Rozdział 4. Jak sformułować i rozwiązać problem badawczy?

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rozdział 4. Jak sformułować i rozwiązać problem badawczy?"

Transkrypt

1 Hipotezy niektórych młodych z doświadczeniem nie są sprzeczne, ale obawiam się, że kiedyś doświadczenie przeciwko nim się obróci. Georg Christoph Lichtenberg Jedynym istotnym sprawdzianem ważności hipotezy jest porównanie przewidywań z doświadczeniem. Milton Friedman Rozdział 4. Jak sformułować i rozwiązać problem badawczy? Streszczenie Stawianie i weryfikowanie hipotez stanowi istotę twórczego myślenia oraz fundamentalny etap procesu tworzenia nauki. Nie ma żadnych przepisów, reguł, a tym bardziej recept jak to robić. Każdy jest zdany na siebie samego i mocno osamotniony w tworzeniu teorii. Profesor T. Kotarbiński zwykł mawiać: przyjaźń życie umila, lecz pracy przeszkadza. W ogóle, praca naukowa jest pracą w samotności, a to ze względu na koncentrację i konieczność skupienia. Ten rozdział zawiera kilka ważnych, czasami oczywistych, prawidłowości, jak chociażby ta, że hipoteza badawcza powinna wynikać z dobrze postawionego problemu, być odpowiedzią na zawarte w problemie pytanie i być weryfikowalna. Zanim się uzyska stopień naukowy doktora trzeba przerobić kilka lekcji metodycznych (metodologicznych) m.in. jak dobrać próbę badawczą, zwłaszcza reprezentacyjną, którą z bogatego arsenału metod wykorzystać, aby udowodnić to, co ma być do udowodnienia, czy też jak zinterpretować uzyskane wyniki. Trochę filozofii nikomu jeszcze nie zaszkodziło Od czego zacząć badania? Rozpoczynając badania naukowe należy na wstępie jasno określić przedmiot i cel swoich badań. Zabieg definiowania, czasami łatwy, czasami trudny prowadzi do odzwierciedlenia głównych problemów badawczych, a także ukazania intencji badacza. Określenie przedmiotu badań jest zadaniem, przed którym staje każdy badacz w momencie uświadomienia sobie konieczności przeprowadzenia badań empirycznych 1. Jak podaje J. Sztumski przedmiot badań, to wszystko to, co składa się na tzw. rzeczywistość społeczną, a więc zbiorowości i zbiory społeczne, instytucje społeczne, procesy i zjawiska społeczne 2. W dziedzinie nauk ekonomicznych przedmiotem badań są rezultaty ludzkich działań oceniane z ekonomicznego punku widzenia. W przedsiębiorstwie mogą to być np. funkcja personalna, system wynagrodzeń, działalność socjalna, absencja chorobowa itp. Określenie przedmiotu nie przesądza jeszcze o tym, jakie pytania formułuje się pod adresem tych zjawisk, z jakiego punktu widzenia zamierza się je badać, jakiego typu twierdzenia chciałoby się uzyskać w wyniku badań. Kolejny krok to zoperacjonalizowanie problemu do postaci pytania badawczego, np.: 1) Jak zależy funkcja personalna organizacji od fazy cyklu rozwoju organizacji? 2) Jak system wynagrodzeń w określonej organizacji wpływa na motywację do pracy? 3) W jakim zakresie działalność socjalna przyczynia się do zmniejszenia fluktuacji załogi? 4) Jakie są poza zdrowotne czynniki kształtujące poziom absencji chorobowej? 1 2 T. Pilch, Zasady badań pedagogicznych, Wyd. Żak, Warszawa 1995, s J. Sztumski, Wstęp do metodologii i techniki badań społecznych, Wyd. Śląsk, Katowice 1995, s. 7.

2 W odniesieniu do każdego przedmiotu można postawić wiele dociekliwych pytań, dlatego nie powinno się ograniczać jedynie do określenia samego przedmiotu badań. Jeśli badacz określi tylko przedmiot badań, to znaczy, że wie tylko, co chce badać, a nie wie, o co chce pytać, jakiego rodzaju informacji (odpowiedzi) szuka i jakiego rodzaju informacje powinien zbierać, a jakie pomijać, chociaż dotyczą przedmiotu jego badań 3. Kiedy zostanie już ustalony przedmiot badań następnym niezbędnym krokiem jest sformułowanie celu (po co badać?). Wyznacza on bowiem kierunek działań badacza, gdyż właściwe określenie celu prowadzi do powodzenia kolejnych etapów badań. Najogólniejszym celem badań jest dążenie do wzbogacenia wiedzy o osobach, rzeczach i zjawiskach będących przedmiotem badań 4. Babbie wyróżnia 3 główne cele badań: 1) eksploracja - czyli ogólne poznanie danego zjawiska, zrozumienie go, zaspokojenie własnej ciekawości, 2) opis - obserwowanie danego zjawiska, sytuacji, wydarzenia i opisanie go (odpowiadają na pytania: co, kiedy, gdzie), 3) wyjaśnienie - odpowiadają na pytanie dlaczego; odkrywają związki przyczynowe pomiędzy zdarzeniami 5. Cel jest ważnym kryterium podziału badań na: podstawowe, stosowane i wdrożeniowe. Badania podstawowe, nazywane również teoretycznymi są podejmowane dla wyjaśnienia zjawisk, procesów i stanów rzeczy jeszcze niezbadanych. Badacze mają nadzieję odkrycia nowych praw naukowych, sformułowania nowych teorii lub przynajmniej postawienia nowych tez. Dużą wagę przywiązuje się do badań stosowanych, które są zazwyczaj rozumiane jako zmierzające do wykorzystania w praktyce wyników badań podstawowych. Zupełnie odrębna kategorią są badania wdrożeniowe, które polegają na opracowaniu metod i technik zastosowania wyników badań w działalności produkcyjnej. Zamykają one cykl badawczy od odkrycia wynalazku do praktycznego jego zastosowania. Badania wdrożeniowe obejmują przeniesienie wyników badań stosowanych z laboratoriów do przemysłu. Każdy rodzaj badań naukowych jest oparty na wyczerpującej obserwacji, na porównywaniu i abstrahowaniu oraz darze skromności i przezorności w uogólnianiu. Podstawowym punktem wyjścia jest rozróżnienie: co (przedmiot) i jak (metoda) się bada? Badacz od początku nastawia się na gromadzenie faktów. Wymagają one selekcji, oceny i interpretacji. Skąd czerpać podpowiedzi na czym się skupić, a co pominąć? Skąd wiedzieć, który fakt jest ważny, a który mało znaczący? Pewne wskazówki można znaleźć w opracowaniach metodologicznych zawierających doświadczenia i przemyślenia innych badaczy. Nie każdemu badaczowi udaje się od razu wpaść na pomysł hipotezy i zmiennych, wokół których zorganizuje proces badawczy 6. Ze względu na przedmiot i cel badań wyróżniamy: 1) Badania jakościowe (wyjaśniające), które koncentrują się na rozpoznaniu opinii i postaw wobec zjawisk i procesów rynkowych oraz na rozpoznaniu sposobów ich postrzegania i interpretowania przez konsumentów. Dostarczają wyobrażeń, w jaki sposób konsumenci mogą postrzegać i oceniać rynek, i wyjaśniają mechanizm tworzenia się poszczególnych opinii i postaw. Natomiast nie rozstrzygają, na ile stanowiska te są typowe lub marginalne w różnych zbiorowościach konsumentów i nie upoważniają do uogólnień, tj. na ile rozpoznane postawy i opinie są reprezentatywne dla poszczególnych grup konsumentów. Prowadzone są na niewielkich i niereprezentatywnych próbach badawczych. Badaniom jakościowym właściwa jest metodologia badań psychologicznych. Najczęstsze techniki badań 3 4 W. Dutkiewicz, Przewodnik metodyczny dla studentów pedagogiki, Wyd. Strzelec, Kielce 1996, s E. Babbie, Badania społeczne w praktyce, Wyd. PWN, Warszawa 2007, s B. R. Kuc, Funkcje nauki. Wstęp do metodologii, op. cit., s 156.

3 jakościowych, to indywidualne wywiady pogłębione oraz zogniskowane wywiady grupowe 7. 2) Badania ilościowe (opisowe) polegają na zebraniu danych, które można poddać obróbce statystycznej. Prowadzone są na dużych reprezentatywnych próbach przy wykorzystaniu standaryzowanych technik i narzędzi badawczych. Badania ilościowe umożliwiają uogólnienie wyników na całą badaną populację. Mogą być realizowane różnymi technikami badawczymi między innymi poprzez wywiady bezpośrednie i pośrednie, które są metodą zbierania informacji ze źródeł pierwotnych, opartych na procesie wzajemnego komunikowania się badacza z respondentem. Celem badań ilościowych jest rejestracja faktów społecznych, np. rynkowych i na ich podstawie stworzenie statystycznego obrazu zjawisk i procesów rynkowych. Badania ilościowe pozwalają zliczać fakty rynkowe, wyrażone opinie i poglądy, klasyfikując je w uszeregowane kategorie, łatwiej jest uchwycić prawidłowości w sposobie zachowania podmiotów, a także funkcjonowania obiektów, zjawisk i procesów rynkowych oraz ich prognozowanie 8. Wartość badań jest mierzona możliwością przewidywania wystąpienia podobnych zjawisk w przyszłości Następną rzeczą, którą powinno się wykonać po określeniu celu i przedmiotu badań jest sformułowanie problemu badawczego, czyli czego szukamy, czego jeszcze nie wiemy, gdzie tkwi niewiadoma x. Właściwe, zaciekawiające określenie problemu nadaje sens badaniom naukowym. Odpowiedź na pytanie, dlaczego wszystkie rządy, zarządy i każde kierownictwo bardziej optymistycznie postrzega otaczająca ich rzeczywistość, niż obywatele, czy pracownicy prowadzi do wielowątkowych dociekań o wyraźnie interdyscyplinarnym charakterze. Problemy badawcze, z metodologicznego punktu widzenia, są to pytania, na które szuka się odpowiedzi na drodze badań naukowych. Wysuwając je zadajemy pytanie przyrodzie i otoczeniu, a nie osobie drugiej. Staramy się znaleźć odpowiedzi na postawione przez nas pytania poprzez własny wysiłek, nie zaś przez oczekiwanie gotowej odpowiedzi od innego człowieka 9. Dla M. Łobockiego problem badawczy jest pytaniem, na które odpowiedzi szukamy na drodze badań naukowych, czyli poprzez dociekanie i wysiłek 10. Problemy badawcze muszą wyczerpywać zakres naszej niewiedzy zawarty w temacie badań. Tak więc problemy w sposób znacznie bardziej precyzyjny określają zakres naszych wątpliwości, tym samym określają teren badawczych poszukiwań 11. Poprawnie sformułowany problem powinien obejmować zagadnienia na tyle szczegółowe, aby można było bez większych trudności objąć badaniami całą ich klasę. Ponadto dla poprawnego sformułowania problemów badawczych ważna jest ich geneza, w tym zwłaszcza osobiste preferencje badacza, potrzeby społeczne i znajomość problematyki dotyczącej formułowania problemów badawczych Hipotezy tezy pewniki Następstwem sformułowania problemu naukowego jest postawienie hipotezy badawczej. Mówiąc inaczej nie stawia się hipotez bez powodu, bez uzasadnienia. Ich wielość może być wyrazem zaciekawienia poznawczego na danym etapie rozwoju badań. Poszukiwanie elementarnej cząstki nazywanej tachionem 13 jest dobrym przykładem niezgody na stawianie i akceptowanie warunków J. Pieter, Ogólna metodologia pracy naukowej, Wyd. PWN, Warszawa 1967, s M. Łobocki, Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych, Wyd. Impuls, Kraków 2007, s T. Pilch, Zasady badań pedagogicznych, Wyd. WSiP, Wrocław Warszawa Kraków Gdańsk 1977, s M. Łobocki, Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych, op. cit., s Tachion (z greckiego ταχύς tachýs szybki, prędki) jest hipotetyczną cząstką elementarną, która porusza się z prędkością większą niż prędkość światła (prędkość nadświetlna). Do tej pory nie było żadnego dowodu na istnienie tych cząstek. Eksperymenty przeprowadzone w czerwcu i lipcu 2012 zdaja się potwierdzać istnienie cząsteczki poruszającej się z prędkością większą niż prędkość światła.

