Zachowaj jasność umysłu

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zachowaj jasność umysłu"

Transkrypt

1 Zachowaj jasność umysłu najnowsze wyniki badań naukowych mózgu Człowiek uczy się The European Dana Alliance for the Brain 1

2 NRTA - Towarzystwo Edukacyjne AARP NRTA (www.aarp.org/nrta, National Retired Teachers Association, amerykańskie Krajowe Towarzystwo Emerytowanych Nauczycieli) jest towarzystwem edukacyjnym należącym do AARP (American Association of Retired Persons - Amerykański Związek Emerytów). Zgodnie z misją AARP, zadaniem NRTA jest polepszanie jakości życia nas wszystkich w trakcie starzenia się, szczególnie poprzez podkreślenie roli edukacji i poszerzania wiedzy. NRTA skupia swoje wysiłki na wprowadzaniu odpowiednich zmian w dziedzinie edukacji. Towarzystwo zapewnia członkom cenne informacje, a także opiekuje się wszelkimi inicjatywami związanymi z nauką i edukacją. NRTA jest w Stanach Zjednoczonych liderem w swojej dziedzinie, wspierane poprzez sieć zrzeszonych związków emerytowanych nauczycieli, które działają w 50 stanach i 2700 miejscowościach, a także poprzez swoje krajowe biuro koordynacyjne w siedzibie głównej AARP w Waszyngtonie. Podczas współpracy ze Stowarzyszeniem na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu Dana i w trakcie akcji Zachowaj jasność umysłu szczególnie dużą uwagę zwraca się na ścisły związek pomiędzy mózgiem, ludzkim zachowaniem a zdolnością do kontynuowania nauki przez oraz bada zależności zachodzące pomiędzy tymi elementami. Stowarzyszenie na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu Dana Stowarzyszenie na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu Dana (www.dana. org) jest organizacją pożytku publicznego zrzeszającą ponad 200 czołowych neuronaukowców (naukowców badających układ nerwowy), wśród których jest 10 laureatów Nagrody Nobla. Zadaniem Stowarzyszenia Dana jest zwiększenie powszechnej świadomości dotyczącej postępów i korzyści płynących z badań nad mózgiem i szerzenie informacji na temat mózgu w sposób zrozumiały i przystępny. Stowarzyszenie Dana, wspierane w całości przez Fundację Dana, nie finansuje badań ani nie przydziela grantów naukowych. Fundacja Dana jest prywatną organizacją filantropijną zajmującą się głównie sprawami nauki, zdrowia i edukacji. Obecne zainteresowania Fundacji skupiają się na badaniach naukowych dotyczących układu odpornościowego i nerwowego oraz na edukacji w szkołach podstawowych i średnich, a szczególnie - na szkoleniu nauczycieli plastyki i wiedzy o kulturze. A Dana Alliance for the Brain Inc publication prepared by EDAB, a subsidiary of DABI. Reprinted by permission of NRTA and the Dana Alliance for Brain Initiatives. 2

3 Wszyscy jesteśmy uczącymi się maszynami, a nasze mózgi to silniki, które utrzymują maszyny w ruchu. Półtora kilograma pofałdowanej tkanki, stłoczonej i zamkniętej pod czaszką nie jest niczym innym jak dynamiczną i żywą masą ponad stu miliardów komórek nerwowych, z których każda jest zdolna tworzyć z innymi tysiące połączeń. To trybiki w mechanizmie uczącej się maszyny. Od dnia naszego urodzenia, a nawet wcześniej, mózg jest przygotowany do tego, aby się uczyć, gotowy by zachować doświadczenia naszego życia i zakodować je w sieci połączeń nerwowych. Proces uczenia się przebudowuje, kształtuje i wzmacnia połączenia nerwowe, pozwala na dopasowanie mózgu do otaczającej nas rzeczywistości i przygotowanie go na wszystko, co niesie życie - na zdarzenia zwykłe i niezwykłe. Przeprowadzone w ostatnich latach badania pokazały, że aktywne angażowanie naszego mózgu w proces uczenia się w ciągu całego życia może mieć znaczący wpływ na to, w jaki sposób będziemy się starzeć. Niniejsza broszurka ma na celu omówienie tego, jakie odkrycia poczyniła neuronauka na polu uczenia się przez. Czy Porozumiewanie się komórek mózgu w sieci neuronalnej uczymy się zawsze tak samo, niezależnie od wieku? Jak uczenie się w ciągu całego życia wpływa na to, w jaki sposób się starzejemy? Czy jest coś, co można zrobić, aby pobudzić mózg do uczenia się? Ostatnie osiągnięcia zbliżają nas do znalezienia odpowiedzi na każde z wyżej wymienionych pytań i przynoszą dobre wiadomości każdemu, kto pragnie utrzymać swój mózg w zdrowiu do późnej starości. 1

4 Co rozumiemy przez uczenie się? Ile pamiętasz z tego, czego nauczyłeś się w szkole? Wzory algebraiczne? Prawdopodobnie tylko wtedy, jeśli jesteś matematykiem. Układ okresowy pierwiastków? Jeśli jesteś chemikiem - na pewno. Rozbiór gramatyczny zdania? Być może - jeśli jesteś pisarzem. Chodzi o to, że mogłeś uczyć się tych rzeczy w szkole, a nawet śpiewająco zdawać je na egzaminach, jeśli jednak potem nie korzystałeś z nich w życiu codziennym, będzie ci trudno je sobie szczegółowo przypomnieć. To ilustruje oczywistą dla badaczy mózgu różnicę: uczenie się i pamięć nie są tym samym, pomimo że są ze sobą ściśle powiązane. Uczenie się to sposób, w jaki nabywamy informacje o świecie, pamięć jest metodą przechowywania ich w czasie - mówi doktor nauk medycznych Eric R. Kandel, wiceprezes Stowarzyszenia na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu Dana, nagrodzony w roku 2000 nagrodą Nobla z dziedziny fizjologii i medycyny za badania molekularnych podstaw pamięci. Nie ma pamięci bez uczenia się, ale jest uczenie się bez pamięci - twierdzi Kandel, ponieważ można się uczyć rzeczy, które się natychmiast zapomni. W rezultacie nie wszystko, czego się uczymy, zostaje zapisane na trwałe w pamięci. Patrzymy na przykład na numer telefonu i zapamiętujemy go tylko na tak długo, aby go wybrać. Ten rodzaj pamięci nazywamy niekiedy pamięcią operacyjną. Wciąż wymaga ona uczenia się, ale nie na długo. Odkładając na bok definicje naukowe, to co większość z nas rozumie poprzez uczenie się, jest tak naprawdę próbą stworzenia trwałego śladu pamięciowego. Uczenie się nowego kroku tanecznego, gry na instrumencie muzycznym lub imienia nowej znajomej wymaga zakodowania nowych informacji przez nasz mózg i przechowania ich do czasu, kiedy będą potrzebne. 2

5 neuron neuron dendryt akson szczelina synaptyczna pęcherzyki synaptyczne synapsa neuroprzekaźnik neuryt Poznaj swój mózg Każdy przejaw działania mózgu, niezależnie czy będzie to rozwiązywanie zadania matematycznego, kopnięcie piłki na drugą stronę boiska czy słuchanie muzyki ma swoje odzwierciedlenie w mózgu w postaci wzoru sygnałów elektrycznych i chemicznych przekazywanych pomiędzy komórkami nerwowymi. Każda myśl, działanie czy odbiór bodźca zmysłowego stymuluje określony zespół komórek nerwowych i neuroprzekaźników. Można sobie wyobrazić każdą z komórek nerwowych jako muzyka w ogromnej orkiestrze symfonicznej, który gra swoją własną melodię w harmonii z innymi sekcjami orkiestry, aby stworzyć większe dzieło muzyczne. Koncert, który powstaje dzięki współbrzmieniu wszystkich grup instrumentów to ni mniej ni więcej niż ludzkie zachowanie. Komórki nerwowe, lub neurony to konie pociągowe mózgu. Ich wypustki, aksony, tworzą połączenia z innymi neuronami zwane synapsami. W wyniku aktywacji neuron wytwarza prąd elektryczny o słabym natężeniu, który biegnie od ciała komórki w dół aksonu, co powoduje uwolnienie sygnałów chemicznych (neuroprzekaźników), które z kolei dyfundują do przestrzeni, w której jeden neuron łączy się z drugim. Tutaj, w synapsie, neuroprzekaźniki łączą się ze swoimi receptorami na powierzchni neuronu odbierającego sygnał. 3

6 bruzda (szczelina) zwój (zakręt) kora mózgowa kora przedczołowa wzgórze płat skroniowy móżdżek formacja hipokampa ciało migdałowate To wywołuje kaskadę zmian w komórce przyjmującej sygnał. Zmian, które pozwolą na dalsze przekazanie sygnału, tak jak przekazuje się pałeczkę w sztafecie. Kiedy powtarzamy jakąś czynność wielokrotnie, na przykład ćwicząc utwór muzyczny, stymulujemy ciągle ten sam zespół połączeń synaptycznych. Po kilku powtórzeniach synapsy zmieniają się fizycznie, wzmacniając efektywność tych połączeń i zapisując nabyte doświadczenie lub wzór zachowania w pamięci długotrwałej. Naukowcy uważają, że długotrwałe ślady pamięciowe są zakodowane w specyficznych wzorach połączeń synaptycznych wewnątrz nieregularnych pofałdowań i bruzd tworzących korę mózgową. Płat czołowy kory mózgu, a w szczególności tak zwana kora przedczołowa, jest niezbędny dla przebiegu wyższych czynności psychicznych, takich jak wnioskowanie czy planowanie. Formacja hipokampa, ciało migdałowate i sąsiadujące z nimi struktury zlokalizowane w płacie skroniowym tworzą rdzeń mózgowego systemu przetwarzania pamięci. Struktury te są powiązane z innymi częściami kory mózgowej poprzez skomplikowaną sieć połączeń nerwowych. 4

