Badania ankietowe zrealizowane w ramach grantu

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Badania ankietowe zrealizowane w ramach grantu 2008-2009."

Transkrypt

1 Elżbieta Nieroba, Anna Czerner, Marek S. Szczepański Między nostalgią a nadzieją. Dziedzictwo kulturowe jako dyskursywny obszar rzeczywistości społecznej w: Między nostalgią a nadzieją. Dziedzictwo kulturowe w ujęciu interdyscyplinarnym. Red. Elżbieta Nieroba, Anna Czerner, Marek S. Szczepański, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2009, s Każde miejsce to żywe muzeum, dynamiczne i pieczołowicie wypełnione swoimi małymi bogactwami, symboliką i wartością, przypisanymi do pozornie zwykłych budynków, drzew i rzeczy (Clifford i King 1993). Dziedzictwo kulturowe poza iluzjami Tekst, który przedstawiamy poświęcony został roli dziedzictwa kulturowego i poszczególnych jego elementów w budowaniu tożsamości regionalnej. Empirycznym układem odniesienia uczynili autorzy Opolszczyznę, obszar pogranicza kulturowego o mozaikowym układzie etnicznym i społecznym. Dziedzictwo kulturowe nie jest na ogół kojarzone z gorączkowymi dysputami rozgrzewającymi adwersarzy i publikę do czerwoności. Powszechne asocjacje to nobliwość i elitaryzm muzeum, chłód kościelnej nawy, zacisze biblioteki. I nie jest to wyłącznie kwestia wiązanego ze spuścizną kulturową planu czasowego spokojnego, gdyż rozpościerającego się z dala od bieżących problemów życia codziennego (jest to dystans pozorny, co zostanie wykazane w dalszej części tekstu). Wszak bez trudu przytoczyć można niejeden przykład sporu wynikającego z odmiennych interpretacji wydarzeń historycznych. Natomiast dziedzictwo kulturowe choć też zakorzenione w przeszłości jawi się raczej jako przedmiot eleganckiej, neutralnej ideologicznie i politycznie dyskusji akademickiej niźli przestrzeń żywiołowego stawania się społeczeństwa. Czy tak jest w istocie? Ta prosta wątpliwość stała się zalążkiem bardziej precyzyjnie sformułowanych pytań badawczych, na które poszukiwano odpowiedzi w trakcie szeroko zakrojonych badań socjologicznych nad dziedzictwem kulturowym Śląska Opolskiego 1. Nie sposób zaprzeczyć, że dziedzictwo kulturowe Opolszczyzny jest dyskutowane przez elity regionu naukowców, dziennikarzy, polityków. Niemniej jednak to zainteresowanie nie zaowocowało ukierunkowaną na teoremat późnej 1 Praca naukowa finansowana ze środków na naukę w latach jako projekt badawczy pt. Dyskursywny charakter dziedzictwa kulturowego wizja opolskich elit a perspektywa społeczności regionu. Szersze informacje zamieszczone zostały we Wprowadzeniu do tomu. 1

2 nowoczesności analizą. Przykładowo, na płaszczyźnie naukowej zdecydowana większość prac socjologicznych eksplorujących problematykę kultury i życia społecznego na Śląsku Opolskim eksponuje wymiar etniczny, teoretyczne inspiracje czerpiąc z socjologii narodu i stosunków etnicznych. Konkretne problemy podejmowane przez badaczy to między innymi: migracja, przemoc symboliczna (zwłaszcza w kontekście tzw. wojen pomnikowych ), więzi społeczne w regionie, przemiany pokoleniowe, problemy edukacji, mobilizacja społeczna (społeczność regionu w obliczu klęski żywiołowej, integracja społeczna ukierunkowana na obronę województwa opolskiego). Ten bogaty dorobek może zostać uzupełniony perspektywą przyjętą w toku badań nad dyskursywnym charakterem dziedzictwa kulturowego Opolszczyzny. Główny akcent kładzie się w tym wypadku na różnorodne - zindywidualizowane i stale negocjowane - sposoby definiowania dziedzictwa kulturowego prezentowane przez mieszkańców Opolszczyzny a pochodzenie etniczne jest tylko jednym z czynników kształtujących tę różnorodność. Przy czym proces definiowania nie jest zawieszonym w próżni społecznej teoretyzowaniem prowadzącym do wykreowania konglomeratu elementów kulturowych arbitralnie uznanych za istotne i cenne - z punktu widzenia historii, estetyki czy ideologii narodowej / regionalnej, lecz wyłania się w praktykach społecznych a nade wszystko w interakcjach. Dziedzictwo kulturowe jest zmiennym w czasie plastycznym konstruktem uzależnionym od pozycji społecznej, pochodzenia i biografii podmiotu, a także koniunktury politycznej czy momentu historycznego. Refleksyjne ja i odczytywanie znaczeń Pieczenie chleba, wodzenie niedźwiedzia, zabudowa Paczkowa, drewniane kościółki, gwara, darcie pierza, skansen, przywiązanie do religii, Wieża Piastowska, dożynki, kołocz Oto skromny wycinek z szerokiego spektrum odpowiedzi mieszkańców województwa opolskiego na otwarte pytanie Co Pan/i uważa za szczególnie warte przekazania przyszłym pokoleniom z dziedzictwa kulturowego Opolszczyzny? 2 Przytoczone odpowiedzi sprawiają wrażenie chaotycznego zbioru elementów o bardzo różnej proweniencji. Najogólniej wskazania respondentów podzielić można na dwie kategorie: dobra materialne oraz niematerialne. Poza tą podstawową klasyfikacją, trudno o wprowadzenie jakiekolwiek ładu przy próbie 2 Badania ankietowe zrealizowane w ramach grantu

3 rekonstrukcji społecznej definicji dziedzictwa kulturowego. Co więcej, nie ma takiej potrzeby - na tym bowiem zasadza się istota dyskursywnego, zindywidualizowanego ujęcia tego fenomenu. Rzec można, że określaniu tego, co należy do dziedzictwa kulturowego towarzyszą wybory autonomicznych jednostek, kierujących się bardzo różnymi kluczami selekcyjnymi, które mogą być natury ekonomicznej, sentymentalnej, kommemoratywnej, aksjologicznej czy wreszcie pragmatycznej. Filtrując przeszłość pod kątem wydobycia tego, co cenne i bliskie, możemy się odwoływać do prawdy historycznej, szacunku dla przodków, przywiązania do ziemi ojczystej, ważnych wydarzeń z naszego życia, pamięci zbiorowej, kapitału symbolicznego ale i też ekonomicznego. Dla porządku, nadmienić należy, że owa selekcja nie jest niczym nieskrępowana, co ujawnia chociażby analiza mechanizmu przemocy symbolicznej kształtującego sposoby czytania historii. Dziedzictwo kulturowe nie jest martwym zespołem znaczeń, przeciwnie ewoluuje a zarazem w ogromnym stopniu wpływa na tożsamość regionalną. Procesy tworzenia tożsamości społecznej oraz konstruowania semantycznego zbioru nacechowanych emocjonalnie elementów zwanego dziedzictwem kulturowym są ze sobą sprzężone. Refleksyjne poszukiwania ja wiodą współczesnego człowieka ku przeszłości nie tylko w perspektywie indywidualnej biografii ale także w wymiarze losów całej zbiorowości. Postawa retrospektywna nie musi być bynajmniej oznaką skostniałego, uporczywego odwracania się od tego, co nowe a co za tym idzie potencjalnie zagrażające. Wynika to z umowności granic pomiędzy ukierunkowaniem na przeszłość, teraźniejszością oraz orientacją prospektywną: Nic, co minione nie jest przeszłością ostatecznie zamkniętą. Przeszłość trwa w teraźniejszości, uczestniczy też w kształtowaniu przyszłości (Kapuściński 2007: 76). Pozostając w kręgu literackiej przenośni, spojrzenie w przeszłość ująć można jako nostalgię, zaś postawy i działania ukierunkowane na przyszłość wpisać w kategorię nadziei. Nostalgia wyraża się poprzez tęsknotę za tym, co bliskie, bezpieczne, znajome, swojskie, za domem rodzinnym. Nadzieja natomiast nakazuje śmiało wykraczać poza miejsca oswojone, nawet jeśli miałoby się to wiązać z podjęciem ryzyka. Oba te nurty nie są wobec siebie antagonistyczne nadzieja czerpie z przeszłości, tradycji, stwarzając możliwości do tworzenia nowej jakości - zasobów wyrastających z zakorzenionych lokalnie dóbr kulturowych. Tak wygenerowane zasoby są atrakcyjne w dwójnasób. Stanowią cenny materiał do wykorzystania w promocji regionu a zatem pozostają w związku z rozwojem ekonomicznym a jednocześnie funkcjonują jako zaplecze tradycjonalnych 3

4 zrębów tożsamości regionalnej. Współistnienie nostalgii i nadziei ujmując rzecz metaforycznie prowadzi do sytuacji, gdy:...tożsamość regionalna znajduje schronienie w butelkach wina i kawałkach sera (za: Wieczorkiewicz 2008: 279). W dobie globalizacji regiony potrzebują wyrazistych emblematów ikon będących nośnikami prostych skojarzeń. Wiele z tych symboli pochodzi ze świata smaku i zapachu (Szczepański, Ślęzak-Tazbir 2008). Część z nich jest wyjątkowo silnie zinternalizowana z Kanadą pachnącą żywicą na czele. Powszechnie funkcjonujące skojarzenia kulinarne z konkretnymi regionami europejskimi, to między innymi: Toskania chianti, Bawaria piwo, Burgundia burgund, Szkocja whisky, Andaluzja paella, Normandia camembert. Dziedzictwo kulinarne uważane jest za szczególnie plastyczne, łatwo poddające się wpływom pochodzącym z innych kręgów kulturowych, stąd też trudno mówić o czystej kuchni narodowej i regionalnej. Jak docieka Ludwik Stomma - do narodowej kuchni polskiej zaliczane są: niemieckie ogórki kiszone i kapuśniak, ukraiński barszcz, francuskie ziemniaki w mundurkach, żydowskie śledziki, litewski chłodnik, czy na deser wiedeńskie wuzetki (za: Burszta, Kuligowski 2005: 114). Interesujące jest to, że o ile wcześniej w procesie historycznym kuchnia narodowa powstawała w wyniku fuzji potraw regionalnych (oraz jak wyżej zaznaczono w efekcie zapożyczeń od bliższych i dalszych sąsiadów), o tyle obecnie obserwuje się przeciwstawny trend dowartościowujący kulinarne tradycje regionalne. Powody tego są dość prozaiczne: dzisiaj owe regionalizmy domniemane bądź rzeczywiste stanowią kolejny haczyk zarzucany na turystę, są jeszcze jedną marketingową marchewką mającą znęcić turystycznego osiołka do odwiedzenia konkretnego regionu i wysupłania pieniędzy na jego oryginalne specjały (Burszta, Kuligowski 2005: 112). Region opolski również podąża tą drogą, starając się o wykrystalizowanie pakietu tak zwanych potraw regionalnych. Istotnym rysem kuchni opolskiej jest jej wielokulturowy charakter, co może być rozegrane zarówno jako atut, jak i stanowić źródło potencjalnych problemów w sytuacji, gdy jedna z lokalnie występujących, niszowych potraw aspirowałaby bez powodzenia do statusu produktu regionalnego. Wydaje się, iż jak dotąd na Opolszczyźnie mamy raczej do czynienia z sytuacją pokojowego współistnienia różnych tradycji kulinarnych niż z agresywną rywalizacją. Obok imprez typu Oktoberfest organizowanych między innymi w podopolskich Górkach, leżącym w okolicach Kluczborka Kuniowie i Centawie w gminie Jemielnica, obchodzone jest na przykład Święto Pieroga w Starych Kolniach (powiat opolski). 4

