Zachowaj jasność umysłu

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zachowaj jasność umysłu"

Transkrypt

1 Zachowaj jasność umysłu najnowsze wyniki badań naukowych mózgu Człowiek uczy się The European Dana Alliance for the Brain 1

2 NRTA - Towarzystwo Edukacyjne AARP NRTA (www.aarp.org/nrta, National Retired Teachers Association, amerykańskie Krajowe Towarzystwo Emerytowanych Nauczycieli) jest towarzystwem edukacyjnym należącym do AARP (American Association of Retired Persons - Amerykański Związek Emerytów). Zgodnie z misją AARP, zadaniem NRTA jest polepszanie jakości życia nas wszystkich w trakcie starzenia się, szczególnie poprzez podkreślenie roli edukacji i poszerzania wiedzy. NRTA skupia swoje wysiłki na wprowadzaniu odpowiednich zmian w dziedzinie edukacji. Towarzystwo zapewnia członkom cenne informacje, a także opiekuje się wszelkimi inicjatywami związanymi z nauką i edukacją. NRTA jest w Stanach Zjednoczonych liderem w swojej dziedzinie, wspierane poprzez sieć zrzeszonych związków emerytowanych nauczycieli, które działają w 50 stanach i 2700 miejscowościach, a także poprzez swoje krajowe biuro koordynacyjne w siedzibie głównej AARP w Waszyngtonie. Podczas współpracy ze Stowarzyszeniem na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu Dana i w trakcie akcji Zachowaj jasność umysłu szczególnie dużą uwagę zwraca się na ścisły związek pomiędzy mózgiem, ludzkim zachowaniem a zdolnością do kontynuowania nauki przez oraz bada zależności zachodzące pomiędzy tymi elementami. Stowarzyszenie na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu Dana Stowarzyszenie na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu Dana (www.dana. org) jest organizacją pożytku publicznego zrzeszającą ponad 200 czołowych neuronaukowców (naukowców badających układ nerwowy), wśród których jest 10 laureatów Nagrody Nobla. Zadaniem Stowarzyszenia Dana jest zwiększenie powszechnej świadomości dotyczącej postępów i korzyści płynących z badań nad mózgiem i szerzenie informacji na temat mózgu w sposób zrozumiały i przystępny. Stowarzyszenie Dana, wspierane w całości przez Fundację Dana, nie finansuje badań ani nie przydziela grantów naukowych. Fundacja Dana jest prywatną organizacją filantropijną zajmującą się głównie sprawami nauki, zdrowia i edukacji. Obecne zainteresowania Fundacji skupiają się na badaniach naukowych dotyczących układu odpornościowego i nerwowego oraz na edukacji w szkołach podstawowych i średnich, a szczególnie - na szkoleniu nauczycieli plastyki i wiedzy o kulturze. A Dana Alliance for the Brain Inc publication prepared by EDAB, a subsidiary of DABI. Reprinted by permission of NRTA and the Dana Alliance for Brain Initiatives. 2

3 Wszyscy jesteśmy uczącymi się maszynami, a nasze mózgi to silniki, które utrzymują maszyny w ruchu. Półtora kilograma pofałdowanej tkanki, stłoczonej i zamkniętej pod czaszką nie jest niczym innym jak dynamiczną i żywą masą ponad stu miliardów komórek nerwowych, z których każda jest zdolna tworzyć z innymi tysiące połączeń. To trybiki w mechanizmie uczącej się maszyny. Od dnia naszego urodzenia, a nawet wcześniej, mózg jest przygotowany do tego, aby się uczyć, gotowy by zachować doświadczenia naszego życia i zakodować je w sieci połączeń nerwowych. Proces uczenia się przebudowuje, kształtuje i wzmacnia połączenia nerwowe, pozwala na dopasowanie mózgu do otaczającej nas rzeczywistości i przygotowanie go na wszystko, co niesie życie - na zdarzenia zwykłe i niezwykłe. Przeprowadzone w ostatnich latach badania pokazały, że aktywne angażowanie naszego mózgu w proces uczenia się w ciągu całego życia może mieć znaczący wpływ na to, w jaki sposób będziemy się starzeć. Niniejsza broszurka ma na celu omówienie tego, jakie odkrycia poczyniła neuronauka na polu uczenia się przez. Czy Porozumiewanie się komórek mózgu w sieci neuronalnej uczymy się zawsze tak samo, niezależnie od wieku? Jak uczenie się w ciągu całego życia wpływa na to, w jaki sposób się starzejemy? Czy jest coś, co można zrobić, aby pobudzić mózg do uczenia się? Ostatnie osiągnięcia zbliżają nas do znalezienia odpowiedzi na każde z wyżej wymienionych pytań i przynoszą dobre wiadomości każdemu, kto pragnie utrzymać swój mózg w zdrowiu do późnej starości. 1

4 Co rozumiemy przez uczenie się? Ile pamiętasz z tego, czego nauczyłeś się w szkole? Wzory algebraiczne? Prawdopodobnie tylko wtedy, jeśli jesteś matematykiem. Układ okresowy pierwiastków? Jeśli jesteś chemikiem - na pewno. Rozbiór gramatyczny zdania? Być może - jeśli jesteś pisarzem. Chodzi o to, że mogłeś uczyć się tych rzeczy w szkole, a nawet śpiewająco zdawać je na egzaminach, jeśli jednak potem nie korzystałeś z nich w życiu codziennym, będzie ci trudno je sobie szczegółowo przypomnieć. To ilustruje oczywistą dla badaczy mózgu różnicę: uczenie się i pamięć nie są tym samym, pomimo że są ze sobą ściśle powiązane. Uczenie się to sposób, w jaki nabywamy informacje o świecie, pamięć jest metodą przechowywania ich w czasie - mówi doktor nauk medycznych Eric R. Kandel, wiceprezes Stowarzyszenia na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu Dana, nagrodzony w roku 2000 nagrodą Nobla z dziedziny fizjologii i medycyny za badania molekularnych podstaw pamięci. Nie ma pamięci bez uczenia się, ale jest uczenie się bez pamięci - twierdzi Kandel, ponieważ można się uczyć rzeczy, które się natychmiast zapomni. W rezultacie nie wszystko, czego się uczymy, zostaje zapisane na trwałe w pamięci. Patrzymy na przykład na numer telefonu i zapamiętujemy go tylko na tak długo, aby go wybrać. Ten rodzaj pamięci nazywamy niekiedy pamięcią operacyjną. Wciąż wymaga ona uczenia się, ale nie na długo. Odkładając na bok definicje naukowe, to co większość z nas rozumie poprzez uczenie się, jest tak naprawdę próbą stworzenia trwałego śladu pamięciowego. Uczenie się nowego kroku tanecznego, gry na instrumencie muzycznym lub imienia nowej znajomej wymaga zakodowania nowych informacji przez nasz mózg i przechowania ich do czasu, kiedy będą potrzebne. 2

5 neuron neuron dendryt akson szczelina synaptyczna pęcherzyki synaptyczne synapsa neuroprzekaźnik neuryt Poznaj swój mózg Każdy przejaw działania mózgu, niezależnie czy będzie to rozwiązywanie zadania matematycznego, kopnięcie piłki na drugą stronę boiska czy słuchanie muzyki ma swoje odzwierciedlenie w mózgu w postaci wzoru sygnałów elektrycznych i chemicznych przekazywanych pomiędzy komórkami nerwowymi. Każda myśl, działanie czy odbiór bodźca zmysłowego stymuluje określony zespół komórek nerwowych i neuroprzekaźników. Można sobie wyobrazić każdą z komórek nerwowych jako muzyka w ogromnej orkiestrze symfonicznej, który gra swoją własną melodię w harmonii z innymi sekcjami orkiestry, aby stworzyć większe dzieło muzyczne. Koncert, który powstaje dzięki współbrzmieniu wszystkich grup instrumentów to ni mniej ni więcej niż ludzkie zachowanie. Komórki nerwowe, lub neurony to konie pociągowe mózgu. Ich wypustki, aksony, tworzą połączenia z innymi neuronami zwane synapsami. W wyniku aktywacji neuron wytwarza prąd elektryczny o słabym natężeniu, który biegnie od ciała komórki w dół aksonu, co powoduje uwolnienie sygnałów chemicznych (neuroprzekaźników), które z kolei dyfundują do przestrzeni, w której jeden neuron łączy się z drugim. Tutaj, w synapsie, neuroprzekaźniki łączą się ze swoimi receptorami na powierzchni neuronu odbierającego sygnał. 3

6 bruzda (szczelina) zwój (zakręt) kora mózgowa kora przedczołowa wzgórze płat skroniowy móżdżek formacja hipokampa ciało migdałowate To wywołuje kaskadę zmian w komórce przyjmującej sygnał. Zmian, które pozwolą na dalsze przekazanie sygnału, tak jak przekazuje się pałeczkę w sztafecie. Kiedy powtarzamy jakąś czynność wielokrotnie, na przykład ćwicząc utwór muzyczny, stymulujemy ciągle ten sam zespół połączeń synaptycznych. Po kilku powtórzeniach synapsy zmieniają się fizycznie, wzmacniając efektywność tych połączeń i zapisując nabyte doświadczenie lub wzór zachowania w pamięci długotrwałej. Naukowcy uważają, że długotrwałe ślady pamięciowe są zakodowane w specyficznych wzorach połączeń synaptycznych wewnątrz nieregularnych pofałdowań i bruzd tworzących korę mózgową. Płat czołowy kory mózgu, a w szczególności tak zwana kora przedczołowa, jest niezbędny dla przebiegu wyższych czynności psychicznych, takich jak wnioskowanie czy planowanie. Formacja hipokampa, ciało migdałowate i sąsiadujące z nimi struktury zlokalizowane w płacie skroniowym tworzą rdzeń mózgowego systemu przetwarzania pamięci. Struktury te są powiązane z innymi częściami kory mózgowej poprzez skomplikowaną sieć połączeń nerwowych. 4