4 ostatecznych. Okazuje się, że prędkość światła, podobnie jak prędkość dźwięku nie są bezwarunkowo ostatecznymi granicami, nie do przekroczenia. O hipotezach dużo łatwiej pisać niż dawać ich pouczające przykłady. W naukach ścisłych hipotezy brzmią wymownie i urzekają swoją syntaktyczną prostotą. Oto kilka przykładów: 1) Każda liczba naturalna parzysta większa od 2 jest sumą dwóch liczb pierwszych (hipoteza Goldbacha). 2) Entropia każdego systemu pozostawionego samemu sobie może tylko wzrastać. 3) Wyrównywanie temperatur odbywa się samoczynnie. 4) Jeśli nie da się bezbłędnie określić miejsca i pędu cząsteczki, to trudno powiedzieć, jaka jest jej przyszłość. 5) Przyszłość cząstek elementarnych określa przyszłość wszechświata z tych cząstek zbudowanego. 6) Prawdopodobieństwo zajścia jakiegoś wydarzenia w określonej chwili jest wystarczająco ściśle określone przez znajomość prawdopodobieństwa zajścia tego zdarzenia w chwili wcześniejszej. 7) Porządek wymaga pracy, bałagan robi się sam. Hipotezy to twierdzenia wstępne, które powinny organizować proces myślenia badacza wokół nurtującego go problemu (pytania). W wyniku podjętych badań, studiów i analiz ich prawdziwość musi zostać potwierdzona lub obalona. Postawienie hipotezy umożliwia ocenę ważności stwierdzonych zjawisk, porządkowanie faktów, ułatwia obserwację, jak również określa zakres i problematykę badawczą. Hipoteza jest zawsze dokładniejszym w stosunku do problemu wyznaczeniem kierunku badań. Dokładniej niż problem precyzuje zmienne, o które pytamy w problemie i które są określone jedynie w większym przybliżeniu. Hipotezy wstępne są nazywane roboczymi. Oczekuje się, że te zdania warunkowe (przypuszczenia) dadzą się zweryfikować. Weryfikacja polega na poszukiwaniu związków pomiędzy dającymi się zbadać faktami, zdarzeniami, ludźmi (zmiennymi). Hipotezą jest każde wysoce prawdopodobne przypuszczeniem, mające swe uzasadnienie w dotychczasowym dorobku naukowym; jest wnioskiem z dotychczasowych obserwacji i doświadczeń badacza; jest twierdzeniem wyznaczonym jednoznacznie i w sposób możliwie uszczegółowiony 14. Jak podkreśla W. Okoń hipotezy to niesprawdzone twierdzenia, których sprawdzenie odbywa się przez wyprowadzenie z nich wniosków empirycznych 15. Według M. Łobockiego hipoteza to próba odpowiedzi na sformułowane uprzednio problemy badawcze, przy czym są one świadomie przyjętymi przez badacza przypuszczeniami wymagającymi potwierdzenia bądź odrzucenia w wyniku przeprowadzonych badań 16. J. Pieter przypominał w swoich pracach, że hipoteza znaczy dosłownie - z grec. podkład lub przypuszczenie. Tłumaczy to poniekąd miejsce hipotez w obrębie założeń pracy naukowej. Hipoteza jest naukowym przypuszczeniem o związku zależności danych zjawisk od innych lub o związku pojęć bądź wielkości pojęciowych o znaczeniu ustalonym. Opierając się na faktach znanych i dostatecznie sprawdzonych, uczony przypuszcza, że zjawisko przez niego badane powstaje w określonych warunkach, względnie, że jest skutkiem określonych przyczyn 17. Podsumowując, jeżeli dane stwierdzenie jest sprawdzalne może być uznane za hipotezę. Nie każda hipoteza jest przydatna w badaniach. Przydatną dla badań jest hipoteza naukowa, czyli spełniająca pewne wymogi metodologiczne. Stąd postulaty, aby hipotezy naukowe były: 1) na tyle nowe, że wskazywałyby jakieś nieznane aspekty faktów, procesów itp., M. Łobocki, Metody badań pedagogicznych, Wyd. PWN, Warszawa 1978, s W. Okoń, Słownik pedagogiczny, Wyd. PWN, Warszawa 1984, s. 97. M. Łobocki, Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych, op. cit., s J. Pieter, Praca naukowa, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Katowicach, Katowice 1957, s. 70

5 2) ogólne, czyli obejmujące swoim zakresem wszelkie fakty, procesy czy zjawiska, jakich dotyczą, 3) pojęciowo jasne, tzn. wyrażone w ostrych, jednoznacznych terminach; 4) niesprzeczne wewnętrznie, zatem nie zawierające zdań sprzecznych ze sobą, 5) empirycznie sprawdzalne, 6) nie powinny być tautologią, ani banałem 18. W literaturze metodologicznej od niepamiętnych czasów trwa spór, co jest hipotezą, a co tezą. Na zakończenie rozważań na temat hipotez należy wyjaśnić także pojęcie tezy. Tezy są po to, aby w mniej napuszony sposób, niż czyni się to formułując hipotezy, określić (domniemaną) zależność jednej zmiennej od jednej lub kilku innych (niezależnych) zmiennych. Jest wiele rodzajów tez. Samo pojecie budzi niekończące się spory ze względu na swoją rzekomą wieloznaczność. Nic bardziej mylnego. Klasyczna postać tezy wyraża zdanie (parafrazując Spinozę): porządek w przyrodzie ma formę matematyczną. Tezy wyrażane są w formie y jest funkcją x, a termin funkcja użyty jest w znaczeniu matematycznym. Istnieją dwa rodzaje tego typu tez: 1) tezy, w których zmienne mogą przyjmować różną wartość w granicach określonej skali. Na przykład: Im mniej organizm jest zadowolony, tym więcej podejmuje poszukiwań". Zmienną zależną jest tutaj ilość poszukiwań, zmienną niezależną stopień zadowolenia", 2) tezy, w których jedna lub więcej zmiennych jest typu dychotomicznego. Zmienne te wykluczają się nawzajem albo przybierają różne wartości w porządku nieokreślonym. Na przykład: w małej organizacji przedmiotowy podział na wydziały koliduje z zasadą specjalizacji technologicznej i doprowadza do poważnego obniżenia wydajności. Zmienna zależna, wydajność, jest liczbą porządkową lub główną, natomiast zmienna niezależna, sposób podziału na wydziały, może mieć jedną z kilku odrębnych wartości, w tym przypadku specjalizacja przedmiotowa" lub specjalizacja technologiczna". W niektórych tezach zmienna mająca w zasadzie charakter dychotomiczny zostaje przekształcona w zmienną ciągłą na skutek ustalenia wzajemnego stosunku przez określenie częstotliwości. Na przykład: Im większa jest przewaga zachęty nad wkładem, tym mniejsza jest skłonność poszczególnych członków organizacji do jej opuszczenia. Pozostanie w organizacji lub jej opuszczenie są to postanowienia wykluczające się nawzajem, ale zmienna może zostać przekształcona w inną, a mianowicie odsetek członków, którzy opuścili organizację w ciągu określonego czasu. Wyróżnia się tezy zawierające wartościujące opisowe uogólnienia dotyczące różnych systemów. Na przykład: W każdej organizacji jedną z ważnych czynności, która powinna być wykonywana codziennie, jest układanie planów nowej działalności. Tezę tę można by wyrazić ilościowo, gdybyśmy znaleźli miernik ilości tej czynności, o którą chodzi. Niezależnie od tego, że nikt jeszcze nie wskazał danych, z którymi można by porównać tak wyrażoną ilościowo" tezę, należy zauważyć, że w swej pierwotnej formie nie ustala ona wzajemnego stosunku pomiędzy dwiema zmiennymi. Może lepiej jest traktować ją po prostu, jako wartościujące stwierdzenie, mające zastosowanie do większości organizacji, które zostało sformułowane na wzór zdania: Człowiek posiada serce, które rytmicznie się kurczy i rozszerza. Innym przykładem tez są zdania wyrażające przekonanie, że x pełni funkcję y, na wzór: funkcją serca jest pobudzenie krążenia krwi. W psychologii społecznej przyjmuje się, że nieugiętość w zachowaniu się zwiększa uzasadnienie indywidualnego działania. Jeśli wprowadzimy miernik nieugiętości postępowania i określimy stopień uzasadnienia działania, wtedy teza powyższa zawierać będzie stwierdzenie zależności funkcjonalnej w znaczeniu matematycznym. Zawiera ona jednak coś więcej, mianowicie oznacza, że nieugiętość postępowania spełnia funkcję uzasadnienia działania. W tym znaczeniu analiza funkcjonalna jest skutecznym narzędziem w 18 J. Sztumski, Wstęp do metod i technik badań społecznych,, Wyd. Śląsk, Katowice 2005, s. 53.

6 badaniach systemów samo utwierdzania się 19. Tak więc teza to ogólne stwierdzenie zawierające pogląd (sąd na jakiś temat), sformułowane w postaci pewnika, np.: Karty płatnicze są najpowszechniej stosowanym środkiem płatniczym w Europie; Bankowość elektroniczna jest warunkiem zapewnienia szerokiego dostępu do usług finansowych; Informacja jest czynnikiem warunkującym poziom podejmowanego ryzyka. Konstrukcja tezy przez badacza może być wynikiem obserwacji, przeglądu literatury, doświadczenia zawodowego, jego niepospolitej intuicji, wręcz geniuszu. Teza musi być sformułowana językiem naukowym, w sposób jednoznaczny (używając precyzyjnych pojęć), nie może zawierać wyrazów nacechowanych subiektywizmem (np. należy, powinno), a co więcej nie może być pytaniem, tylko zdaniem w formie twierdzącej. W języku danej dyscypliny odróżnienie hipotezy od tezy nie jest łatwe, co nie oznacza niemożliwe. Jeśli fizyk mówi: hipotetyczna cząsteczka Higgsa, a biochemik przyjmuje, że łańcuch peptydowy jest spiralnie owinięty wokół hipotetycznego walca w obu wypowiedziach pojęcie hipotetyczna(y) ma sens. Gdybyśmy w miejsce tego terminu wstawili tezowa cząsteczka, czy tezowy walec znikłby sens wypowiedzi. Niekiedy tezy przybierają postać pewników, w znaczeniu twierdzeń uważanych za oczywiste, niepodważalne, wręcz za aksjomaty. Poniżej zaprezentowane zostały przykłady pewników z obszaru zachowań organizacji w zmiennym otoczeniu: I. Pewniki z zakresu psychologii behawioralnej ( Whitehead, Maslow): 1) Zachowanie każdej jednostki jest motywowane aspiracją bezpieczeństwa (przetrwania) i aspiracją osiągnięć. Ponieważ osiągnięcia wymagają ryzyka, każda jednostka zawiera osobisty i odmienny układ pomiędzy tymi dwiema aspiracjami. 2) Jednostki wstępują do organizacji i wykorzystują je, aby zrealizować swoje indywidualne aspiracje bezpieczeństwa/osiągnięć. 3) Energia, z jaką jednostka podąża śladem swych aspiracji jest określona przez siłę dążenia do własnych osiągnięć i władzę będącą w jej dyspozycji (patrz pewnik Machiavellego). II. Pewnik Machiavellego pewniki o władzy: 1) Jednostki i grupy starają się osiągnąć swoje aspiracje poprzez wpływanie na innych, aby zachowywali się zgodnie z ich preferencjami. 2) Ich wpływ zależy od stopnia kontroli, którą posiadają nad przyzwalaniem i/albo zakazywaniem innym wypełniania swoich aspiracji. III. Pewnik o dynamice organizacyjnej i odnoszeniu sukcesu: 1) Organizacje przejawiają tendencje zachowania, które są niezależne i często przeciwstawne preferencjom wpływowych uczestników. 2) Organizacje mają zauważalne aspiracje zbiorowe, które niekoniecznie pokrywają się z aspiracjami wpływowych uczestników. 3) Organizacje opierają się wysiłkom zmiany ich dotychczasowego zachowania. 4) Zachowanie organizacji w otoczeniu może zawierać się między ekstremami od niechętnej, pasywnej adaptacji do agresywnej, kreatywnej modyfikacji otoczenia. 5) Otoczenie określa sposoby i warunki zachowania konieczne do przetrwania i/albo osiągnięcia aspiracji organizacyjnych. 6) Sukces/przetrwanie organizacji zależy od podwójnego powiązania: a) pomiędzy jej zachowaniem w otoczeniu a warunkami sukcesu/przetrwania określonymi przez otoczenie; b) pomiędzy jej zachowaniem a jej wewnętrznym ukształtowaniem. Kolejnym etapem, przez który musi przejść badacz jest ustalenie zmiennych. Zmienne wynikają z postawionych problemów badawczych i założonych hipotez. W. Dutkiewicz traktuje zmienną, jako cechę, czynnik, właściwość przedmiotu, która przybiera różne wartości 20. Natomiast M. Łobocki jest zdania, że zmienne w badaniach naukowych są próbą uszczegółowienia głównego ich przedmiotu, czyli problemów badawczych, jakie zamierza się rozwiązać i hipotez roboczych, jakie J.G. March, H.A. Simon, Teoria organizacji, Wyd. PWN, Warszawa W. Dutkiewicz, Podstawy metodologii badań, Wyd. Stachurski, Kielce 2000, s. 61.