5 Warto zauważyć, że mimo tradycyjnego sztafażu, przysmaki serwowane przy takich okazjach czasami dość znacznie odbiegają od pierwowzorów. Podczas drugiej edycji wspomnianego Święta Pieroga goście degustowali między innymi pierogi nadziewane aronią, dziką różą, kaszą, serem żółtym i szpinakiem z dodatkiem sosu czosnkowego a nawet bananami. Rzecz jasna, prym i tak wiodły poczciwe ruskie, choć nie wszyscy byli przekonani co do ich wschodniego pochodzenia: Jakie one tam ruskie! To są nasze, tradycyjne polskie zaoponowała jedna z gospodyń ze Skorogoszczy (Jagiełło 2008). Wariacje na temat pieroga to efekt spontanicznie rodzących się pomysłów. Z drugiej strony takie kolaże kulinarne bywają zaplanowane, czego przykładem jest organizowany przez gminę Lubrza (w powiecie prudnicki) Wielkanocny Stół, do którego zaprasza się gminy partnerskie. Jest to okazja, by: spróbować smakołyków wywodzących się z tradycji śląskich, niemieckich, kresowych i czeskich ( Tygodnik Prudnicki z dn r.). Celem imprezy nie jest wyłącznie konsumpcja potraw z multikulturowego menu, to również kultywowanie tradycji chrześcijańskiej, prezentacja strojów ludowych różnych grup etnicznych, zacieśnianie współpracy z mieszkańcami pogranicza ( Tygodnik Prudnicki z dn r.). Trawestując znane przysłowie, można więc podsumować: przez żołądek do poznania. A co za tym idzie być może zrozumienia i akceptacji różnic międzykulturowych. Probabilistyczny ton jest tu niezbędny, trudno bowiem optymistycznie (acz naiwnie) zakładać, że jednorazowa wspólna zabawa na opolskim Oktoberfest spowoduje, że nagle zniknie podszyty etnocentryzmem wandalizm, którego ofiarą padają na przykład dwujęzyczne tablice miejscowości. Potencjał tkwiący w dziedzictwie kulinarnym dostrzegli nie tylko lokalni liderzy z powiatu prudnickiego ale także elity polityczne działające na poziomie regionu. W trakcie obrad Sejmiku Województwa Opolskiego zgłoszono wniosek o utworzenie specjalnego sklepu z potrawami regionalnymi (protokół nr 28/XVIII/08 XXVII sesji Sejmiku Województwa Opolskiego z dnia r.). Pomysł spotkał się z ogólną aprobatą a założenia i sens jego realizacji wyłożono następująco: na zorganizowanie takiego przedsięwzięcia pierwsze środki finansowe powinny pochodzić od samorządu województwa. Możliwe, że później taki sklep będzie się samofinansował i gdy to się sprawdzi to podobne sklepy mogłyby powstać w każdym mieście powiatowym. Chodzi o to, żeby te produkty regionalne były w stałej sprzedaży. ( ) można uruchomić pierwszy sklep (punkt), gdzie będą oferowane 5

6 produkty regionalne. ( ) myślę, że każda zagraniczna wizyta rozpoczynałaby zwiedzanie naszego województwa od takiego»punktu«(protokół nr 28/XVIII/08 XXVII sesji Sejmiku Województwa Opolskiego z dnia r.). Obecnie Śląsk Opolski może poszczycić się ponad czterdziestoma produktami regionalnymi ale palma pierwszeństwa zdaje się należeć do śląskiego kołocza. Staropolska tradycja przygotowywania tego obrzędowego wypieku przetrwała tylko na Śląsku, zatem faktycznie kołocz predestynowany jest do tego, aby stać się regionalnym emblematem 3. Od pewnego czasu to drożdżowe ciasto z serową, makową bądź jabłkową masą i posypką jest pomysłowo wykorzystywane w promocji regionu opolskiego. Dlaczego pomysłowo? Najbardziej spektakularnym działaniem w tym zakresie była podjęta w sierpniu 2008 roku próba bicia rekordu Guinnesa w długości kołocza śląskiego. Próba ta była częścią obchodów 10-lecia obrony województwa opolskiego i została zwieńczona sukcesem. Przygotowane przez 16 cukierników z całej Opolszczyzny ciasto miało 136,6 metrów, poza przyjemnością dla opolskich podniebień, przynosząc finansowe wsparcie dla Domowego Hospicjum dla Dzieci w Opolu, bowiem cały dochód ze sprzedaży kołocza został przeznaczony na ten właśnie cel. Dziedzictwo kulturowe i jego depozytariusze Obok tego typu działań - inspirowanych odgórnie i prowadzonych na dużą skalę, istnieje szereg pozainstytucjonalnych inicjatyw ukierunkowanych na ochronę dziedzictwa kulturowego Opolszczyzny oraz upowszechnianie wiedzy o nim. Szczególną rolę odgrywają tu lokalne autorytety, na ogół nie związane profesjonalnie z systemem władzy czy nauki. Jako depozytariusze wiedzy na temat dziedzictwa kulturowego najbliższej okolicy spełniają ważną społecznie rolę archiwistów i kronikarzy dokumentujących trajektorie losów wybranych postaci i całych społeczności. Kolekcjonowanie okruchów przeszłości jest dla nich rodzajem introspektywnej podróży, albowiem wędrówka w przeszłość jest jednocześnie formą określania własnej tożsamości. Te prywatne peregrynacje w czasie i przestrzeni tworzą swoisty drugi obieg nieoficjalny, amatorski dyskurs pasjonatów na własną rękę zajmujących się opisem, zachowaniem i społecznym ożywianiem dziedzictwa kulturowego. Amatorski nie oznacza mniej wartościowy od eksperckiego, o czym świadczy chociażby fragment prywatnej recenzji Romana Sękowskiego zamieszczonej 3 ModuleID=1317&TabOrgID=1528&LangId=0&AnnouncementId=7303&ModulePositionId=1795 6

7 w monografii Rozmierz autorstwa Piotra Smykały (2006: 143): Tego rodzaju książki nie jest w stanie napisać ktoś z zewnątrz. Nawet profesjonalny historyk. Autor musi być członkiem społeczności, znać każdą rodzinę, dom, budynki, znać ich życie i żyć ich problemami. Dziedzictwo kulturowe jest o tyle wdzięcznym obszarem do takich indywidualnych, amatorskich poszukiwań, iż nie wymaga dostępu do profesjonalnego, specjalistycznego instrumentarium ani ogromnych nakładów finansowych. W tym wypadku największe znaczenie ma nie zaplecze instytucjonalne, technikalia i logistyka, lecz czynnik wolicjonalny. Z czego więc wynika ta tak silnie przejawiana przez pasjonatów-amatorów wola eksplorowania dziedzictwa kulturowego? Istotną przesłanką są niewątpliwie względy sentymentalne, gdyż jak podkreśla Smykała: Dzisiejsza Rozmierz ma 750 lat. Ta mała wioska leżąca na Ziemi Strzeleckiej bliska jest mojemu sercu. Tutaj są korzenie mojej rodziny. Nazwisko Smykała widnieje w księgach parafialnych już w XVIII wieku. Ja sam w tutejszej parafii przyjmowałem Pierwszą Komunię Świętą, przez wiele, wiele lat byłem też ministrantem (Smykała 2006: 5). Emocjonalnym motywacjom towarzyszą bardzo racjonalne uzasadnienia. Jednym z nich jest pragnienie utrwalenia wydarzeń i postaci w pamięci zbiorowej: Chcąc ocalić od zapomnienia wszystko to, co tworzyło i nadal tworzy historię Rozmierzy podjąłem trud napisania niniejszej publikacji (Smykała 2006: 5). Inną racjonalną przesłanką jest dążenie do usystematyzowania i upowszechnienia wiedzy na temat małej ojczyzny, o czym pisze autor wstępu do Kroniki parafii Dobrzenia Wielkiego : Ukazano w niej historyczne dzieje parafii, przez to przybliża ona dzisiejszym czytelnikom jej przeszłość i pozwala zrozumieć jej złożone losy oraz teraźniejszość (Scheitza 1994: 7). Przytoczony cytat pochodzi z publikacji będącej wznowieniem kroniki, która pod tytułem Kronika parafii Wielko Dobrzyńskiej w zarysie po raz pierwszy ukazała się w 1934 roku we Wrocławiu. Jeszcze starszą pracą, również na nowo obecnie odkrywaną, jest pochodzące z 1877 roku dzieło księdza Augustyna Weltzla Pomniki pobożności po ślachetnej rodzinie hrabiów z Gaszyna w Górnym Śląsku (2003). Jak widać, pełną pasji pracę dzisiejszych badaczy-amatorów można uznać za kontynuację zainteresowań zacnych prekursorów oddolnie rodzącego się dyskursu dotyczącego dziedzictwa kulturowego. Lokalny, wewnętrzny ekspert oprócz roli dokumentalisty - kolekcjonera faktów, może w inny jeszcze sposób zajmować się dziedzictwem kulturowym zbierając materialne ślady historii. Jednym ze znanych na Opolszczyźnie pasjonatów 7

8 gromadzących zmaterializowane świadectwa przeszłości jest Konrad Mientus od ponad trzydziestu lat prowadzący z własnej inicjatywy a nie w ramach zawodowych obowiązków Izbę Muzealną w Dańcu (w powiecie opolskim). Izbę, której jest także założycielem. Rzeczywistość wykreowana przez Mientusa stanowi frapujący przykład na to, jak tożsamość narracyjna kolekcjonera splata się z narracją opowiadaną przez samą ekspozycję. To nie przypadek, że w Izbie podziwiać można pokaźny zbiór strażackich mundurów i ekwipunku pasjonat z Dańca pracował przez dużą część swojego życia jako strażak. Z kolei, obecność licznych krucyfiksów, figur i obrazów o religijnej symbolice, zdjęć upamiętniających pielgrzymki Jana Pawła II a także pamiątek z dalekich misji uzasadnić można wskazując na charakterystyczne dla społeczności regionu silne przywiązanie do wiary katolickiej ale równie istotne są tu osobiste przeżycia, przemyślenia i wartości wyznawane przez Mientusa, które współdeterminują dobór eksponatów w Izbie. Paralelność biografii i uchwyconych przez ekspozycję zmian historycznych i społeczno kulturowych (zwłaszcza tych dotyczących społeczności lokalnej) wynika także z otwartej, interaktywnej postawy założyciela Izby, który zarówno chętnie włącza do swojej kolekcji pamiątki oferowane mu przez osoby z zewnątrz, jak i wypożycza obiekty ze swojego bogatego zbioru. Jest to jednocześnie przykład społecznego procesu definiowania dziedzictwa kulturowego, o czym wspomniano na początku niniejszego tekstu. Inkluzja bądź wykluczenie danego elementu z dziedzictwa rozstrzyga się dyskursywnie i in vivo jako proces zakotwiczony w konkretnej rzeczywistości społecznej i biografii twórcy definicji. Ponadto, działalność Mientusa jest interesującą egzemplifikacją tego, jak ściśle mogą się splatać dyskursy oficjalny i amatorski - treści dystrybuowane przez danieckiego kronikarza stają się elementem zinstytucjonalizowanego procesu dydaktycznego, bowiem jak on sam zaznacza: Szczególnie przychodzą tu nauczyciele i dzieci z całego regionu. I tak ma być (Mientus 1997: 39). Nie tylko Mientus dostrzega wagę międzypokoleniowej transmisji wiedzy na temat dziedzictwa kulturowego. Świat oswojony i reguły jego poznawania Popularną formą socjalizacji w duchu tradycji jest edukacja regionalna. Jej istotą jest wspomaganie procesu tworzenia tożsamości regionalnej, odkrywanie przed dziećmi (i przez dzieci) historycznych, kulturowych i przyrodniczych atrybutów regionu. Efektem zaś powinien być kompleks kompetencji społecznych ułatwiających 8