7 Jak uczenie się zmienia mózg? To niesamowite, że poprzez proces uczenia się możemy zmieniać nasz mózg. Kiedy wykonujemy codzienne czynności, nasz mózg jest w stanie ciągłego pobudzenia, różne jego podzespoły włączają się i nawiązują połączenia z innymi, a wszystko to po to, aby odpowiedzieć na bodźce płynące z otoczenia i dostosować do nich nasze myśli i zachowanie. Gdy się uczymy, mózg przystosowuje się do odwzorowania nowej informacji, jaką mu podajemy, tak że z wiekiem nasze doświadczenia życiowe dosłownie kształtują jego strukturę. Ponieważ każdy z nas spotyka się z innym zestawem doświadczeń życiowych i uczy się innych rzeczy, niemożliwe jest istnienie dwóch takich samych mózgów. Mózg osoby dorosłej, a nawet mózg osoby w podeszłym wieku, ulega zależnemu od nabywanego doświadczenia dostrojeniu w zakresie swojej wydajności i możliwości, dosłownie przebudowując, wraz z nabywanym doświadczeniem, swoje struktury, by przygotować się na to, co niesie przyszłość - mówi dr William T. Greenough, członek Stowarzyszenia Dana, neurobiolog z Uniwersytetu Illinois w Urbana-Champaign. Ponieważ jedną z najlepszych prognoz przyszłych potrzeb są wymagania z przeszłości, sytuacją idealną jest posiadanie mózgu, który jest optymalnie dostrojony przez dotychczasowe doświadczenia. bruzda (szczelina) zwój (zakręt) kora mózgowa kora przedczołowa wzgórze móżdżek formacja hipokampa płat skroniowy ciało migdałowate 5

8 Zdolność mózgu do dostosowania i kształtowania swojej struktury w sposób odzwierciedlający nasze doświadczenia życiowe nazwana przez naukowców plastycznością jest tym, co umożliwia nam uczenie się i zmienianie mózgu poprzez uczenie się. Nieprawdopodobnie plastyczny mózg Plastyczność przejawia się w mózgu na różne sposoby. Wiele z tego, co wiemy na temat procesu uczenia się pochodzi z badań prowadzonych na zwierzętach laboratoryjnych poddawanych różnym testom uczenia się. Wyłania się z nich, obraz mózgu umiejącego odpowiedzieć dość szybko i trwale na uczenie się, którego źródłem jest doświadczenie. Jakie są więc niektóre ze zmian zachodzących w plastycznym mózgu podczas uczenia się? Połączenia synaptyczne: kiedy naukowcy hodują zwierzęta we wzbogaconym środowisku, które dostarcza wielu okazji do zdobywania nowych doświadczeń, ich komórki nerwowe tworzą synapsy większe i bardziej liczne niż te obserwowane u zwierząt hodowanych w klatkach standardowych. Naczynia włosowate: liczba cieniutkich naczyń krwionośnych, które łączą żyły i tętnice, zwiększa się w niektórych rejonach mózgu, kiedy zwierzęta żyją i swobodnie poruszają się w otoczeniu o zwiększonej złożoności. Zwiększona gęstość naczyń włosowatych poprawia przepływ krwi i tlenu do mózgu, co może z kolei mieć inne dobroczynne konsekwencje dla neuronów i układów neuroprzekaźnikowych mózgu. Komórki opiekuńcze: badania na zwierzętach wykazały, że w odpowiedzi na wzbogacone środowisko również komórki glejowe, uważane za komórki opiekuńcze mózgu, zwiększają zarówno swoją całkowitą liczbę, jak i indywidualne rozmiary. Chociaż zmiany te zdają się nie być tak długotrwałe jak zmiany synaptyczne, ta przejściowa aktywacja może być kolejnym tropem w szukaniu odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób nowe i bogate doświadczenia zmieniają mózg. Mielinizacja: nowe wyniki uzyskane w badaniach na zwierzętach sugerują, że uczenie się wzmaga produkcję mieliny - tłuszczowej otoczki, która owija 6

9 się wokół aksonów i wzmacnia przewodzenie sygnałów nerwowych. Niektóre badania podkreślają szczególnie wyraźne występowanie tego zjawiska w strukturze mózgu zwanej spoidłem wielkim - dużym pęku aksonów zespalającym ze sobą prawą i lewą półkulę mózgu. Narodziny nowych neuronów: naukowcy stwierdzili występowanie silnej korelacji pomiędzy uczeniem się i powstawaniem nowych neuronów (neurogenezą) w formacji hipokampa. Kiedy badacze zwiększają neurogenezę eksperymentalnie, zwierzęta osiągają lepsze wyniki w testach pamięci. Zmniejszenie neurogenezy wywołuje przeciwny efekt. Powstawanie nowych białek: przetwarzanie świeżo nabytych informacji w pamięć długotrwałą wymaga włączenia specyficznego programu genetycznego, który jest odpowiedzialny za powstawanie nowych białek. Powtarzający się kontakt z nową informacją włącza ten program, aktywując proces długotrwałego zapamiętywania i syntezę nowych białek. Program genetyczny można zablokować eksperymentalnie, co uniemożliwia kształtowanie się pamięci długotrwałej. Jednym z ważnych modeli używanych do badania tego procesu jest długotrwałe wzmocnienie synaptyczne, czyli utrzymujący się w czasie wzrost siły odpowiednich połączeń synaptycznych. Jak uczenie się zmienia się z wiekiem? Neurobiolog i członek Stowarzyszenia Dana dr James L. McGaugh z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Irvine lubi opowiadać historię starszego pana, który przyszedł odwiedzić znajomego księdza. - Jak się pan miewa? - zapytał kapłan. - Nienajlepiej - westchnął starszy pan - ciągle zadaję sobie pytania: Po co?! Po co?! - Naprawdę? - zdziwił się zatroskany duchowny - Proszę mi o tym opowiedzieć. - Cóż - odpowiedział starszy pan - za każdym razem, kiedy wchodzę do pokoju rozglądam się i zastanawiam, po co tutaj przyszedłem.* (* w oryginale nieprzetłumaczalna gra słów: hereafter - życie pozagrobowe; to come here after something - przyjść tu po coś) McGaugh opowiada, że ludzie często przychodzą do niego jako do eksperta od spraw pamięci i z wyrazem desperacji w oczach mówią: Zaczyna się! Nie mogę już zapamiętać nazwisk znajomych. Nie zdają sobie sprawy, - mówi 7

10 McGaugh - że to samo zdarzało im się, kiedy mieli lat, tylko wtedy nie zastanawiali się nad tym. Ale teraz myślą o tym cały czas, denerwuje ich to i niepokoi, podczas gdy może to być zwyczajne roztargnienie. Prawda jest taka, że tego typu potknięcia w pamięci są powszechne nawet wśród ludzi młodych. Subtelne zaburzenia niektórych rodzajów pamięci głównie pamięci dat i wydarzeń zaczynają nam doskwierać już od około dwudziestego roku życia i nasilają się, w sposób liniowy, aż do ostatnich lat życia. Podobnie dzieje się z innymi zdolnościami poznawczymi. Eksperci twierdzą, że nie ma w tym nic zaskakującego i zjawisko to jest podobne do innych zmian zachodzących z biegiem czasu w różnych narządach naszego organizmu, od koordynacji mięśniowej i pojemności płuc do wydolności układu krwionośnego. Dlaczego mózg miałby zachowywać się inaczej? Częścią stojącego przed nami wyzwania jest nauczenie ludzi, czego mogą realnie od siebie oczekiwać mówi Lawrence Katz, neurobiolog z Uniwersytetu Duke a i członek Stowarzyszenia Dana. Nikt w wieku lat 50 czy 60 nie spodziewa się, że przebiegnie milę w 4 minuty, nawet, gdy mógł tego dokonać w wieku 20 lat. Twoje ciało rezygnuje z pewnych rzeczy w miarę starzenia się - dotyczy to zarówno mózgu, jak i całego ciała. 8