7 pragnie się potwierdzić lub odrzucić 21. Zmienne dzielą się na dwie grupy zależne i niezależne. Przez zmienne niezależne rozumie się pewne czynniki powodujące określone zmiany w innych czynnikach (zmiennych), a przez zmienne zależne czynniki, podlegające wyraźnym wpływom ze strony zmiennych niezależnych 22. Bardzo często jest tak, że używane zmienne mają charakter globalny. Trzeba wtedy zredukować takie zmienne do zmiennych szczegółowych, których występowanie i stopień nasilenia można wyrazić jakąś wartością w pojedynczej skali. W celu stwierdzenia, że dana zmienna występuje w danym przypadku, potrzebne są wskaźniki. Można powiedzieć, że wskaźnik jest to coś, po czym poznajemy, że dane zjawisko występuje. Wskaźnikiem jest pewna cecha, na podstawie zaistnienia której możemy stwierdzić, że występuje zjawisko czy zdarzenie będące przedmiotem badania 23. S. Nowak podaje, iż wskaźnikiem jakiegoś zjawiska Z nazywać będziemy takie zjawisko W, którego zaobserwowanie pozwoli nam określić, iż zaszło zjawisko Z. Autor wyróżnia 3 typy wskaźników: 1) wskaźniki empiryczne - trwałe związki rzeczowe między W, a I (tzn. między wskaźnikiem, a cechą wskazywaną czyli indicatum) są możliwe do ustalenia na drodze empirycznej, 2) wskaźniki definicyjne - istniejące związki logiczne między W a I są możliwe do ustalenia na drodze rozumowej analizy zakresu pojęć wskaźnika i indicatum. Dochodzimy do nich poprzez rozumową analizę, różnych standardów, normatywów, kryteriów itp. Określeń obowiązujących prawnie lub zwyczajowo w danym społeczeństwie czy środowisku, 3) wskaźniki inferencyjne - Wskaźniki inferencyjne (zewnętrzne) są to cechy, które uważamy za symptomy zdarzeń, zjawisk itp. Stanów niedostrzegalnych bezpośrednio, ponieważ te cechy są zewnętrznym przejawem zdarzeń. M. Łobocki natomiast definiuje wskaźniki, jako mierzalne cechy lub właściwości badanych faktów czy zjawisk lub czynniki mające na nie wpływ, albo skutki, jakie pociągają one za sobą Dobór próby badawczej Na początek wyjaśnijmy, czym jest pojęcie próby. Próbą nazywamy każdy podzbiór pochodzący z populacji. Podzbiorem jest każdy układ elementów należących do populacji, który nie obejmuje wszystkich elementów definiowanych jako populacja. Próba może zawierać tylko jeden element, wszystkie elementy z wyjątkiem jednego, czy jakąkolwiek inną ich liczbę. W jaki sposób zatem możemy określić wielkość próby? Aby właściwie oszacować wielkość próby, należy ustalić oczekiwany poziom dokładności oszacowań, tzn. określić wielkość akceptowanego błędu standardowego. Pojęcie błędu standardowego (błędu próby) jest głównym pojęciem teorii pobierania próby i odgrywa zasadniczą rolę w określaniu wielkości próby. Jest to jedna z miar statystycznych wskazująca na ile dokładnie wyniki otrzymane na podstawie badania próby odzwierciedlają rzeczywiste wartości parametrów w populacji 25. Przejdźmy teraz do pojęcia doboru próby. Dobór próby w naukach społecznych rozwijał się równolegle z badaniami zachowań i preferencji politycznych. Działo się tak z pewnością, dlatego, że badania zachowań politycznych to dla badaczy społecznych jedna z niewielu okazji do przekonania się o trafności ich szacunków. W dniu wyborów przekonują się oni, na ile ich przewidywania były trafne lub nie. Niektórzy powątpiewają w trafność sondaży przeprowadzanych na próbach, są też tacy, którzy uskarżają się, że poprzez przewidywanie wyniku sondaże przedwyborcze pozbawiają kampanie wyborcze całego napięcia. Badania zachowań politycznych, a także inne formy badań społecznych opierają się na obserwacji. Ale ani badacze zachowań politycznych, ani inni badacze społeczni nie M. Łobocki, Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych, op. cit., s M. Łobocki, Metody badań pedagogicznych, op. cit., s. 74. S. Palka, Podstawy metodologii badań w pedagogice, Wyd. GWP, Gdańsk 2010, s M. Łobocki, Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych, op. cit., s Ch. Frankfort Nachmias, D. Nachmias, Metody badawcze w naukach, op. cit., s

8 mogą obserwować wszystkiego, co dotyczy ich zainteresowań. Decyzja o tym, co obserwować a czego nie obserwować, jest zatem decydującą częścią badań w naukach społecznych. Proces wyboru obserwacji nazywa się doborem próby. I chociaż dobór próby może oznaczać każdą procedurę wyboru jednostek obserwacji np. ankietowanie co dziesiątego przechodnia na ruchliwej ulicy kluczem do uogólnienia wniosków z próby na szerszą populację jest probabilistyczny dobór próby, powiązany z ważną ideą losowania 26. Przez dobór próby rozumie się wyselekcjonowanie dla celów badawczych np. pewnej liczby osób wchodzących w skład ściśle określonej zbiorowości nazywanej populacją, którą badacz jest w szczególny sposób zainteresowany. Poprawny dobór próby do badań wymaga dobrej znajomości populacji, na podstawie której jest on dokonywany. Ważną rzeczą jest jej dokładne określenie czy scharakteryzowanie. Dotyczyć może ona różnych osób, czyli może odnosić się do zbiorowości najróżniejszego rodzaju. Jest ona jednak zawsze zbiorowością składającą się z osób o pewnych ściśle określonych cechach. Nie jest też zazwyczaj ani całkowicie jednorodna, ani całkowicie różnorodna. Pobrana próba upoważnia do wyciągania wniosków o właściwościach całej populacji tylko wówczas, gdy stanowi ona rzeczywiście integralną jej część. Brak adekwatności pobranej próby z daną populacją uniemożliwia jakiekolwiek poprawne wnioskowanie, a tym samym czyni bezsensownymi badania oparte na takiej próbie. Dlatego w metodologii wszelkich badań naukowych podkreśla się nieodzowność trafnego doboru próby, nazywanej próbą reprezentatywną, celem uwypuklenia jej adekwatności z określoną populacją 27. Podstawowym wymogiem stawianym wobec każdej próby jest to, aby była ona w maksymalnym stopniu reprezentatywna w stosunku do populacji, z której została pobrana. Dana próba jest uważana za próbę reprezentatywną wtedy, gdy wyprowadzane przez badacza wnioski na podstawie badania próby są podobne do wniosków, które badacz otrzymałby, gdyby przebadał całą populację. We współczesnej teorii doboru próby wprowadza się rozróżnienie na dobór losowy i dobór nielosowy. Istotą doboru losowego jest to, że dla każdej jednostki doboru próby wchodzącej w skład populacji możemy określić prawdopodobieństwo, z jakim jednostka ta może znaleźć się w próbie. W najprostszym przypadku wszystkie jednostki mają jednakowe prawdopodobieństwo znalezienia się w próbie. W przypadku doboru nielosowego natomiast nie ma możliwości określenia prawdopodobieństwa włączenia określonego elementu do próby i nie ma gwarancji, że każdy element może zostać włączony do próby z równym, prawdopodobieństwem. Dobry projekt doboru próby pozwala przyjąć, że badania przeprowadzone na różnych próbach pobranych z tej samej populacji będą dawały rezultaty nie różniące się od parametrów populacyjnych o więcej niż o określoną wartość. Losowe schematy doboru próby pozwalają badaczom określić zakres, w jakim wyniki otrzymane na podstawie badania próby będą się różniły od wyników otrzymanych w sytuacji, w której badałoby się całą populację. Posługując się losowym schematem doboru próby można oszacować parametry populacyjne na podstawie statystyk obliczonych z próby. Poniżej zostały przedstawione cztery podstawowe metody losowego doboru próby: 1) losowanie indywidualne nieograniczone jest podstawowym sposobem doboru probabilistycznego i elementem wszystkich bardziej złożonych losowych schematów doboru próby. W losowaniu indywidualnym nieograniczonym każdy z elementów składających się na całą populację (oznaczaną dużą literą N) ma takie same niezerowe prawdopodobieństwo dostania się do próby; 2) losowanie systematyczne polega na wybieraniu każdego K tego elementu z populacji, począwszy od pierwszego elementu, który zostaje wybrany w sposób losowy. W sytuacji, gdy badacz bez doświadczenia w stosowaniu różnych technik pobierania próby ma skonstruować próbę, łatwiej mu będzie wybierać co K ty element, niż korzystać z tablic liczb losowych, E. Babbie, Logika doboru próby, Wyd. PWN, Warszawa 2008, s M. Łobocki, Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych., op. cit., s