9 określenie siebie oraz funkcjonowanie w relacjach z Innym w sytuacji kontaktu międzykulturowego. Jerzy Nikitorowicz (2006: 104) cele edukacji regionalnej ujmuje następująco: W edukacji regionalnej mamy więc do czynienia z treściami»świata oswojonego«, czyli specyficznymi dla danego regionu. Istotne w tym procesie edukacyjnym jest zauważenie tych treści i nadanie im wartości, co umożliwia dialog ze sobą i z innymi w kontekście szacunku dla rdzennych wartości. Mając na uwadze kapitał kulturowy współczesnego, mobilnego człowieka, podkreśla się, iż: Związanie z charakterystycznym regionem powoduje wzmocnienie osobistego bezpieczeństwa posiadania czegoś szczególnego, do czego można się odwoływać. To pewnego typu oparcie na solidnym i trwałym fundamencie nawet wtedy, gdy podróżując, zmieniając miejsca zamieszkania tracimy fizyczny kontakt z rodzimym terytorium (Przewoźny 2006: 153). Perspektywa interpretacyjna w odniesieniu do dziedzictwa kulturowego zasadza się na trzech podstawowych aspektach: przedmiotowym - przekazywane treści, czynnościowym - forma transmisji dziedzictwa oraz podmiotowym - stosunek wobec treści przekazywanych, zarówno w wymiarze grupowym, jak i jednostkowym (Szacki 1971: 97-98). Instytucje i osoby bezpośrednio odpowiedzialne za edukację regionalną kształtują swoje działania w oparciu o te trzy wymiary. Przekaz konkretnej wiedzy na temat regionu może przybierać różnorodne, często bardzo atrakcyjne dla młodego pokolenia formy. Zwornikiem tych działań jest finalny cel ścieżki edukacyjnej w postaci zespołu pożądanych wartości poczucia zakorzenia, przywiązania do małej ojczyzny, bezpieczeństwa, świadomości swojego pochodzenia, szacunku dla przodków oraz dumy z ich osiągnięć cywilizacyjnych i kultury. Jedną z możliwości zaszczepienia u dziecka żywego zainteresowania jego prywatnym dziedzictwem, jest praca nad drzewem genealogicznym, koordynowana przez nauczyciela prowadzącego lekcje regionalizmu. Tego rodzaju działania edukacyjne dają młodym Ślązakom okazję do odkrywania swojej prawdziwej tożsamości i identyfikowanie się z przodkami, których rodowód ma początek na tej ziemi, na której ludzie posługują się gwarą (Młynarska 2008: 17). Fundamentalnej wiedzy na temat antenatów i posagu kulturowego przez nich pozostawionego, faktycznie brakuje Teresa Sołdra-Gwiżdż opowiadając niegdyś o badaniach prowadzonych na Opolszczyźnie wśród młodzieży szkolnej, z rozbawieniem wspominała, że dzieci proszone o podanie pochodzenia swojej rodziny, gremialnie sięgały po telefony komórkowe, aby zapytać rodziców skąd tu się wzięliśmy?. Na 9

10 marginesie warto odnotować, że zabawa w genealoga, obok cennych informacji może także dostarczać dodatkowych gratyfikacji, tak jak miało to miejsce wówczas, gdy jeden z uczniów głogóweckiego gimnazjum przyniósł do szkoły pamiątki świadczące o pracy jego pradziadka inżyniera w Egipcie (Młynarska 2008: 17). Poznawcza wartość tego przerzuconego przez chłopca pomostu pomiędzy egzotyką Egiptu, szkolną rzeczywistością (rzecz działa się na lekcji poświęconej lekturze Faraona ) oraz biografią podróżującego po Egipcie Ślązaka, jest ogromna. Przy odwołaniu się do standardowych narzędzi dydaktycznych trudno jest chyba osiągnąć podobny efekt, przekonując dzieci, że otaczający ich Umwelt korzeniami tkwi głęboko w dorobku cywilizacyjnym i kulturowym poprzednich pokoleń a liczne ścieżki łączące teraźniejszość z przeszłością nie są wbrew pozorom zatarte. Należy przy tym podkreślić, że generalnie edukacja regionalna jako zinstytucjonalizowany proces dydaktyczny szuka oparcia w logice koniunkcji czasowej. Istnieje tu zasada uczenia o przeszłości w stałym nawiązaniu do obecnych realiów, co pozwoli odbiorcy uruchomić wyobraźnię i umożliwi mu uczestniczenie w opowiadanych historiach. Przekładając tę regułę na praktykę dydaktyczną, można liczyć na to, że młody człowiek zrozumie, dlaczego uczestniczymy w dorocznych obrzędach i tak dziwacznie się zachowujemy w trakcie Wigilii, Świąt Wielkanocnych, wesela i pogrzebu (Przewoźny 2006: 155). Zatem, i na polu edukacji spojrzenie wstecz mocno osadzone jest w ramach świata codzienności. Wzruszenie, podziw i często zaskoczenie towarzyszące pochyleniu się nad światem minionym nie oznacza negacji wartości i norm kształtujących współczesne życie społeczne. Z drugiej zaś strony trudno zakładać, że zupełnie zaniknie zjawisko idealizacji i sentymentalizacji przeszłości - symbolizowane przez nostalgiczne westchnienie za moich czasów. Atrakcyjną, dynamiczną i wykorzystującą potrzebę rywalizacji formą edukacji regionalnej są wszelkiego autoramentu konkursy i turnieje wiedzy o miejscowości, okolicy, województwie, historii regionu. Wśród nich na szczególną uwagę zasługują konkursy prezentujące oratorskie umiejętności uczestników, przy czym pozwólmy sobie na użycie adekwatnego w tym miejscu zwrotu cały wic, polega na tym, że dzieci przedstawiając swoje opowieści posługują się gwarą śląską. Często posługują się nader sprawnie, tak jak uczestnicy zorganizowanego w 2008 roku konkursu Godki Śląskie, których zmagania krasomówcze zrelacjonowano następująco: Wszystkie prezentowane prace to autorskie teksty występującej młodzieży, pełne dowcipu i ciekawych spostrzeżeń. Od razu można zauważyć, że gwara śląska to dla 10

11 nich także język codzienny, a nie tylko w czasie okazjonalnych występów (Wiszniewski 2008: 10). Aby panorama etniczna, która wyłania się z przytaczanych przykładów, nie była zbyt jednowymiarowa, dodać należy, że obok konkursów kultywujących gwarę śląską, organizowane są podobne imprezy mające na celu popularyzację języka niemieckiego. Do tego typu przedsięwzięć należą między innymi Przegląd Powiatowych Teatrzyków Niemieckojęzycznych w Kolonowskiem w powiecie strzeleckim ( Schlesisches Wochenblatt z dn r.) oraz Festiwal Chórów i Zespołów Śpiewaczych Mniejszości Niemieckiej w Walcach w powiecie krapkowickim ( Schlesisches Wochenblatt z dn r.). Obydwa wyżej przywołane przykłady choć dotyczące regionu opolskiego, warto wzbogacić o myśl wyrażoną przez Angela Hugueta w odniesieniu do dualizmu językowego w Hiszpanii: Na płaszczyźnie edukacji istniejące języki powinny być efektywnie nauczane, tak aby ludzie mieli wolność używania wybranego przez siebie języka i nie byli dyskryminowani z powodu kryterium językowego. Takie założenie prowadzi nas jednak do utopijnej idei, że język może przetrwać wyłącznie dzięki szkolnictwu, nawet jeśli nie jest funkcjonalny i nie posiada prestiżu w życiu społecznym (w potocznym odbiorze taką funkcjonalną i prestiżową słabość przypisuje się gwarze śląskiej w opozycji do przydatnego języka niemieckiego przyp. aut.). Trzeba stwierdzić, że jeśli język nie funkcjonuje w realnym kontekście, to niezależnie od tego, jakie kompetencje językowe zdobywają w szkołach dzieci, to i tak straci on swoje naturalne uzasadnienie dla istnienia (za: Melosik 2007: 289). Uwagę tę można przenieść poza obszar lingwistyczny - na cały proces socjalizacji ukierunkowanej na poznanie dziedzictwa kulturowego regionu oraz internalizację jego niematerialnych elementów. Trudno uznać tę socjalizację za efektywną, jeśli o czym była już wcześniej mowa młody człowiek nie dostrzeże głębokich relacji wiążących przeszłość z teraźniejszością i przyszłością, czy innymi słowy nie uzna, że nostalgia i nadzieja to dwa komplementarne względem siebie nurty mentalne a nie konkurencyjne orientacje. Muzeum ziemi ojczystej - transgresje To właśnie osobliwe wrażenie przenikania się nostalgii i podziwu dla futurologicznych niemal technik towarzyszyło Agnieszce Morawińskiej (2003) uczestniczącej ponad dekadę temu w londyńskim seminarium poświęconym zarządzaniu muzeami. To, co stanowiło podówczas nowinkę technologiczną (m.in. 11

12 multimedialne, wirtualne maksymalnie aktywizujące widza instalacje) jedenaście lat później należy do standardów nowoczesnego muzealnictwa. Na Opolszczyźnie również, o czym łatwo się przekonać podczas wizyty na przykład w Muzeum Czynu Powstańczego na Górze św. Anny, gdzie widz konfrontowany jest z poruszającą prezentacją multimedialną przywołującą dramatyczne wydarzenia historyczne. Morawińska po raz pierwszy stykając się z tymi imponującymi przemianami w muzealnictwie, odnotowała: Oglądając ( ) muzea londyńskie po przekształceniach ulega się na przemian poczuciu podziwu i nostalgii. Podziwu przede wszystkim dla nowych technik muzealnych pozwalających pokazać każde zagadnienie, nawet takie, które nie zawiera się w materialnych formach i przedmiotach ( ). Skąd wobec tego nostalgia? W tych zalecających się widzowi muzeach zatraca się sens samotnej wędrówki, indywidualnych odkryć ( ). Pojawia się tęsknota za elitarnym muzeum dla dorosłego amatora zdecydowanego poświęcić czas na dociekanie i oglądanie, a nie muzeum dla masowego widza, któremu trzeba pokazać»rzeczy najważniejsze«w określonym czasie i porządku (Morawińska 2003: 55-56). Misternie zaplanowane przez twórców ekspozycji prowadzenie za rękę może czasami dorosłego bywalca muzeów drażnić, ale ta sama kuratela roztaczana nad młodszymi widzami, sprawdza się znakomicie, co przyznaje sama autorka, pisząc o specjalnych działach muzealnych przeznaczonych dla dzieci, sklepach z pamiątkami, programach edukacyjnych oraz wysiłkach muzealników, aby zachęcić dzieci do współtworzenia wystaw (Morawińska 2003: 56). W opolskich placówkach muzealnych powszechnie organizowane są lekcje muzealne a sposób ich realizacji niejednokrotnie dalece odbiega od wyobrażeń na temat tradycyjnej lekcji. Posiadające bogatą kolekcję związaną z pszczelarstwem Muzeum im. Jana Dzierżona w Kluczborku organizuje plenery rzeźbiarskie, podczas których twórcy ludowi wykonują ule figuralne, równocześnie prowadząc warsztaty dla dzieci i młodzieży. Plenery rzeźbiarskie wykorzystuje się także jako pretekst do przeprowadzenia lekcji muzealnych dzieci przychodzą z nauczycielami podpatrzeć twórców przy pracy, dydaktycy opowiadają im o historii i technice rzeźbienia uli, a następnie dzieci samodzielnie wykonują z plasteliny ich miniaturowe modele. To samo muzeum organizuje lekcje regionalne w formie pokazu zdobienia pisanek techniką batikową, po którym dzieci same próbują swych sił w tej trudnej sztuce pod okiem etnografa oraz gospodyni od ponad 40 lat zajmującej się wykonywaniem 12