7 Jak uczenie się zmienia mózg? To niesamowite, że poprzez proces uczenia się możemy zmieniać nasz mózg. Kiedy wykonujemy codzienne czynności, nasz mózg jest w stanie ciągłego pobudzenia, różne jego podzespoły włączają się i nawiązują połączenia z innymi, a wszystko to po to, aby odpowiedzieć na bodźce płynące z otoczenia i dostosować do nich nasze myśli i zachowanie. Gdy się uczymy, mózg przystosowuje się do odwzorowania nowej informacji, jaką mu podajemy, tak że z wiekiem nasze doświadczenia życiowe dosłownie kształtują jego strukturę. Ponieważ każdy z nas spotyka się z innym zestawem doświadczeń życiowych i uczy się innych rzeczy, niemożliwe jest istnienie dwóch takich samych mózgów. Mózg osoby dorosłej, a nawet mózg osoby w podeszłym wieku, ulega zależnemu od nabywanego doświadczenia dostrojeniu w zakresie swojej wydajności i możliwości, dosłownie przebudowując, wraz z nabywanym doświadczeniem, swoje struktury, by przygotować się na to, co niesie przyszłość - mówi dr William T. Greenough, członek Stowarzyszenia Dana, neurobiolog z Uniwersytetu Illinois w Urbana-Champaign. Ponieważ jedną z najlepszych prognoz przyszłych potrzeb są wymagania z przeszłości, sytuacją idealną jest posiadanie mózgu, który jest optymalnie dostrojony przez dotychczasowe doświadczenia. bruzda (szczelina) zwój (zakręt) kora mózgowa kora przedczołowa wzgórze móżdżek formacja hipokampa płat skroniowy ciało migdałowate 5

8 Zdolność mózgu do dostosowania i kształtowania swojej struktury w sposób odzwierciedlający nasze doświadczenia życiowe nazwana przez naukowców plastycznością jest tym, co umożliwia nam uczenie się i zmienianie mózgu poprzez uczenie się. Nieprawdopodobnie plastyczny mózg Plastyczność przejawia się w mózgu na różne sposoby. Wiele z tego, co wiemy na temat procesu uczenia się pochodzi z badań prowadzonych na zwierzętach laboratoryjnych poddawanych różnym testom uczenia się. Wyłania się z nich, obraz mózgu umiejącego odpowiedzieć dość szybko i trwale na uczenie się, którego źródłem jest doświadczenie. Jakie są więc niektóre ze zmian zachodzących w plastycznym mózgu podczas uczenia się? Połączenia synaptyczne: kiedy naukowcy hodują zwierzęta we wzbogaconym środowisku, które dostarcza wielu okazji do zdobywania nowych doświadczeń, ich komórki nerwowe tworzą synapsy większe i bardziej liczne niż te obserwowane u zwierząt hodowanych w klatkach standardowych. Naczynia włosowate: liczba cieniutkich naczyń krwionośnych, które łączą żyły i tętnice, zwiększa się w niektórych rejonach mózgu, kiedy zwierzęta żyją i swobodnie poruszają się w otoczeniu o zwiększonej złożoności. Zwiększona gęstość naczyń włosowatych poprawia przepływ krwi i tlenu do mózgu, co może z kolei mieć inne dobroczynne konsekwencje dla neuronów i układów neuroprzekaźnikowych mózgu. Komórki opiekuńcze: badania na zwierzętach wykazały, że w odpowiedzi na wzbogacone środowisko również komórki glejowe, uważane za komórki opiekuńcze mózgu, zwiększają zarówno swoją całkowitą liczbę, jak i indywidualne rozmiary. Chociaż zmiany te zdają się nie być tak długotrwałe jak zmiany synaptyczne, ta przejściowa aktywacja może być kolejnym tropem w szukaniu odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób nowe i bogate doświadczenia zmieniają mózg. Mielinizacja: nowe wyniki uzyskane w badaniach na zwierzętach sugerują, że uczenie się wzmaga produkcję mieliny - tłuszczowej otoczki, która owija 6

9 się wokół aksonów i wzmacnia przewodzenie sygnałów nerwowych. Niektóre badania podkreślają szczególnie wyraźne występowanie tego zjawiska w strukturze mózgu zwanej spoidłem wielkim - dużym pęku aksonów zespalającym ze sobą prawą i lewą półkulę mózgu. Narodziny nowych neuronów: naukowcy stwierdzili występowanie silnej korelacji pomiędzy uczeniem się i powstawaniem nowych neuronów (neurogenezą) w formacji hipokampa. Kiedy badacze zwiększają neurogenezę eksperymentalnie, zwierzęta osiągają lepsze wyniki w testach pamięci. Zmniejszenie neurogenezy wywołuje przeciwny efekt. Powstawanie nowych białek: przetwarzanie świeżo nabytych informacji w pamięć długotrwałą wymaga włączenia specyficznego programu genetycznego, który jest odpowiedzialny za powstawanie nowych białek. Powtarzający się kontakt z nową informacją włącza ten program, aktywując proces długotrwałego zapamiętywania i syntezę nowych białek. Program genetyczny można zablokować eksperymentalnie, co uniemożliwia kształtowanie się pamięci długotrwałej. Jednym z ważnych modeli używanych do badania tego procesu jest długotrwałe wzmocnienie synaptyczne, czyli utrzymujący się w czasie wzrost siły odpowiednich połączeń synaptycznych. Jak uczenie się zmienia się z wiekiem? Neurobiolog i członek Stowarzyszenia Dana dr James L. McGaugh z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Irvine lubi opowiadać historię starszego pana, który przyszedł odwiedzić znajomego księdza. - Jak się pan miewa? - zapytał kapłan. - Nienajlepiej - westchnął starszy pan - ciągle zadaję sobie pytania: Po co?! Po co?! - Naprawdę? - zdziwił się zatroskany duchowny - Proszę mi o tym opowiedzieć. - Cóż - odpowiedział starszy pan - za każdym razem, kiedy wchodzę do pokoju rozglądam się i zastanawiam, po co tutaj przyszedłem.* (* w oryginale nieprzetłumaczalna gra słów: hereafter - życie pozagrobowe; to come here after something - przyjść tu po coś) McGaugh opowiada, że ludzie często przychodzą do niego jako do eksperta od spraw pamięci i z wyrazem desperacji w oczach mówią: Zaczyna się! Nie mogę już zapamiętać nazwisk znajomych. Nie zdają sobie sprawy, - mówi 7

10 McGaugh - że to samo zdarzało im się, kiedy mieli lat, tylko wtedy nie zastanawiali się nad tym. Ale teraz myślą o tym cały czas, denerwuje ich to i niepokoi, podczas gdy może to być zwyczajne roztargnienie. Prawda jest taka, że tego typu potknięcia w pamięci są powszechne nawet wśród ludzi młodych. Subtelne zaburzenia niektórych rodzajów pamięci głównie pamięci dat i wydarzeń zaczynają nam doskwierać już od około dwudziestego roku życia i nasilają się, w sposób liniowy, aż do ostatnich lat życia. Podobnie dzieje się z innymi zdolnościami poznawczymi. Eksperci twierdzą, że nie ma w tym nic zaskakującego i zjawisko to jest podobne do innych zmian zachodzących z biegiem czasu w różnych narządach naszego organizmu, od koordynacji mięśniowej i pojemności płuc do wydolności układu krwionośnego. Dlaczego mózg miałby zachowywać się inaczej? Częścią stojącego przed nami wyzwania jest nauczenie ludzi, czego mogą realnie od siebie oczekiwać mówi Lawrence Katz, neurobiolog z Uniwersytetu Duke a i członek Stowarzyszenia Dana. Nikt w wieku lat 50 czy 60 nie spodziewa się, że przebiegnie milę w 4 minuty, nawet, gdy mógł tego dokonać w wieku 20 lat. Twoje ciało rezygnuje z pewnych rzeczy w miarę starzenia się - dotyczy to zarówno mózgu, jak i całego ciała. 8