9 3) losowanie warstwowe badacze posługują się próbą warstwową przede wszystkim po to, aby mieć pewność, że różne grupy składające się na populację są właściwie reprezentowane w próbie. Jeśli z jakichś względów merytorycznych, finansowych czy technicznych nie można zbadać całej populacji, sięga się po losowanie warstwowe. Zwiększa to poziom dokładności przy oszacowywaniu wartości parametrów (interesujących nas zmiennych). Co więcej, posiadając wszystkie cechy poprzednich technik, losowanie warstwowe jest zdecydowanie korzystniejsze ze względów ekonomicznych. Istotą losowania warstwowego jest podzielenie populacji na grupy w taki sposób, aby elementy należące do jednej grupy były do siebie bardziej podobne niż elementy należące do populacji jako całości. Dokonując losowania z każdej grupy oddzielnie, otrzymujemy zbiór homogenicznych prób, które połączone razem tworzą próbę bardziej heterogenicznej populacji. Zabieg ten zwiększa poziom dokładności oszacowań parametrów, 4) losowanie grupowe najczęściej stosuje w badaniach prowadzonych na dużą skalę, ponieważ jest to najmniej kosztowny schemat pobierania próby. Losowanie grupowe polega na wcześniejszym określeniu dużych zbiorowości zwanych grupami (w socjologii również klasami, warstwami) i następnie losowaniu określonej liczby grup lub ich reprezentantów za pomocą losowania indywidualnego nieograniczonego lub losowania warstwowego. W zależności od problemu badawczego do próby można włączyć wszystkie elementy z danej grupy lub wybrać określoną ich liczbę, stosując losowanie indywidualne nieograniczone lub losowanie warstwowe. W nielosowym schemacie doboru próby wykorzystuje się trzy podstawowe rodzaje prób: 1) próba okolicznościowa, to próba, którą tworzą osoby łatwo dostępne (np. przechodnie na ulicy). Nie ma żadnych możliwości określenia stopnia reprezentatywności próby okolicznościowej i dlatego na jej podstawie nie można oszacować parametrów populacyjnych, 2) do próby celowej badacze dobierają osoby w sposób subiektywny, starając się otrzymać próbę, która wydaje się reprezentować populację, 3) podstawowym celem tworzenia próby kwotowej jest uzyskanie maksymalnego podobieństwa do populacji wyjściowej. W doborze kwotowym dobiera się osoby badane ze względu na takie parametry jak: wiek, płeć, miejsce zamieszkania, kierując się rozkładem tych zmiennych w populacji. W przypadku próby kwotowej, podobnie jak w przypadku innych prób opartych na doborze nielosowym, nie możemy dokładnie oszacować parametrów populacyjnych na podstawie danych otrzymanych z badania próby Wybór metod i technik badawczych Przy wyborze metod badawczych należy zadać sobie pytanie: jakie (które) metody naukowe przybliżają, a nawet gwarantują osiąganie celów naukowych? W pierwszej kolejności są to metody ilościowe (matematyczne, ekonometryczne, statystyczne, badań operacyjnych). Metody badań społecznych obserwacja, ankietyzacja, wywiady (z klientami, z pracownikami, z menedżerami). Zakres stosowania tych metod badawczych w zarządzaniu jest szeroki. Analiza dokumentacji operacyjnej (źródłowej) organizacji. Metoda ta najczęściej stosowana jest jako uzupełniająca w stosunku do innych, metod np.w stosunku do ankietyzacji czy wywiadów, stanowiąc weryfikację ich prawdziwości. Może być i odwrotnie: analizę dokumentacji traktujemy jako podstawową metodę, a uzyskane dane weryfikujemy. Metody modelowania. Przez model rozumie się najczęściej uproszczone odwzorowanie złożonego obiektu. Budowa modelu może dążyć do poznania istniejącego skomplikowanego stanu rzeczy 28 Ch. Frankfort Nachmias, D. Nachmias, Metody badawcze w naukach społecznych, op.cit., s

10 (struktury, funkcjonowania, lub jego rozwoju), przy czym rozróżnia się różne typy modeli. Współcześnie w zakresie ekonomii i nauk o zarządzaniu wprost się roi od różnych modeli i w skali mikro- i w makroskali, jednak naukowość tych modeli budzi nieraz wątpliwości, gdyż często są one budowane przy dość dowolnych założeniach bez pogłębionego poznania rzeczywistości gospodarczej lub społecznej, którą przedstawiają. Ponadto, aby wynik modelowania mógł mieć walor naukowy, musi być zweryfikowany w drodze symulacji matematycznej, eksperymentu lub w inny sposób. Metody eksperymentu naukowego. W przeciwieństwie do nauk ścisłych i przyrodniczych, w których eksperyment laboratoryjny jest podstawową metodą badawczą i głównym źródłem wiedzy, w naukach o zarządzaniu jak również w większości nauk społecznych eksperyment jest marginalną metodą badawczą. Eksperyment badawczy, rozumiany jako poznawanie wpływu na określony stan lub proces jakiegoś jednego czynnika przy niezmienności innych czynników jest w zarządzaniu z wielu względów bardzo trudny do przeprowadzenia. W normalnie działającej organizacji, np. w przedsiębiorstwie produkcyjnym, bardzo trudne, a nawet niemożliwe, jest wyłączenie wpływu różnych czynników, z wyjątkiem jednego, wpływających na rzeczywisty przebieg procesu zarządzania. Poza tym niemożliwe jest powtarzanie eksperymentu w takich samych warunkach, co jest kanonem w naukach ścisłych i przyrodniczych. Metody eksperckie. Najbardziej znana z tej grupy jest metoda delficka. Za jej pomocą, przy udziale ekspertów z różnych dziedzin i przy wykorzystaniu specjalnej procedury postępowania, w drodze wzajemnych interakcji dochodzi do uzgodnienia indywidualnych poglądów ekspertów. Jest ona pożyteczna przy analizie wysoce złożonej rzeczywistości, zależnej od bardzo wielu czynników z trudem poddającym się kwantyfikacji. Wymienione powyżej metody badawcze mają zastosowanie przede wszystkim przy realizacji poznawczej funkcji nauki (przy szukaniu odpowiedzi na pytanie jak jest? ), ale także przy funkcji projekcyjnej (przy szukaniu odpowiedzi na pytanie jak być powinno?, jakie rozwiązanie jest najkorzystniejsze? ). W tym drugim przypadku, który ma charakter prac inżynierskich, posługujemy się często inną klasyfikacją metod badawczych, mylonych często z metodami naukowymi. Bardzo korzystne dla wyniku końcowego jest równoczesne zastosowanie kilku metod badawczych. Uzyskuje się wówczas bardziej wszechstronne i wiarygodne naświetlenie problemu badawczego i unika się niebezpieczeństwa jednostronności, czy nawet uzyskania wyniku nie całkiem zgodnego z rzeczywistością gospodarczą czy społeczną. Taką metodą jest case study. Studium przypadku (z ang. case study). Jest to metoda badawcza, polegająca na jednoczesnym stosowaniu wielu metod w celu jak najdokładniejszej diagnozy danego fragmentu rzeczywistości (przypadku). W psychologii odegrała olbrzymią rolę w doskonaleniu technik jak najdokładniejszej diagnozy psychologicznej. W socjologii jest niezastąpiona w opisie pewnych zbiorowości lub jednostek będących reprezentantami tych zbiorowości. W zarządzaniu metoda ta polega na metodycznie uporządkowanym przedstawieniu całego systemu zarządzania lub jego części, stwierdzonego w konkretnej instytucji. Na podstawie pewnej liczby opisów przypadków wyprowadza się wnioski uogólniające 29. Przejdźmy teraz do omówienia pojęcia technik badawczych. W sensie logicznym techniki badań naukowych są pojęciami podrzędnymi w stosunku do metody, a w sensie rzeczowym o znacznie węższym zakresie niż metoda. Powszechnie znane i omawiane w podręcznikach socjologii techniki badań społecznych są następujące: Ankieta jest swego rodzaju przedłużeniem wywiadu. Stosujemy ją wówczas, gdy chcemy dotrzeć do większej liczby osób z tym samym zestawem pytań zawartych najczęściej na drukowanym kwestionariuszu. Sposób wypełniania kwestionariusza powinien być uzależniony od specyfiki badań: krótkie kwestionariusze zawierające proste i nie drażliwe dla badanych pytania można rozsyłać pocztą, dłuższe i bardziej skomplikowane wymagają odwołania się do pomocy ankieterów, którzy prowadzą wywiady według kwestionariusza ankiety i od razu notują odpowiedzi badanych. Zdarzają się także sytuacje pośrednie, kiedy grupa respondentów wypełnia kwestionariusze ankietowe w obecności 29 B. R. Kuc, Funkcje nauki. Wstęp do metodologii, op. cit. s

11 badacza, który służy wyjaśnieniami. Dobrą okazję ku temu stwarzają zebrania i różne formy szkolenia 30. Technika pomiaru: ankieta pocztowa, ankieta prasowa, ankieta telefoniczna, radiowa i telewizyjna, komputerowa (internetowa), ankieta audytoryjna, ankieta ogólnodostępna. Wywiady należą do grupy metod gromadzenia informacji opartych na procesie wzajemnego komunikowania się. Wywiad jest szczególnego rodzaju rozmową, której celem jest uzyskanie określonego zestawu informacji. W wywiadzie najważniejsza rola przypada respondentowi, którego celowo wywołane odpowiedzi stanowią podstawowe źródło informacji. Ankieter dokonuje zapisu wypowiedzi respondenta. Wywiady bezpośrednie dzielą się na proste i pogłębione; standaryzowane i nie standaryzowane. Standaryzacja przejawia się określonym stopniem ujednolicenia i precyzji instrumentu pomiarowego oraz sposobem przeprowadzenia wywiadu. Im większy jest stopień standaryzacji wywiadu, tym mniejszą swobodę ma osoba prowadząca wywiad i tym większą rolę odgrywa instrument (np. kwestionariusz). Technika pomiaru: bezpośredni indywidualny, pośredni telefoniczny, bezpośredni głębinowy, bezpośredni zogniskowany. Obserwacja, jako metoda gromadzenia informacji polega na dokonywaniu spostrzeżeń w sposób zamierzony, planowy i systematyczny w celu znalezienia odpowiedzi na określone i wyraźnie postawione pytania. Osoba dokonująca spostrzeżeń jest obserwatorem. Obiektem obserwacji mogą być zarówno osoby, ich zachowania, jak i przedmioty. Do zbierania danych służą specjalnie skonstruowane arkusze (dzienniki obserwacji) lub/i kamery bądź magnetofony. Wyróżnia się trzy wymiary obserwacji: obserwacje niekontrolowaną i kontrolowaną, obserwacje jawną i ukrytą oraz obserwację nie standaryzowaną i standaryzowaną. Technika pomiaru: bezpośrednia, pośrednia, jawna, ukryta, uczestnicząca, nie uczestnicząca. Metody projekcyjne wykorzystywane są wyłącznie do informacji jakościowych, w których pytania lub bodźce skierowane do respondenta mają formą pośrednią. Respondent, oceniając postawy, motywy, zachowania innych, przypisuje im nieświadomie swoje cechy. Jest to podświadoma projekcja, czyli przeniesienie własnych cech na osoby lub rzeczy. W ten sposób dokonuje się pomiaru cech konsumenta, głównie psychicznych. Technika pomiaru: test skojarzeń słownych, uzupełnień zdań, rysunkowy, akceptacji produktu, akceptacji ceny, test koniunktury. 30 Tamże, s