13 pisanek. Jak twierdzi dyrektor placówki: Te pokazy cieszą się dużym powodzeniem, tak że zgłoszenia zawsze już mamy na następny rok 4. Większość opisywanych do tej pory form kultywacji tradycji i społecznego tworzenia dziedzictwa kulturowego wpisuje się w kategorię dóbr kulturowych, pozostając tym samym w nurcie nostalgii. Wykorzystanie nostalgicznego ducha, tęsknoty za tym, co swojskie, tradycyjne do kreacji zasobów kulturowych nie jest nowym pomysłem. Już w latach siedemdziesiątych XX wieku Robert M. Newcomb pisał: zamienienie w towar pewnych aspektów nostalgii za przeszłością kultury okazało się zarówno możliwe, jak i zyskowne. Sugerowanie się tu, że elementy nostalgii za miejscem i aktywnością wzbogacają wiele rysów pejzażu historycznego i że eksploatacja ich jest działalnością rozrywkową (za: Tuan 1987: 247). Klasycznym miejscem, w którym przedmioty zakotwiczają czas (Tuan 1987: 234) jest muzeum. Gromadzenie pamiątek zarówno w wymiarze indywidualnym jak i zinstytucjonalizowanym (jako eksponatów w muzeach) służy umacnianiu poczucia tożsamości (Tuan 1987: 245). Ten najgłębszy sens muzeum nie zmienił się, natomiast zredefiniowana została koncepcja muzeum - w kierunku uczynienia z niego miejsca kojarzonego raczej z otwartą i przyjazną postawą oraz rozrywką. Efektem tych przeobrażeń są takie inicjatywy, jak cieszące się dużym powodzeniem europejskie Noce Muzeów. Od kilkunastu lat raz w roku z okazji Dnia Muzealnika zwiedzający mają okazję oglądnąć ekspozycje w świetle księżyca, w nietypowych, nastrojowych okolicznościach, co podkreśla się przez organizację dodatkowych atrakcji nieraz dość osobliwych na przykład w nyskim muzeum gości kusiły atrakcyjne wampirzyce (Kłonowska 2008). Takim wabikiem może być interesująco wyeksponowany obiekt. W Nysie otwarte do trzeciej rano muzeum postanowiło»wytoczyć swoje największe działa«a wśród nich skrywaną w przepastnych magazynach niezwykłą rzecz ( ) Wilgefortis (legendarna postać ukrzyżowanej kobiety z brodą, uznawana przez niektórych za świętą przyp. aut.) (Wojtasik 2008). W Polsce jest tylko kilka takich rzeźb, nyska z uwagi na brak warunków technicznych nigdy wcześniej nie była wystawiana. 17 maja 2008 roku w Opolu zorganizowano po raz pierwszy Noc Muzeów. W ciągu jednego wieczora (koniec imprezy przewidziano na godz ) zainteresowani mogli wędrować szlakiem łączącym cztery opolskie muzea od Muzeum Śląska Opolskiego, gdzie przebojem nocy było tonące w blasku świec wnętrze mieszczańskiej kamienicy, 4 Wywiad przeprowadzony dnia 1 grudnia 2008 r. z dyrektor Muzeum im. Jana Dzierżona w Kluczborku. Grant

14 poprzez opolską placówkę Centralnego Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach i Muzeum Diecezjalne, aż do oświetlonego lampionami Muzeum Wsi Opolskich w Bierkowicach, do którego autobus musiał kursować dwa razy (Dmitruczuk 2008) tak duże zainteresowanie wzbudziła cała impreza. Szczególnie dużo atrakcji czekało na zwiedzających na tym ostatnim przystanku muzealnej trasy w bierkowickim skansenie można było obejrzeć sceny z życia mieszkańców dawnej wsi odgrywane przez aktorów Studio Eko w zabytkowych chatach oraz spróbować tradycyjnego chleba ze smalcem. Teatralne i kulinarne doznania zostały w tym wypadku wykorzystane jako istotna atrakcja zachęcająca gości do zwiedzenia muzeum oraz do udziału w najważniejszym wydarzeniu tego wieczora otwarciu wystawy Dachy wsi opolskiej - nie tylko interesującej wizualnie ale przede wszystkim bogatej w warstwie merytorycznej. Opolska Noc Muzeów była zatem udaną próbą wpisania kulturalnej i edukacyjnej funkcji muzeum w ramy atrakcyjnej dla szerokiego odbiorcy rozrywki. Skąd powodzenie idei otwarcia muzeów nocą? Istotne są względy praktyczne część zwiedzających ze względu na liczne obowiązki i zaaferowanie codzienną krzątaniną, na spokojną kontemplację sztuki i niespieszne podążanie szlakiem historii może pozwolić sobie dopiero wieczorową porą. Nie mniej istotna jest wyjątkowa atmosfera nocnych peregrynacji muzealnych, zwłaszcza, że w czasach intensywnej kolonizacji nocy (Melbin 1987: 61-62) aktywność związana z rozrywką chętnie przenoszona jest na porę należącą do bogini Nyks. A jak wygląda ocena atrakcyjności muzealnych nocy z perspektywy publiczności? Zwiedzający pytani o wrażenia, odpowiadali: Jest pięknie. Przyszliśmy tutaj z rodzinami i dopiero teraz wiemy, że to muzeum jest także nasze. Najbardziej podoba nam się kolekcja rzemiosła nyskiego. Nie chce się wierzyć, że te cudeńka wyszły spod rąk nyskich złotników, stolarzy, szklarzy. Świetna jest także atmosfera środek nocy a przychodzą setki nysan (Kłonowska 2008). Pozostaje jeszcze pytanie o długofalowe, trwalsze korzyści z opisanych wyżej inicjatyw. Dyrektor muzeum w Nysie nie ma wątpliwości, że akcje typu Noc Muzealna czy Noc Skarbów z czasem mogą zwiększyć poziom uczestnictwa w życiu kulturalnym: Być może nie skończy się na jednorazowym wyjściu, bo kogoś zachęcimy do częstszego odwiedzania naszej placówki, zaszczepimy»kulturalnego bakcyla«. Bardzo na to liczymy! ( Nowiny Nyskie z dn r.). Kreowanie wrażeń poprzez intensyfikację sensualności bodźce wzrokowe, dźwięk i zakazany niegdyś dotyk, jest domeną nie tylko współczesnego 14

15 muzealnictwa. Figura turysty poszukującego intensywnych, przyjemnych doznań odmiennych od doświadczenia codzienności (Urry 2007: 16) zdaje się być wszechobecna. Turystą w takim ujęciu jest nie tylko przybysz poznający dziewicze dla niego miejsca ale także tubylec na przykład opolanin, który dzięki Nocy Muzeów może spojrzeć na swoje miasto wzrokiem wzniesionym ponad znaną mu doskonale, doświadczaną na co dzień rzeczywistość. Wchodząc w rolę turysty oczekuje, że zostanie zaskoczony, przy czym są to niespodzianki zaaranżowane i choć brzmi to paradoksalnie, doskonale spodziewane, w tym sensie, że wie, iż będą one emocjonujące w miły sposób. Przeszłość wywołana między emocjami i interaktywnością Podobny mechanizm, jak w przypadku turystycznych jednonocnych przygód obserwuje się w odniesieniu do rekonstrukcji historycznych. Przeszłość ewokowana jest tu w jeszcze bardziej emocjonalny, kipiący wręcz od wrażeń, sposób. Przekaz pozbawiony tradycyjnego, często natrętnego dydaktyzmu, łatwiej poddaje się percepcji i zapamiętaniu. Zwrot w kierunku takich form komunikacji wynika z szerzej ujmowanych zmian kulturowych opisywanych przez Andrzeja Szpocińskiego: zmysłowość a więc wyzwolenie się z więzów kultury, bierze górę nad różnymi zintelektualizowanymi formami obcowania z nią (za: Kwiatkowski 2008: 177). Widzowie imprez rekonstrukcyjnych (inscenizacji bitew, turniejów rycerskich, inscenizacji scen z życia codziennego w dawnych epokach) mogą biernie przyglądać się rekonstrukcji. Są wtedy tylko turystami patrzącymi z perspektywy teraźniejszości na obcą, minioną rzeczywistość (Kwiatkowski 2008: 173). Zdecydowanie bardziej interaktywny model uczestnictwa w rekonstrukcjach zakłada, iż: rekonstruktor staje się pośrednikiem pomiędzy przeszłością a teraźniejszością, dzięki niemu widz uzyskuje wgląd w czas przeszły (Kwiatkowski 2008: 173). Organizatorzy rekonstrukcji historycznych często wybierają właśnie ten model, starając się o zaangażowanie widza w przebieg wydarzenia. Namiestnik Opolskiego Bractwa Rycerskiego Andrzej Kościuk odpowiedzialny za przygotowanie festynu rycerskiego w Opolu deklarował: chcieliśmy wciągnąć ludzi w zabawę tak, by mogli na własnej skórze przekonać się, ile waży zbroja czy topór albo jak się lepi garnki (Szubryt 2008). Poza tym, uczestnicy festynu mieli okazję nauczyć się dawnych tańców, czerpania papieru, strzelania z łuku. Tego typu imprezy oprócz celów heurystycznych i rozrywkowych, pełnią znaczącą rolę w promocji miejscowości, tak jak ma to miejsce 15

16 w przypadku inscenizacji bitwy o Twierdzę Nysa, prezentowanej jako jedna z największych atrakcji miasta. Rekonstrukcje historyczne mają charakter nie tylko spektakli. To także repliki historycznych obiektów. Od 2007 roku w Biskupicach pod Byczyną działa Polsko-Czeskie Centrum Szkolenia Rycerstwa, zlokalizowane w odtworzonym średniowiecznym grodzie. Jest to miejsce nader wielofunkcyjne z pokojami gościnnymi, karczmą, kramem z pamiątkami, hodowlą zwierząt, oferujące szeroki wachlarz atrakcji: lekcje historii dla dzieci, szkolenia z zakresu fechtunku bronią średniowieczną, jazdę konną, warsztaty rzemiosł średniowiecznych, pokazy strojów z epoki, pokazy katowskie, scen inkwizycji, koncerty zespołów muzyki dawnej. Wykorzystanie grodu do celów promocyjnych oprócz standardowych w tym zakresie działań, obejmuje również organizację w tym miejscu rycerskich kolonii i obozów młodzieżowych. Oferta przygotowana przez jedno z opolskich biur podróży dystrybuowana jest w całym kraju i cieszy się dużym powodzeniem. Szczególnie pociągająca w rekonstrukcjach historycznych jest możliwość wejrzenia w to, co dzieje się poza sceną, uchwycenie społecznego dziania się, obserwacja procesów tworzenia artefaktów. Podobną możliwość stwarza się uczestnikom ludowych / ludycznych jarmarków, festynów, pikników czy wystaw rzemiosła ludowego. Na marginesie warto odnotować, że związki z kulturą ludową mogą być tu dość luźne a tak zwana autentyczność oferowanych produktów mocno wątpliwa. Tylko czy ta autentyczność nie ma już czasami statusu świętego Graala? Wojciech J. Burszta stanowczo twierdzi, że kultura ludowa nie odzyska już swojego twórczego potencjału: trzeba o tym zapomnieć. W XXI wieku zamiast niej będzie przemysł agroturystyczny rustykalność na siłę dla stęsknionego sielanki mieszczucha. To jest wprawdzie nieautentyczne, ale ciekawe (Grzymisławski 2009). W miejsce tego, co oryginalne, otrzymujemy feeryczność potęgowaną jeszcze elementami dramaturgicznymi jarmarkom towarzyszą często występy muzyczne, taneczne, wokalne oraz pokazy rzemiosła ludowego. Konsumpcja przeobraża się w spektakl dostarczając przeżyć intensywnych i niecodziennych (Kwiatkowski 2008: 100). Takie wpuszczenie widza za Goffmanowskie kulisy, daje mu poczucie obcowania z czymś autentycznym pomimo tego, że rzeczywistość kulis może być już pełna symulakrów. Czym innym jest nabycie papierowego koszyka jeśli uprzednio możemy obserwować jego twórcę przy pracy. Inscenizacje przenoszą widza do przeszłości, dostarczają mu emocji i wiedzy na temat tego jak było naprawdę. Natomiast konsument uczestniczący w inscenizacji zyskuje dodatkowo poczucie, że to, co zakupił 16