11 Zdolności poznawcze (kognitywne) Zdolności poznawcze to umiejętności umysłowe takie jak uwaga, uczenie się, pamięć, mowa i funkcje wykonawcze - np. podejmowanie decyzji, ustalanie celów, planowanie i ocena sytuacji. Naukowcy często mówią o starzeniu się mózgu w znaczeniu zmian zachodzących w zdolnościach poznawczych. Jakie rodzaje zmian występują powszechnie? Jasne jest, że nie każdy starzeje się w ten sam sposób. Dotyczy to także naszych mózgów. Około jedna piąta siedemdziesięciolatków rozwiązuje testy kognitywne równie dobrze jak dwudziestolatkowie, jednak niektóre rodzaje zmian związane z pamięcią są powszechne podczas starzenia się. Praktyczne strategie radzenia sobie z tymi zmianami są opisane na stronie 10. ( Pamiętaj o swojej pamięci ). Jest też wiele dobrych książek, które opisują znacznie obszerniej zagadnienia, o których piszemy w niniejszej broszurce (zobacz Dla zainteresowanych na stronie 22). Uczenie się wymaga więcej czasu: z wiekiem nasz mózg przetwarza informacje z coraz mniejszą prędkością. W efekcie przyswojenie nowych informacji i zachowanie ich w pamięci może zająć więcej czasu. Dotyczy to szczególnie przyswajania dużej ilości informacji. Ale ciągle, jeśli poświęcimy czas, aby wtłoczyć nowe informacje w pamięć skoncentrujemy się i dobrze się ich nauczymy wtedy zapamiętamy je tak samo dobrze jak młoda osoba. Szybkość przetwarzania informacji ma znaczenie w takich sytuacjach jak zrozumienie rozkładu jazdy pociągów, zapamiętanie drogi do nowego miejsca lub rozpoznanie oznakowań drogowych, kiedy pędzisz autostradą. Podzielność uwagi: spowolniona szybkość przetwarzania informacji może mieć wpływ na inne aspekty poznawcze, takie jak, tak zwane, funkcje wykonawcze, czyli planowanie, wnioskowanie oraz na te zadania, które wymagają rodzaju równoległej analizy - zatrzymywania i łączenia wielu faktów w pamięci. Usiłowanie robienia wielu rzeczy na raz może stać się trudniejsze, kiedy stajemy się wolniejsi w przechodzeniu z jednych umiejętności do innych. Pomyśl, że patrzysz na numer telefonu, bo zamierzasz do kogoś zadzwonić, ale telefon dzwoni zanim wykręcisz numer. Do czasu skończenia rozmowy możesz już nie pamiętać numeru, na który patrzyłeś. 9

12 Fakty i źródła: zapamiętywanie imion i liczb, a także przypominanie sobie, gdzie i kiedy nauczyłeś się czegoś to przykłady pamięci strategicznej, która wydaje się pogarszać w ciągu życia począwszy od wieku 20 lat. Musimy czasem zwiększyć wysiłek i upewnić się, że nasz mózg w pełni zaangażował się w uczenie czegoś, co chcemy na dłużej zapamiętać. W praktyce oznacza to zwracanie większej uwagi na informację w momencie jej pojawienia się; może pomóc nam, dosłownie, powiedzenie sobie: To jest ważne i muszę to zapamiętać! Głośne powtarzanie informacji i tworzenie skojarzeń ze znanymi rzeczami czy faktami może również pomóc w łatwiejszym przypominaniu sobie informacji, kiedy przyjdzie na to czas. Zapominanie o zapamiętaniu: czasami, gdy brak specjalnej przypominającej wskazówki, zapominamy zapamiętać rzeczy takie jak spotkanie umówione kilka dni lub tygodni wcześniej. Ale gdy odbierasz telefon i ktoś pyta Gdzie jesteś?, twój mózg przypomina to sobie. W takich sytuacjach problemem jest raczej to, że nie mamy dostępu do informacji w momencie, w którym jej potrzebujemy, niż to, że nie przechowujemy jej odpowiednio. Najlepszym lekarstwem na taki rodzaj problemów są wzrokowe przypominacze : pisz do siebie krótkie wiadomości, trzymaj na widoku kalendarz z ważnymi datami i umieszczaj wszelkie ogłoszenia, zaproszenia czy papiery, które wymagają uwagi, w ważnym, wyznaczonym miejscu. Pamiętaj o swojej pamięci Dzięki badaniom mózgu oraz badaniom nad zmianami zachodzącymi w pamięci podczas starzenia się, opracowano wiele prostych sposobów, pozwalających na zwiększenie zdolności zapamiętywania. Skup uwagę: zaangażuj swój mózg i poświęć uwagę temu, czego usiłujesz się nauczyć. Skoncentruj się: skoncentruj się na tym, co robisz i zminimalizuj albo zredukuj to, co ci przeszkadza lub cię rozprasza. Powtarzaj: powtarzanie wzmacnia siłę właściwych połączeń w twoim mózgu. Zapisz: zapisywanie ważnych rzeczy ma dwa cele - jest kolejnym sposobem na powtórzenie informacji i dostarcza wzrokowego przypomnienia. 10

13 Wizualizuj: stworzenie obrazu tego, co starasz się zapamiętać może wzmocnić połączenia nerwowe, dając twojemu mózgowi inną drogę dostępu do informacji. Twórz skojarzenia: powiąż nową informację z rzeczami, które już znasz. W ten sposób używasz istniejących połączeń synaptycznych, żeby nauczyć się czegoś nowego. Ta strategia może być także użyteczna, kiedy starasz się zapamiętać imiona: na przyjęciu możesz na przykład skojarzyć Paulinę z czerwoną sukienką, prawniczką, przyjaciółką Andrzeja, pijącą czerwone wino itp. Bądź zorganizowany: trzymaj rzeczy, których używasz regularnie w stałych miejscach i zawsze odkładaj je na miejsce - wieszaj klucz na haczyku obok drzwi; wkładaj portfel do koszyka na komodzie itp. Planuj i ustalaj priorytety: ponieważ możemy mieć trudność z podzielnością uwagi, niezbędne staje się planowanie naszego czasu i ustalanie priorytetów naszych działań. To może oznaczać, że niektóre rzeczy po prostu muszą poczekać. Przyznaj się przed samym sobą, że zrobienie tego wszystkiego może nie być możliwe i odpuść sobie niektóre rzeczy. Pozwoli ci to znacznie zredukować stres i ponownie uzyskać kontrolę nad twoim czasem i życiem. 11

14 Jak starzenie się zmienia mózg? Co takiego dzieje się w mózgu w trakcie starzenia się, co może być odpowiedzialne za zmiany w zdolnościach poznawczych? Do niedawna wszystko, co naukowcy mogli zrobić, to snuć przypuszczenia dotyczące odpowiedzi na to fundamentalne pytanie. Dzisiaj, głównie dzięki użyciu nowoczesnych technik obrazowania mózgu, badacze są bliscy rozwiązania tej zagadki. A jest się po co trudzić: zrozumienie neuralnych podstaw osłabienia funkcji poznawczych może przyczynić się do stworzenia przemyślanych strategii, np. farmakologicznych, które pomogą spowolnić, zatrzymać lub wręcz uniemożliwić zachodzące podczas starzenia procesy. Poniżej przedstawiono niektóre z kluczowych odkryć. Pochodzą one z doświadczeń przeprowadzonych na zwierzętach oraz z badań wykorzystujących metody obrazowania ludzkiego mózgu i przedstawiają aktualny stan wiedzy na temat starzenia się mózgu. Trzeba jednak pamiętać, że każdy starzeje się inaczej, a konkretne, specyficzne zmiany mogą być różne, i to nieraz znacznie, u poszczególnych osób. Masa mózgu: Poczynając od szóstej lub siódmej dekady życia całkowita masa mózgu niektórych z nas ulega niewielkiemu zmniejszeniu. Niektóre obszary mózgu kurczą się w sposób szczególnie widoczny. Wśród nich wyróżniamy płaty czołowe (ważne dla wyższych funkcji poznawczych) 12

15 Mity o starzeniu się mózgu, o których możesz zapomnieć Nie możesz zmienić swojego mózgu. Twój mózg ciągle się zmienia w odpowiedzi na doznania i doświadczenia i utrzymuje podstawową plastyczność do naprawdę późnego wieku. Wszystko, co robimy i o czym myślimy, ma swoje odbicie we wzorze aktywacji naszego mózgu. Naukowcy mogą zobaczyć te wzory na zdjęciach wykonanych przy pomocy technik obrazowania mózgu, pokazujących które z jego obszarów są aktywowane podczas konkretnych zadań. Również modyfikacja naszego sposobu myślenia lub zachowania powoduje odpowiednie zmiany w zaangażowanych rejonach mózgu. Oto dlaczego te rodzaje psychoterapii, które uczą ludzi zmieniać negatywne wzorce myślenia i zachowania, mogą być skuteczne w leczeniu niektórych zaburzeń psychicznych - istnieją dowody pochodzące z badań obrazowania mózgu, że uszkodzone drogi nerwowe ulegają rzeczywistej zmianie w wyniku udanego leczenia. Każdego dnia tracimy tysiące neuronów. Ten uparcie utrwalany mit jest wynikiem wczesnych, nieudanych starań, aby policzyć neurony w różnych rejonach mózgu. Naukowcy wiedzą teraz, że mózg traci z wiekiem stosunkowo niewiele neuronów. Obszary, w których dochodzi do utraty pewnej liczby komórek nerwowych, są położone głęboko w mózgu i zawierają neurony dostarczające ważne neuroprzekaźniki do innych jego części. Mózg nie wytwarza nowych komórek nerwowych. Był to powszechny dogmat uznawany przez wiele pokoleń neuronaukowców, jednak obaliły go badania ostatnich lat. Stało się jasne, że niektóre rejony mózgu, takie jak formacja hipokampa i opuszki węchowe (centrum analizy węchowej), regularnie produkują nowe neurony, z których wiele aktywnie włącza się do sieci neuronalnych mózgu. Osłabienie pamięci jest nieuniknione podczas starzenia się. Wiele osób osiągnęło podeszły wiek i nie doświadcza ubytków sprawności intelektualnej. Z pewnością czynniki genetyczne odgrywają ważną rolę w dobrym starzeniu się, ale kluczowe jest to, jak przeżywamy nasze życie dzień po dniu. Ważnymi czynnikami są ćwiczenia fizyczne, wzmożony wysiłek intelektualny, dieta, kontakty społeczne i towarzyskie, to jak radzimy sobie ze stresem oraz jak widzimy nasz świat i nas samych. 13