11 Zdolności poznawcze (kognitywne) Zdolności poznawcze to umiejętności umysłowe takie jak uwaga, uczenie się, pamięć, mowa i funkcje wykonawcze - np. podejmowanie decyzji, ustalanie celów, planowanie i ocena sytuacji. Naukowcy często mówią o starzeniu się mózgu w znaczeniu zmian zachodzących w zdolnościach poznawczych. Jakie rodzaje zmian występują powszechnie? Jasne jest, że nie każdy starzeje się w ten sam sposób. Dotyczy to także naszych mózgów. Około jedna piąta siedemdziesięciolatków rozwiązuje testy kognitywne równie dobrze jak dwudziestolatkowie, jednak niektóre rodzaje zmian związane z pamięcią są powszechne podczas starzenia się. Praktyczne strategie radzenia sobie z tymi zmianami są opisane na stronie 10. ( Pamiętaj o swojej pamięci ). Jest też wiele dobrych książek, które opisują znacznie obszerniej zagadnienia, o których piszemy w niniejszej broszurce (zobacz Dla zainteresowanych na stronie 22). Uczenie się wymaga więcej czasu: z wiekiem nasz mózg przetwarza informacje z coraz mniejszą prędkością. W efekcie przyswojenie nowych informacji i zachowanie ich w pamięci może zająć więcej czasu. Dotyczy to szczególnie przyswajania dużej ilości informacji. Ale ciągle, jeśli poświęcimy czas, aby wtłoczyć nowe informacje w pamięć skoncentrujemy się i dobrze się ich nauczymy wtedy zapamiętamy je tak samo dobrze jak młoda osoba. Szybkość przetwarzania informacji ma znaczenie w takich sytuacjach jak zrozumienie rozkładu jazdy pociągów, zapamiętanie drogi do nowego miejsca lub rozpoznanie oznakowań drogowych, kiedy pędzisz autostradą. Podzielność uwagi: spowolniona szybkość przetwarzania informacji może mieć wpływ na inne aspekty poznawcze, takie jak, tak zwane, funkcje wykonawcze, czyli planowanie, wnioskowanie oraz na te zadania, które wymagają rodzaju równoległej analizy - zatrzymywania i łączenia wielu faktów w pamięci. Usiłowanie robienia wielu rzeczy na raz może stać się trudniejsze, kiedy stajemy się wolniejsi w przechodzeniu z jednych umiejętności do innych. Pomyśl, że patrzysz na numer telefonu, bo zamierzasz do kogoś zadzwonić, ale telefon dzwoni zanim wykręcisz numer. Do czasu skończenia rozmowy możesz już nie pamiętać numeru, na który patrzyłeś. 9

12 Fakty i źródła: zapamiętywanie imion i liczb, a także przypominanie sobie, gdzie i kiedy nauczyłeś się czegoś to przykłady pamięci strategicznej, która wydaje się pogarszać w ciągu życia począwszy od wieku 20 lat. Musimy czasem zwiększyć wysiłek i upewnić się, że nasz mózg w pełni zaangażował się w uczenie czegoś, co chcemy na dłużej zapamiętać. W praktyce oznacza to zwracanie większej uwagi na informację w momencie jej pojawienia się; może pomóc nam, dosłownie, powiedzenie sobie: To jest ważne i muszę to zapamiętać! Głośne powtarzanie informacji i tworzenie skojarzeń ze znanymi rzeczami czy faktami może również pomóc w łatwiejszym przypominaniu sobie informacji, kiedy przyjdzie na to czas. Zapominanie o zapamiętaniu: czasami, gdy brak specjalnej przypominającej wskazówki, zapominamy zapamiętać rzeczy takie jak spotkanie umówione kilka dni lub tygodni wcześniej. Ale gdy odbierasz telefon i ktoś pyta Gdzie jesteś?, twój mózg przypomina to sobie. W takich sytuacjach problemem jest raczej to, że nie mamy dostępu do informacji w momencie, w którym jej potrzebujemy, niż to, że nie przechowujemy jej odpowiednio. Najlepszym lekarstwem na taki rodzaj problemów są wzrokowe przypominacze : pisz do siebie krótkie wiadomości, trzymaj na widoku kalendarz z ważnymi datami i umieszczaj wszelkie ogłoszenia, zaproszenia czy papiery, które wymagają uwagi, w ważnym, wyznaczonym miejscu. Pamiętaj o swojej pamięci Dzięki badaniom mózgu oraz badaniom nad zmianami zachodzącymi w pamięci podczas starzenia się, opracowano wiele prostych sposobów, pozwalających na zwiększenie zdolności zapamiętywania. Skup uwagę: zaangażuj swój mózg i poświęć uwagę temu, czego usiłujesz się nauczyć. Skoncentruj się: skoncentruj się na tym, co robisz i zminimalizuj albo zredukuj to, co ci przeszkadza lub cię rozprasza. Powtarzaj: powtarzanie wzmacnia siłę właściwych połączeń w twoim mózgu. Zapisz: zapisywanie ważnych rzeczy ma dwa cele - jest kolejnym sposobem na powtórzenie informacji i dostarcza wzrokowego przypomnienia. 10

13 Wizualizuj: stworzenie obrazu tego, co starasz się zapamiętać może wzmocnić połączenia nerwowe, dając twojemu mózgowi inną drogę dostępu do informacji. Twórz skojarzenia: powiąż nową informację z rzeczami, które już znasz. W ten sposób używasz istniejących połączeń synaptycznych, żeby nauczyć się czegoś nowego. Ta strategia może być także użyteczna, kiedy starasz się zapamiętać imiona: na przyjęciu możesz na przykład skojarzyć Paulinę z czerwoną sukienką, prawniczką, przyjaciółką Andrzeja, pijącą czerwone wino itp. Bądź zorganizowany: trzymaj rzeczy, których używasz regularnie w stałych miejscach i zawsze odkładaj je na miejsce - wieszaj klucz na haczyku obok drzwi; wkładaj portfel do koszyka na komodzie itp. Planuj i ustalaj priorytety: ponieważ możemy mieć trudność z podzielnością uwagi, niezbędne staje się planowanie naszego czasu i ustalanie priorytetów naszych działań. To może oznaczać, że niektóre rzeczy po prostu muszą poczekać. Przyznaj się przed samym sobą, że zrobienie tego wszystkiego może nie być możliwe i odpuść sobie niektóre rzeczy. Pozwoli ci to znacznie zredukować stres i ponownie uzyskać kontrolę nad twoim czasem i życiem. 11

14 Jak starzenie się zmienia mózg? Co takiego dzieje się w mózgu w trakcie starzenia się, co może być odpowiedzialne za zmiany w zdolnościach poznawczych? Do niedawna wszystko, co naukowcy mogli zrobić, to snuć przypuszczenia dotyczące odpowiedzi na to fundamentalne pytanie. Dzisiaj, głównie dzięki użyciu nowoczesnych technik obrazowania mózgu, badacze są bliscy rozwiązania tej zagadki. A jest się po co trudzić: zrozumienie neuralnych podstaw osłabienia funkcji poznawczych może przyczynić się do stworzenia przemyślanych strategii, np. farmakologicznych, które pomogą spowolnić, zatrzymać lub wręcz uniemożliwić zachodzące podczas starzenia procesy. Poniżej przedstawiono niektóre z kluczowych odkryć. Pochodzą one z doświadczeń przeprowadzonych na zwierzętach oraz z badań wykorzystujących metody obrazowania ludzkiego mózgu i przedstawiają aktualny stan wiedzy na temat starzenia się mózgu. Trzeba jednak pamiętać, że każdy starzeje się inaczej, a konkretne, specyficzne zmiany mogą być różne, i to nieraz znacznie, u poszczególnych osób. Masa mózgu: Poczynając od szóstej lub siódmej dekady życia całkowita masa mózgu niektórych z nas ulega niewielkiemu zmniejszeniu. Niektóre obszary mózgu kurczą się w sposób szczególnie widoczny. Wśród nich wyróżniamy płaty czołowe (ważne dla wyższych funkcji poznawczych) 12

15 Mity o starzeniu się mózgu, o których możesz zapomnieć Nie możesz zmienić swojego mózgu. Twój mózg ciągle się zmienia w odpowiedzi na doznania i doświadczenia i utrzymuje podstawową plastyczność do naprawdę późnego wieku. Wszystko, co robimy i o czym myślimy, ma swoje odbicie we wzorze aktywacji naszego mózgu. Naukowcy mogą zobaczyć te wzory na zdjęciach wykonanych przy pomocy technik obrazowania mózgu, pokazujących które z jego obszarów są aktywowane podczas konkretnych zadań. Również modyfikacja naszego sposobu myślenia lub zachowania powoduje odpowiednie zmiany w zaangażowanych rejonach mózgu. Oto dlaczego te rodzaje psychoterapii, które uczą ludzi zmieniać negatywne wzorce myślenia i zachowania, mogą być skuteczne w leczeniu niektórych zaburzeń psychicznych - istnieją dowody pochodzące z badań obrazowania mózgu, że uszkodzone drogi nerwowe ulegają rzeczywistej zmianie w wyniku udanego leczenia. Każdego dnia tracimy tysiące neuronów. Ten uparcie utrwalany mit jest wynikiem wczesnych, nieudanych starań, aby policzyć neurony w różnych rejonach mózgu. Naukowcy wiedzą teraz, że mózg traci z wiekiem stosunkowo niewiele neuronów. Obszary, w których dochodzi do utraty pewnej liczby komórek nerwowych, są położone głęboko w mózgu i zawierają neurony dostarczające ważne neuroprzekaźniki do innych jego części. Mózg nie wytwarza nowych komórek nerwowych. Był to powszechny dogmat uznawany przez wiele pokoleń neuronaukowców, jednak obaliły go badania ostatnich lat. Stało się jasne, że niektóre rejony mózgu, takie jak formacja hipokampa i opuszki węchowe (centrum analizy węchowej), regularnie produkują nowe neurony, z których wiele aktywnie włącza się do sieci neuronalnych mózgu. Osłabienie pamięci jest nieuniknione podczas starzenia się. Wiele osób osiągnęło podeszły wiek i nie doświadcza ubytków sprawności intelektualnej. Z pewnością czynniki genetyczne odgrywają ważną rolę w dobrym starzeniu się, ale kluczowe jest to, jak przeżywamy nasze życie dzień po dniu. Ważnymi czynnikami są ćwiczenia fizyczne, wzmożony wysiłek intelektualny, dieta, kontakty społeczne i towarzyskie, to jak radzimy sobie ze stresem oraz jak widzimy nasz świat i nas samych. 13