17 jest niepowtarzalne a przez to szczególnie wartościowe. Wyjątkowość takiej konsumpcji wynika też po części z braku dystansu pomiędzy twórcą produktu a nabywcą, zniesienia rozbudowanego na ogół etapu dystrybucji. Niegdyś, laik skonfrontowany z bogactwem dziedzictwa kulturowego z powagą i pewną wyniosłością prezentowanego w przybytkach sztuki, mógł czuć się onieśmielony, czy nawet przytłoczony tradycyjnym przekazem kulturowym. Procesy komercjalizacji, które nie ominęły także sfery dziedzictwa kulturowego (tak, że właściwie mówić można o zarządzaniu dziedzictwem) spowodowały, że ów dystans znacząco się zmniejszył. Pisze o tym Anna Wieczorkiewicz (2008: 291): Wydaje się, że»historia«(...) to sos, jakim współczesność przyprawia różne elementy masowej konsumpcji (...). Nadaje to odpowiednią stylistykę sytuacji konsumpcji i określa jej (przekładalną na pieniądz) wartość. Tego rodzaju stosunek do dziedzictwa historycznego działa na rzecz znoszenia dystansu, jaki powstaje wówczas, gdy jedynie oglądamy zabytki. Brak dystansu należy rozumieć również jako wkomponowanie elementów dziedzictwa kulturowego w życie codzienne. To z kolei rodzi nowe problemy, które wcześniej występowały marginalnie bądź wcale. Sam proces konwersji dóbr kulturowych w zasoby najeżony jest rafami politycznymi, ideologicznymi, ekonomicznymi. Stawką nie jest tylko przewaga czysto symboliczna ale i na przykład konkretne kwoty dotacji, które mogą być zainwestowane w nasze dziedzictwo kulturowe. Losy dóbr kulturowych i koncepcji przekucia ich w ważne dla regionu zasoby rozstrzygane są dyskursywnie a kryteria dokonywanych wyborów bywają złożone. Ekonomia splata się z argumentacją ideologiczną i interesami politycznymi tworząc wielowymiarową przestrzeń dyskursu angażującego zarówno elity, jak i społeczność regionu. Za Yi-Fu Tuanem (1987: 245) powtórzyć można fundamentalne pytanie towarzyszące władzom oraz ekspertom - urbanistom, architektom, konserwatorom zabytków: Jakie oblicze przeszłości miasta ma być zachowane? Zdaniem słynnego geografa, w pierwszej kolejności miasto pozbywa się świadectw społecznych klęsk i miejsc z różnych powodów uznanych za zasługujące na zapomnienie więzień, fabryk, szpitali psychiatrycznych (tamże). Po ponad czterdziestu latach od pierwszego wydania Przestrzeni i miejsca, zauważyć należy, że status niektórych miejsc, które wcześniej zakwalifikowano by do rozbiórki zmienił się. Tak stało się z fabrykami, które obecnie z powodzeniem przekształca się w luksusowe lofty, centra kulturalne i galerie handlowe. 17

18 Czy tak ponure wydarzenia z przeszłości jak kaźnie kobiet oskarżanych o czary powinny stanowić turystyczną atrakcję regionu? Takie pytanie zadali sobie radni powiatu nyskiego debatując nad realizacją projektu Szlakiem czarownic po czeskopolskim pograniczu? Spór, który wywiązał się podczas rady powiatu, zwłaszcza z uwagi na charakter argumentów przywoływanych przez uczestników debaty, jest dobrym przykładem negocjowania kwestii związanych z dziedzictwem kulturowym, dyskursywnie traktowanym. Jeden ze zwolenników projektu podnosił sprawę atutów marketingowych i szeroko rozumianych korzyści finansowych:...każdy pretekst dla rozwoju regionu jest dobry, jednak proponuje aby nie szukać w tym projekcie walorów edukacyjnych. ( ) mają znaczenie głównie argumenty materialne, czyli to że wyremontujemy część Muzeum (protokół z posiedzenia Rady Powiatu w Nysie z dn r.). Niektórzy radni wyrazili jednak wątpliwości. Martwiąc się o wizerunek powiatu:...temat związany z paleniem czarownic ma negatywną wartość marketingową (...). Naszym zadaniem powinno być tworzenie wizerunku powiatu jako miejsca przyjaznego, z wartościowymi tradycjami (protokół z posiedzenia Rady Powiatu w Nysie z dn r.) lub dowodząc, że projekt jest sztucznym tworem marketingowym bez oparcia w faktach:...wyraz»czarownica«kojarzy się pejoratywnie. Poza tym wiedza na temat procesów czarownic jest niewielka, a źródła historyczne wątpliwe. Podkreślił, że powiat nyski ma bardzo wiele walorów przyrodniczych i historycznych i nie trzeba wymyślać kolejnych (protokół z posiedzenia Rady Powiatu w Nysie z dn r.). Pojawiła się także postawa bardzo pragmatyczna i naznaczona dystansem do faktów historycznych: W tym projekcie elementów odwołujących się do procesów czarownic będzie bardzo mało. Jest to jedynie pretekst do tego, aby pozyskać środki. (...) W projekcie tym nie ma miejsca na wydobywanie prawdy historycznej czy badania naukowe. (...) Jeśli nazwa projektu spowoduje, że będzie o nas głośno w Polsce i Czechach, to należy się z tego cieszyć (tamże). Dziedzictwo kulturowe i świat codzienności na zakończenie Na początku niniejszego tekstu postawiono pytanie, czy dziedzictwo kulturowe może stać się przedmiotem żywiołowej dyskusji. Odpowiedź jest twierdząca, przy czym trzeba podkreślić, że to nie konkretny temat dyskusji, jak mogłaby sugerować zrelacjonowana pokrótce sprawa czarownic, jest bodźcem a następnie regulatorem temperatury dyskusji. Istota dyskursywnego charakteru dziedzictwa kulturowego 18

19 tkwi w tym, że zakorzenione jest w praktykach społecznych, w świecie codzienności, angażując tym samym emocje, uruchamiając różne punkty widzenia i odmienne sfery wpływów. Poruszamy się pomiędzy bezpiecznym, bliskim, oswojonym miejscem a pełną wyzwań, swobody ale też ryzyka przestrzenią (Tuan 1987: 75). W klinczu opozycyjnych często interesów łatwo o zachwianie równowagi pomiędzy nostalgią a nadzieją - zatracenie się w przeszłości jest tu równie niepożądane, co całkowite odwrócenie się od niej. Ochrona spuścizny naszych przodków jest trudnym zadaniem, którego trzeba się jednak podjąć z sentymentalnych i całkiem pragmatycznych powodów. Zachowanie differentia specifica regionu jest istotne dla umacniania tożsamości społeczności oraz służy jego rozwojowi. Jak dotąd, powstało niewiele mechanizmów chroniących mniejsze, lecz nie mniej istotne cechy krajobrazu kulturowego. Sady, mury, owce i bramy, które przez generacje powoli ewoluowały, odzwierciedlając potrzeby i uwarunkowania lokalnych społeczności dziś tracą tą funkcję wyróżnika szepczącego do ucha podróżnika»jesteś w...«(clifford i King 1993). Bibliografia: 1. Burszta Józef, Kuligowski Waldemar (2005), Sequel. Dalsze przygody kultury w globalnym świecie. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA S.A. 2. Clifford Sue, King Angela (1993) Za: Davis Peter (2007), Places, cultural touchstones and the ecomuseums. W: Heritage, Museums and Galleries. An introductory reader. (red.) Corsane Gerard, London and New York: Routledge. 3. Dmitruczuk Anita (2008), Noc w muzeach to hit. Gazeta Wyborcza Opole z dn Grzymisławski Łukasz (2009), Kultury ludowej już nie będzie rozmowa z prof. Wojciechem J. Bursztą. Gazeta Wyborcza z dn Jagiełło Andrzej (2008), Stare Kolnie: Święto pieroga. Nowa Trybuna Opolska z dn Kłonowska Dorota (2008), Noc skarbów, cudów i dziwów w Nysie i Opolu. Polska Gazeta Opolska z dn Kwiatkowski Piotr Tadeusz (2008), Pamięć zbiorowa społeczeństwa polskiego w okresie transformacji. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. 8. Melbin Murray (1987), Night as Frontier: Colonizing the World After Dark. New York: The Free Press. Za: City Worlds (1999), (red.) Massey Doreen, Allen John, Pile Steve, London: Routledge. 19

20 9. Melosik Zbyszko (2007), Teoria i praktyka edukacji wielokulturowej. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls. 10. Mientus Konrad (1997), Na 700-lecie parafii raszowskiej krótki zarys jej dziejów. Opole. 11.Młynarska Henryka (2008), Mój pradziadek pracował w Egipcie. Tygodnik Prudnicki z dn Morawińska Agnieszka (2003), Rozszerzanie funkcji edukacyjnych współczesnego muzeum. Kultura Współczesna, nr 3 (37), s Nikitorowicz Jerzy (2006), Edukacja regionalna na pograniczach. W: Edukacja regionalna. (red.) Anna Weronika Brzezińska, Aleksandra Hulewska, Justyna Słomska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 14. Przewoźny Witold (2006), Edukacyjna rola muzeów. W: Edukacja regionalna. (red.) Anna Weronika Brzezińska, Aleksandra Hulewska, Justyna Słomska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 15. Scheitza Roch (1994), Kronika parafii Dobrzeń Wielki. Dobrzeń Wielki. 16. Smykała Piotr (2006), Rozmierz Strzelce Opolskie: Wydawnictwo Mariang. 17. Szacki Jerzy (1971), Tradycja. Przegląd problematyki. Warszawa: PWN. 18. Szczepański Marek S., Ślęzak-Tazbir Weronika (2008), Miejskie pachnidło. Fragmentacja i prywatyzacja miejskiej przestrzeni w perspektywie osmosocjologicznej. Studia Regionalne i Lokalne, 2 (32), s Schlesisches Wochenblatt z dn r. 20. Szubryt Marek (2008), Rycerskie życie bliżej. Gazeta Wyborcza Opole z dn Tuan Yi-Fu (1987), Przestrzeń i miejsce, Warszawa: PIW. 22. Tygodnik Prudnicki z dn , nr 13, s Urry John (2007), Spojrzenie turysty, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 24. Weltzel Augustyn (2003), Pomniki pobożności po ślachetnej rodzinie hrabiów z Gaszyna w Górnym Szląsku. Opole. 25. Wieczorkiewicz Anna (2008), Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży. Kraków: Universitas. 26. Wiszniewski Janusz (2008), Jak to pirwyj w szkole było? Tygodnik Prudnicki z dn Wojtasik Piotr (2008), Muzealna noc. Nowiny Nyskie z dn

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych Pan Tadeusz powstał w Paryżu w latach 1833-34, w czasie gdy Polska na ponad sto lat zniknęła

Bardziej szczegółowo

Yatenga to innowacyjne centrum kultury, nauki, rekreacji i rozrywki z bazą restauracyjno-hotelowo-handlową

Yatenga to innowacyjne centrum kultury, nauki, rekreacji i rozrywki z bazą restauracyjno-hotelowo-handlową Yatenga miejsce unikalne pod względem architektury i zadań, w którym architektura i działalność będą się wzajemnie uzupełniać i współdziałać. Yatenga to innowacyjne centrum kultury, nauki, rekreacji i

Bardziej szczegółowo

TYDZIEŃ ŚLĄSKI W NASZYM PRZEDSZKOLU

TYDZIEŃ ŚLĄSKI W NASZYM PRZEDSZKOLU TYDZIEŃ ŚLĄSKI W NASZYM PRZEDSZKOLU Od tego co bliskie, do tego co dalekie. Śląsk, a w nim Zabrze są bogate w historię, zabytki, krajobraz przemysłowy, tradycje i zwyczajei, miejsca użyteczności publicznej.