16 i formację hipokampa (kluczowa struktura dla zapamiętywania nowych informacji). Dodatkowo, komory mózgowe (przestrzenie w których krąży płyn mózgowo-rdzeniowy) są większe u ludzi starszych, co także wpływa na ogólne obniżenie całkowitej masy mózgu. Gęstość kory mózgu: kora mózgowa, mocno pofałdowana zewnętrzna powierzchnia mózgu, staje się z wiekiem nieznacznie cieńsza. To zmniejszenie grubości nie jest, jak kiedyś sądzono, rezultatem ogólnej utraty neuronów (zobacz Mity o mózgu, o których możesz zapomnieć na stronie 13). Jest to prawdopodobnie efekt ciągłego zmniejszania się gęstości połączeń synaptycznych. Proces ten zaczyna się około dwudziestego roku życia. Substancja biała: wiele badań wiąże starzenie się ze spadkiem ilości substancji białej, zwanej tak, ponieważ składa się ona głównie ze zmielinizowanych aksonów, które przenoszą sygnały nerwowe pomiędzy obszarami mózgu (mielina to biała substancja bogata w lipidy). Ogólna długość szlaków nerwowych substancji białej wydaje się maleć, a mielina otaczająca niektóre aksony kurczy się wraz z wiekiem. Naukowcy skorelowali te zmiany ze spadkiem zdolności poznawczych. Ponieważ mielina wzmacnia przewodnictwo neuronalne, jej ubytek może być przyczyną spadku szybkości przetwarzania informacji, który występuje powszechnie w procesie starzenia się. System neuroprzekaźników: starzejący się mózg produkuje mniej chemicznych przekaźników oraz ma mniej receptorów, z którymi mogą się one łączyć. Zmniejszona dostępność neuroprzekaźników takich jak dopomina, acetylocholina, serotonina i noradrenalina może mieć znaczenie w pogarszaniu się pamięci. Gęstość połączeń synaptycznych: wiązki włókien nerwowych, które wysyłają i odbierają sygnały nerwowe, wydają się być z wiekiem coraz mniej kunsztownie rozbudowane. Efektem tego zjawiska jest ogólne zmniejszenie gęstości połączeń synaptycznych, które może być odpowiedzialne za pogłębiające się spowolnienie zdolności poznawczych. 14

17 Im starszy tym lepszy Z badań nad mózgiem płyną też optymistyczne wieści. Okazuje się, że mózg jest tak samo zdolny do uczenia się w drugiej połowie życia jak w pierwszej. Wiemy także więcej po prostu dlatego, że jesteśmy starsi. Tak więc w pewnym sensie mózg jest podobny do dobrego wina - z każdym rokiem nabiera wartości. U zdrowych ludzi podstawowe mechanizmy uczenia się nie zmieniają się znacznie podczas starzenia się. Możemy jedynie potrzebować więcej czasu, aby procesy te uruchomić. Jednak kiedy już nauczymy się czegoś dobrze, zachowujemy to w pamięci tak samo dobrze jak w młodszym wieku. Umiejętności, które zdobyliśmy we wcześniejszym okresie życia i używaliśmy ich przez lata, mogą być najlepiej rozwinięte w starszym wieku, niezależnie czy są to zdolności intelektualne, jak analiza sytuacji na giełdzie papierów wartościowych, czy też manualne, jak gra w tenisa lub gra na instrumencie. Z wiekiem rozwijamy także bogatsze i szersze słownictwo, które potrafimy trafniej dostosowywać do określonego kontekstu. Niektóre typy pamięci, jak pamięć krótkotrwała czy przypominanie sobie zdarzeń z przeszłości, pozostają na ogólnie dobrym poziomie w czasie starzenia się. Nasza pamięć faktów i informacji abstrakcyjnych, której używamy do oceny sytuacji i rozwiązywania problemów, również pozostaje dobrze zachowana. Mądre starzenie się Mądrość, to zgodnie z wieloma definicjami, łatwość oceny sedna złożonej sytuacji lub problemu i podjęcia odpowiedniego działania. Mądrość jest prawie zawsze kojarzona ze starszym wiekiem, ale może być ona bardziej wynikiem zebranych doświadczeń życiowych niż wieku jako takiego. Od wczesnego dzieciństwa zdobywamy doświadczenie we wszystkich dziedzinach życia. Z wiekiem doświadczamy większej liczby różnych sytuacji, uczymy się zarówno na popełnianych błędach, jak i odnoszonych sukcesach. Możemy połączyć to, czego nauczyliśmy się w minionych latach i użyć tej wiedzy do zmierzenia się z wyzwaniami i możliwościami, z którymi spotykamy się każdego dnia, co pomaga nam w ocenie sytuacji i podejmowaniu decyzji. Możemy sprawić, aby nasz mózg działał lepiej wyłącznie poprzez gromadzenie większej ilości wiedzy, co zwiększa liczbę sieci połączeń Wiedza przychodzi szybko, nerwowych w mózgu - mówi ale mądrość zawsze marudzi. James McGaugh. Mądrość, którą Alfred Tennyson w Locksley Hall 15

18 nabywamy w trakcie życia, może kompensować pewne, stopniowo pojawiające się zaburzenia sprawności. Jedna z przesłanek, dzięki którym kojarzymy mądrość ze starzeniem się, pochodzi z badań naukowych dotyczących sposobu dojrzewania różnych części kory mózgowej w trakcie życia i ich zmiennej podatności na zanikanie w trakcie starzenia się. Kora przedczołowa (KPC), obszar mózgu położony tuż za czołem, jest niezbędna dla wyższych intelektualnych funkcji wykonawczych, takich jak planowanie, wnioskowanie i ocena. Środkowa część kory przedczołowej (środkowa KPC) jest zaangażowana w funkcje poznawcze i motoryczne oraz wykonywanie przewidywalnych zachowań. Obszary pod naszymi skrońmi (boczna KPC) wydają się wspierać myślenie adaptacyjne. Według neuronaukowca, dr. Jordana Grafmana, kierownika Działu Neuronauki Kognitywnej w Narodowym Instytucie Chorób Neurologicznych i Udaru Mózgu w USA, środkowa KPC rozwija się stosunkowo wcześnie w dzieciństwie, podczas gdy boczna KPC może nie dojrzeć całkowicie aż do wczesnej dorosłości. Zgodnie z ogólną zasadą, obszary mózgu, które rozwijają się najpóźniej w trakcie życia, wydają się także najszybciej starzeć. Boczne obszary KPC zwykle starzeją się przed środkowymi. W rezultacie, jak mówi dr Grafman, wiedza, którą uzyskujemy wcześnie, jest zwykle przechowywana w mózgu przez. Wraz z wiekiem gromadzimy historię doświadczeń życiowych i widzimy zarówno koniec pewnych procesów, jak i ich początek. W starszym wieku ciągły dostęp do tego bogactwa informacji, które zaczyna się gromadzić w naszej środkowej korze przedczołowej już w dzieciństwie, daje nam możliwość poprawnego zrozumienia sytuacji i odpowiedniego na nie zareagowania. Myśl pozytywnie Pozytywne patrzenie na życie to jedna z najważniejszych rzeczy, jaką możemy robić, aby utrzymać nasz mózg w zdrowiu i gotowości do uczenia się. To jak widzimy samych siebie, jak postrzegamy świat wokół nas, a także nasze relacje z innymi ludźmi może mieć głęboki wpływ na nasze ogólne samopoczucie, a także na nasz mózg. Najważniejsze jest jednak to, że są to rzeczy, które możemy całkowicie kontrolować. Bez względu na to, z jakimi przeciwnościami losu przychodzi się nam zmierzyć, możemy dokonać świadomego wyboru, aby zaczynać każdy dzień od spojrzenia na szklankę, która jest do połowy pełna, a nie od połowy pusta. Dobra opinia o sobie samych, poczucie własnej wartości i osiąganie wybranych celów w życiu - cechy, które naukowcy nazywają czasem autoskutecznością są podstawą dobrego starzenia się, zgodnie z wynikami 16

19 obszernych badań, które opisały elementy stylu życia ludzi zachowujących wysoką sprawność intelektualną do późnego wieku. Dr Marilyn Albert, członek Stowarzyszenia Dana i neuronaukowiec z Johns Hopkins University, która prowadziła jedne z pierwszych i najważniejszych badań tego rodzaju, twierdzi, że autoskuteczność pociąga za sobą zdolność do przystosowywania się do nowych warunków życiowych, utrzymywania kontroli nad naszym własnym życiem, a także sprawia, że czujemy się ważnymi uczestnikami życia rodzinnego i społecznego. Kontakty społeczne Podtrzymywanie dobrych relacji z bliskimi, którzy są gotowi nas wspierać, jest jednym z ważnych elementów dobrego starzenia się. Im więcej kontaktujemy się z innymi ludźmi, tym łatwiej uda nam się zachować w dobrej formie nasz umysł. Istnieją nawet dowody, że ludzie angażujący się w działania społeczne i towarzyskie, takie jak nauka gry na instrumencie muzycznym czy taniec, mają mniejsze szanse na to, że rozwiną demencję. Jak możemy być pewni, że silne kontakty z innymi ludźmi będą wciąż integralną częścią naszego życia, kiedy się zestarzejemy? Eksperci badający proces starzenia się zalecają zaangażowanie się w działalność religijną 17