12 Metody heurystyczne (twórczego myślenia). Metody heurystyczne znajdują zastosowanie przede wszystkim w prognozowaniu o charakterze subiektywnym, a także są źródłem informacji o charakterze jakościowym. Metoda burzy mózgów to metoda grupowego myślenia albo inaczej generowania nowych pomysłów. Metoda delficka to seria powtarzanych badań ankietowych skierowanych do celowo wybranej grupy ekspertów w celu uzyskania zgodnych opinii i stanowisk, co do przyszłego rozwoju zjawisk i procesów będących obiektem badań. Metoda ocen ekspertów znajduje zastosowanie w budowaniu prognoz, których podstawą są pisemne lub ustne formy wypowiedzi ekspertów dobranych w sposób celowy. Technika pomiaru 31.: metoda burzy mózgów, metoda delficka, metoda ocen ekspertów Technika badań dokumentów polega na analizie ilościowej i jakościowej zawartej w nich treści. Techniki badań dokumentów mogą ograniczyć się do ustalenia faktycznego stanu rzeczy, mogą też gromadzić dane do prognoz przyszłościowych. Swym zasięgiem i zainteresowaniem mogą dotyczyć analiz pojedynczych jednostek organizacyjnych jak i całokształtu działalności produkcyjnej, handlowej lub usługowej danej firmy. Niewątpliwą zaletą tej techniki jest to, że mając do czynienia z przedmiotem materialnym, jakim jest dokument przedstawiający zmaterializowaną myśl, czyn, można go w każdej chwili oglądać i dotykać, analizować i oceniać, a tym samym uzyskać wysoce wiarygodną informację. Techniki socjometryczne służą do określania stosunków międzyludzkich w grupach społecznych (pracowniczych firmy). Za ich pomocą można ocenić poszczególnych pracowników i ustalić stosunki między nimi panujące. Techniki te dostarczają także informacji o stopniu natężenia pozytywnych i negatywnych odczuć, emocjach oraz postawach wobec zespołu i jego członków. Pozwalają określić wzajemne sympatie lub antypatie, popularność lub jej brak, a także wyodrębnić cechy i właściwości mówiące o koleżeństwie, atrakcyjności lub przywództwie w zespole (grupie). Tworzą możliwości wglądu w postawy emocjonalne badanych osób. Pozwalają zbadać odbicie struktury grupy w świadomości jej członków oraz uporządkować (uszeregować) grupę nadając wyodrębnionym cechom (właściwościom) rangi. Aby uzyskać pełny i wiarygodny materiał badawczy stawia się badanym pytania i wydaje polecenia Interpretacja wyników Przystępując do interpretacji wyników przeprowadzonych badań, powinno się rozpocząć od wstępnej selekcji, której zadaniem jest odrzucenie materiałów zbytecznych, niewiarygodnych, mało istotnych, niedokładnych, zbyt ogólnikowych, budzących wątpliwości i różne inne zastrzeżenia. Jest to kontrola jakościowa wyników badań zmierzająca do uzyskania rzetelnych danych, ale także do wstępnego grupowania tych danych według pewnych odróżniających cech, dających się opisać. Podstawą opisu jest tu określona cecha, właściwa tylko charakteryzowanemu przypadkowi jednostkowemu lub całej ich klasie. Taką wspólną i istotną dla danego zbioru (rzeczy czy procesów) cechą jest cecha konstytutywna. Zatem po uporządkowaniu danych pod względem poprawności i rzetelności dokonuje się porządkowania, systematyzowania i grupowania według cechy konstytutywnej oraz określonych kryteriów wynikających z celów badań. Grupowanie tych danych może być proste, to znaczy dotyczyć jednej cechy lub złożone, gdy będzie dotyczyć kilku cech. W taki sposób uzyskane wyniki badań, które są jeszcze w zasadzie surowe" pozwalają uzyskać w miarę jednorodny materiał statystyczny nadający się do dalszych opracowań. W tym do: wnioskowania, dowodzenia, definiowania B. R. Kuc, Funkcje nauki. Wstęp do metodologii, op. cit. s

13 Systematyzując wyniki najczęściej stosowaną odmianą ich jakościowego ujmowania jest grupowanie typologiczne. Ma ono zastosowanie wówczas, gdy mamy do czynienia ze zbyt wielką różnorodnością danych i gdy stwierdzone różnice nie dają się ująć w żaden bardziej szczegółowy podział. Systematyzacja i klasyfikacja typologiczna polega, zatem na tym, że wybiera się określony przypadek, w którym występują najwyraźniej badane cechy, jako obraz typowy, model" i grupuje się wokół niego wszystkie inne przypadki jako bardziej podobne do wybranego typu niż do innego z wyodrębnionych typów. Dlatego też jakości cech i typów muszą być przemyślane i sprawdzone w badaniu próbnym. W szeregowaniu jakościowym obowiązują zawsze reguły logiczne: ścisłego i poprawnego definiowania przypadków dla ich wzajemnego różnicowania, klasyfikacji, adekwatności i rozłączności podziałów. Przystępując do grupowania wyników dokonujemy tym samym kontroli ilościowej. Kontrola ilościowa przez fakt wprowadzenia do niej operacji arytmetycznych i statystycznych zyskuje walor ścisłości. Jest to jednak słuszne wówczas, kiedy do jej przeprowadzenia zostały użyte właściwe i dokładne narzędzia badawcze, a do prezentacji wyników i analizy danych poprawne metody i techniki badawcze. W przypadku prac kwalifikacyjnych należy tak postępować, aby uzyskać jednoznaczną odpowiedź na wysnute tezy, postawione pytania szczegółowe i ogólne, a w rezultacie zweryfikować hipotezy. Zestawienie wyników badań, porównanie ich, analiza, synteza i uogólnienia muszą pozwolić na sformułowanie jednoznacznych wniosków szczegółowych i końcowych oraz przygotowanie zgromadzonego materiału do dalszego pisarskiego przedstawienia w formie sprawozdania naukowego, to znaczy na przykład pracy dyplomowej, magisterskiej lub doktorskiej. Dokładne i wszechstronne wniknięcie w rozpatrywane dane pozwala na wykrycie logicznych związków i zależności między zjawiskami (procesami). Poprzez analizę, syntezę i porównania zakładanych i uzyskanych wyników wyjaśnia się badane zjawiska, ustala dowody, formułuje pojęcia i twierdzenia, odpowiada jednym słowem na pytania jak i czy osiągnięty został zakładany cel badań. Zabiegi te sprzyjają również systematyzowaniu wyników, a w rezultacie właściwej ich interpretacji. Systematyzowanie polega przede wszystkim na nadaniu wynikom formy przydatnej w praktyce i teorii. Interpretowanie z kolei to wyjaśnianie wyników (zjawisk). Zmierza ono do ustalenia, dlaczego określony fakt lub proces miał miejsce i jakie jest jego znaczenie. Aby interpretacja była poprawna muszą być spełnione warunki, a w tym: znajomość ogólnych teorii dotyczących danego zagadnienia (działu wiedzy), umiejętność uzasadniania własnej teorii, posiadania obiektywnych (suwerennych), niezależnych od badającego faktów (danych), wyjaśniane fakty (zjawiska) muszą stanowić logiczną myśl wynikającą z teorii i badanych danych. Same fakty bez ich interpretacji nie stanowią wiarygodnego wyjaśnienia. Dopiero powiązanie w całokształt zdarzeń (organizację) stanowi o wartości wyniku badań. Z tego też względu schemat wyjaśnienia musi uwzględniać: spostrzeżenia, obserwacje, doświadczenia, teorie, ogólne twierdzenia, wysnucie prognoz (prawdopodobieństw zdarzeń), przełożenie prognoz na język codzienny oraz ich interpretacje. Z powyższego wynika, iż uporządkowanie wyników badań i ich analiza obok systematyzowania i interpretacji to również wnioskowanie, dowodzenie i definiowanie, które bezwzględnie musi być zaznaczone w pisemnym przedstawieniu wyników badań 33. Opracowanie materiałów badawczych, i ich pisemne przedstawienie jest szczególnego rodzaju sprawozdaniem 33 J. Apanowicz, Metodologiczne elementy procesu poznania naukowego w teorii organizacji i zarządzania, Wyd. Diecezji Pelplińskiej BERNARDINUM, Gdynia 2000, s

14 naukowym. Powinno ono obok zestawień wyników badań, analizy, syntezy, porównań i uogólnień zawierać wnioski, dowody, twierdzenia i definicje. Opierając się na wynikach jakościowych i ilościowych oraz stosując operacje myślowe muszą być sformułowane wnioski teoretyczne lub praktyczne, względnie jedne i drugie. Jest to czynność polegająca na myślowym podsumowaniu (rozumowaniu uogólniającym) całości badań nad danym problemem i ułożenia koncepcji przedstawienia tego na piśmie w postaci wywodu myślowego, stosując na przykład indukcję, to znaczy rozumowanie zmierzające od szczegółu do ogółu. Należy z uzyskanych wyników według ich zakresu i znaczenia sporządzić ujęcie problemowe, dające podstawę do wysnucia uogólnień. Nadając im charakter uogólnionych twierdzeń trzeba wokół nich zgromadzić reprezentatywne dane statystyczne, popierające prawdziwość lub wskazujące istnienie badanych zależności lub tendencji. Wytwór uzyskanego poznania, wyrażony w języku informatycznym, nie może ograniczać się tylko do porządkującego opisu, lecz winien on zawierać analizę i interpretację w celu wyjaśnienia faktów, zdarzeń, zjawisk i procesów oraz ich ocenę i wnioski. Wnioski uogólniające tym bardziej stają się prawdopodobne im obszerniejszy i rzetelniejszy zbadano materiał źródłowy. Wnioski przy tym mogą być diagnostyczne, przyjmujące postać twierdzeń, mogą też dotyczyć związków i zależności zachodzących między badanymi zjawiskami lub procesami, jak też przyczyn i warunków powstawania badanych faktów oraz determinujących je czynników. Formułowane wnioski należy zawsze porównywać z wnioskami z podobnych badań i ewentualne różnice jednoznacznie wyjaśniać. Należy bezwzględnie unikać błędów przedwczesnego uogólniania, który w większości przypadków jest następstwem przypisywaniu właściwości posiadanych przez niektóre zjawiska, przedmioty lub osoby należące do danego zbioru jego wszystkim przedstawicielom. Zwykle następuje to w sytuacjach niewystarczającej liczby badań lub niereprezentatywnej zbiorowości. Ponieważ badania w ramach prac kwalifikacyjnych mogą dotyczyć stosunkowo niewielkiej próby, nie zawsze reprezentatywnej, formułowanie wniosków, wysuwanie twierdzeń i definiowanie należy zawęzić, ograniczyć zakres, a tym samym uniknąć błędu przedwczesnego dowodzenia i w rezultacie uogólnienia. Należy pamiętać, że dowodzenie jest wnioskowaniem o charakterze dedukcyjnym, w którym stwierdza się następstwa. Polega na dobieraniu racji i wnioskowaniu na tej podstawie. Dowód uznaje się za słuszny, jeśli zostanie zweryfikowany. W celu dokonania weryfikacji gromadzi się fakty przewidziane i zaobserwowane, a sam proces weryfikacji polega na porównaniu przewidywań z faktami. Ostatecznie pozwala to uznać teorię za wiarygodną lub nie. Definiowanie w przedstawianiu wyników badań jest czynnością najważniejszą i bardzo odpowiedzialną. Sprowadza się ono do formułowania użytych wyrazów, ich zakresu i treści, w celu ułatwienia myślenia i porozumiewania się. Definicja wówczas staje się trafna, kiedy ujmuje pojęcie, czy też dany przedmiot tak, aby możliwe było wyraźne odróżnienie tego, co się określa od innych pojęć czy przedmiotów. Poprawność definicji jest wówczas, gdy: człon definiujący jest zrozumiały, człon definiujący nie zawiera wyrazu definiowanego, definicja jest adekwatna, to znaczy człon definiujący i definiowany mają identyczne zakresy. Procesy dowodzenia i definiowania muszą wynikać z oceny i interpretacji analizowanych materiałów badawczych. Bezwartościowe są zarówno wnioski jak i definicje, jeśli nie wynikają one z materiałów źródłowych. Najlepiej by w teorii organizacji i zarządzania dotyczyły one praktycznego zastosowania wyników badań w działalności handlowej, usługowej lub produkcyjnej. Szczególnie cenne są wówczas, gdy dotyczą optymalizacji działań, wprowadzania uzasadnionych zmian strukturalnych i w ogóle systemowych rozwiązań gospodarczych. Jeśli wyniki badań znajdują zastosowanie w praktyce gospodarczej, wówczas przeprowadzone badania i uzyskane rozwiązania nie tylko umożliwiają uzyskanie odpowiedniego dyplomu, ale także spełniają ważną funkcję społeczną 34. Badacz staje się częścią wspólnoty, której przyświecają wyższe cele społeczne. W niektórych pracach naukowych, a szczególnie kwalifikacyjnych definicje nie są ostateczne. Trudności definiowania, podobnie jak trudności klasyfikowania powodują, że w większości 34 Tamże, s

