólne Warunki Ubezpieczenia PTU ASSISTANCE I, zwane dalej OWU, stosuje siê w umowach ubezpieczenia PTU ASSISTANCE I zawieranych przez

Bardziej szczegółowo

Regionalna Karta Du ej Rodziny

Regionalna Karta Du ej Rodziny Szanowni Pañstwo! Wspieranie rodziny jest jednym z priorytetów polityki spo³ecznej zarówno kraju, jak i województwa lubelskiego. To zadanie szczególnie istotne w obliczu zachodz¹cych procesów demograficznych

Bardziej szczegółowo

Kto poniesie koszty redukcji emisji CO2?

Kto poniesie koszty redukcji emisji CO2? Kto poniesie koszty redukcji emisji CO2? Autor: prof. dr hab. inŝ. Władysław Mielczarski, W zasadzie kaŝdy dziennikarz powtarza znaną formułę, Ŝe nie ma darmowych obiadów 1. Co oznacza, Ŝe kaŝde podejmowane

Bardziej szczegółowo

Oferta. Przedmiot: System odczytu, transmisji i archiwizacji danych z ciepłomierzy i wodomierzy.

Oferta. Przedmiot: System odczytu, transmisji i archiwizacji danych z ciepłomierzy i wodomierzy. Oferent: FlowService Adresat: Oferta Przedmiot: System odczytu, transmisji i archiwizacji danych z ciepłomierzy i wodomierzy. Warszawa, lipiec 2006 Wstęp Przedmiotem niniejszej oferty jest wdrożenie systemu

Bardziej szczegółowo

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Portal Klimatyczny Ko³obrzeg www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Centrum Promocji i Informacji Turystycznej w Ko³obrzegu widz¹c koniecznoœæ zmiany wizerunku oraz funkcjonalnoœci turystycznej

Bardziej szczegółowo

Polska-Warszawa: Energia elektryczna, cieplna, słoneczna i jądrowa 2015/S 189-342375. Ogłoszenie o zamówieniu. Dostawy

Polska-Warszawa: Energia elektryczna, cieplna, słoneczna i jądrowa 2015/S 189-342375. Ogłoszenie o zamówieniu. Dostawy 1/5 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:342375-2015:text:pl:html Polska-Warszawa: Energia elektryczna, cieplna, słoneczna i jądrowa 2015/S 189-342375 Ogłoszenie

Bardziej szczegółowo

Wpływ jakości świadczonych usług na doświadczenia abonenta w cyfrowym domu. Janusz Kilon

Wpływ jakości świadczonych usług na doświadczenia abonenta w cyfrowym domu. Janusz Kilon Wpływ jakości świadczonych usług na doświadczenia abonenta w cyfrowym domu Janusz Kilon Agenda Istotność zapewnienia wysokiej jakości świadczonych usług Czym jest wysoka jakość świadczonych usług Narzędzia

Bardziej szczegółowo

Nowe (planowane) uwarunkowania funkcjonowania rynku energii elektrycznej w Polsce krok ku przyszłości

Nowe (planowane) uwarunkowania funkcjonowania rynku energii elektrycznej w Polsce krok ku przyszłości Nowe (planowane) uwarunkowania funkcjonowania rynku energii elektrycznej w Polsce krok ku przyszłości Marek Kulesa dyrektor biura TOE Jachranka, 27.09.2012 r. ZAKRES PREZENTACJI 1. Wprowadzenie - wybrane

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Przedsiębiorstw. Grupy przedsiębiorstw w Polsce w 2008 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Przedsiębiorstw. Grupy przedsiębiorstw w Polsce w 2008 r. Materiał na konferencję prasową w dniu 28 stycznia 2010 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Przedsiębiorstw w Polsce w 2008 r. Wprowadzenie * Badanie grup przedsiębiorstw prowadzących działalność

Bardziej szczegółowo

Regulamin oferty Taniej z Energą

Regulamin oferty Taniej z Energą Regulamin oferty Taniej z Energą ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Niniejszy Regulamin określa zasady i warunki skorzystania z oferty Taniej z Energą (zwanej dalej Ofertą) dla Odbiorców, którzy w okresie

Bardziej szczegółowo

Ryzyko w transakcjach eksportowych

Ryzyko w transakcjach eksportowych Ryzyko w transakcjach eksportowych Henryk Czubek, Dyrektor Biura Terenowego w Krakowie Kim jesteśmy? KUKE jest spółką akcyjną z przeważającym udziałem Skarbu Państwa Ministerstwo Finansów 87,85% Bank Gospodarstwa

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O WYDANIE DECYZJI O ŚRODOWISKOWYCH UWARUNKOWANIACH ZGODY NA REALIZACJĘ PRZEDSIĘWZIĘCIA*

WNIOSEK O WYDANIE DECYZJI O ŚRODOWISKOWYCH UWARUNKOWANIACH ZGODY NA REALIZACJĘ PRZEDSIĘWZIĘCIA* ... imię i nazwisko / nazwa inwestora...... adres Krzanowice, dnia... Burmistrz Miasta Krzanowice ul. 15 Grudnia 5 47-470 Krzanowice nr telefonu kontaktowego...... imię i nazwisko pełnomocnika (upoważnienie

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 140 9442 Poz. 1342 POPRAWKI. przyj te w Londynie dnia 16 paêdziernika 1985 r.

Dziennik Ustaw Nr 140 9442 Poz. 1342 POPRAWKI. przyj te w Londynie dnia 16 paêdziernika 1985 r. Dziennik Ustaw Nr 140 9442 Poz. 1342 1342 POPRAWKI przyj te w Londynie dnia 16 paêdziernika 1985 r. do Konwencji o utworzeniu Mi dzynarodowej Organizacji Morskiej àcznoêci Satelitarnej (INMARSAT) oraz

Bardziej szczegółowo

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW BAROMETR REGIONALNY 33 PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW mgr in. Adam Piekara, Doradca w programie EQUAL Podstaw¹ niniejszego artyku³u jest przyjêcie za- ³o enia, e ka

Bardziej szczegółowo