20 i społeczną, utrzymywanie kręgu przyjaciół i rodziny, z którymi regularnie się kontaktujemy, a także wolontariat w wybranych organizacjach - wszystko, co pozwoli nam wyjść z domu i przebywać z innymi ludźmi. Warto również brać czynny udział w wydarzeniach społecznych, takich jak wspólne podróżowanie z przyjaciółmi, kosztowanie wina, gra w golfa czy lekcje jogi. Jest wiele dowodów na to, że inni ludzie są najbardziej nieprzewidywalnymi obiektami, z jakimi można się spotkać - mówi Lawrence Katz. Tak więc czynności, które angażują cię w interakcje z innymi ludźmi, są fantastycznym sposobem ćwiczenia mózgu. Radzenie sobie ze stresem Nauczenie się tego, jak radzić sobie ze stresem tak, aby nas nie przytłaczał, może znacznie pomóc w poprawie naszych perspektyw życiowych. Silny, ale krótkotrwały stres może nawet poprawić pamięć, z kolei długotrwały stres, ma katastrofalny wpływ na nasz mózg. Ćwiczenia fizyczne i pozytywne interakcje z innymi ludźmi mogą pomóc radzić sobie ze stresem, tak samo jak sprawdzone metody, takie jak biofeedback, medytacja, relaksacja czy terapie oparte na wykorzystaniu wyobraźni wzrokowej. Ponieważ nikt nie potrafi całkowicie wyeliminować stresu ze swojego życia, powinniśmy przynajmniej zdać sobie sprawę z własnych ograniczeń i ustalić priorytety naszych działań tak, aby poświęcać więcej czasu rzeczom naprawdę dla nas ważnym i sprawiającym nam przyjemność. Byłby to ważny krok w kierunku przejęcia kontroli nad naszym życiem. Tłumienie negatywnych emocji Poza szlachetną sztuką załatwiania spraw istnieje także szlachetna sztuka pozostawiania spraw niezałatwionych. Mądrość życiowa polega na eliminacji tego, co zbędne. Lin Yutang Dostrajanie się do pozytywnych aspektów życia może przychodzić w sposób naturalny osobom starszym, które zazwyczaj postrzegają czas, jaki im pozostał jako ograniczony i dlatego chcą go jak najlepiej wykorzystać. Najnowsze badania, prowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Stanforda przy użyciu metod obrazowania wykorzystujących funkcjonalny rezonans magnetyczny (fmri), a więc technikę pozwalającą śledzić wzór aktywacji mózgu, wykazały, że starsi ludzie lepiej odpowiadają na pozytywne niż na negatywne bodźce wzrokowe. W porównaniu z młodszymi od nich, innymi dorosłymi, ludzie w wieku pomiędzy 70. a 90. rokiem życia wykazywali większą aktywność w obszarze mózgu, który jest odpowiedzialny za przetwarzanie emocji (ciało migdałowate), kiedy oglądali zdjęcia osób wyrażających emocje pozytywne, 18

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO.

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO. SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO. SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania

MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania dr Joanna Skibska Akademia Techniczno-Humanistyczna Bielsko-Biała Wiek a zdolności uczenia się dziecka

Bardziej szczegółowo

Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki

Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki Neurodydaktyka - rewolucja czy rozsądek? Dr n.med.tomasz Srebnicki Jak świat światem, nikt nikogo niczego nie nauczył. Można tylko się nauczyć. Nikt z nas nie został nauczony chodzenia, my nauczyliśmy

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU NEUROGENEZA

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU NEUROGENEZA SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU NEUROGENEZA SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. III. Karty pracy. 1. Karta

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel

Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel OGÓLNE Umiejętność, które wykorzystujemy we wszelkiego typu działaniach SAMOREGULACJI

Bardziej szczegółowo

Zachowaj jasność umysłu

Zachowaj jasność umysłu Zachowaj jasność umysłu najnowsze wyniki badań naukowych mózgu The European Dana Alliance for the Brain NRTA - Towarzystwo Edukacyjne AARP NRTA (www.aarp.org/nrta, National Retired Teachers Association,

Bardziej szczegółowo

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Ruch zwiększa recykling komórkowy Ćwiczenia potęgują recykling komórkowy u myszy. Czy

Bardziej szczegółowo

. Elzbieta Dzionek Małgorzata Gmosinska Anna Koscielniak Mirosława Szwajkajzer

. Elzbieta Dzionek Małgorzata Gmosinska Anna Koscielniak Mirosława Szwajkajzer . Elzbieta Dzionek Małgorzata Gmosinska Anna Koscielniak Mirosława Szwajkajzer Copyright by O cyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Redakcja wydawnicza: Małgorzata Miller Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska

Bardziej szczegółowo

Pamięć operacyjna. Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok

Pamięć operacyjna. Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok Pamięć operacyjna Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok Pamięć operacyjna (WM) cześć pamięci krótkotrwałej Jest definiowana jako system, który aktywnie przechowuje informacje w umyśle aby wykonać werbalne

Bardziej szczegółowo

w kontekście percepcji p zmysłów

w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy człowieka w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy dzieli się ę na ośrodkowy i obwodowy. Do układu nerwowego ośrodkowego zalicza się mózgowie (mózg, móżdżek i pień mózgu) oraz rdzeń

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ

EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ Wielu rodziców znajduje się w sytuacji, gdy ich dziecko poświęca dużo czasu na naukę, natomiast jego wyniki szkolne nie są zadawalające. Wielokrotnie dzieci opowiadają, że

Bardziej szczegółowo

Pamięć i uczenie się Zaburzenia pamięci

Pamięć i uczenie się Zaburzenia pamięci Pamięć i uczenie się Zaburzenia pamięci W 9 Definicja: amnezja pourazowa tzn. występująca po urazie mózgu. dr Łukasz Michalczyk Pamięć utajona urazy głowy urazy głowy zapalenie mózgu wirus opryszczki prostej

Bardziej szczegółowo

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców wzrokowych a także do ich interpretowania przez odniesienie do poprzednich doświadczeń. Nie jest wyłącznie zdolnością do dokładnego

Bardziej szczegółowo

MUZYKA NAUKA PRZYGODA RADOŚĆ. Dźwiękoludki. Elementarne wychowanie muzyczne. Bawmy się muzyką

MUZYKA NAUKA PRZYGODA RADOŚĆ. Dźwiękoludki. Elementarne wychowanie muzyczne. Bawmy się muzyką MUZYKA NAUKA PRZYGODA RADOŚĆ Dźwiękoludki Elementarne wychowanie muzyczne Bawmy się muzyką Szukaj ludzi źli ludzie pieśni Inteligentny dzięki muzyce Badania naukowe wykazują, że dzieci, które bardzo wcześnie

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ Rok szkolny 2013/2014 Pracownia SENSOS przeprowadza ambitne i bezpieczne programy szkoleniowe dla dziec i i młodzieży. Program każdego warsztatu jest dostosowany

Bardziej szczegółowo

TERAPIE, KTÓRE MOŻEMY POPROWADZIĆ SAMI

TERAPIE, KTÓRE MOŻEMY POPROWADZIĆ SAMI TERAPIE, KTÓRE MOŻEMY POPROWADZIĆ SAMI PROGRAM AKTYWNOŚCI KNILL ÓW RUCH ROZWIJAJĄCY W.SHERBORNE Opracowała: Joanna Dolna Marianna i Christopher Knill Metoda powstała w wyniku trudności, jakie napotykali

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia na rozgrzewkę

Ćwiczenia na rozgrzewkę Ćwiczenia na rozgrzewkę DOKĄD ZMIERZA EDUKACJA XXI WIEKU? Co ma wspólnego uczenie się z wielbłądem doprowadzonym do wodopoju? Oroooo czyli o różnych aspektach tworzenia atmosfery sprzyjającej uczeniu

Bardziej szczegółowo

Program terapeutyczno-edukacyjny Zmyślne ruchy, które doskonalą umysł - gimnastyka mózgu

Program terapeutyczno-edukacyjny Zmyślne ruchy, które doskonalą umysł - gimnastyka mózgu Opracowała: Katarzyna Szydłowska Wprowadzenie Dziecko rodzi się z kompleksem naturalnych sił- odruchów i instynktów. Naturalnie dane odruchy i pierwotne ruchy w procesie ich przyswajania w okresie niemowlęcym,

Bardziej szczegółowo

RELACJE Z PIENIĘDZMI

RELACJE Z PIENIĘDZMI RELACJE Z PIENIĘDZMI Zapewne sprawdziłaś już w quizie, kim jesteś w relacji z pieniędzmi. Chomikiem? Strusiem? Motylem? Czy Mikołajem? Każda z tych osobowości ma swoje słabe i mocne strony: CHOMIK ma przymus