15 przypadków mamy do czynienia z propozycjami o charakterze roboczy i pomocniczy. Każda próba definiowania pojęć stanowiących kanwę prowadzonych badań powinna być oceniona pozytywnie 35 W opracowaniu rezultatów przeprowadzonych badań możemy popełnić błędy. Pierwszy i najważniejszy błąd, z jakim spotykamy się w pracach naukowych, polega na braku rozróżnienia dwóch podstawowych czynności: opracowanie materiałów badawczych od opracowania wyników badań. Żeby uzyskać wynik badań, trzeba najpierw opracować statystycznie zebrany materiał badawczy. Same tabele i wykresy nie są wynikami badan. Wynikami badań są dominacje badanego zjawiska ukazane w tabelach, tzw. fakty naukowe. Jeżeli np. ktoś przeprowadził badania zainteresowaniami współczesnej młodzieży w wieku dojrzewania i założył, że młodzież interesuje się głównie komputerami, a w wyniku statystycznego opracowania materiałów ankietowych uzyskał równomierny rozsiew różnych dziedzin zainteresowań młodzieży, to nie uzyskał potwierdzenia swojej hipotezy zakładanego wyniku badań, lecz całkiem inny wynik, że młodzież interesuje się różnymi dziedzinami życia w takim samym stopniu, jak komputerami. Żeby, więc uzyskać zakładany w badaniach wynik (fakt naukowo potwierdzony), trzeba najpierw opracować statystycznie materiał badawczy, a nie wyniki badań. Wyniki badań opracowuje się dopiero po ich stwierdzeniu (jakie są?). Oznacza to, że opracowanie wyników badań jest osobną czynnością analityczną. W statystycznym opracowaniu materiałów badawczych można popełniać różnorodne błędy. Może to być np. niewłaściwa konstrukcja składnikowa tabel, wykresów (tabele zbyt zagęszczone różnorodnymi danymi; wykresy zawierające zbyt dużą liczbę słupków, warstw, linii); dane w tabelach opracowane według postawionych pytań w ankiecie czy kwestionariuszu, a nie według badanego zagadnienia np.: Jaka jest płeć badanej młodzieży? Zamiast: Płeć młodzieży a jej zainteresowania. W jakościowym opracowaniu wyników badań można popełnić również błędy jakościowe, np. jednakowo wartościując uzyskane wyniki badań, zamiast ułożyć je w określonej (uzasadnionej) hierarchii (od najważniejszych poznawczo do mniej ważnych) w stosunku do założeń badawczych. Stwierdzenia badawcze to fakty naukowo uzasadnione. Sformułowane stwierdzenia badawcze muszą odpowiadać na postawione w badaniach pytania lub hipotezy. Nie zawsze tak jest. Bywają poważne rozdźwięki miedzy hipotezą a stwierdzeniem badawczym. Interpretacja wyników badań powinna odnosić się do założeń teoretycznych oraz do dotychczasowych wyników innych badań (jeżeli takowe są) prze-prowadzonych na ten sam temat. Nie może to być interpretacja według własnego widzimisie. Sformułowanie wniosków winno być wyraźnie podzielone na: wnioski poznawcze (odkrywcze), które są stwierdzeniami naukowo udowodnionymi i wchodzą w skład stanu dotychczasowej wiedzy o badanym zjawisku w danej nauce, np. pedagogice czy psychologii, oraz wnioski utylitarne (praktycznie użyteczne) dające się wykorzystać w praktyce pedagogicznej czy psychologicznej. Jeżeli nie dokonujemy wskazanego rozróżnienia wniosków, to popełniamy błąd w jednakowym ich traktowaniu. W sformułowaniu postulatów dotyczących zrealizowanych badań możemy popełniać takie błędy, że są one zbyt ogólnikowe lub też mało związane z przeprowadzonymi badaniami, a szczególnie z ich wynikami. Postulaty wynikające z przeprowadzonych badań mają dotyczyć głównie takich zagadnień, które stanowiły trudności w ich prowadzeniu, jak również tych problemów, które pojawiły się jako całkowicie nowe. Błąd popełnia ten, kto nie wie, jak być powinno. Pomyłkę popełnia ten, kto wie, jak być powinno, ale w czasie wykonywania określonych czynności (umysłowych) źle, niewłaściwie, nieprawidłowo skojarzył ich układ. Oznacza to, że błądzący musi się bardzo dużo uczyć, a pomyłkowicz musi być bardzo skoncentrowany nad tym, co robi Mistrzami definiowania, a przy tym wielkimi erudytami w prakseologii byli: Tadeusz Kotarbiński, Jan Zieleniewski, Tadeusz Pszczołowski. 36 K.M. Czarnecki (red.), Nowy leksykon metodologiczny, Wyd. Wyższa Szkoła Humanista, Sosnowiec 2009, s. 67.

16

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia. Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia. Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie Badania marketingowe Wykład 5 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Omówione zagadnienia Ograniczenia wtórnych źródeł informacji

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 1: Terminologia badań statystycznych dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka (1) Statystyka to nauka zajmująca się zbieraniem, badaniem

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe

Badania marketingowe Wiesz już co chcesz osiągnąć w badaniu marketingowym i jak to (idealnie) zorganizować. Ale jakimi metodami? Skąd pewność, że będą efektywne? Ćwiczenie: jaką metodą zbadasz co koledzy/koleżanki na sali

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Badania marketingowe Historia pieczonego schabu czyli skąd wiemy, czego pragną klienci Marek Kruk Uniwersytet w Białymstoku 14 maja 2015 r. Głodni? Sposoby rozpoznawania potrzeb,

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie Badania marketingowe Wykład 6 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Omówione zagadnienia Rodzaje badań bezpośrednich Porównanie

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Rodzaje badań statystycznych

Rodzaje badań statystycznych Rodzaje badań statystycznych Zbieranie danych, które zostaną poddane analizie statystycznej nazywamy obserwacją statystyczną. Dane uzyskuje się na podstawie badania jednostek statystycznych. Badania statystyczne

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ I. PRZYGOTOWANIE PROCESU BADAŃ MARKETINGOWYCH. 1.2.1. Faza identyfikacji problemów decyzyjnych lub okoliczności sprzyjających

CZĘŚĆ I. PRZYGOTOWANIE PROCESU BADAŃ MARKETINGOWYCH. 1.2.1. Faza identyfikacji problemów decyzyjnych lub okoliczności sprzyjających Badania marketingowe. Podstawy metodyczne Autor: Stanisław Kaczmarczyk Wstęp CZĘŚĆ I. PRZYGOTOWANIE PROCESU BADAŃ MARKETINGOWYCH Rozdział 1. Badania marketingowe a zarządzanie 1.1. Rozwój praktyki i teorii

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

WIEDZA NAUKOWA WIEDZA POTOCZNA

WIEDZA NAUKOWA WIEDZA POTOCZNA WIEDZA POTOCZNA WIEDZA NAUKOWA (socjalizacja itd.) wiedza zindywidualizowana, subiektywna, różna, zależna od doświadczeń życiowych. Jednolita, systematyczna. Sądy należące do tzw. korpusu wiedzy w danym

Bardziej szczegółowo

Czy, jak i właściwie dlaczego można badać opinię publiczną?

Czy, jak i właściwie dlaczego można badać opinię publiczną? Czy, jak i właściwie dlaczego można badać opinię publiczną? Instytut Socjologii UO// Kształtowanie i badanie opinii publicznej // lato 2013/14 dr Magdalena Piejko Jak badać opinię publiczną? Co to jest

Bardziej szczegółowo

1. Projektowanie badania. 2. Dobór próby. 3. Dobór metody i budowa instrumentu. 4. Pomiar (badanie) 5. Redukcja danych. 6.

1. Projektowanie badania. 2. Dobór próby. 3. Dobór metody i budowa instrumentu. 4. Pomiar (badanie) 5. Redukcja danych. 6. 1. Projektowanie badania 2. Dobór próby 3. Dobór metody i budowa instrumentu badawczego 4. Pomiar (badanie) 5. Redukcja danych 6. Analiza danych 7. Przygotowanie raportu (prezentacja wyników) Określenie

Bardziej szczegółowo

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1)

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Kognitywistyka II r Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Terminy wykładów 13. 03. 2008 27. 03. 2008 03. 04. 2008 17. 04. 2008 24. 04. 2008 08. 05. 2008 15. 05. 2008 29. 05. 2008 05. 06. 2008 12.

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyczna teoria korelacji i regresji (1) Jest to dział statystyki zajmujący

Bardziej szczegółowo

Sposoby prezentacji problemów w statystyce

Sposoby prezentacji problemów w statystyce S t r o n a 1 Dr Anna Rybak Instytut Informatyki Uniwersytet w Białymstoku Sposoby prezentacji problemów w statystyce Wprowadzenie W artykule zostaną zaprezentowane podstawowe zagadnienia z zakresu statystyki

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie.

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie. SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego

Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego (na podstawie: Żółtowski B. Podstawy diagnostyki maszyn, 1996) dr inż. Paweł Zalewski Akademia Morska w Szczecinie Teoria eksperymentu: Teoria eksperymentu

Bardziej szczegółowo

Kierunki rozwoju firmy Decyzje o wyborze rynków Decyzje inwestycyjne Rozwój nowych produktów Pozycjonowanie. Marketing strategiczny

Kierunki rozwoju firmy Decyzje o wyborze rynków Decyzje inwestycyjne Rozwój nowych produktów Pozycjonowanie. Marketing strategiczny Badania marketingowe dr Grzegorz Mazurek Istota badań Podejmowanie decyzji odbywa się na bazie doświadczenia, wiedzy oraz intuicji. Podejmowanie decyzji wiąże się automatycznie z ryzykiem poniesienia porażki

Bardziej szczegółowo

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Dr Joanna Banaś Zakład Badań Systemowych Instytut Sztucznej Inteligencji i Metod Matematycznych Wydział Informatyki Politechniki

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe

Badania marketingowe Badania marketingowe Dr hab. prof. SGH Katedra Rynku i Marketingu SGH teresataranko@o2.pl Konsultacje pokój 302 Madalińskiego 6/8 Wtorek -15.00-16.00 Struktura problematyki 1. Definicja i funkcje badań

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI CZĘŚĆ I : PRZEZNACZENIE, PROCES I PODSTAWY METODOLOGICZNE BADAŃ MARKETINGOWYCH...17

SPIS TREŚCI CZĘŚĆ I : PRZEZNACZENIE, PROCES I PODSTAWY METODOLOGICZNE BADAŃ MARKETINGOWYCH...17 SPIS TREŚCI WSTĘP..13 CZĘŚĆ I : PRZEZNACZENIE, PROCES I PODSTAWY METODOLOGICZNE BADAŃ MARKETINGOWYCH...17 1. TREŚĆ, PRZEZNACZENIE I PROCES BADAŃ MARKETINGOWYCH....19 1.1. Dlaczego badania marketingowe

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych Badania Marketingowe Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych Definicje badań marketingowych Badanie marketingowe to systematyczne i obiektywne identyfikowanie, gromadzenie, analizowanie i prezentowanie

Bardziej szczegółowo

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII 1. Wykład wstępny 2. Populacje i próby danych 3. Testowanie hipotez i estymacja parametrów 4. Planowanie eksperymentów biologicznych 5. Najczęściej wykorzystywane testy statystyczne

Bardziej szczegółowo

Testy nieparametryczne

Testy nieparametryczne Testy nieparametryczne Testy nieparametryczne możemy stosować, gdy nie są spełnione założenia wymagane dla testów parametrycznych. Stosujemy je również, gdy dane można uporządkować według określonych kryteriów

Bardziej szczegółowo

Metody badań naukowych w zarządzaniu. Część 2. Prof. dr hab. Stanisław Nowosielski

Metody badań naukowych w zarządzaniu. Część 2. Prof. dr hab. Stanisław Nowosielski Metody badań naukowych w zarządzaniu. Część 2 Prof. dr hab. Stanisław Nowosielski Podejścia metodologiczne W badaniach przyjmuje się sekwencję: Podejście procedura metoda techniki. Podejścia badawcze są

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Informacje ogólne

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Informacje ogólne KARTA PRZEDMIOTU. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu i kod (wg planu studiów): Kierunek studiów: Specjalność: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Forma studiów: Obszar kształcenia: Koordynator przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO (według Mieczysława Gogacza) Plan i cel prezentacji PLAN 1. Odróżnianie pytań badawczych od odpowiedzi 2. Analiza pytań badawczych 3. Analiza odpowiedzi 4. Precyzowanie

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów:

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Ogólnoakademicki Stopień studiów: II Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Hotelarstwo i Gastronomia, Obsługa

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Analiza rynku. Badania produktów By decyzje podejmowane na różnych etapach zarządzania produktem były trafne, trzeba

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI ŁUCJA JAROCH MOTYWY WYBORU ZAWODU PRZEZ UCZNIÓW KLAS III GIMNAZJALNYCH Z RÓŻNYCH ŚRODOWISK SPOŁECZNYCH Praca magisterska napisana pod kierunkiem

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 1. System jakości w laboratorium oceny żywności

Ćwiczenie 1. System jakości w laboratorium oceny żywności Ćwiczenie 1. System jakości w laboratorium oceny żywności Powszechnie przyjmuje się, że każde laboratorium, które chce reprezentować wiarygodne dane musi wdrożyć odpowiednie procedury zapewnienia jakości.