16 i formację hipokampa (kluczowa struktura dla zapamiętywania nowych informacji). Dodatkowo, komory mózgowe (przestrzenie w których krąży płyn mózgowo-rdzeniowy) są większe u ludzi starszych, co także wpływa na ogólne obniżenie całkowitej masy mózgu. Gęstość kory mózgu: kora mózgowa, mocno pofałdowana zewnętrzna powierzchnia mózgu, staje się z wiekiem nieznacznie cieńsza. To zmniejszenie grubości nie jest, jak kiedyś sądzono, rezultatem ogólnej utraty neuronów (zobacz Mity o mózgu, o których możesz zapomnieć na stronie 13). Jest to prawdopodobnie efekt ciągłego zmniejszania się gęstości połączeń synaptycznych. Proces ten zaczyna się około dwudziestego roku życia. Substancja biała: wiele badań wiąże starzenie się ze spadkiem ilości substancji białej, zwanej tak, ponieważ składa się ona głównie ze zmielinizowanych aksonów, które przenoszą sygnały nerwowe pomiędzy obszarami mózgu (mielina to biała substancja bogata w lipidy). Ogólna długość szlaków nerwowych substancji białej wydaje się maleć, a mielina otaczająca niektóre aksony kurczy się wraz z wiekiem. Naukowcy skorelowali te zmiany ze spadkiem zdolności poznawczych. Ponieważ mielina wzmacnia przewodnictwo neuronalne, jej ubytek może być przyczyną spadku szybkości przetwarzania informacji, który występuje powszechnie w procesie starzenia się. System neuroprzekaźników: starzejący się mózg produkuje mniej chemicznych przekaźników oraz ma mniej receptorów, z którymi mogą się one łączyć. Zmniejszona dostępność neuroprzekaźników takich jak dopomina, acetylocholina, serotonina i noradrenalina może mieć znaczenie w pogarszaniu się pamięci. Gęstość połączeń synaptycznych: wiązki włókien nerwowych, które wysyłają i odbierają sygnały nerwowe, wydają się być z wiekiem coraz mniej kunsztownie rozbudowane. Efektem tego zjawiska jest ogólne zmniejszenie gęstości połączeń synaptycznych, które może być odpowiedzialne za pogłębiające się spowolnienie zdolności poznawczych. 14

17 Im starszy tym lepszy Z badań nad mózgiem płyną też optymistyczne wieści. Okazuje się, że mózg jest tak samo zdolny do uczenia się w drugiej połowie życia jak w pierwszej. Wiemy także więcej po prostu dlatego, że jesteśmy starsi. Tak więc w pewnym sensie mózg jest podobny do dobrego wina - z każdym rokiem nabiera wartości. U zdrowych ludzi podstawowe mechanizmy uczenia się nie zmieniają się znacznie podczas starzenia się. Możemy jedynie potrzebować więcej czasu, aby procesy te uruchomić. Jednak kiedy już nauczymy się czegoś dobrze, zachowujemy to w pamięci tak samo dobrze jak w młodszym wieku. Umiejętności, które zdobyliśmy we wcześniejszym okresie życia i używaliśmy ich przez lata, mogą być najlepiej rozwinięte w starszym wieku, niezależnie czy są to zdolności intelektualne, jak analiza sytuacji na giełdzie papierów wartościowych, czy też manualne, jak gra w tenisa lub gra na instrumencie. Z wiekiem rozwijamy także bogatsze i szersze słownictwo, które potrafimy trafniej dostosowywać do określonego kontekstu. Niektóre typy pamięci, jak pamięć krótkotrwała czy przypominanie sobie zdarzeń z przeszłości, pozostają na ogólnie dobrym poziomie w czasie starzenia się. Nasza pamięć faktów i informacji abstrakcyjnych, której używamy do oceny sytuacji i rozwiązywania problemów, również pozostaje dobrze zachowana. Mądre starzenie się Mądrość, to zgodnie z wieloma definicjami, łatwość oceny sedna złożonej sytuacji lub problemu i podjęcia odpowiedniego działania. Mądrość jest prawie zawsze kojarzona ze starszym wiekiem, ale może być ona bardziej wynikiem zebranych doświadczeń życiowych niż wieku jako takiego. Od wczesnego dzieciństwa zdobywamy doświadczenie we wszystkich dziedzinach życia. Z wiekiem doświadczamy większej liczby różnych sytuacji, uczymy się zarówno na popełnianych błędach, jak i odnoszonych sukcesach. Możemy połączyć to, czego nauczyliśmy się w minionych latach i użyć tej wiedzy do zmierzenia się z wyzwaniami i możliwościami, z którymi spotykamy się każdego dnia, co pomaga nam w ocenie sytuacji i podejmowaniu decyzji. Możemy sprawić, aby nasz mózg działał lepiej wyłącznie poprzez gromadzenie większej ilości wiedzy, co zwiększa liczbę sieci połączeń Wiedza przychodzi szybko, nerwowych w mózgu - mówi ale mądrość zawsze marudzi. James McGaugh. Mądrość, którą Alfred Tennyson w Locksley Hall 15

18 nabywamy w trakcie życia, może kompensować pewne, stopniowo pojawiające się zaburzenia sprawności. Jedna z przesłanek, dzięki którym kojarzymy mądrość ze starzeniem się, pochodzi z badań naukowych dotyczących sposobu dojrzewania różnych części kory mózgowej w trakcie życia i ich zmiennej podatności na zanikanie w trakcie starzenia się. Kora przedczołowa (KPC), obszar mózgu położony tuż za czołem, jest niezbędna dla wyższych intelektualnych funkcji wykonawczych, takich jak planowanie, wnioskowanie i ocena. Środkowa część kory przedczołowej (środkowa KPC) jest zaangażowana w funkcje poznawcze i motoryczne oraz wykonywanie przewidywalnych zachowań. Obszary pod naszymi skrońmi (boczna KPC) wydają się wspierać myślenie adaptacyjne. Według neuronaukowca, dr. Jordana Grafmana, kierownika Działu Neuronauki Kognitywnej w Narodowym Instytucie Chorób Neurologicznych i Udaru Mózgu w USA, środkowa KPC rozwija się stosunkowo wcześnie w dzieciństwie, podczas gdy boczna KPC może nie dojrzeć całkowicie aż do wczesnej dorosłości. Zgodnie z ogólną zasadą, obszary mózgu, które rozwijają się najpóźniej w trakcie życia, wydają się także najszybciej starzeć. Boczne obszary KPC zwykle starzeją się przed środkowymi. W rezultacie, jak mówi dr Grafman, wiedza, którą uzyskujemy wcześnie, jest zwykle przechowywana w mózgu przez. Wraz z wiekiem gromadzimy historię doświadczeń życiowych i widzimy zarówno koniec pewnych procesów, jak i ich początek. W starszym wieku ciągły dostęp do tego bogactwa informacji, które zaczyna się gromadzić w naszej środkowej korze przedczołowej już w dzieciństwie, daje nam możliwość poprawnego zrozumienia sytuacji i odpowiedniego na nie zareagowania. Myśl pozytywnie Pozytywne patrzenie na życie to jedna z najważniejszych rzeczy, jaką możemy robić, aby utrzymać nasz mózg w zdrowiu i gotowości do uczenia się. To jak widzimy samych siebie, jak postrzegamy świat wokół nas, a także nasze relacje z innymi ludźmi może mieć głęboki wpływ na nasze ogólne samopoczucie, a także na nasz mózg. Najważniejsze jest jednak to, że są to rzeczy, które możemy całkowicie kontrolować. Bez względu na to, z jakimi przeciwnościami losu przychodzi się nam zmierzyć, możemy dokonać świadomego wyboru, aby zaczynać każdy dzień od spojrzenia na szklankę, która jest do połowy pełna, a nie od połowy pusta. Dobra opinia o sobie samych, poczucie własnej wartości i osiąganie wybranych celów w życiu - cechy, które naukowcy nazywają czasem autoskutecznością są podstawą dobrego starzenia się, zgodnie z wynikami 16

19 obszernych badań, które opisały elementy stylu życia ludzi zachowujących wysoką sprawność intelektualną do późnego wieku. Dr Marilyn Albert, członek Stowarzyszenia Dana i neuronaukowiec z Johns Hopkins University, która prowadziła jedne z pierwszych i najważniejszych badań tego rodzaju, twierdzi, że autoskuteczność pociąga za sobą zdolność do przystosowywania się do nowych warunków życiowych, utrzymywania kontroli nad naszym własnym życiem, a także sprawia, że czujemy się ważnymi uczestnikami życia rodzinnego i społecznego. Kontakty społeczne Podtrzymywanie dobrych relacji z bliskimi, którzy są gotowi nas wspierać, jest jednym z ważnych elementów dobrego starzenia się. Im więcej kontaktujemy się z innymi ludźmi, tym łatwiej uda nam się zachować w dobrej formie nasz umysł. Istnieją nawet dowody, że ludzie angażujący się w działania społeczne i towarzyskie, takie jak nauka gry na instrumencie muzycznym czy taniec, mają mniejsze szanse na to, że rozwiną demencję. Jak możemy być pewni, że silne kontakty z innymi ludźmi będą wciąż integralną częścią naszego życia, kiedy się zestarzejemy? Eksperci badający proces starzenia się zalecają zaangażowanie się w działalność religijną 17