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2009 Redakcja: Wojciech Śliwerski Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Korekta: Beata Bednarz Sylwia Kajdana ISBN ISBN 978-83-7850-377-4 978-83-7587-147-0

Bardziej szczegółowo

Program adaptacyjny. dla klasy I. Jestem pierwszakiem. w Szkole Podstawowej nr 28

Program adaptacyjny. dla klasy I. Jestem pierwszakiem. w Szkole Podstawowej nr 28 Szkoła Podstawowa nr 28 im. K. I. Gałczyńskiego w Białymstoku Program adaptacyjny dla klasy I Jestem pierwszakiem w Szkole Podstawowej nr 28 im. K. I. Gałczyńskiego w Białymstoku ,,Dzieci różnią się od

Bardziej szczegółowo

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu R A Z E M Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce czyli jak efektywnie ucząc dzieci mieć z tego przyjemność? Joanna Matejczuk Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Uczelnie

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE WYNIKÓW BADAŃ PRZEPROWADZONYCH WSRÓD RODZICÓW

OPRACOWANIE WYNIKÓW BADAŃ PRZEPROWADZONYCH WSRÓD RODZICÓW OPRACOWANIE WYNIKÓW BADAŃ PRZEPROWADZONYCH WSRÓD RODZICÓW Kwestionariusz ankiety został przygotowany przez zespół nauczycieli do spraw ewaluacji. Celem badań było zebranie informacji na temat wspomagania

Bardziej szczegółowo

Uzależnienie behawioralne. Co to takiego?

Uzależnienie behawioralne. Co to takiego? Uzależnienie behawioralne. Co to takiego? Uzależnienie behawioralne? Nałogowe zachowanie? Czy to jest zaraźliwe?! Na pewno słyszałe(a)ś o uzależnieniu od alkoholu, papierosów i narkotyków. Mówią o tym

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Aneta Januchta. Jak poprawić koncentrację uwagi?

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Aneta Januchta. Jak poprawić koncentrację uwagi? Aneta Januchta Jak poprawić koncentrację uwagi? Aneta Januchta absolwentka filologii polskiej na AŚ w Kielcach. Terapeuta pedagogiczny i animator kultury. Pracuje od 2002 r. w Zespole Szkół w Mąchocicach

Bardziej szczegółowo

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Justyna Kupis Mózg osoby zakochanej Oczy zbierają informację o wzroście, figurze,

Bardziej szczegółowo

CZAS jest SKARBEM. Kraków, 01.03.2008. Barbara Krawcewicz. 01.03.2008 SGH Warszawa AR Kraków Wszystkie prawa zastrzeżone

CZAS jest SKARBEM. Kraków, 01.03.2008. Barbara Krawcewicz. 01.03.2008 SGH Warszawa AR Kraków Wszystkie prawa zastrzeżone CZAS jest SKARBEM Kraków, 01.03.2008 Jak to się dzieje, że każdy z nas posiada skarb? Zarządzanie czasem polega na wyznaczaniu celów i priorytetów w działaniu, tak, aby wykorzystać każdą dostępną chwilę

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Dlaczego orły nie pływają. O wspieraniu talentów i zdolności u dzieci Magdalena Zientalska Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 27 września 2012 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET

Bardziej szczegółowo

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny 20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny Kiedy się uczymy, emocje są niezwykle ważne. Gdybyśmy uczyli się tylko biorąc suche fakty, które

Bardziej szczegółowo

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do ciebie mówią zwłaszcza wtedy, kiedy się do nich modlisz. Ich subtelny głos, który dociera do nas w postaci intuicyjnych odczuć i myśli ciężko usłyszeć w

Bardziej szczegółowo

KREATYWNE I INNOWACYJNE MYŚLENIE. A. ZARZĄDZANIE EMOCJAMI identyfikacja i zarządzanie własnymi emocjami i zachowaniem.

KREATYWNE I INNOWACYJNE MYŚLENIE. A. ZARZĄDZANIE EMOCJAMI identyfikacja i zarządzanie własnymi emocjami i zachowaniem. KREATYWNE I INNOWACYJNE MYŚLENIE A. ZARZĄDZANIE EMOCJAMI identyfikacja i zarządzanie własnymi emocjami i zachowaniem. 1. Rozpoznawanie i właściwe nazywanie emocji i sposobu, w jaki są powiązane z określonymi

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY CZYTANIE W znaczeniu psychofizycznym: techniczne rozpoznawanie znaków. W znaczeniu psychologicznym: zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

Opracowała: K. Komisarz

Opracowała: K. Komisarz Opracowała: K. Komisarz EEG ElektroEncefaloGraf - aparat do pomiaru fal mózgowych i oceny pracy mózgu. BIOFEEDBACK - z ang. biologiczne sprzężenie zwrotne (dostarczanie człowiekowi informacji zwrotnej

Bardziej szczegółowo

Co to jest demencja (demens)?

Co to jest demencja (demens)? Hva er demens? Co to jest demencja (demens)? Zapominasz tyle rzeczy, że trudno jest ci funkcjonować na co dzień? Masz problem z zapamiętaniem zwykłych słów albo z zapamiętaniem drogi do sklepu? To może

Bardziej szczegółowo

Matematyka Montessori + Aktualne badania mózgu Tanya Ryskind, J.D. tanyaryskind@gmail.com

Matematyka Montessori + Aktualne badania mózgu Tanya Ryskind, J.D. tanyaryskind@gmail.com Matematyka Montessori + Aktualne badania mózgu Tanya Ryskind, J.D. tanyaryskind@gmail.com Podróż Montessori Z Włoch do Indii Maria miała 70 lat Mario, jej syn, Wpływ Indii, NAMTA Journal, vol.23, 1969

Bardziej szczegółowo

Zapominasz częściej niż przedtem? used

Zapominasz częściej niż przedtem? used Glemmer du oftere enn før? Zapominasz częściej niż przedtem? used Wszyscy ludzie zmieniają się, kiedy stają się starsi. To normalne, że nie pamiętasz wszystkiego tak dobrze, jak w czasach młodości. Niekiedy

Bardziej szczegółowo

Manfred Spitzer CYFROWA DEMENCJA. W jaki sposób pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci.

Manfred Spitzer CYFROWA DEMENCJA. W jaki sposób pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci. Manfred Spitzer CYFROWA DEMENCJA W jaki sposób pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci. Na strukturę mózgu wpływ ma nie tylko to, czemu poświęcamy dużo czasu, lecz także to, czego nie robimy. Jeśli kiedyś

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki)

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki) DIAGNOZA WSTĘPNA Motywacja do uczenia się definiowana jest jako znaczenie i wartość nauki dla danego człowieka, jaką ów człowiek jej przypisuje, i charakteryzowana przez długoterminowe zaangażowanie się

Bardziej szczegółowo

Czy potrafisz się uczyć? badanie ewaluacyjne

Czy potrafisz się uczyć? badanie ewaluacyjne Czy potrafisz się uczyć? badanie ewaluacyjne W celu zbadania efektywności uczenia się, przygotowałam i przeprowadziłam wśród uczniów mojej klasy ankietę na temat Czy potrafisz się uczyć?. Test przeprowadziłam

Bardziej szczegółowo

Bieganie dla początkujących

Bieganie dla początkujących Bieganie dla początkujących Plan Treningowy PRZYKŁADOWY FRAGMENT Spis treści Wstęp...2 Rola diety...3 Plan Treningowy...5 Zasady treningu:...6 Dni z zalecanym odpoczynkiem lub innym sportem...7 Znaczenie

Bardziej szczegółowo

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1)

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1) grupa a Regulacja nerwowo-hormonalna 37 pkt max... Imię i nazwisko Poniższy test składa się z 20 zadań. Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą do uzyskania za prawidłową odpowiedź.... Za rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci.

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci. Program Przyjaciele Zippiego to międzynarodowy program promocji zdrowia psychicznego dla dzieci w wieku 5-8 lat, który kształtuje i rozwija umiejętności psychospołeczne u małych dzieci. Uczy różnych sposobów

Bardziej szczegółowo

Jak dobrze przygotować się do sprawdzianu i egzaminu? Jak pokonać stres egzaminacyjny?