Bardziej szczegółowo

Fundacja Rozwoju Środowisk Lokalnych PODPORA

Fundacja Rozwoju Środowisk Lokalnych PODPORA FUNDACJA ROZWOJU ŚRODOWISK LOKALNYCH PODPORA WYNIKI BADANIA AKTYWNOŚC SPOŁECZNA SENIOREK W POWIECIE DĄBROWSKIM SMYKÓW 2014 Co sądzić o seniorach, a szczególnie kobietach? Jakie jest ich społeczne zaangażowanie

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

Część II. Opracowanie celów strategicznych, operacyjnych oraz projektów, działań

Część II. Opracowanie celów strategicznych, operacyjnych oraz projektów, działań II warsztat strategiczny gmina Gorzków Część I. Opracowanie Misji i Wizji gminy MISJA Grupa 1: 1. Bezpieczne przejścia szlaki komunikacyjne (ścieżka rowerowa, szlaki konne, trasy spacerowe, chodniki łączące

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

--------------------------- -------------------------------- -----------------------------

--------------------------- -------------------------------- ----------------------------- 1dzień 01.06.09 --------------------------- -------------------------------- ----------------------------- Obiad 13 00 od 14 00-18 00 sala kominkowa Kolacja 19 00 - Poznajemy się!: oficjalne przywitanie

Bardziej szczegółowo

Pomorska Akademia Kulinarna

Pomorska Akademia Kulinarna Pomorska Akademia Kulinarna Dlaczego powstała Akademia? Niestety dawno już minęły czasy, gdy wspólne, wielopokoleniowe gotowanie stanowiło ważny domowy rytuał, w czasie którego rodzinne tradycje i przepisy

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Archeologii

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Archeologii OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu w języku polskim Muzealnictwo i ochrona zabytków 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim 3. Jednostka prowadząca przedmiot

Bardziej szczegółowo

Sejmik Województwa Śląskiego uchwala:

Sejmik Województwa Śląskiego uchwala: UCHWAŁA NR IV/49/5/2014 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO z dnia 7 kwietnia 2014 r. w sprawie podania do publicznej wiadomości informacji o zamiarze i przyczynach połączenia Muzeum Śląskiego w Katowicach i

Bardziej szczegółowo

Temat:Jak władze lokalne dbają o rozwój kulturalny dzieci i młodzieży naszej szkoły?

Temat:Jak władze lokalne dbają o rozwój kulturalny dzieci i młodzieży naszej szkoły? Temat:Jak władze lokalne dbają o rozwój kulturalny dzieci i młodzieży naszej szkoły? Projekt edukacyjny realizowany w Publicznym Gimnazjum im. Biskupa Piotra Gołębiowskiego w Jedlińsku w roku szkolnym

Bardziej szczegółowo

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI Program wychowawczy Mlodzieżowego Domu Kultury w Świdnicy im. Mieczyslawa Kozara- Sobódzkiego Do realizacji w latach 2012-2014 PROGRAM WYCHOWAWCZY WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZŁOŚCI

Bardziej szczegółowo

Tu powstała Polska upowszechnianie wiedzy i poprawa świadomości Polaków na temat rodowodu historycznego państwa polskiego

Tu powstała Polska upowszechnianie wiedzy i poprawa świadomości Polaków na temat rodowodu historycznego państwa polskiego Tu powstała Polska upowszechnianie wiedzy i poprawa świadomości Polaków na temat rodowodu historycznego państwa polskiego Kandydat do nagrody i tytułu Strażnik Dziedzictwa Rzeczypospolitej Custos Monumentorum

Bardziej szczegółowo

KARTA STRATEGICZNA PROGRAMU

KARTA STRATEGICZNA PROGRAMU 151 KARTA STRATEGICZNA PROGRAMU Nazwa programu: Kulturalny Poznań nr programu: 7 Kontynuacja Planu Rozwoju Miasta Poznania Cele strategiczne: Zwiększenie znaczenia miasta jako ośrodka wiedzy, kultury,

Bardziej szczegółowo

Wirtualna wizyta w klasie

Wirtualna wizyta w klasie Wirtualna wizyta w klasie Ironią jest, że istotą istnienia szkół jest nauczanie i uczenie się, a jednak szkoły wciąż nie potrafią uczyć się jedne od drugich. Jeżeli kiedykolwiek odkryją jak to robić, będą

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE TRADYCJI KULTUROWYCH W AGROTURYSTYCE

WYKORZYSTANIE TRADYCJI KULTUROWYCH W AGROTURYSTYCE KONFERENCJA WOJEWÓDZKA nt. Wykorzystanie lokalnych wartości w rozwoju społeczno gospodarczym obszarów w wiejskich prof. nadzw. dr hab. Mirosław Boruszczak WYKORZYSTANIE TRADYCJI KULTUROWYCH W AGROTURYSTYCE

Bardziej szczegółowo

Planowanie rozwoju przedsiębiorczości w strategiach rozwoju doświadczenia Centrum Doradztwa Strategicznego

Planowanie rozwoju przedsiębiorczości w strategiach rozwoju doświadczenia Centrum Doradztwa Strategicznego Planowanie rozwoju przedsiębiorczości w strategiach rozwoju doświadczenia Centrum Doradztwa Strategicznego Cezary Ulasiński Kraków, 29.10.21 PRZYKŁADOWE REALIZACJE STRATEGICZNE: NASZE PODEJŚCIE DO STRATEGII

Bardziej szczegółowo

Moja mała ojczyzna. Projekt edukacji regionalnej.

Moja mała ojczyzna. Projekt edukacji regionalnej. Moja mała ojczyzna. Projekt edukacji regionalnej. Realizowany w przedszkolu od kwietnia do czerwca 2014 roku. Opracowały: Marzena Bochra, Hanna Tustanowska, Jolanta Wawer. Projekt edukacji regionalnej

Bardziej szczegółowo

Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015

Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015 Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015 Ogólna charakterystyka studiów podyplomowych Wydział prowadzący studia podyplomowe: Nazwa studiów podyplomowych: Nazwa studiów podyplomowych

Bardziej szczegółowo

Polska Sieć Najciekawszych Wsi europejski pomysł i nowa idea w odnowie wsi. Ryszard Wilczyński Wojewoda Opolski

Polska Sieć Najciekawszych Wsi europejski pomysł i nowa idea w odnowie wsi. Ryszard Wilczyński Wojewoda Opolski Polska Sieć Najciekawszych Wsi europejski pomysł i nowa idea w odnowie wsi Ryszard Wilczyński Wojewoda Opolski Rekomendacje dla odnowy wsi, jako metody rozwoju: budowanie specjalizacji, łączenie potencjałów

Bardziej szczegółowo

W POSZUKIWANIU DOMU DLA KONI

W POSZUKIWANIU DOMU DLA KONI W POSZUKIWANIU DOMU DLA KONI ON ONA Polonista, Nauczyciel, Instruktor teatralny, Mieszczuch z urodzenia Architekt, Marketingowiec, Mieszczuch z wyboru Połączyła ich miłość do koni i artystyczne aspiracje

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/134/2009 WZORY I AUTORYTETY POLAKÓW

Warszawa, październik 2009 BS/134/2009 WZORY I AUTORYTETY POLAKÓW Warszawa, październik 2009 BS/134/2009 WZORY I AUTORYTETY POLAKÓW We współczesnym społeczeństwie dość często mówi się o upadku autorytetów. Poruszane są kwestie braku wzorów osobowych zarówno w działalności

Bardziej szczegółowo

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Warszawa 2013 Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: dr hab. prof. UW Jerzy Bartkowski Redaktor prowadząca:

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018 KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018 MISJA SZKOŁY Jesteśmy szkołą bezpieczną i przyjazną. Szanujemy się wzajemnie i wspieramy. Celem naszej szkoły jest dobre przygotowanie uczniów

Bardziej szczegółowo

SILESIA EVENTS MARKETING MIEJSC POZYTYWNYCH. Case studies z województwa śląskiego

SILESIA EVENTS MARKETING MIEJSC POZYTYWNYCH. Case studies z województwa śląskiego SILESIA EVENTS MARKETING MIEJSC POZYTYWNYCH Case studies z województwa śląskiego PSZCZYNA 23 MAJA 2009 ROKU OTWARTA GRA FABULARNA GDZIE UKRYTO PERŁY DAISY?" MAKSYMALNY MOśLIWY LIMIT UCZESTNIKÓW! Z inicjatywy

Bardziej szczegółowo

Koncepcja funkcjonowania Parowozowni Wolsztyn

Koncepcja funkcjonowania Parowozowni Wolsztyn Koncepcja funkcjonowania Parowozowni Wolsztyn Podstawa prawna Zgodnie z treścią art. 13 ustawy o samorządzie województwa w sferze użyteczności publicznej województwo może tworzyć spółki z ograniczoną odpowiedzialnością,

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

Tematyka prac licencjackich proponowana przez promotorów Katedry Turystyki i Promocji Zdrowia

Tematyka prac licencjackich proponowana przez promotorów Katedry Turystyki i Promocji Zdrowia Katedra Turystyki i Promocji Zdrowia Główne tematy naukowo-badawcze podejmowane w katedrze: Turystyka kulturowa w Polsce i na świecie. Wpływ walorów turystycznych, historycznych i kulturowych miast na

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

,,Trzeboś leży na Podkarpaciu"

,,Trzeboś leży na Podkarpaciu Szkoła Podstawowa nr 2 w Trzebosi Program autorski,,trzeboś leży na Podkarpaciu" przeznaczony do realizacji na zajęciach kółka folklorystyczno- teatralnego w ramach 2 godzin lekcyjnych tygodniowo. mgr

Bardziej szczegółowo

Matryca logiczna określająca wskaźniki realizacji celów i przedsięwzięć dla Czarnorzecko-Strzyżowskiej LGD

Matryca logiczna określająca wskaźniki realizacji celów i przedsięwzięć dla Czarnorzecko-Strzyżowskiej LGD Rozdział IV.1 OKREŚLENIE WSKAŹNIKÓW REALIZACJI CELÓW ORAZ PRZEDSIĘWZIĘĆ Matryca logiczna określająca wskaźniki realizacji celów i przedsięwzięć dla Czarnorzecko-Strzyżowskiej Przedsięwzięcia Produktu Cel

Bardziej szczegółowo

KWESTIONARIUSZ BADAŃ

KWESTIONARIUSZ BADAŃ Dane respondenta: stanowisko/funkcja zawód/zajęcie wiek płeć Muzeum: adres.. telefon. e-mail strona www facebook / inne Historia muzeum / wystawy / izby / galerii 1. Kiedy zostało założone muzeum? 2. Jak

Bardziej szczegółowo

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Regulamin konkursu

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Regulamin konkursu Załącznik 1 do uchwały 2126/2012 z dnia 16 kwietnia 2012r. Zarządu Województwa Opolskiego Regulamin konkursu Odnowa Wsi szansą dla opolskiej młodzieży - konkurs dla przedsięwzięć włączających młodzież

Bardziej szczegółowo

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968)

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Minister Edukacji Narodowej ceni każdą inicjatywę, dzięki której uczniowie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego , Siła woli potrafi zaskakiwać rozmachem wizji i zdumiewać osiągnięciami po jej urzeczywistnieniu. To właśnie na motywacji, chęci

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWANIA PATRIOTYCZNEGO W ZSE W KIELCACH ROK SZKOLNY 2014 / 2015

PROGRAM WYCHOWANIA PATRIOTYCZNEGO W ZSE W KIELCACH ROK SZKOLNY 2014 / 2015 PROGRAM WYCHOWANIA PATRIOTYCZNEGO W ZSE W KIELCACH ROK SZKOLNY 2014 / 2015 Wstęp Wychowanie współczesnego ucznia w duchu patriotyzmu to cel niniejszego programu. Naszym priorytetem jest wychowanie uczniów

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DODATKOWA. dla Wnioskodawców MAŁE PROJEKTY

INFORMACJA DODATKOWA. dla Wnioskodawców MAŁE PROJEKTY INFORMACJA DODATKOWA dla Wnioskodawców ubiegających się o przyznanie pomocy w ramach działania 4.1/413 Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju: MAŁE PROJEKTY Numer wniosku o dofinansowanie* *Rubryka wypełniana

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Krakowie. Instytucje kultury w 2008 roku 1

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Krakowie. Instytucje kultury w 2008 roku 1 Materiał na konferencję prasową w dniu 28 sierpnia 2009 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Krakowie Notatka Informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Instytucje kultury w 2008 roku 1 TEATRY I INSTYTUCJE

Bardziej szczegółowo

Znam przepisy i jestem bezpieczny! - przygotowanie do sprawdzianu na kartę motorowerową.