20 i społeczną, utrzymywanie kręgu przyjaciół i rodziny, z którymi regularnie się kontaktujemy, a także wolontariat w wybranych organizacjach - wszystko, co pozwoli nam wyjść z domu i przebywać z innymi ludźmi. Warto również brać czynny udział w wydarzeniach społecznych, takich jak wspólne podróżowanie z przyjaciółmi, kosztowanie wina, gra w golfa czy lekcje jogi. Jest wiele dowodów na to, że inni ludzie są najbardziej nieprzewidywalnymi obiektami, z jakimi można się spotkać - mówi Lawrence Katz. Tak więc czynności, które angażują cię w interakcje z innymi ludźmi, są fantastycznym sposobem ćwiczenia mózgu. Radzenie sobie ze stresem Nauczenie się tego, jak radzić sobie ze stresem tak, aby nas nie przytłaczał, może znacznie pomóc w poprawie naszych perspektyw życiowych. Silny, ale krótkotrwały stres może nawet poprawić pamięć, z kolei długotrwały stres, ma katastrofalny wpływ na nasz mózg. Ćwiczenia fizyczne i pozytywne interakcje z innymi ludźmi mogą pomóc radzić sobie ze stresem, tak samo jak sprawdzone metody, takie jak biofeedback, medytacja, relaksacja czy terapie oparte na wykorzystaniu wyobraźni wzrokowej. Ponieważ nikt nie potrafi całkowicie wyeliminować stresu ze swojego życia, powinniśmy przynajmniej zdać sobie sprawę z własnych ograniczeń i ustalić priorytety naszych działań tak, aby poświęcać więcej czasu rzeczom naprawdę dla nas ważnym i sprawiającym nam przyjemność. Byłby to ważny krok w kierunku przejęcia kontroli nad naszym życiem. Tłumienie negatywnych emocji Poza szlachetną sztuką załatwiania spraw istnieje także szlachetna sztuka pozostawiania spraw niezałatwionych. Mądrość życiowa polega na eliminacji tego, co zbędne. Lin Yutang Dostrajanie się do pozytywnych aspektów życia może przychodzić w sposób naturalny osobom starszym, które zazwyczaj postrzegają czas, jaki im pozostał jako ograniczony i dlatego chcą go jak najlepiej wykorzystać. Najnowsze badania, prowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Stanforda przy użyciu metod obrazowania wykorzystujących funkcjonalny rezonans magnetyczny (fmri), a więc technikę pozwalającą śledzić wzór aktywacji mózgu, wykazały, że starsi ludzie lepiej odpowiadają na pozytywne niż na negatywne bodźce wzrokowe. W porównaniu z młodszymi od nich, innymi dorosłymi, ludzie w wieku pomiędzy 70. a 90. rokiem życia wykazywali większą aktywność w obszarze mózgu, który jest odpowiedzialny za przetwarzanie emocji (ciało migdałowate), kiedy oglądali zdjęcia osób wyrażających emocje pozytywne, 18

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO.

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO. SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO. SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

Jak uczyć się języków obcych?

Jak uczyć się języków obcych? Jak uczyć się języków obcych? Język jest jedną z najbardziej przełomowych funkcji mózgu. Nauka języków obcych staje się łatwiejsza, gdy wiesz jak działa język w mózgu. Wiedza o mózgu pomoże Ci uniknąć

Bardziej szczegółowo

Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki

Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki Jak świat światem, nikt nikogo niczego nie nauczył. Można tylko się nauczyć. Nikt z nas nie został nauczony chodzenia, my nauczyliśmy

Bardziej szczegółowo

Danuta Sterna: Strategie dobrego nauczania

Danuta Sterna: Strategie dobrego nauczania : Strategie dobrego nauczania Strategie dobrego nauczania Strategie oceniania kształtującego I. Określanie i wyjaśnianie uczniom celów uczenia się i kryteriów sukcesu. II. Organizowanie w klasie dyskusji,

Bardziej szczegółowo

Techniki skutecznego i efektywnego uczenia się. Barbara Małek

Techniki skutecznego i efektywnego uczenia się. Barbara Małek Techniki skutecznego i efektywnego uczenia się Barbara Małek DZIAŁANIE ANIE UMYSŁU Praca umysłu u związana zana jest z : Koncentracją uwagi Spostrzeganiem Pamięcią Myśleniem Jak działa a nasz umysł? Nasz

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA DLA MŁODYCH PRZEWODNIK TRENERA. PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI

AKADEMIA DLA MŁODYCH PRZEWODNIK TRENERA.  PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI www.akademiadlamlodych.pl PODRĘCZNIK WPROWADZENIE Akademia dla Młodych to nowa inicjatywa mająca na celu wspieranie ludzi młodych w rozwijaniu umiejętności niezbędnych w ich miejscu

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU NEUROGENEZA

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU NEUROGENEZA SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU NEUROGENEZA SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. III. Karty pracy. 1. Karta

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU HALO, NEURON. ZGŁOŚ SIĘ.

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU HALO, NEURON. ZGŁOŚ SIĘ. SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU HALO, NEURON. ZGŁOŚ SIĘ. SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. III. Karty pracy.

Bardziej szczegółowo

MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania

MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania dr Joanna Skibska Akademia Techniczno-Humanistyczna Bielsko-Biała Wiek a zdolności uczenia się dziecka

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Gimnastyka umysłu. Sylwester Mariusz Pilipczuk EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Gimnastyka umysłu. Sylwester Mariusz Pilipczuk EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Gimnastyka umysłu Sylwester Mariusz Pilipczuk Uniwersytet w Białymstoku 6 grudnia 2012 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL Cele: Zaznajomienie

Bardziej szczegółowo

Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel

Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel OGÓLNE Umiejętność, które wykorzystujemy we wszelkiego typu działaniach SAMOREGULACJI

Bardziej szczegółowo

TAJEMNICE DOBREJ. Barbara Małek

TAJEMNICE DOBREJ. Barbara Małek TAJEMNICE DOBREJ PAMIĘCI Barbara Małek KLUCZ DOBREGO ZAPAMIĘTANIA MATERIAŁU Możliwie jak największa koncentracja UWAGI (skupienie się na tym materiale, który chcemy opanowac) Przy wszelkiej pracy umysłowej,

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty. Techniki szybkiego uczenia się Praktyczne zastosowanie technik zapamiętywania. Sylwester Mariusz Pilipczuk.

Akademia Młodego Ekonomisty. Techniki szybkiego uczenia się Praktyczne zastosowanie technik zapamiętywania. Sylwester Mariusz Pilipczuk. Akademia Młodego Ekonomisty Techniki szybkiego uczenia się Praktyczne zastosowanie technik zapamiętywania Sylwester Mariusz Pilipczuk Uniwersytet w Białymstoku 24 listopada 2011 r. Cele: Zaznajomienie

Bardziej szczegółowo

Pewnym krokiem do szkoły, czyli wszystko, co trzeba wiedzieć na temat gotowości szkolnej.

Pewnym krokiem do szkoły, czyli wszystko, co trzeba wiedzieć na temat gotowości szkolnej. Pewnym krokiem do szkoły, czyli wszystko, co trzeba wiedzieć na temat gotowości szkolnej. Gotowość szkolna- sylwetka dziecka dojrzałego i niedojrzałego do rozpoczęcia nauki w szkole Edukacja szkolna jest

Bardziej szczegółowo

STRES jest normalną biologiczną reakcją każdego żywego organizmu na wszelkie stawiane mu żądania. Jego brak oznacza śmierć dla jednostki.

STRES jest normalną biologiczną reakcją każdego żywego organizmu na wszelkie stawiane mu żądania. Jego brak oznacza śmierć dla jednostki. Barbara Małek STRES jest normalną biologiczną reakcją każdego żywego organizmu na wszelkie stawiane mu żądania. Jego brak oznacza śmierć dla jednostki.! NIE NALEŻY Y UNIKAĆ STRESU Dwa rodzaje reakcji na

Bardziej szczegółowo

Serdecznie dziękuję trzem najważniejszym kobietom mojego życia: córce Agatce, żonie Agnieszce i mamie Oli za cierpliwość, wyrozumiałość, wsparcie,

Serdecznie dziękuję trzem najważniejszym kobietom mojego życia: córce Agatce, żonie Agnieszce i mamie Oli za cierpliwość, wyrozumiałość, wsparcie, Serdecznie dziękuję trzem najważniejszym kobietom mojego życia: córce Agatce, żonie Agnieszce i mamie Oli za cierpliwość, wyrozumiałość, wsparcie, natchnienie i niezłomną wiarę w sukces. Dziewczyny, bez

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ

EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ Wielu rodziców znajduje się w sytuacji, gdy ich dziecko poświęca dużo czasu na naukę, natomiast jego wyniki szkolne nie są zadawalające. Wielokrotnie dzieci opowiadają, że

Bardziej szczegółowo

Barbara Megersa. Uczyć czy nauczyć? Wydawnictwo Psychoskok 2013 Konin

Barbara Megersa. Uczyć czy nauczyć? Wydawnictwo Psychoskok 2013 Konin Barbara Megersa Uczyć czy nauczyć? Wydawnictwo Psychoskok 2013 Konin Barbara Megersa "Uczyć czy nauczyć?" Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Barbara Megersa, 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone.