Jak dobrze przygotować się do sprawdzianu i egzaminu? Jak pokonać stres egzaminacyjny? Jak dobrze przygotować się do sprawdzianu i egzaminu? Jak pokonać stres egzaminacyjny? Vademecum szóstoklasisty i gimnazjalisty Jolanta Wieczorek-Wilińska Zespół Szkół z Oddziałami Integracyjnymi im. Janusza

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNA OCENA PRACOWNIKÓW, UDZIELANIE INFORMACJI ZWROTNEJ W KONTEKŚCIE REDUKCJI ETATÓW ORAZ ELEMENTY ZARZĄDZANIA EMOCJAMI

EFEKTYWNA OCENA PRACOWNIKÓW, UDZIELANIE INFORMACJI ZWROTNEJ W KONTEKŚCIE REDUKCJI ETATÓW ORAZ ELEMENTY ZARZĄDZANIA EMOCJAMI EFEKTYWNA OCENA PRACOWNIKÓW, UDZIELANIE INFORMACJI ZWROTNEJ W KONTEKŚCIE REDUKCJI ETATÓW ORAZ ELEMENTY ZARZĄDZANIA EMOCJAMI Prowadzący - dr Sylwia Szymańska - trener FPL Każda sytuacja wywołuje emocje

Bardziej szczegółowo

REFERAT STYLE UCZENIA SI WSZYSTKIEGO MO

REFERAT STYLE UCZENIA SI WSZYSTKIEGO MO REFERAT STYLE UCZENIA SIĘ. WSZYSTKIEGO MOŻESZ SZYBKO SIĘ NAUCZYĆ!!! Każde dziecko ma wrodzoną chęć poznawania świata, zdobywania wiedzy. Często spotykamy się z takimi sytuacjami, w których dziecko korzysta

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. KLASA I W klasach I na ocenę celującą uczeń powinien: - pracować systematycznie oraz z dużym zaangażowaniem na każdej lekcji i w domu, -

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie WPROWADZENIE D zień dobry, Przyjaciele. Pragnę powitać tych wszystkich, któ rzy kroczą drogą dalszego energoinformacyjnego rozwoju oraz tych, którzy stawiają na niej dopiero pierwsze kroki. Czy gotowi

Bardziej szczegółowo

Sukces dziecka a rola rodziców. Monika Jaźwińska

Sukces dziecka a rola rodziców. Monika Jaźwińska Monika Jaźwińska Wszystkie dzieci świata są niewinne, wrażliwe i zależne od dorosłych. Są również ciekawe, aktywne i pełne nadziei. Ich czas powinien być czasem radości, pokoju, zabawy, nauki i rozwoju.

Bardziej szczegółowo

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl W styczniu 1907 roku, ukazała się praca niemieckiego neurologa, Aloisa Alzheimera, O szczególnej chorobie kory mózgowej Opisywała ona przypadek pacjentki,

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Wiele osób marzy o własnym biznesie... Ale często brak im odwagi na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

Zachowaj jasność umysłu

Zachowaj jasność umysłu Zachowaj jasność umysłu najnowsze wyniki badań naukowych mózgu The European Dana Alliance for the Brain NRTA - Towarzystwo Edukacyjne AARP NRTA (www.aarp.org/nrta, National Retired Teachers Association,

Bardziej szczegółowo

TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK

TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK Temat: Układ nerwowy i hormonalny Zadanie 1. Zaznacz poprawną odpowiedź. Co to są hormony? a) związki chemiczne wytwarzane w gruczołach łojowych, które regulują pracę

Bardziej szczegółowo

Żyć zdrowo i aktywnie

Żyć zdrowo i aktywnie Żyć zdrowo i aktywnie Grupa projektowa : - Klaudia Skrobek - Kamila Stasiak - Tomek Stasiak ZSP Reptowo 2013 r. Zdrowie Zdrowie jako stan pełnego, dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego,

Bardziej szczegółowo

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera?

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Dr n. med. Marek Walusiak specjalista fizjoterapii Ruch jest bardzo ważnym elementem leczenia. Niewielki, systematyczny wysiłek może dać bardzo dużo. 30-45 minut

Bardziej szczegółowo

Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w młodszym wieku szkolnym

Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w młodszym wieku szkolnym Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w młodszym wieku szkolnym Ewa Pohorecka 08.06.2015 Kraków Rozwój emocjonalny dziecka kładzie podwaliny pod rozwój każdej innej zdolności umysłowej Na długo przed

Bardziej szczegółowo

Analiza stylu uczenia się

Analiza stylu uczenia się Analiza stylu uczenia się Zdolność zapamiętywania stanowi jedną z najważniejszych umiejętności człowieka. Mózg składa się z prawej i lewej półkuli połączonych ze sobą skomplikowaną siecią włókien nerwowych.

Bardziej szczegółowo

Praktyczne zastosowanie Gimnastyki Mózgu.

Praktyczne zastosowanie Gimnastyki Mózgu. Praktyczne zastosowanie Gimnastyki Mózgu. Kinezjologia Edukacyjna, której twórcą jest dr Paul Dennison, jest metodą wspierania naturalnego rozwoju człowieka, bez względu na jego wiek, poprzez ćwiczenia

Bardziej szczegółowo

Odpowiednia motywacja podstawą sukcesu na kursach E-edu

Odpowiednia motywacja podstawą sukcesu na kursach E-edu Odpowiednia motywacja podstawą sukcesu na kursach E-edu 1 Warunkiem skutecznego uczenia się jest dobrowolność i świadomość celów podejmowanych działań, dlatego bardzo istotną kwestią, na którą kursanci

Bardziej szczegółowo

Dlaczego promocja zdrowia i profilaktyka jest opłacalną inwestycją?

Dlaczego promocja zdrowia i profilaktyka jest opłacalną inwestycją? Dlaczego promocja zdrowia i profilaktyka jest opłacalną inwestycją? Prof. dr hab. med. Barbara Woynarowska Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Warszawskiego Komitet Zdrowia Publicznego PAN Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI?

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? mgr Magdalena Jabłońska mgr Dorota Orłowska 1 DLACZEGO RODZICE NIE MAJĄ WIEDZY O ISTOTNYCH PROBLEMACH SWOICH DZIECI? brak czasu mało doświadczeń

Bardziej szczegółowo

Poradnik dla rodziców Skuteczniej razem

Poradnik dla rodziców Skuteczniej razem ii Poradnik dla rodziców Skuteczniej razem Zebrania rodziców Zebrania rodziców to ważne spotkania, podczas których rodzice mają okazję do porozmawiania na temat postępów dziecka w nauce. Rodzice mogą porozmawiać

Bardziej szczegółowo

Wpływ czytania na rozwój dzieci i młodzieży

Wpływ czytania na rozwój dzieci i młodzieży Wpływ czytania na rozwój dzieci i młodzieży Anita Duda nauczyciel Szkoły Podstawowej Nr 47 im. Jana Klemensa Branickiego w Białymstoku Białystok, II semestr roku szkolnego 2015/2016 Wszyscy chcemy, aby

Bardziej szczegółowo

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI Motywacja to: CO TO JEST MOTYWACJA? stan gotowości człowieka do podjęcia określonego działania, w tym przypadku chęć dziecka do uczenia się, dążenie do rozwoju, do zaspokajania

Bardziej szczegółowo

OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE

OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE Co to jest ocenianie kształtujące? Ocenianie jest integralną częścią procesu edukacyjnego. Najczęściej mamy do czynienia z ocenianiem podsumowującym, które dzięki testom i egzaminom,

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Zapraszam na szkolenie on line prezentujące dwie nowoczesne metody pracy: coaching i mentoring. Idea i definicja coachingu Coaching,

Bardziej szczegółowo

TRENING UMYSŁU ALEKSANDER DYDEL

TRENING UMYSŁU ALEKSANDER DYDEL TRENING UMYSŁU ALEKSANDER DYDEL ZBIÓR ZADAŃ I ŁAMIGŁÓWEK ROZWIJAJĄCYCH UMYSŁ I WYOBRAŹNIĘ PODSTAWY WIEDZY PRAKTYCZNEJ NA TEMAT SPRAWNEGO FUNKCJONOWANIA MÓZGU TRENING UMYSŁU Zbiór zadań i łamigłówek rozwijających

Bardziej szczegółowo

HumanWork - Produkt, który spełnia Twoje oczekiwania

HumanWork - Produkt, który spełnia Twoje oczekiwania HumanWork - Produkt, który spełnia Twoje oczekiwania Właśnie tak pracuję. Wykonuję zadania. HumanWORK włącza je w procesy przepływu pracy i obiegu dokumentów. Planuję zadania. HumanWORK przekazuje je we

Bardziej szczegółowo

SSPSE Przedmiotowy system oceniania języki angielski w szkole podstawowej w klasach IV-VI II etap edukacyjny

SSPSE Przedmiotowy system oceniania języki angielski w szkole podstawowej w klasach IV-VI II etap edukacyjny SSPSE Przedmiotowy system oceniania języki angielski w szkole podstawowej w klasach IV-VI II etap edukacyjny opracowali; M.Laszecki, E.Pasiciel- Liszka, M.Michałowicz I. Co oceniamy? 1. Prace klasowe /na

Bardziej szczegółowo

Nauczanie przyjazne dla mózgu. Radom 2012

Nauczanie przyjazne dla mózgu. Radom 2012 Nauczanie przyjazne dla mózgu Radom 2012 Iwona Pawlak doradca metodyczny Radomskiego Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli iwona.pawlak@rodon.radom.pl Przełomowe odkrycia dotyczące mózgu W 1981 roku Roger Sperry

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie programu Paint na lekcjach matematyki w nauczaniu zintegrowanym

Wykorzystanie programu Paint na lekcjach matematyki w nauczaniu zintegrowanym Hanna Łukasiewicz HaniaLukasiewicz@interia.pl. Wykorzystanie programu Paint na lekcjach matematyki w nauczaniu zintegrowanym "Technologia informacyjna może wspomagać i wzbogacać wszechstronny rozwój uczniów,

Bardziej szczegółowo

Program Coachingu dla młodych osób

Program Coachingu dla młodych osób Program Coachingu dla młodych osób "Dziecku nie wlewaj wiedzy, ale zainspiruj je do działania " Przed rozpoczęciem modułu I wysyłamy do uczestników zajęć kwestionariusz 360 Moduł 1: Samoznanie jako część