Znam przepisy i jestem bezpieczny! - przygotowanie do sprawdzianu na kartę motorowerową. Znam przepisy i jestem bezpieczny! - przygotowanie do sprawdzianu na kartę motorowerową. poznanie budowy motoroweru i obowiązkowego jego wyposażenia, poznanie zasad pieszych, rowerzystów i motorowerzystów

Bardziej szczegółowo

dr hab. Ewa Ogrodzka-Mazur prof. UŚ Uniwersytet Śląski Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie

dr hab. Ewa Ogrodzka-Mazur prof. UŚ Uniwersytet Śląski Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie dr hab. Ewa Ogrodzka-Mazur prof. UŚ Uniwersytet Śląski Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie Realizacja edukacji międzykulturowej w szkołach na pograniczu polsko-czeskim Polsko-czeskie pogranicze

Bardziej szczegółowo

Autorka prezentacji: Magdalena Buzor

Autorka prezentacji: Magdalena Buzor Autorka prezentacji: Magdalena Buzor Pojęcie wychowania Wychowanie w szerokim znaczeniu wszelkie zjawiska związane z oddziaływaniem środowiska społ. i przyr. na człowieka, kształtujące jego tożsamość,

Bardziej szczegółowo

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 Strategią rozwoju nazywa się rozmaite sposoby oddziaływania w celu pobudzenia wzrostu gospodarczego Strategia rozwoju

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Książkę tę poświęcam pamięci moich lwowskich Rodziców, Lidii i Andrzeja Lewickich, a dedykuję ją wszystkim lwowiakom wygnanym, przybyłym, urodzonym

Książkę tę poświęcam pamięci moich lwowskich Rodziców, Lidii i Andrzeja Lewickich, a dedykuję ją wszystkim lwowiakom wygnanym, przybyłym, urodzonym Książkę tę poświęcam pamięci moich lwowskich Rodziców, Lidii i Andrzeja Lewickich, a dedykuję ją wszystkim lwowiakom wygnanym, przybyłym, urodzonym we Lwowie gdyż oni najlepiej wiedzą, czym jest miejsce.

Bardziej szczegółowo

Opis zasad innowacji pedagogicznej w nauczaniu historii na poziomie szkoły podstawowej w zakresie edukacji regionalnej.

Opis zasad innowacji pedagogicznej w nauczaniu historii na poziomie szkoły podstawowej w zakresie edukacji regionalnej. Opis zasad innowacji pedagogicznej w nauczaniu historii na poziomie szkoły podstawowej w zakresie edukacji regionalnej Witamy na Warmii realizowana w Szkole Podstawowej nr 19 im. Mikołaja Kopernika w Olsztynie

Bardziej szczegółowo

TEATR BLIŻEJ DZIECKA

TEATR BLIŻEJ DZIECKA TEATR BLIŻEJ DZIECKA Wiemy nie od dziś, że dziecko uczy się kontaktu ze sztuką już od wczesnego dzieciństwa. Wrodzona wrażliwość pozwala mu żywo reagować na melodyjność głosu matki i śpiewane przez nią

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA MARKI STADIONU NARODOWEGO W WARSZAWIE MIEJSCE MA ZNACZENIE

STRATEGIA MARKI STADIONU NARODOWEGO W WARSZAWIE MIEJSCE MA ZNACZENIE STRATEGIA MARKI STADIONU NARODOWEGO W WARSZAWIE MIEJSCE MA ZNACZENIE Strategia marki Stadionu Narodowego w Warszawie ( dalej jako Strategia ) jest jednym z kluczowych elementów dla krótko i długoterminowego

Bardziej szczegółowo

Otwarte Zagrody jako sposób na wydobycie charakteru miejsca kreowanie jego oferty, promocji oraz budowania marki

Otwarte Zagrody jako sposób na wydobycie charakteru miejsca kreowanie jego oferty, promocji oraz budowania marki Otwarte Zagrody jako sposób na wydobycie charakteru miejsca kreowanie jego oferty, promocji oraz budowania marki Magdalena Prosińska Góra św. Anny, 9 czerwca 2015r. WOJEWODA OPOLSKI Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

Forum Polityki Gospodarczej

Forum Polityki Gospodarczej Forum Polityki Gospodarczej Pozytywny wizerunek Śląska jako kluczowy element promocji gospodarczej regionu* Tadeusz Adamski Wydział Polityki Gospodarczej Urzędu Marszałkowskiego Katowice, 11 października

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej Załącznik nr 4 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

Wstępna analiza potrzeb młodzieży z powiatów suwalskiego, suwalskiego grodzkiego, sejneńskiego

Wstępna analiza potrzeb młodzieży z powiatów suwalskiego, suwalskiego grodzkiego, sejneńskiego Wstępna analiza potrzeb młodzieży z powiatów suwalskiego, suwalskiego grodzkiego, sejneńskiego I. Potrzeba adekwatności oferty do oczekiwań młodych ludzi. Poniżej wymieniono przykłady działań będących

Bardziej szczegółowo

Wizyta w Miejscach Pamięci II wojny światowej jako wyzwanie i szansa dla projektów wymiany polsko-niemieckiej

Wizyta w Miejscach Pamięci II wojny światowej jako wyzwanie i szansa dla projektów wymiany polsko-niemieckiej Wizyta w Miejscach Pamięci II wojny światowej jako wyzwanie i szansa dla projektów wymiany polsko-niemieckiej Seminarium metodyczne dla animatorów wymian polsko-niemieckich Oświęcim, 10 14 grudnia 2013

Bardziej szczegółowo

Nowa siedziba Cricoteki

Nowa siedziba Cricoteki Nowa siedziba Cricoteki Cricoteka rozpoczęła swą działalność w 1980 roku w Krakowie jako Ośrodek Teatru Cricot 2. Przez następne dziesięć lat Ośrodek tworzył instytucjonalne podstawy funkcjonowania Teatru

Bardziej szczegółowo

Rafał Augusiewicz wokalista, konferansjer,

Rafał Augusiewicz wokalista, konferansjer, Rafał Augusiewicz wokalista, konferansjer, prezenter. Współzałożyciel i Lider popularnego zespołu NIENEGATYWNI. Wraz z zespołem Nienegatywni, którego działalność zapoczątkowana została przed czterema laty

Bardziej szczegółowo

PROGRAM TURYSTYCZNO- KRAJOZNAWCZY NAUCZANIE I WYCHOWANIE PRZEZ PODRÓŻOWANIE

PROGRAM TURYSTYCZNO- KRAJOZNAWCZY NAUCZANIE I WYCHOWANIE PRZEZ PODRÓŻOWANIE PROGRAM TURYSTYCZNO- KRAJOZNAWCZY NAUCZANIE I WYCHOWANIE PRZEZ PODRÓŻOWANIE GŁÓWNE ZAŁOŻENIA I CHARAKTERYSTYKA PROGRAMU Czas wolny powinien być dla dziecka związany z przyjemnością, a nie z obowiązkiem.

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju Biblioteki Publicznej w Zbąszyniu

Strategia rozwoju Biblioteki Publicznej w Zbąszyniu Strategia rozwoju Biblioteki Publicznej w Zbąszyniu na lata 2016 2022 I Wstęp Dokument ten, wraz z wszystkimi celami i zadaniami w nim sformułowanymi, jest spójny ze strategią Rozwoju Gminy Zbąszyń na

Bardziej szczegółowo

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy:

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy: Ogólnopolska studencko-doktorancko-ekspercka Konferencja Naukowa W poszukiwaniu tożsamości. Synkretyzm Nowego Świata 24 25 maja 2014 Kraków, Collegium Broscianum UJ, Ul. Grodzka 52, p.ii Z przyjemnością

Bardziej szczegółowo

Z MIŁOŚCI DO JEDZENIA, Z SZACUNKU DLA TRADYCJI!

Z MIŁOŚCI DO JEDZENIA, Z SZACUNKU DLA TRADYCJI! Z MIŁOŚCI DO JEDZENIA, Z SZACUNKU DLA TRADYCJI! Szukają Państwo pomysłu na wyjątkowe spotkanie? Zaskoczymy Państwa gości niepowtarzalną atmosferą Krakowa, urzekającym wnętrzem starej kamienicy i wyszukaną

Bardziej szczegółowo

Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli

Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli Paweł Pytlak Końskowola 2010 Spis treści; I Ogólna charakterystyka programu II Cel zajęć artystycznych Cele główne Cele szczegółowe

Bardziej szczegółowo

DZIAŁANIE 1 ŚPIEWAM I GRAM

DZIAŁANIE 1 ŚPIEWAM I GRAM FORMATKA SZKOŁY ODKRYWCÓW TALENTÓW Należy opisać przynajmniej trzy różne rodzaje działań/aktywności na rzecz uczniów. UWAGA! Całość uzupełnionej formatki nie może być dłuższa niż trzy strony. METRYCZKA

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych. klasa II gimnazjum

Program zajęć artystycznych. klasa II gimnazjum Program zajęć artystycznych klasa II gimnazjum Moduł I. Zajęcia teatralne i literackie. Moduł II. Zajęcia muzyczno - ruchowe. Moduł III. Zajęcia plastyczne. Opracowała : Beata Sikora Sztuka jest wieczną

Bardziej szczegółowo

Termin realizacji zadania. IV kwartał 2011 r. od 11 stycznia 2012 do 31 grudnia 2012 r.