Bardziej szczegółowo

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Ruch zwiększa recykling komórkowy Ćwiczenia potęgują recykling komórkowy u myszy. Czy

Bardziej szczegółowo

Pamięć operacyjna. Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok

Pamięć operacyjna. Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok Pamięć operacyjna Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok Pamięć operacyjna (WM) cześć pamięci krótkotrwałej Jest definiowana jako system, który aktywnie przechowuje informacje w umyśle aby wykonać werbalne

Bardziej szczegółowo

Zachowaj jasność umysłu

Zachowaj jasność umysłu Zachowaj jasność umysłu najnowsze wyniki badań naukowych mózgu The European Dana Alliance for the Brain NRTA - Towarzystwo Edukacyjne AARP NRTA (www.aarp.org/nrta, National Retired Teachers Association,

Bardziej szczegółowo

Psychologia rozwojowa wieku dojrzałego. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Psychologia rozwojowa wieku dojrzałego. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Psychologia rozwojowa wieku dojrzałego Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Tematyka kursu Wprowadzenie do psychologii rozwojowej wieku dojrzałego. Omówienie tematyki kursu. Podstawowe pojęcia z zakresu

Bardziej szczegółowo

TERAPIE, KTÓRE MOŻEMY POPROWADZIĆ SAMI

TERAPIE, KTÓRE MOŻEMY POPROWADZIĆ SAMI TERAPIE, KTÓRE MOŻEMY POPROWADZIĆ SAMI PROGRAM AKTYWNOŚCI KNILL ÓW RUCH ROZWIJAJĄCY W.SHERBORNE Opracowała: Joanna Dolna Marianna i Christopher Knill Metoda powstała w wyniku trudności, jakie napotykali

Bardziej szczegółowo

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu R A Z E M Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce czyli jak efektywnie ucząc dzieci mieć z tego przyjemność? Joanna Matejczuk Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Uczelnie

Bardziej szczegółowo

Program adaptacyjny. dla klasy I. Jestem pierwszakiem. w Szkole Podstawowej nr 28

Program adaptacyjny. dla klasy I. Jestem pierwszakiem. w Szkole Podstawowej nr 28 Szkoła Podstawowa nr 28 im. K. I. Gałczyńskiego w Białymstoku Program adaptacyjny dla klasy I Jestem pierwszakiem w Szkole Podstawowej nr 28 im. K. I. Gałczyńskiego w Białymstoku ,,Dzieci różnią się od

Bardziej szczegółowo

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców wzrokowych a także do ich interpretowania przez odniesienie do poprzednich doświadczeń. Nie jest wyłącznie zdolnością do dokładnego

Bardziej szczegółowo

w kontekście percepcji p zmysłów

w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy człowieka w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy dzieli się ę na ośrodkowy i obwodowy. Do układu nerwowego ośrodkowego zalicza się mózgowie (mózg, móżdżek i pień mózgu) oraz rdzeń

Bardziej szczegółowo

Pamięć i uczenie się Zaburzenia pamięci

Pamięć i uczenie się Zaburzenia pamięci Pamięć i uczenie się Zaburzenia pamięci W 9 Definicja: amnezja pourazowa tzn. występująca po urazie mózgu. dr Łukasz Michalczyk Pamięć utajona urazy głowy urazy głowy zapalenie mózgu wirus opryszczki prostej

Bardziej szczegółowo

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze.

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze. Przedmowa Kiedy byłem mały, nawet nie wiedziałem, że jestem dzieckiem specjalnej troski. Jak się o tym dowiedziałem? Ludzie powiedzieli mi, że jestem inny niż wszyscy i że to jest problem. To była prawda.

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia na rozgrzewkę

Ćwiczenia na rozgrzewkę Ćwiczenia na rozgrzewkę DOKĄD ZMIERZA EDUKACJA XXI WIEKU? Co ma wspólnego uczenie się z wielbłądem doprowadzonym do wodopoju? Oroooo czyli o różnych aspektach tworzenia atmosfery sprzyjającej uczeniu

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Przedmowa. 2o Psychologia rozwoju człowieka 63

Wstęp. Przedmowa. 2o Psychologia rozwoju człowieka 63 Wstęp Przedmowa n 1. Cele, założenia i zastosowanie psychologii 13 1.1. Analiza zachowania i doznawania jako zadanie psychologii 14 1.2. Psychologia jako dziedzina badań 16 1.2.1. Cele badań naukowych

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Aneta Januchta. Jak poprawić koncentrację uwagi?

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Aneta Januchta. Jak poprawić koncentrację uwagi? Aneta Januchta Jak poprawić koncentrację uwagi? Aneta Januchta absolwentka filologii polskiej na AŚ w Kielcach. Terapeuta pedagogiczny i animator kultury. Pracuje od 2002 r. w Zespole Szkół w Mąchocicach

Bardziej szczegółowo

Zatem może wyjaśnijmy sobie na czym polega różnica między człowiekiem świadomym, a Świadomym.

Zatem może wyjaśnijmy sobie na czym polega różnica między człowiekiem świadomym, a Świadomym. KOSMICZNA ŚWIADOMOŚĆ Kiedy mowa jest o braku świadomi, przeciętny człowiek najczęściej myśli sobie: O czym oni do licha mówią? Czy ja nie jesteś świadomy? Przecież widzę, słyszę i myślę. Tak mniej więcej

Bardziej szczegółowo

. Elzbieta Dzionek Małgorzata Gmosinska Anna Koscielniak Mirosława Szwajkajzer

. Elzbieta Dzionek Małgorzata Gmosinska Anna Koscielniak Mirosława Szwajkajzer . Elzbieta Dzionek Małgorzata Gmosinska Anna Koscielniak Mirosława Szwajkajzer Copyright by O cyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Redakcja wydawnicza: Małgorzata Miller Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

CZAS jest SKARBEM. Kraków, 01.03.2008. Barbara Krawcewicz. 01.03.2008 SGH Warszawa AR Kraków Wszystkie prawa zastrzeżone

CZAS jest SKARBEM. Kraków, 01.03.2008. Barbara Krawcewicz. 01.03.2008 SGH Warszawa AR Kraków Wszystkie prawa zastrzeżone CZAS jest SKARBEM Kraków, 01.03.2008 Jak to się dzieje, że każdy z nas posiada skarb? Zarządzanie czasem polega na wyznaczaniu celów i priorytetów w działaniu, tak, aby wykorzystać każdą dostępną chwilę

Bardziej szczegółowo

Program terapeutyczno-edukacyjny Zmyślne ruchy, które doskonalą umysł - gimnastyka mózgu

Program terapeutyczno-edukacyjny Zmyślne ruchy, które doskonalą umysł - gimnastyka mózgu Opracowała: Katarzyna Szydłowska Wprowadzenie Dziecko rodzi się z kompleksem naturalnych sił- odruchów i instynktów. Naturalnie dane odruchy i pierwotne ruchy w procesie ich przyswajania w okresie niemowlęcym,

Bardziej szczegółowo

systematyczne nauczanie

systematyczne nauczanie dojrzałość Osiągnięcie przez dziecko takiego poziomu rozwoju fizycznego, psychicznego i społecznego, który czyni je wrażliwym i podatnym na systematyczne nauczanie i wychowanie; harmonijne współgranie

Bardziej szczegółowo

JAKIEGO RODZAJU NAUKĄ JEST

JAKIEGO RODZAJU NAUKĄ JEST JAKIEGO RODZAJU NAUKĄ JEST INFORMATYKA? Computer Science czy Informatyka? Computer Science czy Informatyka? RACZEJ COMPUTER SCIENCE bo: dziedzina ta zaistniała na dobre wraz z wynalezieniem komputerów

Bardziej szczegółowo

MUZYKA NAUKA PRZYGODA RADOŚĆ. Dźwiękoludki. Elementarne wychowanie muzyczne. Bawmy się muzyką

MUZYKA NAUKA PRZYGODA RADOŚĆ. Dźwiękoludki. Elementarne wychowanie muzyczne. Bawmy się muzyką MUZYKA NAUKA PRZYGODA RADOŚĆ Dźwiękoludki Elementarne wychowanie muzyczne Bawmy się muzyką Szukaj ludzi źli ludzie pieśni Inteligentny dzięki muzyce Badania naukowe wykazują, że dzieci, które bardzo wcześnie

Bardziej szczegółowo

O tym nigdy nie zapominaj!

O tym nigdy nie zapominaj! O tym nigdy nie zapominaj! 1. Każde dziecko rozwija się indywidualnie, zgodnie ze swoimi możliwościami i warunkami w jakich przebywa. 2. Na naukę nigdy nie jest za wcześnie. 3. Podtrzymuj zaangażowanie

Bardziej szczegółowo

Sukces dziecka a rola rodziców. Monika Jaźwińska

Sukces dziecka a rola rodziców. Monika Jaźwińska Monika Jaźwińska Wszystkie dzieci świata są niewinne, wrażliwe i zależne od dorosłych. Są również ciekawe, aktywne i pełne nadziei. Ich czas powinien być czasem radości, pokoju, zabawy, nauki i rozwoju.

Bardziej szczegółowo

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny 20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny Kiedy się uczymy, emocje są niezwykle ważne. Gdybyśmy uczyli się tylko biorąc suche fakty, które

Bardziej szczegółowo

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do ciebie mówią zwłaszcza wtedy, kiedy się do nich modlisz. Ich subtelny głos, który dociera do nas w postaci intuicyjnych odczuć i myśli ciężko usłyszeć w

Bardziej szczegółowo

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci.