Bardziej szczegółowo

Rys. 1 Sytuacja zawodowa badanych

Rys. 1 Sytuacja zawodowa badanych Specjaliści PR o pomiarze efektów prowadzonych przez nich działań Czy ocena skuteczności działań public relations jest potrzebna? Jakie metody oceny są stosowane i dlaczego? Jakie podgrupy związane z branżą

Bardziej szczegółowo

Sterowanie wielkością zamówienia w Excelu - cz. 3

Sterowanie wielkością zamówienia w Excelu - cz. 3 Sterowanie wielkością zamówienia w Excelu - cz. 3 21.06.2005 r. 4. Planowanie eksperymentów symulacyjnych Podczas tego etapu ważne jest określenie typu rozkładu badanej charakterystyki. Dzięki tej informacji

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

ALGORYTMICZNA I STATYSTYCZNA ANALIZA DANYCH

ALGORYTMICZNA I STATYSTYCZNA ANALIZA DANYCH 1 ALGORYTMICZNA I STATYSTYCZNA ANALIZA DANYCH WFAiS UJ, Informatyka Stosowana II stopień studiów 2 Wnioskowanie statystyczne dla zmiennych numerycznych Porównywanie dwóch średnich Boot-strapping Analiza

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z FIZYKI. I Liceum Ogólnokształcące w Jeleniej Górze Gimnazjum w ZSO nr 1 w Jeleniej Górze

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z FIZYKI. I Liceum Ogólnokształcące w Jeleniej Górze Gimnazjum w ZSO nr 1 w Jeleniej Górze PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z FIZYKI I Liceum Ogólnokształcące w Jeleniej Górze Gimnazjum w ZSO nr 1 w Jeleniej Górze Przedmiotowy system oceniania z fizyki w ZSO nr 1 sporządzono w oparciu o : 1. Wewnątrzszkolny

Bardziej szczegółowo

Analiza korespondencji

Analiza korespondencji Analiza korespondencji Kiedy stosujemy? 2 W wielu badaniach mamy do czynienia ze zmiennymi jakościowymi (nominalne i porządkowe) typu np.: płeć, wykształcenie, status palenia. Punktem wyjścia do analizy

Bardziej szczegółowo

Badania Statystyczne

Badania Statystyczne Statystyka Opisowa z Demografią oraz Biostatystyka Badania Statystyczne Aleksander Denisiuk denisjuk@euh-e.edu.pl Elblaska Uczelnia Humanistyczno-Ekonomiczna ul. Lotnicza 2 82-300 Elblag oraz Biostatystyka

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania.

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania. Alina Kalinowska Jak to powiedzieć? Każdy z nas doświadczał z pewnością sytuacji, w której wiedział, ale nie wiedział, jak to powiedzieć. Uczniowie na lekcjach matematyki często w ten sposób przekonują

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji Statystyka dla jakości produktów i usług Six sigma i inne strategie Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji StatSoft Polska Wybrane zagadnienia analizy korelacji Przy analizie zjawisk i procesów stanowiących

Bardziej szczegółowo

REKRUTACJA to proces polegający na zainteresowaniu pewnej grupy. SELEKCJA jest procesem zbierania informacji o kandydatach na uczestników

REKRUTACJA to proces polegający na zainteresowaniu pewnej grupy. SELEKCJA jest procesem zbierania informacji o kandydatach na uczestników SPOSOBY REKRUTACJII II SELEKCJII KANDYDATÓW DO PRACY STOSOWANE PRZEZ PRACODAWCÓW REKRUTACJA to proces polegający na zainteresowaniu pewnej grupy kandydatów wolnym stanowiskiem. SELEKCJA jest procesem zbierania

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

STANDARDY PRZYGOTOWANIA PRACY DYPLOMOWEJ W WSHE

STANDARDY PRZYGOTOWANIA PRACY DYPLOMOWEJ W WSHE STANDARDY PRZYGOTOWANIA PRACY DYPLOMOWEJ W WSHE Temat pracy Problemowe ujęcie tematu pracy Nowatorski charakter Oryginalność ujęcia tematu Powiązanie tematu pracy z problematyką stażu, praktyk, realnym

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Raport oceny kompetencji

Raport oceny kompetencji Symulacje oceniające kompetencje Raport oceny kompetencji Rut Paweł 08-01-2015 Kompetencje sprzedażowe dla efactor Sp. z o.o. Dane osobowe Rut Paweł CEO pawel.rut@efactor.pl more-than-manager.com 2 z 13

Bardziej szczegółowo

Czy opinia podatkowa przygotowana przez doradcę wypełnia znamiona definicji pojęcia utworu na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych?

Czy opinia podatkowa przygotowana przez doradcę wypełnia znamiona definicji pojęcia utworu na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych? Czy opinia podatkowa przygotowana przez doradcę wypełnia znamiona definicji pojęcia utworu na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych? Polski ustawodawca wprowadził możliwość stosowania

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Zajęcia 2 Proces badao marketingowych Struktura logiczna projektu badawczego

Badania Marketingowe. Zajęcia 2 Proces badao marketingowych Struktura logiczna projektu badawczego Badania Marketingowe Zajęcia 2 Proces badao marketingowych Struktura logiczna projektu badawczego 1 Proces badao marketingowych Sporządzenie raportu i prezentacja danych Decydent Określenie problemu decyzyjnego

Bardziej szczegółowo

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Aspekty kształcenia WIEDZA I stopień II stopień III stopień Wiedza dotycząca fundamentów nauk przyrodniczych (fizyki, chemii, na poziomie

Bardziej szczegółowo

ODRZUCANIE WYNIKÓW POJEDYNCZYCH POMIARÓW

ODRZUCANIE WYNIKÓW POJEDYNCZYCH POMIARÓW ODRZUCANIE WYNIKÓW OJEDYNCZYCH OMIARÓW W praktyce pomiarowej zdarzają się sytuacje gdy jeden z pomiarów odstaje od pozostałych. Jeżeli wykorzystamy fakt, że wyniki pomiarów są zmienną losową opisywaną

Bardziej szczegółowo

III Metodologia badań pedagogicznych Przedmiot badań. Cel Badań. Problem badawczy

III Metodologia badań pedagogicznych Przedmiot badań. Cel Badań. Problem badawczy III Metodologia badań pedagogicznych Przedmiot badań Według Zbigniewa Skornego przedmiot badań to: określony zbiór zjawisk, przedmiotów lub osób. Badanie psychologiczne i pedagogiczne dotyczą wybranej

Bardziej szczegółowo

starannego opracowania wyników pomiaru (w tym tworzenia wykresów);

starannego opracowania wyników pomiaru (w tym tworzenia wykresów); Publiczne Gimnazjum im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Miastkowie Przedmiotowe Zasady Oceniania Fizyka Opracowano na podstawie: - Rozporządzenia MEN z dnia 30 kwietnia w sprawie warunków i sposobu oceniania,

Bardziej szczegółowo

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ Część I: Kryteria formalne podlegające weryfikacji na etapie oceny merytorycznej Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym

Bardziej szczegółowo

mgr Małgorzata Pawlik

mgr Małgorzata Pawlik mgr Małgorzata Pawlik to projekt systemowych rozwiązań w środowisku szkolnym, uzupełniających wychowanie i ukierunkowanych na: wspomaganie ucznia w radzeniu sobie z trudnościami zagrażającymi prawidłowemu

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE REKTORA ZACHODNIOPOMORSKIEJ SZKOŁY BIZNESU W SZCZECINIE 4/2013. 30 kwietnia 2013 r.

ZARZĄDZENIE REKTORA ZACHODNIOPOMORSKIEJ SZKOŁY BIZNESU W SZCZECINIE 4/2013. 30 kwietnia 2013 r. ZARZĄDZENIE REKTORA ZACHODNIOPOMORSKIEJ SZKOŁY BIZNESU W SZCZECINIE 4/2013 30 kwietnia 2013 r. W sprawie: korekty do Regulaminu procedur dyplomowych dla I i II stopnia studiów na Wydziale Ekonomii i Informatyki,

Bardziej szczegółowo

I. OGÓLNE INFORMACJE PODSTAWOWE O PRZEDMIOCIE. Nie dotyczy. podstawowy i kierunkowy

I. OGÓLNE INFORMACJE PODSTAWOWE O PRZEDMIOCIE. Nie dotyczy. podstawowy i kierunkowy 1.1.1 Statystyka opisowa I. OGÓLNE INFORMACJE PODSTAWOWE O PRZEDMIOCIE STATYSTYKA OPISOWA Nazwa jednostki organizacyjnej prowadzącej kierunek: Kod przedmiotu: P6 Wydział Zamiejscowy w Ostrowie Wielkopolskim

Bardziej szczegółowo

BADANIA RYNKOWE I MARKETINGOWE

BADANIA RYNKOWE I MARKETINGOWE 1.1.1 Badania rynkowe i marketingowe I. OGÓLNE INFORMACJE PODSTAWOWE O PRZEDMIOCIE BADANIA RYNKOWE I MARKETINGOWE Nazwa jednostki organizacyjnej prowadzącej kierunek: Kod przedmiotu: P15 Wydział Zamiejscowy

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU. Część A

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU. Część A Przedmiot: Seminarium dyplomowe Wykładowca odpowiedzialny za przedmiot: Cele zajęć z przedmiotu: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU Wykładowcy

Bardziej szczegółowo

BADANIA SONDAŻOWE W PRACY ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ

BADANIA SONDAŻOWE W PRACY ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ Kierunek studiów Stopień studiów Forma studiów ADMINISTRACJA I niestacjonarne SYLABUS PRZEDMIOTU BADANIA SONDAŻOWE W PRACY ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ 1. DANE PODSTAWOWE Rodzaj przedmiotu Kod przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów PODSTAWY STATYSTYKI 7 2

kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów PODSTAWY STATYSTYKI 7 2 kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów PODSTAWY STATYSTYKI 7 2 Kierunek Turystyka i Rekreacja Poziom kształcenia II stopień Rok/Semestr 1/2 Typ przedmiotu (obowiązkowy/fakultatywny) obowiązkowy y/ ćwiczenia

Bardziej szczegółowo

Generated by Foxit PDF Creator Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only. Materiały i metody. Dr Grażyna Adamczyk

Generated by Foxit PDF Creator Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only. Materiały i metody. Dr Grażyna Adamczyk Materiały i metody Dr Grażyna Adamczyk Materiały Źródła informacji Klasyfikacja źródeł informacji Źródła informacji Źródła wewnętrzne Źródła zewnętrzne Wtórne Pierwotne Krajowe Zagraniczne Wtórne Pierwotne

Bardziej szczegółowo

H3: Interakcje z otoczeniem wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną. H4: Projekty edukacyjne wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną.