Termin realizacji zadania. IV kwartał 2011 r. od 11 stycznia 2012 do 31 grudnia 2012 r. Harmonogram konkursów na realizację zadań publicznych Województwa Dolnośląskiego w 2012 r. Nazwa zadania priorytetowego/konkursu Termin ogłoszenia konkursu Termin realizacji zadania Pula środków do rozdysponowania

Bardziej szczegółowo

Piękna Wieś Dolnośląska 2015

Piękna Wieś Dolnośląska 2015 Piękna Wieś Dolnośląska 2015 Kategoria Najlepsze przedsięwzięcie Odnowy Wsi Cykl spotkań Okruchy Tradycji OD TEGO WSZYSTKO SIĘ ZACZĘŁO Wieś Bagno przystąpiła do Programu Odnowy Dolnośląskiej Wsi w 2009

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Szkoły Podstawowej Nr 33 im. Funduszu Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci UNICEF na rok szkolny 2015/2016

Program wychowawczy Szkoły Podstawowej Nr 33 im. Funduszu Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci UNICEF na rok szkolny 2015/2016 Program wychowawczy Szkoły Podstawowej Nr 33 im. Funduszu Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci UNICEF na rok szkolny 2015/2016 (w oparciu o Program wychowawczy szkoły na lata 2010-2016, podstawowe kierunki

Bardziej szczegółowo

BRIEF NA PROJEKT SYSTEMU IDENTYFIKACJI WIZUALNEJ PROJEKTU MUZEUM NA KÓŁKACH

BRIEF NA PROJEKT SYSTEMU IDENTYFIKACJI WIZUALNEJ PROJEKTU MUZEUM NA KÓŁKACH BRIEF NA PROJEKT SYSTEMU IDENTYFIKACJI WIZUALNEJ PROJEKTU MUZEUM NA KÓŁKACH ZADANIE Zadanie konkursowe polega na przygotowaniu systemu identyfikacji wizualnej projektu Muzeum na kółkach (dalej: MnK). Do

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ NR 2/2015 z posiedzenia Komisji Oświaty, Kultury i Kultury Fizycznej odbytego w dniu 21 stycznia 2015 r. w godzinach od 13 00 do 15 40

PROTOKÓŁ NR 2/2015 z posiedzenia Komisji Oświaty, Kultury i Kultury Fizycznej odbytego w dniu 21 stycznia 2015 r. w godzinach od 13 00 do 15 40 PROTOKÓŁ NR 2/2015 z posiedzenia Komisji Oświaty, Kultury i Kultury Fizycznej odbytego w dniu 21 stycznia 2015 r. w godzinach od 13 00 do 15 40 Komisja Oświaty, Kultury i Kultury Fizycznej odbyła posiedzenie

Bardziej szczegółowo

Opublikowane scenariusze zajęć:

Opublikowane scenariusze zajęć: mgr Magdalena Tomczyk nauczyciel dyplomowany historii, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie w Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie. Naukowo zajmuje się historią XIX i

Bardziej szczegółowo

Rewitalizacja Europejskiego Szlaku Kulturowego na obszarze Południowego Bałtyku - Pomorska Droga Św. Jakuba RECReate

Rewitalizacja Europejskiego Szlaku Kulturowego na obszarze Południowego Bałtyku - Pomorska Droga Św. Jakuba RECReate Rewitalizacja Europejskiego Szlaku Kulturowego na obszarze Południowego Bałtyku - Pomorska Droga Św. Jakuba RECReate Szczecin 20 grudnia 2011 r. Bożena Wołowczyk Plan prezentacji 1. Idea europejskich szlaków

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

OFERTA PROGRAMOWA 2013 MUZEUM WSI OPOLSKIEJ W OPOLU, UL. WROCŁAWSKA 174, 45-835 OPOLE

OFERTA PROGRAMOWA 2013 MUZEUM WSI OPOLSKIEJ W OPOLU, UL. WROCŁAWSKA 174, 45-835 OPOLE OFERTA PROGRAMOWA 2013 MUZEUM WSI OPOLSKIEJ W OPOLU, UL. WROCŁAWSKA 174, 45-835 OPOLE LEKCJE MUZEALNE Szanowni Państwo, Zapraszamy do uczestnictwa w lekcjach muzealnych, które dla Państwa przygotowaliśmy.

Bardziej szczegółowo

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej Rok studiów/semestr; I, sem. 1 i 2 Cel zajęć 1. Wprowadzenie podstawowej terminologii z zakresu teorii sztuki Zapoznanie z literaturą ogólną przedmiotu 4. Zrozumienie znaczenia teorii sztuki w interpretacji

Bardziej szczegółowo

Łukasz Wilczyński, PLANET PR. Questing. czyli jak skutecznie wypromować swój region w oparciu o współpracę lokalnej społeczności.

Łukasz Wilczyński, PLANET PR. Questing. czyli jak skutecznie wypromować swój region w oparciu o współpracę lokalnej społeczności. Łukasz Wilczyński, PLANET PR Questing czyli jak skutecznie wypromować swój region w oparciu o współpracę lokalnej społeczności. Powiedz mi, a zapomnę, pokaż mi, a zapamiętam, pozwól mi zrobić, a zrozumiem

Bardziej szczegółowo

I. Czynności organizacyjne. Podanie częściowego tematu: Z wizytą w. II. Zagadka-odczytuję

I. Czynności organizacyjne. Podanie częściowego tematu: Z wizytą w. II. Zagadka-odczytuję Klasa VId Język polski Scenariusz lekcji języka polskiego w klasie VId SCENARIUSZ LEKCJI Temat: Z wizytą w muzeum Cel ogólny Doskonalenie słownictwa związanego z muzeami.. Cele operacyjne UCZEŃ: Posiada

Bardziej szczegółowo

Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing

Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing http://www.varbak.com/fotografia/olbrzym-zdj%c4%99%c4%87-sie%c4%87-paj%c4%85ka; 15.10.2012 Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing dr Anna Jęczmyk Uniwersytet Przyrodniczy

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z pracy pełnomocnika wojewody opolskiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych za rok 2013

Sprawozdanie z pracy pełnomocnika wojewody opolskiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych za rok 2013 Załącznik Sprawozdanie z pracy pełnomocnika wojewody opolskiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych za rok 2013 1. Liczba spotkań ze środowiskami mniejszości narodowych i etnicznych zorganizowanych

Bardziej szczegółowo

Dzień Kuchni Polskiej. zaproszenie do współpracy

Dzień Kuchni Polskiej. zaproszenie do współpracy Dzień Kuchni Polskiej zaproszenie do współpracy Dzień Kuchni Polskiej jest formą radosnych obchodów Narodowego Święta Niepodległości. To apolityczny ruch społeczny, promujący prywatny i całkowicie osobisty

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Nadrzędnym celem wychowawczym Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE jest wspomaganie

Bardziej szczegółowo

Diagnoza najważniejszych aspektów funkcjonowania kultury w gminie Biały Dunajec

Diagnoza najważniejszych aspektów funkcjonowania kultury w gminie Biały Dunajec Diagnoza najważniejszych aspektów funkcjonowania kultury w gminie Biały Dunajec Czy istnieją w Gminie dokumenty kształtujące jej politykę kulturalną? Czy Gmina stworzyła warunki dla rozwoju kultury oraz

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I. Wprowadzenie... 13. Biblioteka miejsce prezentacji i realizacji tekstu artystycznego... 19

Spis treści. Rozdział I. Wprowadzenie... 13. Biblioteka miejsce prezentacji i realizacji tekstu artystycznego... 19 Spis treści Wprowadzenie... 13 Rozdział I Biblioteka miejsce prezentacji i realizacji tekstu artystycznego... 19 1.1. Biblioteka jako audytorium... 22 1.1.1. Biblioteka publiczna... 23 1.1.1.1. Typy czytelników...

Bardziej szczegółowo

Temat Czas Adresaci Uwagi Jak działa cyfrowa wypożyczalnia miedzyblioteczna książek i czasopism naukowych ACADEMICA - krok po kroku

Temat Czas Adresaci Uwagi Jak działa cyfrowa wypożyczalnia miedzyblioteczna książek i czasopism naukowych ACADEMICA - krok po kroku Zajęcia edukacyjne dla uczniów i studentów Zgłoszenia: promocja@pbw.gda.pl tel. 58 344-01-68 w. 115 Dla studentów pomoc w doborze literatury i porady dotyczące sporządzania bibliografii wskazówki, jak

Bardziej szczegółowo

Czym jest rewitalizacja?

Czym jest rewitalizacja? 10.10.2020_jarocin Czym jest rewitalizacja? System działań, które mają na celu przede wszystkim przywracanie do życia i zrównoważony rozwój określonych terenów, które utraciły swoje dotychczasowe funkcje

Bardziej szczegółowo

Projekt Otwarte Przedszkola został zrealizowany w Zespole Placówek Oświatowych w Zatorach. Byliśmy jedną z nielicznych placówek w powiecie pułtuskim

Projekt Otwarte Przedszkola został zrealizowany w Zespole Placówek Oświatowych w Zatorach. Byliśmy jedną z nielicznych placówek w powiecie pułtuskim Projekt Otwarte Przedszkola został zrealizowany w Zespole Placówek Oświatowych w Zatorach. Byliśmy jedną z nielicznych placówek w powiecie pułtuskim uczestniczących w projekcie. Wzięło w nim udział 48

Bardziej szczegółowo

Akademia Dziedzictwa. Strona 1

Akademia Dziedzictwa. Strona 1 Akademia Dziedzictwa Akademia Dziedzictwa IX edycja, MCK, MSAP UEK, Kraków 2015-2016 Założenia programowo-organizacyjne studiów podyplomowych dotyczących zarządzania dziedzictwem kulturowym: Akademia Dziedzictwa

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI KRESOWYCH. www.bilgoraj21.pl

FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI KRESOWYCH. www.bilgoraj21.pl FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI www.bilgoraj21.pl MIASTO NA SZLAKU KULTUR KRESOWYCH KRESOWYCH 2 KIM JESTEŚMY? lipca 2005 roku ustanowiona została aktem notarialnym Fundacja Obywatelska Przedsiębiorczość

Bardziej szczegółowo

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07. KARTA PROJEKTU Informacje o projekcie Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.2013 Informacje o projektodawcy Nazwa

Bardziej szczegółowo

Uroczystość rozpoczęła się korowodem wieńców dożynkowych przygotowanych przez reprezentacje poszczególnych sołectw.

Uroczystość rozpoczęła się korowodem wieńców dożynkowych przygotowanych przez reprezentacje poszczególnych sołectw. Projekt Dożynki Gminne 2014 został zrealizowany w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 z działania 413 Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju. W ramach projektu w dniu 31 sierpnia

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE MERYTORYCZNE Z WIZYT STUDYJNYCH

SPRAWOZDANIE MERYTORYCZNE Z WIZYT STUDYJNYCH SPRAWOZDANIE MERYTORYCZNE Z WIZYT STUDYJNYCH DO EUROPEJSKIEGO UGRUPOWANIA WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ WEST-VLAANDEREN / FLANDRE-DUNKERQUE-CÔTE D OPALE (20-23.11.2013) ORAZ EURO-INSTITUTU W KEHL (25-28.06.2014)

Bardziej szczegółowo

PROGRAM EDUKACJI PATRIOTYCZNEJ ZESPOŁU SZKÓŁ W NIEBOCKU NA ROK SZKOLNY 2014/2015

PROGRAM EDUKACJI PATRIOTYCZNEJ ZESPOŁU SZKÓŁ W NIEBOCKU NA ROK SZKOLNY 2014/2015 PROGRAM EDUKACJI PATRIOTYCZNEJ ZESPOŁU SZKÓŁ W NIEBOCKU NA ROK SZKOLNY 2014/2015 1 Kształcenie i wychowanie służy rozwijaniu u młodzieży poczucia odpowiedzialności, miłości ojczyzny oraz poszanowania dla

Bardziej szczegółowo

STATUT MUZEUM - ZAMKU W ŁAŃCUCIE

STATUT MUZEUM - ZAMKU W ŁAŃCUCIE Załącznik do Zarządzenia Nr 12 Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 30 grudnia 2005 r. STATUT MUZEUM - ZAMKU W ŁAŃCUCIE I. Postanowienia ogólne 1 Muzeum-Zamek w Łańcucie, zwane dalej Muzeum",

Bardziej szczegółowo

MAŁA AKADEMIA TEATRALNA

MAŁA AKADEMIA TEATRALNA program edukacji kulturalnej dla dzieci z klas IV - VI MAŁA AKADEMIA TEATRALNA Proszę wyobrazić sobie 70-tkę dzieci, które przez dwie godziny bawią się w teatr: słuchają opowieści o historii teatru, oglądają

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Sztuka zarabiania na wypoczynku Aleksandra Ruta Uniwersytet w Białymstoku 8 października 2015 r. Sztuka. zarabiania Sztuka (łac.ars, grec. techne) w starożytności i średniowieczu

Bardziej szczegółowo