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci. Program Przyjaciele Zippiego to międzynarodowy program promocji zdrowia psychicznego dla dzieci w wieku 5-8 lat, który kształtuje i rozwija umiejętności psychospołeczne u małych dzieci. Uczy różnych sposobów

Bardziej szczegółowo

Opracowała: K. Komisarz

Opracowała: K. Komisarz Opracowała: K. Komisarz EEG ElektroEncefaloGraf - aparat do pomiaru fal mózgowych i oceny pracy mózgu. BIOFEEDBACK - z ang. biologiczne sprzężenie zwrotne (dostarczanie człowiekowi informacji zwrotnej

Bardziej szczegółowo

Podstawy pedagogiki leśnej od Edukacji Środowiskowej do Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. Bjørn Helge Bjørnstad

Podstawy pedagogiki leśnej od Edukacji Środowiskowej do Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. Bjørn Helge Bjørnstad Podstawy pedagogiki leśnej od Edukacji Środowiskowej do Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju Bjørn Helge Bjørnstad Edukacja dla zrównoważonego rozwoju Zbliżenie na ludzkie zachowania i interakcje z

Bardziej szczegółowo

RELACJE Z PIENIĘDZMI

RELACJE Z PIENIĘDZMI RELACJE Z PIENIĘDZMI Zapewne sprawdziłaś już w quizie, kim jesteś w relacji z pieniędzmi. Chomikiem? Strusiem? Motylem? Czy Mikołajem? Każda z tych osobowości ma swoje słabe i mocne strony: CHOMIK ma przymus

Bardziej szczegółowo

IMYC pomaga: Zrozumieć znaczenie procesu uczenia się. Odnaleźć relacje, które zachodzą między różnymi dziedzinami nauki. Rozwinąć swój umysł.

IMYC pomaga: Zrozumieć znaczenie procesu uczenia się. Odnaleźć relacje, które zachodzą między różnymi dziedzinami nauki. Rozwinąć swój umysł. IMYC w gimnazjum Sparka Czym jest IMYC? International Middle Years Curriculum to międzynarodowy program nauczania, który jest kontynuacją IPC (International Primary Curriculum) i daje wsparcie uczniom

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz stylu komunikacji

Kwestionariusz stylu komunikacji Kwestionariusz stylu komunikacji Z każdego stwierdzenia wybierz jedno, które uważasz, że lepiej pasuje do twojej osobowości i zaznacz jego numer. Stwierdzenia w parach nie są przeciwstawne, przy wyborze

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Dlaczego orły nie pływają. O wspieraniu talentów i zdolności u dzieci Magdalena Zientalska Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 27 września 2012 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET

Bardziej szczegółowo

ROZUMIENIE ZE SŁUCHU

ROZUMIENIE ZE SŁUCHU Imię i nazwisko: Data urodzenia: Kraj: Kierunek studiów: punkty: / 70 p. ROZUMIENIE ZE SŁUCHU Proszę wysłuchać tekstu i wykonać zadania. Tekst zostanie odczytany dwa razy. 1. Proszę wybrać jedną poprawną

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2009 Redakcja: Wojciech Śliwerski Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Korekta: Beata Bednarz Sylwia Kajdana ISBN ISBN 978-83-7850-377-4 978-83-7587-147-0

Bardziej szczegółowo

KREATYWNE I INNOWACYJNE MYŚLENIE. A. ZARZĄDZANIE EMOCJAMI identyfikacja i zarządzanie własnymi emocjami i zachowaniem.

KREATYWNE I INNOWACYJNE MYŚLENIE. A. ZARZĄDZANIE EMOCJAMI identyfikacja i zarządzanie własnymi emocjami i zachowaniem. KREATYWNE I INNOWACYJNE MYŚLENIE A. ZARZĄDZANIE EMOCJAMI identyfikacja i zarządzanie własnymi emocjami i zachowaniem. 1. Rozpoznawanie i właściwe nazywanie emocji i sposobu, w jaki są powiązane z określonymi

Bardziej szczegółowo

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ Rok szkolny 2013/2014 Pracownia SENSOS przeprowadza ambitne i bezpieczne programy szkoleniowe dla dziec i i młodzieży. Program każdego warsztatu jest dostosowany

Bardziej szczegółowo

Skala Postaw Twórczych i Odtwórczych dla gimnazjum

Skala Postaw Twórczych i Odtwórczych dla gimnazjum Krakowska kademia im. ndrzeja Frycza Modrzewskiego Skala Postaw Twórczych i Odtwórczych dla gimnazjum utor: gnieszka Guzik, Patrycja Huget Instrukcja: Poniżej przedstawione zostały do wyboru po dwa stwierdzenia

Bardziej szczegółowo

UCZYMY DZIECKO SAMODZIELNOŚCI

UCZYMY DZIECKO SAMODZIELNOŚCI UCZYMY DZIECKO SAMODZIELNOŚCI Próbujmy przyzwyczaić dziecko do samodzielnego odrabiania lekcji, ograniczając naszą pomoc do tych zadań, przez które dziecko nie będzie mogło przebrnąć samodzielnie. Pomoc

Bardziej szczegółowo

8 sposobów na więcej czasu w ciągu dnia

8 sposobów na więcej czasu w ciągu dnia http://produktywnie.pl RAPORT 8 sposobów na więcej czasu w ciągu dnia Jakub Ujejski Powered 1 by PROINCOME Jakub Ujejski Wszystkie prawa zastrzeżone. Strona 1 z 10 1. Wstawaj wcześniej Pomysł, wydawać

Bardziej szczegółowo

Układ limbiczny. Przetwarzanie informacji przez mózg. kognitywistyka III. Jacek Salamon Tomasz Starczewski

Układ limbiczny. Przetwarzanie informacji przez mózg. kognitywistyka III. Jacek Salamon Tomasz Starczewski Jacek Salamon Tomasz Starczewski Przetwarzanie informacji przez mózg kognitywistyka III Co to takiego? Inaczej układ rąbkowy lub układ brzeżny. Jest zbiorczą nazwą dla różnych struktur korowych i podkorowych.

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE WYNIKÓW BADAŃ PRZEPROWADZONYCH WSRÓD RODZICÓW

OPRACOWANIE WYNIKÓW BADAŃ PRZEPROWADZONYCH WSRÓD RODZICÓW OPRACOWANIE WYNIKÓW BADAŃ PRZEPROWADZONYCH WSRÓD RODZICÓW Kwestionariusz ankiety został przygotowany przez zespół nauczycieli do spraw ewaluacji. Celem badań było zebranie informacji na temat wspomagania

Bardziej szczegółowo

Pamięć i uczenie się. Pamięć (prof. Edward Nęcka) Pamięć (Tulving) to hipotetyczny system w umyśle (mózgu) przechowujący informacje

Pamięć i uczenie się. Pamięć (prof. Edward Nęcka) Pamięć (Tulving) to hipotetyczny system w umyśle (mózgu) przechowujący informacje Pamięć i uczenie się Wprowadzenie w problematykę zajęć Pamięć (prof. Edward Nęcka) to zdolność do przechowywania informacji i późniejszego jej wykorzystania. W 1 dr Łukasz Michalczyk Pamięć (prof. Edward

Bardziej szczegółowo

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Justyna Kupis Mózg osoby zakochanej Oczy zbierają informację o wzroście, figurze,

Bardziej szczegółowo

7 IV ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA

7 IV ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA 7 IV ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA DEPRESJA Depresja: przyczyny, objawy, rodzaje depresji, leczenie Przyczyny depresji są różne. Czasem chorobę wywołuje przeżycie bardzo przykrego zdarzenia najczęściej jest to

Bardziej szczegółowo

Manfred Spitzer CYFROWA DEMENCJA. W jaki sposób pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci.

Manfred Spitzer CYFROWA DEMENCJA. W jaki sposób pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci. Manfred Spitzer CYFROWA DEMENCJA W jaki sposób pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci. Na strukturę mózgu wpływ ma nie tylko to, czemu poświęcamy dużo czasu, lecz także to, czego nie robimy. Jeśli kiedyś

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY CZYTANIE W znaczeniu psychofizycznym: techniczne rozpoznawanie znaków. W znaczeniu psychologicznym: zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga

Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga Nie da się sformułować gotowej recepty, jak pomagać dziecku. Do każdego należy podchodzić indywidualnie. Rodzice i nauczyciele

Bardziej szczegółowo

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Wiele osób marzy o własnym biznesie... Ale często brak im odwagi na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Co to jest demencja (demens)?

Co to jest demencja (demens)? Hva er demens? Co to jest demencja (demens)? Zapominasz tyle rzeczy, że trudno jest ci funkcjonować na co dzień? Masz problem z zapamiętaniem zwykłych słów albo z zapamiętaniem drogi do sklepu? To może

Bardziej szczegółowo

Magia komunikacji. - Arkusz ćwiczeń - Mapa nie jest terenem. Magia prostego przekazu

Magia komunikacji. - Arkusz ćwiczeń - Mapa nie jest terenem. Magia prostego przekazu Magia komunikacji - Arkusz ćwiczeń - Mapa nie jest terenem Twoja percepcja rzeczywistości opiera się o uogólnionieniach i zniekształceniach. Oznacza to, że to, jak widzisz rzeczywistość różni się od rzeczywistości,

Bardziej szczegółowo

Zapominasz częściej niż przedtem? used

Zapominasz częściej niż przedtem? used Glemmer du oftere enn før? Zapominasz częściej niż przedtem? used Wszyscy ludzie zmieniają się, kiedy stają się starsi. To normalne, że nie pamiętasz wszystkiego tak dobrze, jak w czasach młodości. Niekiedy

Bardziej szczegółowo

Czy potrafisz się uczyć? badanie ewaluacyjne

Czy potrafisz się uczyć? badanie ewaluacyjne Czy potrafisz się uczyć? badanie ewaluacyjne W celu zbadania efektywności uczenia się, przygotowałam i przeprowadziłam wśród uczniów mojej klasy ankietę na temat Czy potrafisz się uczyć?. Test przeprowadziłam

Bardziej szczegółowo

Wybrać zawód i zaplanować dalszą drogę kształcenia. Rodzic doradca

Wybrać zawód i zaplanować dalszą drogę kształcenia. Rodzic doradca Wybrać zawód i zaplanować dalszą drogę kształcenia. Rodzic doradca mgr Aniela Kobusińska-Luty Pedagog i Doradca Zawodowy w Gimnazjum nr 56 im. J. Wybickiego w Poznaniu 3 kroki do wyboru zawodu 1. SAMOPOZNANIE

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa modułu Dobre praktyki w psychologii

Bardziej szczegółowo

EEG Biofeedback. Metoda EEG-Biofeedback wykorzystuje mechanizm sprzężenia zwrotnego do treningu i usprawniania pracy mózgu

EEG Biofeedback. Metoda EEG-Biofeedback wykorzystuje mechanizm sprzężenia zwrotnego do treningu i usprawniania pracy mózgu EEG Biofeedback Metoda EEG-Biofeedback wykorzystuje mechanizm sprzężenia zwrotnego do treningu i usprawniania pracy mózgu EEG Biofeedback to skuteczna metoda terapeutyczna zwiększająca skuteczność funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

Bieganie dla początkujących

Bieganie dla początkujących Bieganie dla początkujących Plan Treningowy PRZYKŁADOWY FRAGMENT Spis treści Wstęp...2 Rola diety...3 Plan Treningowy...5 Zasady treningu:...6 Dni z zalecanym odpoczynkiem lub innym sportem...7 Znaczenie

Bardziej szczegółowo

Matematyka Montessori + Aktualne badania mózgu Tanya Ryskind, J.D. tanyaryskind@gmail.com

Matematyka Montessori + Aktualne badania mózgu Tanya Ryskind, J.D. tanyaryskind@gmail.com Matematyka Montessori + Aktualne badania mózgu Tanya Ryskind, J.D. tanyaryskind@gmail.com Podróż Montessori Z Włoch do Indii Maria miała 70 lat Mario, jej syn, Wpływ Indii, NAMTA Journal, vol.23, 1969

Bardziej szczegółowo

Program Coachingu dla młodych osób

Program Coachingu dla młodych osób Program Coachingu dla młodych osób "Dziecku nie wlewaj wiedzy, ale zainspiruj je do działania " Przed rozpoczęciem modułu I wysyłamy do uczestników zajęć kwestionariusz 360 Moduł 1: Samoznanie jako część

Bardziej szczegółowo

REFERAT STYLE UCZENIA SI WSZYSTKIEGO MO

REFERAT STYLE UCZENIA SI WSZYSTKIEGO MO REFERAT STYLE UCZENIA SIĘ. WSZYSTKIEGO MOŻESZ SZYBKO SIĘ NAUCZYĆ!!! Każde dziecko ma wrodzoną chęć poznawania świata, zdobywania wiedzy. Często spotykamy się z takimi sytuacjami, w których dziecko korzysta

Bardziej szczegółowo

Test inteligencji emocjonalnej. Katarzyna Thomas

Test inteligencji emocjonalnej. Katarzyna Thomas Test inteligencji emocjonalnej Wykresy i liczby 2013-08-01 Poufne Normy: Poland 2010 Niniejszy raport zawiera informacje i wskazówki pomocne przy rozwijaniu wiedzy i świadomości dotyczącej inteligencji

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

3 największe błędy inwestorów, które uniemożliwiają osiągnięcie sukcesu na giełdzie

3 największe błędy inwestorów, które uniemożliwiają osiągnięcie sukcesu na giełdzie 3 największe błędy inwestorów, które uniemożliwiają osiągnięcie sukcesu na giełdzie Autor: Robert Kajzer Spis treści Wstęp... 3 Panuj nad własnymi emocjami... 4 Jak jednak nauczyć się panowania nad emocjami?...

Bardziej szczegółowo

Poradnik dla rodziców Skuteczniej razem

Poradnik dla rodziców Skuteczniej razem ii Poradnik dla rodziców Skuteczniej razem Zebrania rodziców Zebrania rodziców to ważne spotkania, podczas których rodzice mają okazję do porozmawiania na temat postępów dziecka w nauce. Rodzice mogą porozmawiać

Bardziej szczegółowo

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI?

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? mgr Magdalena Jabłońska mgr Dorota Orłowska 1 DLACZEGO RODZICE NIE MAJĄ WIEDZY O ISTOTNYCH PROBLEMACH SWOICH DZIECI? brak czasu mało doświadczeń

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANE PRZEZ Makerbot Education OPRACOWANE PRZEZ MakerBot Education

OPRACOWANE PRZEZ Makerbot Education OPRACOWANE PRZEZ MakerBot Education w OPRACOWANE PRZEZ Makerbot Education OPRACOWANE PRZEZ MakerBot Education Copyright 2015 by MakerBot www.makerbot.com Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana,

Bardziej szczegółowo

Ocenianie. kształtujące

Ocenianie. kształtujące Ocenianie kształtujące Ocenianie tradycyjne /sumujące/ Nastawione na wskazywanie uczniowi popełnionych przez niego błędów w myśl zasady: Człowiek uczy się na błędach Ocenianie tradycyjne Ocenianie to jedna

Bardziej szczegółowo

Szwedzki dla imigrantów

Szwedzki dla imigrantów Szwedzki dla imigrantów Cel kształcenia Celem kształcenia w ramach kursu Szwedzki dla imigrantów (sfi) jest zapewnienie osobom dorosłym, które nie posiadają podstawowej znajomości języka szwedzkiego, możliwości

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki)

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki) DIAGNOZA WSTĘPNA Motywacja do uczenia się definiowana jest jako znaczenie i wartość nauki dla danego człowieka, jaką ów człowiek jej przypisuje, i charakteryzowana przez długoterminowe zaangażowanie się

Bardziej szczegółowo

SPOTKANIE PODSUMOWUJĄCE Edukacja osób dorosłych we współczesnym świecie

SPOTKANIE PODSUMOWUJĄCE Edukacja osób dorosłych we współczesnym świecie Po angielsku w Małej Wsi Projekt POKL.09.05.00-14-339/09 współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego SPOTKANIE PODSUMOWUJĄCE Edukacja osób dorosłych we współczesnym

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA z języka angielskiego W KLASACH 1-3

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA z języka angielskiego W KLASACH 1-3 PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA z języka angielskiego W KLASACH 1-3 KLASA I W klasach I na 6 punktów uczeń powinien: - pracować systematycznie oraz z dużym zaangażowaniem na każdej lekcji i w domu, - wykazywać

Bardziej szczegółowo

Zasługujesz na szacunek! Bądź pewny siebie i asertywny.

Zasługujesz na szacunek! Bądź pewny siebie i asertywny. Zasługujesz na szacunek! Bądź pewny siebie i asertywny. Obudź w sobie lwa Czy potrafisz domagać się tego, co Ci się należy? Czy umiesz powiedzieć "nie", kiedy masz do tego prawo? Czy Twoje opinie i pomysły

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie programu Paint na lekcjach matematyki w nauczaniu zintegrowanym

Wykorzystanie programu Paint na lekcjach matematyki w nauczaniu zintegrowanym Hanna Łukasiewicz HaniaLukasiewicz@interia.pl. Wykorzystanie programu Paint na lekcjach matematyki w nauczaniu zintegrowanym "Technologia informacyjna może wspomagać i wzbogacać wszechstronny rozwój uczniów,

Bardziej szczegółowo

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania PROCES GRUPOWY 19.0.2011, Łódź Iwona Kania Człowiek jest istotą nastawioną na bycie z innymi i jego życie w większości wiąże się z grupami. Pierwszą grupą, z jaką się styka, i w której się rozwija, jest

Bardziej szczegółowo

Firma EDU-INNOWACJA. zaprasza Państwa na Warsztaty. Uwolnij swój stres - znajdź pokłady relaksu. Jesteśmy przekonani, iż

Firma EDU-INNOWACJA. zaprasza Państwa na Warsztaty. Uwolnij swój stres - znajdź pokłady relaksu. Jesteśmy przekonani, iż Firma EDU-INNOWACJA zaprasza Państwa na Warsztaty Uwolnij swój stres - znajdź pokłady relaksu. Jesteśmy przekonani, iż przyniesą one Państwu wiele korzyści przekładając się na harmonizację całego ciała.

Bardziej szczegółowo

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1)

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1) grupa a Regulacja nerwowo-hormonalna 37 pkt max... Imię i nazwisko Poniższy test składa się z 20 zadań. Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą do uzyskania za prawidłową odpowiedź.... Za rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

Jak dobrze przygotować się do sprawdzianu i egzaminu? Jak pokonać stres egzaminacyjny?

Jak dobrze przygotować się do sprawdzianu i egzaminu? Jak pokonać stres egzaminacyjny? Jak dobrze przygotować się do sprawdzianu i egzaminu? Jak pokonać stres egzaminacyjny? Vademecum szóstoklasisty i gimnazjalisty Jolanta Wieczorek-Wilińska Zespół Szkół z Oddziałami Integracyjnymi im. Janusza

Bardziej szczegółowo

OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE

OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE Co to jest ocenianie kształtujące? Ocenianie jest integralną częścią procesu edukacyjnego. Najczęściej mamy do czynienia z ocenianiem podsumowującym, które dzięki testom i egzaminom,

Bardziej szczegółowo

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA Pochwała jest jednym z czynników decydujących o prawidłowym rozwoju psychicznym i motywacyjnym dziecka. Jest ona ogromnym bodźcem motywującym dzieci do działania oraz potężnym

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. KLASA I W klasach I na ocenę celującą uczeń powinien: - pracować systematycznie oraz z dużym zaangażowaniem na każdej lekcji i w domu, -

Bardziej szczegółowo