H3: Interakcje z otoczeniem wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną. H4: Projekty edukacyjne wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną. Streszczenie pracy doktorskiej napisanej pod kierunkiem naukowym prof. nadzw. dr. hab. Wojciecha Czakona Zdolność absorpcyjna organizacji uczącej się mgr Regina Lenart Praca doktorska podejmuje problematykę

Bardziej szczegółowo

ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ

ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ WYŻSZA SZKOŁA EKOLOGII I ZARZĄDZANIA Wydział Architektury 02-061 Warszawa, ul. Wawelska 14 INŻYNIERSKA PRACA DYPLOMOWA na kierunku Budownictwo ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ Warszawa 2011/2012 r.

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA OBSŁUGA INFORMATYCZNA W HOTELARSTWIE. kl. IIT i IIIT rok szkolny 2015/2016

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA OBSŁUGA INFORMATYCZNA W HOTELARSTWIE. kl. IIT i IIIT rok szkolny 2015/2016 PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA OBSŁUGA INFORMATYCZNA W HOTELARSTWIE kl. IIT i IIIT rok szkolny 2015/2016 Celem przedmiotowego systemu oceniania jest: 1. Wspieranie rozwoju ucznia przez diagnozowanie jego

Bardziej szczegółowo

Pielęgniarstwo. Nauki społeczne

Pielęgniarstwo. Nauki społeczne Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające/wymagania wstępne: Nazwa modułu / przedmiotu (przedmiot lub grupa przedmiotów) Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

X SPOTKANIE EKSPERCKIE. System ocen pracowniczych metodą 360 stopni

X SPOTKANIE EKSPERCKIE. System ocen pracowniczych metodą 360 stopni X SPOTKANIE EKSPERCKIE System ocen pracowniczych metodą 360 stopni Warszawa, 16.09.2011 Ocena wieloźródłowa od koncepcji do rezultatów badania dr Anna Bugalska Najlepsze praktyki Instytutu Rozwoju Biznesu

Bardziej szczegółowo

Proces zarządzania zasobami ludzkimi

Proces zarządzania zasobami ludzkimi Marek Angowski Proces zarządzania zasobami ludzkimi Część 1 Etapy procesy zarządzania zasobami ludzkimi Planowanie zasobów ludzkich Rekrutacja Selekcja i dobór kandydatów Szkolenia i doskonalenie zawodowe

Bardziej szczegółowo

Analiza danych. http://zajecia.jakubw.pl/ TEMATYKA PRZEDMIOTU

Analiza danych. http://zajecia.jakubw.pl/ TEMATYKA PRZEDMIOTU Analiza danych Wstęp Jakub Wróblewski jakubw@pjwstk.edu.pl http://zajecia.jakubw.pl/ TEMATYKA PRZEDMIOTU Różne aspekty analizy danych Reprezentacja graficzna danych Metody statystyczne: estymacja parametrów

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE ILOŚCIOWE BADANIA MARKETINGOWE KLUCZEM DO SKUTECZNYCH DECYZJI MARKETINGOWYCH

SZKOLENIE ILOŚCIOWE BADANIA MARKETINGOWE KLUCZEM DO SKUTECZNYCH DECYZJI MARKETINGOWYCH SZKOLENIE ROZWIĄZANIA W ZAKRESIE ROZWOJU KAPITAŁU LUDZKIEGO PRZEDSIĘBIORSTW ILOŚCIOWE BADANIA MARKETINGOWE KLUCZEM DO SKUTECZNYCH DECYZJI MARKETINGOWYCH TRENER Violetta Rutkowska Badacz rynku, doradca,

Bardziej szczegółowo

Z ZAGADNIEŃ METODOLOGII BADAŃ PEDAGOGICZNYCH

Z ZAGADNIEŃ METODOLOGII BADAŃ PEDAGOGICZNYCH Z ZAGADNIEŃ METODOLOGII BADAŃ PEDAGOGICZNYCH WYKŁAD 2 dr Marta Herzberg Instytut Nauk Społecznych WSG Plan wykładu 1. Przedmiot i cele badań naukowych 2. Metody, techniki i narzędzia badawcze 3. Formułowanie

Bardziej szczegółowo

Matryca efektów kształcenia dla programu studiów podyplomowych ZARZĄDZANIE I SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ

Matryca efektów kształcenia dla programu studiów podyplomowych ZARZĄDZANIE I SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Podstawy firmą Marketingowe aspekty jakością Podstawy prawa gospodarczego w SZJ Zarządzanie Jakością (TQM) Zarządzanie logistyczne w SZJ Wymagania norm ISO serii 9000 Dokumentacja w SZJ Metody i Techniki

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE Przedmiotowy System Oceniania został opracowany dla klas szkół średnich liceum profilowanego i technikum dla programu nauczania DKOS 5002-4\04 wydawnictwa

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Do Czytelnika... 7

SPIS TREŚCI. Do Czytelnika... 7 SPIS TREŚCI Do Czytelnika.................................................. 7 Rozdział I. Wprowadzenie do analizy statystycznej.............. 11 1.1. Informacje ogólne..........................................

Bardziej szczegółowo

Zadania o numerze 4 z zestawów licencjat 2014.

Zadania o numerze 4 z zestawów licencjat 2014. Zadania o numerze 4 z zestawów licencjat 2014. W nawiasie przy zadaniu jego występowanie w numerze zestawu Spis treści (Z1, Z22, Z43) Definicja granicy ciągu. Obliczyć granicę:... 3 Definicja granicy ciągu...

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA W ZAKRESIE MATEMATYKI DLA KLAS OD IV DO VI

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA W ZAKRESIE MATEMATYKI DLA KLAS OD IV DO VI PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA W ZAKRESIE MATEMATYKI DLA KLAS OD IV DO VI Przedmiotowy system oceniania został skonstruowany w oparciu o następujące dokumenty: 1. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI DLA KLAS I, II, III W GIMNAZJUM NR 2 W LUDŹMIERZU

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI DLA KLAS I, II, III W GIMNAZJUM NR 2 W LUDŹMIERZU PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI DLA KLAS I, II, III W GIMNAZJUM NR 2 W LUDŹMIERZU I. Dokumenty prawne stanowiące podstawę PSO Przedmiotowy system oceniania opracowany został po przeprowadzonej

Bardziej szczegółowo

JACEK BLIŹNIAK ZARYS KONCEPCJI BADAŃ EMPIRYCZNYCH W OPARCIU O WYBRANY PROBLEM. Podstawowym obowiązkiem każdego społeczeństwa jest zapewnienie

JACEK BLIŹNIAK ZARYS KONCEPCJI BADAŃ EMPIRYCZNYCH W OPARCIU O WYBRANY PROBLEM. Podstawowym obowiązkiem każdego społeczeństwa jest zapewnienie JACEK BLIŹNIAK ZARYS KONCEPCJI BADAŃ EMPIRYCZNYCH W OPARCIU O WYBRANY PROBLEM Podstawowym obowiązkiem każdego społeczeństwa jest zapewnienie wszystkim dzieciom i młodzieży prawidłowego i wszechstronnego

Bardziej szczegółowo

Autor: Przemysław Majkut. Instytut Badań Edukacyjnych ul. Górczewska 8 01-180 Warszawa tel. (22) 241 71 00; www.ibe.edu.pl

Autor: Przemysław Majkut. Instytut Badań Edukacyjnych ul. Górczewska 8 01-180 Warszawa tel. (22) 241 71 00; www.ibe.edu.pl 1 Autor: Przemysław Majkut Instytut Badań Edukacyjnych ul. Górczewska 8 01-180 Warszawa tel. (22) 241 71 00; www.ibe.edu.pl Instytut Badań Edukacyjnych, Warszawa, 2012 Opracowano w ramach projektu systemowego:

Bardziej szczegółowo

BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA

BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA 1 1. WPROWADZENIE Każdy, kto zarządza organizacją, doskonale wie, jak wiele czynników zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych wpływa na funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

im. Wojska Polskiego w Przemkowie

im. Wojska Polskiego w Przemkowie Szkołła Podstawowa nr 2 im. Wojska Polskiego w Przemkowie PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA PRZYRODA Nauczyciel: mgr inż. Maria Kowalczyk Przedmiotowy System Oceniania został opracowany na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

4. NA CZYM POLEGA PRACA ANKIETERA? PRZYGOTOWANIE DO PRACY W CHARAKTERZE ANKIETERA - Franciszek Sztabiński

4. NA CZYM POLEGA PRACA ANKIETERA? PRZYGOTOWANIE DO PRACY W CHARAKTERZE ANKIETERA - Franciszek Sztabiński WPROWADZENIE - Zbigniew Sawiński, Paweł B. Sztabiński 1. RYNEK BADAŃ - Zbigniew Sawiński 1.1 Rodzaje badań 1.2 Instytuty badawcze 1.3 Metody jakościowe i ilościowe 1.4 Projekty badawcze 1.5 Wielkość i

Bardziej szczegółowo

WYTYCZNE DOTYCZĄCE REALIZACJI PRAC DYPLOMOWYCH W INSTYTUCIE ORGANIZACJI SYSTEMÓW PRODUKCYJNYCH NA KIERUNKU ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI

WYTYCZNE DOTYCZĄCE REALIZACJI PRAC DYPLOMOWYCH W INSTYTUCIE ORGANIZACJI SYSTEMÓW PRODUKCYJNYCH NA KIERUNKU ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI Wersja z dnia 1 kwietnia 2015 r. WYTYCZNE DOTYCZĄCE REALIZACJI PRAC DYPLOMOWYCH W INSTYTUCIE ORGANIZACJI SYSTEMÓW PRODUKCYJNYCH NA KIERUNKU ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI stanowiące uzupełnienie Zasad

Bardziej szczegółowo

Etapy przygotowań do przeprowadzenia badań marketingowych. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu

Etapy przygotowań do przeprowadzenia badań marketingowych. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu 1 Etapy przygotowań do przeprowadzenia badań marketingowych 2 Badania marketingowe a funkcje marketingu Analiza otoczenia Analiza klientów Planowanie produktów i usług Planowanie dystrybucji Planowanie

Bardziej szczegółowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Diana Fecenec Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego Ośrodek Rozwoju Edukacji Warszawa, 22-23.05.2013

Bardziej szczegółowo

Etapy procesu badawczego. mgr Magdalena Szpunar

Etapy procesu badawczego. mgr Magdalena Szpunar Etapy procesu badawczego mgr Magdalena Szpunar Wiedza naukowa oparta jest na wnioskowaniu oparta jest na doświadczeniu (obserwacji) naukowcy stosują kryteria logiczne i empiryczne do weryfikacji twierdzeń

Bardziej szczegółowo

Tegoroczna edycja badań przeprowadzana była na przełomie marca i kwietnia 2015.

Tegoroczna edycja badań przeprowadzana była na przełomie marca i kwietnia 2015. KONSUMENCKI LIDER JAKOŚCI 2015 to ogólnopolski, promocyjny program konsumencki, prowadzony przez Redakcję Strefy Gospodarki ogólnopolskiego, niezależnego dodatku dystrybuowanego wraz z Dziennikiem Gazetą

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2000 Redakcja wydawnicza: Wojciech Śliwerski Korekta: Danuta Waląg Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska ISBN 978-83-7587-932-2 Oficyna Wydawnicza Impuls 30-619

Bardziej szczegółowo

Badanie opinii Warsaw Watch. Oferta badawcza

Badanie opinii Warsaw Watch. Oferta badawcza Badanie opinii Warsaw Watch Oferta badawcza Kim jesteśmy? SW Research Agencja badań rynku i opinii Rok założenia 2011 Wizerunek Firma oferująca profesjonalne rozwiązania badawcze, usługi analityczne i

Bardziej szczegółowo