Bardziej szczegółowo

kompetencje dziecka a oferta szkoły

kompetencje dziecka a oferta szkoły Diagnoza gotowości systemu dziecko szkoła : kompetencje dziecka a oferta szkoły Prof. dr hab. Anna I. Brzezińska i dr Joanna Matejczuk Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANE PRZEZ Makerbot Education OPRACOWANE PRZEZ MakerBot Education

OPRACOWANE PRZEZ Makerbot Education OPRACOWANE PRZEZ MakerBot Education w OPRACOWANE PRZEZ Makerbot Education OPRACOWANE PRZEZ MakerBot Education Copyright 2015 by MakerBot www.makerbot.com Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana,

Bardziej szczegółowo

POSZUKIWANIA AUTONOMICZNYCH ROZWIĄZAŃ W BUDOWANIU SUKCESU SZKOŁY

POSZUKIWANIA AUTONOMICZNYCH ROZWIĄZAŃ W BUDOWANIU SUKCESU SZKOŁY POSZUKIWANIA AUTONOMICZNYCH ROZWIĄZAŃ W BUDOWANIU SUKCESU SZKOŁY I. Ogólna charakterystyka Szkoły Podstawowej Nr 2 w Ustce. II. Opis ważniejszych przedsięwzięć. 1. Projekty unijne: a) Twój rozwój, twoja

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA FINANSOWA /WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI/ PARTNERSTWO KONSUMPCJA BIZNES

EDUKACJA FINANSOWA /WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI/ PARTNERSTWO KONSUMPCJA BIZNES EDUKACJA FINANSOWA /WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI/ PARTNERSTWO KONSUMPCJA BIZNES NASZE ŻYCIE NIE MAMY WPŁYWU NA TO, JAK SIĘ RODZIMY I JAK UMIERAMY (ZAZWYCZAJ) Dobry mąż, dobry ojciec, ale zły elektryk NASZE ŻYCIE

Bardziej szczegółowo

Efektywne doskonalenie nauczycieli

Efektywne doskonalenie nauczycieli Efektywne doskonalenie nauczycieli Jacek Strzemieczny Szkoła Ucząca się - Program Centrum Edukacji Obywatelskiej i Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności Efektywne doskonalenia nauczycieli W świecie badaczy

Bardziej szczegółowo

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience)

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Wykład X Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Historia badań nad mózgiem Joseph Gall, Johann Spurzheim (1810): frenologia 35 specyficznych funkcji mózgu anatomiczna personologia

Bardziej szczegółowo

Akademia Rozwoju Małego Dziecka

Akademia Rozwoju Małego Dziecka Aktualnie zbieram grupy na następujące zajęcia: Akademia Rozwoju Małego Dziecka 1. Maluszkowo - zajęcia dla dzieci do 2 roku życia - czas trwania zajęć: 45 minut / dziecko+dorosły opiekun zajęcia stymulujące

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA Komunikację międzyludzką możemy podzielić na werbalną oraz niewerbalną. Komunikacja werbalna to inaczej słowa, które wypowiadamy, a niewerbalna to kanał wizualny, czyli nasze

Bardziej szczegółowo

Jak uczyć uczniów efektywnego uczenia się

Jak uczyć uczniów efektywnego uczenia się Jak uczyć uczniów efektywnego uczenia się Ocenianie i jego cele Jednym z integralnych elementów współczesnego kształcenia jest ocenianie, które często jest postrzegane jako zbędne i kłopotliwe. Jednak

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo EPROFESS Żory 2009. Wydanie I ISBN: 978-83-929643-0-8. Projekt okładki: Jacek Piekarczyk Skład: EPROFESS, Żory

Copyright by Wydawnictwo EPROFESS Żory 2009. Wydanie I ISBN: 978-83-929643-0-8. Projekt okładki: Jacek Piekarczyk Skład: EPROFESS, Żory Copyright by Wydawnictwo EPROFESS Żory 2009 Wydanie I ISBN: 978-83-929643-0-8 Projekt okładki: Jacek Piekarczyk Skład: EPROFESS, Żory Wydawnictwo EPROFESS Żory www.eprofess.pl email: wydawnictwo@eprofess.pl

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ SZKOŁA PODSTAWOWA OSIECZNA

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ SZKOŁA PODSTAWOWA OSIECZNA PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ SZKOŁA PODSTAWOWA OSIECZNA Osieczna 2015/2016 1 Postanowienia ogólne Mówiąc o ocenianiu w klasach I-III mamy na myśli proces gromadzenia informacji

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 8: ŚWIADOMOŚĆ. Psychologia poznawcza. dr Mateusz Hohol

WYKŁAD 8: ŚWIADOMOŚĆ. Psychologia poznawcza. dr Mateusz Hohol WYKŁAD 8: ŚWIADOMOŚĆ Psychologia poznawcza dr Mateusz Hohol CO TO JEST ŚWIADOMOŚĆ? Medyczna koncepcja świadomości: pacjent przytomny to pacjent świadomy pacjent w stanie wegetatywnym to pacjent nieświadomy

Bardziej szczegółowo

Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat tygodniowy Temat dnia Wzrok i słuch Wzrok i słuch Zagadnienia z podstawy programowej

Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat tygodniowy Temat dnia Wzrok i słuch Wzrok i słuch Zagadnienia z podstawy programowej SCENARIUSZ ZAJĘĆ W KLASACH ŁĄCZONYCH I i II Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat Nasze zmysly Jakie to wszystko ciekawe tygodniowy Temat dnia Wzrok i słuch Wzrok i słuch Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

Tyle się uczyłem, a dostałem jedynkę! SKUTECZNA NAUKA. Wczoraj wszystko umiałam, dziś znowu mi nie poszło!

Tyle się uczyłem, a dostałem jedynkę! SKUTECZNA NAUKA. Wczoraj wszystko umiałam, dziś znowu mi nie poszło! Tyle się uczyłem, a dostałem jedynkę! SKUTECZNA NAUKA Wczoraj wszystko umiałam, dziś znowu mi nie poszło! To jakie będą efekty naszej nauki zależy od wielu czynników Nastawienie Motywacja Predyspozycje

Bardziej szczegółowo

COACHING OFERTA CENTRUM SZKOLENIOWEGO. SASMA EUROPE Warsaw, Poland www.sas-ma.org sasma@sas-ma.org. SASMA Make your world a safer place

COACHING OFERTA CENTRUM SZKOLENIOWEGO. SASMA EUROPE Warsaw, Poland www.sas-ma.org sasma@sas-ma.org. SASMA Make your world a safer place COACHING OFERTA CENTRUM SZKOLENIOWEGO SASMA EUROPE Warsaw, Poland www.sas-ma.org sasma@sas-ma.org SASMA Make your world a safer place SASMA Make your world a safer place COACHING - CO TO WŁAŚCIWIE OZNACZA?

Bardziej szczegółowo

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA Pochwała jest jednym z czynników decydujących o prawidłowym rozwoju psychicznym i motywacyjnym dziecka. Jest ona ogromnym bodźcem motywującym dzieci do działania oraz potężnym

Bardziej szczegółowo

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Instytut Pedagogiki Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Uczelnie dla szkół Główne myśli Etap edukacji wczesnoszkolnej

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych ocen z języka angielskiego w klasach IV VI :

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych ocen z języka angielskiego w klasach IV VI : Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych ocen z języka angielskiego w klasach IV VI : Kryteria oceniania ogólne Wiadomości: środki językowe, fonetyka, ortografia Umiejętności NIEDOSTATECZNA

Bardziej szczegółowo

Słownictwo: umiejętność radzenia sobie w codziennych sytuacjach, odpowiedni dobór słownictwa, odpowiedni zakres słownictwa.

Słownictwo: umiejętność radzenia sobie w codziennych sytuacjach, odpowiedni dobór słownictwa, odpowiedni zakres słownictwa. język francuski, klasy: 4 6 Zgodnie z WZO, śródroczne i roczne oceny z języka francuskiego w klasach IV VI wyrażone są stopniem w następującej skali: stopień celujący 6, stopień bardzo dobry 5, stopień

Bardziej szczegółowo

Centrum Szkoleniowo-Terapeutyczne SELF. www.cst-self.pl

Centrum Szkoleniowo-Terapeutyczne SELF. www.cst-self.pl Centrum Szkoleniowo-Terapeutyczne SELF Biuro i gabinety psychoterapii: ul. Zygmuntowska 12/5, 35-025 Rzeszów Moje dziecko idzie do szkoły Dobry start szkolny ma zasadnicze znaczenie dla dalszej edukacji.

Bardziej szczegółowo

Przemiana nauczycieli: W jaki sposób wspierać nauczycieli w pracy nad zmianą praktyki? dr John M. Fischer Uniwersytet Stanowy Bowling Green Ohio, USA

Przemiana nauczycieli: W jaki sposób wspierać nauczycieli w pracy nad zmianą praktyki? dr John M. Fischer Uniwersytet Stanowy Bowling Green Ohio, USA Przemiana nauczycieli: W jaki sposób wspierać nauczycieli w pracy nad zmianą praktyki? dr John M. Fischer Uniwersytet Stanowy Bowling Green Ohio, USA Jak wspieramy samodzielną refleksję i rozwój u nauczycieli?

Bardziej szczegółowo

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wprowadzenie......5 Rozdział I: Rodzaje uzależnień...... 7 Uzależnienia od substancji......8 Uzależnienia od czynności i zachowań.... 12 Cechy wspólne uzależnień.... 26 Rozdział II: Przyczyny

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo