Zwrotnica. Nasze psycho-narracje

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zwrotnica. Nasze psycho-narracje"

Transkrypt

1 Zwrotnica Nasze psycho-narracje Z wywiadu z prof.dr hab. Jackiem Wciórką: Na razie jesteśmy na etapie budowania świadomości. Nie tyle chodzi o to, żeby wszyscy zakładali podobne ośrodki (jak MORS-przyp. red.), ale żeby sobie uświadomili, jak bar dzo są im potrzebne. Jak już tę barierę pokonamy, to okaże się, że możliwości organizowania ośrodków jest sporo. Ze wstępu dr n.med. Anny Serafin: Opowieści, w które za chwilę się zanurzymy, są niezwykłe. Pisane własnym życiorysem, własną wrażliwością, nieskażone kanonami poprawnego budowania struktury tekstu i kontrolowanej w nim eskalacji napięcia. Są bolące i budujące. Wzruszają i szokują. Każda na swój sposób odkrywa autentyczny świat przeżyć tych obolałych i wrażliwych, którzy więcej czują i inaczej rozumieją i dlatego bardziej cierpią (prof. A. Kępiński). Autorami narracji jest młodzież (15-25 lat) z Ośrodka Rehabilitacji Socjopsychiatrycznej - MORS w Zagórzu k/w-wy. Patronat medialny: Publikacja sfinansowana ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego. Zagórze k/warszawy 2011

2 Publikacja ZWROTNICA. Nasze psycho-narracje powstała w trakcie realizacji projektu Ja też mam talent. Projekt ten został sfinansowany ze środków Województwa Mazowieckiego w ramach konkursu ofert na realizację w formie wspierania zadań z zakresu rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych będących w 2011 roku w dyspozycji Samorządu Województwa Mazowieckiego. Konkurs został ogłoszony przez Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej. Zwrotnica to efekt pracy młodzieży z zaburzeniami psychicznymi z Modelowego Ośrodka Rehabilitacji Socjopsychiatrycznej - Hostel/MORS w Mazowieckim Centrum Neuropsychiatrii. Autorzy, przy wsparciu Zespołu Projektowego, w ciągu pięciu miesięcy twórczej pracy stworzyli tę, mamy nadzieję, unikalną publikację. Projekt Ja też mam talent jest spójny z nowoczesnymi tendencjami w rehabilitacji osób z zaburzeniami psychicznymi i wpisuje się w Narodowy Program Zdrowia na lata i Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego. Projekt Ja też mam talent został przygotowany i był realizowany przez Stowarzy szenie na Rzecz Wsparcia i Rozwoju PROGRES, działające przy Hostelu w Zagórzu. Kolegium Redakcyjne: Agnieszka, Anastazja, Ania, Andrzej, Eleni, Ewelina, Julia, Kamil, Kasia, Klara, Marta, Oliwia, Rachel, Sabina, Juliusz Ćwieluch, Seweryn Kasprzak, Anna Salwa, Anna Serafin, Oprawa Artystyczna: Ania, Andrzej, Asia, Ewelina, Honorata, Kasia, Kuba, Krysia, Michał, Oliwia, Rachel, Tomasz Stępniewski Projekt graficzny: Tomasz Chmiel Korekta: Izabela Kowalczyk Druk: DeSign FACTORY Hostel / MORS w Zagórzu k/warszawy Wiązowna tel wew Spis treści WPROWADZENIE...5 Zwrotnica w Mazowieckim Parku Krajobrazowym Anna Serafin...6 Kroki milowe MORS - Anna Salwa...13 Piramida barier. Wywiad z prof. Jackiem Wciórką Juliusz Ćwieluch...16 Rozdział I PSYCHO-NARRACJE...27 Berło - Anastazja...28 Demony na smyczy - Anna...29 Zwrotnica - Eleni...34 Moja Zwrotnica - Klara...35 Surrealizm naprawdę - A.O...50 Na rozdrożu - Andrzej...51 Pierwsze próby latania - Anna...56 Trzy tematy - Anastazja...57 Nikomu się to nie śniło - Eleni...60 On - Agnieszka...65 Wybrałam życie - Julia...72 Jak zresztą zawsze - Rachel...91 Pociąg nadziei - Marta...95 Teraz jestem w Hostelu - Kamil...98 Jutrzenka - Kasia Tryptyk o tym co czuję - Sabina Matka Teresa w podartych rajstopach - Oliwia Tajemniczy Goście - Kasia Psycholandia. Nasze psychofantazje - autor zbiorowy Rozdział II FOTO-NARRACJE Rozdział III ANSE LEROY ( ) - ekspert socjopsychiatrii w Danii I mojej zwrotnicy na imię Anse... - Anna Serafin ICCD z Nowego Yorku o Anse Leroy Tłumaczenie Komunikatu ICCD - Tomasz Stępniewski Mission Impossible Wizualizacja MORS STANDARDY MORS - Zespół MORS w Zagórzu Słowniczek Agnieszka Czechowska...148

3 WPROWADZENIE

4 Wprowadzenie Zwrotnica w Mazowieckim Parku Krajobrazowym O nowoczesnej psychiatrii, tzw. pośrednich formach wsparcia, o MORS-ie, o chorowaniu i zdrowieniu, o ZWROTNICY i jej autorach opowiada dr n.med. Anna Serafin, kierownik Hostelu dla młodzieży z zaburzeniami psychicznymi w Zagórzu Zwrotnica w Mazowieckim Parku Krajobrazowym Opowieści, w które za chwilę się zanurzymy, są niezwykłe. Pisane własnym życiorysem, własną wrażliwością, nieskażone kanonami poprawnego budowania struktury tekstu i kontrolowanej w nim eskalacji napięcia. Są bolące i budujące. Wzruszają i szokują. Każda na swój sposób odkrywa autentyczny świat przeżyć tych obolałych i wrażliwych, którzy więcej czują i inaczej rozumieją i dlatego bardziej cierpią (w nawiązaniu do dedykacji Profesora Kępińskiego w jednej z Jego monografii - dla osób interesujących się zdrowiem psychicznym książek prawdziwie wyjątkowych). W ZWROTNICY pokazujemy świat młodych osób z diagnozami psychiatrycznymi. Ci młodzi ludzie po trudnych doświadczeniach choroby psychicznej przestawiają się na inny tor - Q zdrowiu. Narracje te zostały jakby zatrzymane w kadrze (opisane i sfotografowane), by teraz znów toczyć się dalej. Ich autorzy opisują swoje sposoby przekładania życiowych wajch właśnie na zdrowienie (ang. recovery w dobie naszej unijnej prezydencji wtrącenie europejskich wyrażeń jest chyba zgodne z duchem czasów i modernizacyjnymi tendencjami, ale oczywiście jest to kwestia dyskusyjna). Mają oni lat i za sobą na ogół pobyty na oddziałach psychiatrycznych (od 0 do 14!!!). Zebrane psycho-auto-narracje są bardzo różne (i w swojej treści i w formie); zbudowane ze strzępków wspomnień, z wyciągniętych z szuflady zapisków, z retrospektywnej refleksji, z nowoczesnego dokumentu, jakim staje się blog, a nawet z bieżącego automonitoringu nasilających się objawów. Autorami opowieści są młodzi ludzie z Hostelu - Ośrodka Rehabilitacji Socjopsychiatrycznej dla młodzieży z zaburzeniami psychicznymi w Zagórzu Socjopsychiatria jest stosunkowo nowym terminem w literaturze przedmiotu, tym bardziej u nas, gdzie Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego ma dopiero przestawić tor myślenia na model środowiskowy. Obecnie w wielu krajach europejskich realizowany jest właśnie środowiskowy model opieki psychiatrycznej i rozwijane są tam różne formy wsparcia i opieki pośredniej, w tym również hostele. Profesor Jacek Wciórka, przewodniczący Zespołu, który opracował Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego, mówi w wywiadzie zamieszczonym przed psycho-narracjami właśnie o wizji pomocy osobom z zaburzeniami psychicznymi w Polsce i o innych ważnych problemach związanych ze zdrowiem psychicznym. Nasz Hostel w Zagórzu od początku podążał za aktualnymi trendami w nowoczesnej psychiatrii, szczególną wagę przywiązując do takich, coraz bardziej przyjętych również i u nas pojęć, jak: empowerment, dialogue, progress, participation, motivation, innovation, international cooperation i oczywiście recovery. 7 8

5 Wprowadzenie Zwrotnica w Mazowieckim Parku Krajobrazowym Ośrodek powstał z inspiracji rozwiązań skandynawskich, gdzie poszpitalna opieka dla młodzieży z zaburzeniami psychicznymi ma już stosunkowo długą tradycję. Dzięki wsparciu merytorycznemu duńskiego eksperta socjopsychiatrii dr Anse Leroy, otwartości Dyrekcji Mazowieckiego Centrum Neuropsychiatrii i Rehabilitacji Dzieci i Młodzieży, przychylności Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego oraz finansowaniu przez NFZ stworzyliśmy w Zagórzu miejsce, w którym młody człowiek ma możliwość odzyskania zabranej mu przez chorobę psychiczną równo wagi. Już sam budynek Hostelu, nowoczesny, a jednocześnie kame ralny, całkowicie wtopiony w Mazowiecki Park Krajobrazowy, stwarza atmosferę sprzyjającą zdro wieniu. Nasz Hostel ma dziś już swoją ośmioletnią historię i nagromadzone doświadczenia w zakresie pomocy wielu młodym ludziom. Szcze gólnie intensywnym okresem były lata reali zacji w Hostelu unijnego projektu EQUAL, kiedy to ośrodek funkcjonował, jako MORS - Modelowy Ośrodek Rehabilitacji Socjopsychiatrycznej. Stąd nazwy MORS i Hostel stosowane są w tekstach zamiennie. W 2007 r. MORS uzyskał prawo posługiwania się europejskim logo Równe szanse dla wszystkich. W 2009 r. otrzymaliśmy Dyplom Uznania za dobrą praktykę w dziedzinie ochrony zdrowia w ogólno polskim konkursie Innowacja dla Zdrowia. MORS jest miejscem wielowymiarowym: tu splatają się poczucie bezpieczeństwa i stawianie sobie realnych wyzwań, dialog, przyjaźń, tole rancja, przynależność i aktywność, nowe doświadczenia, demokracja, nauka szkolna i uczenie się życia, poczucie humoru, wykorzystywanie swoich kompetencji i odkrywanie potencjału, ciepło, serdeczność, ale i określone ramy i granice, farmakoterapia, doradztwo zawodowe oraz wolontariat, zwykłe, codzienne obowiązki, radość oraz radzenie sobie z objawami i z czasem wolnym. W splocie tego wszystkiego mieszkaniec Ośrodka uczy się odpowiedzialności, dążenia do wyznaczonych sobie celów, nawiązuje kontakty, przebywa w grupie, dyskutuje przy wspólnych posiłkach o tym, jak, mimo wszystko, smakować życie. Każdy z nich ma indywidualne wsparcie terapeutów szyte na swoją miarę. I z czasem, bogatszy o różne pozytywne doświadczenia, coraz szerzej postrzega otaczający nas świat, coraz więcej się w niego angażuje, coraz lepiej sobie z nim radzi i coraz bardziej świadomie bierze aktywny udział we własnym zdrowieniu. To zaangażowanie określa się w psychiatrii właśnie terminem empowerment. 9 10

6 Wprowadzenie Zwrotnica w Mazowieckim Parku Krajobrazowym W Zagórzu można wzmocnić swoje siły psychiczne i fizyczne, odnaleźć się wśród rówieśników, podjąć naukę w lokalnym liceum lub w warszawskiej szkole zawodowej, a może nawet rozpocząć studia na wymarzonej uczelni. Mieszkaniec Hostelu powoli wychodzi z izolacji w społeczną aktywność. Pojawia się światełko w tunelu - perspektywa powrotu do swojego naturalnego środowiska. Natura chorób psychicznych jest jednak taka, że mają one tendencje do nawrotów. Wiadomo, że odpowiednie wsparcie znacznie zmniejsza to ryzyko. A Hostel taką ma właśnie spełniać rolę. Wiele z przebywających w takim ośrodku osób dobrze wie, co to jest lęk, urojenia, halucynacje czy depresja. Objawy te często powodują izolację, rezygnację, bezsilność, przerywanie nauki czy pracy, a nawet zachowania destrukcyjne, łącznie z próbami samobójczymi. Choroba psychiczna jest niewątpliwie sytuacją szczególnie trudną dla młodego człowieka, lecz również i dla jego otoczenia. W trakcie leczenia na oddziale psychiatrycznym objawy powoli ustępują. Pojawia się chęć powrotu do domu i szkoły. Jednak powrót ten okazuje się wyjątkowo trudny. W obawie przed światem izolacja znów się pogłębia objawy znów się nasilają i znów szpital... Czym jest choroba psychiczna i zdrowienie oraz czy Hostel staje się zwrotnicą w życiu jego mieszkańców - o tym jest właśnie ta publikacja. Przygotowania tych auto-narracji były chwilą zatrzymania się, refle ksji nad sobą, swoim chorowaniem, pochyleniem się nad kartką papieru, by wykorzystać zepchnięte przez lęk zapomniane możliwości. W swoich tekstach autorzy dopuścili do głosu nie tylko własną wrażliwość i literackie talenty, ale również swoje (często całkiem realne) marzenia. Te głosy okazywały się nawet silniejsze niż głosy chorobowe (halucynacje). Liczyła się koncentracja na własnym potencjale, a nie na chorobie i jej objawach. Również sama ZWROTNICA przestawiała myślenie autorów na tor zdrowienia i Q społeczeństwu. Kolegium Redakcyjne, składające się z autorów publikacji i realizatorów Projektu*, wspólnie pracowało nad tekstami, jednak wszelkie ingerencje były raczej sugestiami i komentarzami, które autorzy uwzględniali w stopniu im odpowiadającym. Kolegium to pełniło funkcję akuszera, który przede wszystkim nie może zaszkodzić, pomaga tam, gdzie można ulżyć i bardzo dba o to, by po drodze nic złego się nie wydarzyło. Bo ryzyko pogorszeń i nawrotów choroby psychicznej karmi się stresem. A wtedy potwory atakują. Mam nadzieję, że sam podtytuł - NASZE PSYCHO-NARRACJE, zaciekawia i przygotowuje Czytelnika na spotkania z wyjątkowymi autorami i że te auto-opowieści pomogą Czytelnikowi poznać świat młodych osób z zaburzeniami psychicznymi, jak również zrozumieć związane z nimi ogromne emocjonalne i socjalne konsekwencje. Mam również nadzieję, że publikacja ta przyczyni się do koniecznej, już i u nas, szerokiej debaty na ten temat. Tak powstawał MORS... * Publikacja w ramach Projektu Ja też mam talent finansowanego ze środków Samorządu Wojewó dztwa Mazowieckiego 11 12

7 Te nasze liczne redakcyjne spotkania przy kawie miały w sobie klimat, z którym trudno dziś nam się rozstać. Teraz zastępują go jednak radość i satysfakcja, że cel został osiągnięty. A do celu dojechaliśmy nie tylko w dobrym formach, ale i na czas zapraszam więc do środka Zwrotnicy! Będąc pod głębokim wrażeniem tych opowieści - Ania Serafin P.S Chciałabym bardzo podziękować Młodzieży za te nasze Kolegia Redakcyjne, za indywidualną pracę nad tekstami, za pełne zaangażowanie w Projekt i w opowieści o sobie, za okazane wzajemne zaufanie, za szczerość, otwartość, za cierpliwość i delikatność, ale także za konstruktywną krytykę, za te osobiste foto-narracje, jak również za zrozumienie potencjalnej wartości społecznej takiej publikacji. Za to, że mamy naszą ZWROTNICĘ. Wspólna realizacja tego Projektu z Anią Salwą - psychologiem, Sewerynem Kasprzakiem - terapeutą zajęciowym, Tomkiem Chmielem psychologiem i wolontariuszem Tomkiem Stępniewskim oraz czuwającym nad nami, byśmy nie wypadli z torów, red. Julkiem Ćwieluchem była dla mnie prawdziwą przyjemnością. A może c.d.n.? Zagórze k /W-wy Wprowadzenie Kroki milowe MORS Kroki milowe MORS 2001 Decyzja Dyrekcji Mazowieckiego Centrum Neuropsychiatrii i Rehabilitacji Dzieci i Młodzieży w Zagórzu k/warszawy o możliwości utworzenia w strukturach Centrum Hostelu dla młodzieży z zaburzeniami psychicznymi (w oparciu o doświadczenia duńskie). Wpisanie do Statutu Centrum: Hostel - Ośrodek Rehabilitacji Socjopsychiatrycznej Adaptacja budynku przeznaczonego na Hostel (finansowana przez dr Anse Leroy / The European House z Danii i Association Femmes d Europa z Belgii 2003 Otwarcie Hostelu Domus Zagórze i rozpoczęcie rehabilitacji socjopsychiatrycznej 9 młodych osób z zaburzeniami psychicznymi ze spektrum schizofrenii Przygotowanie aplikacji do Programu Inicjatyw Wspólnotowych EQUAL - projekt PROGRES - Skoordynowane Partnerstwo: Pierwsze Zatrudnienie Celem Socjopsychiatrycznej Rehabilitacji Decyzja EQUAL o akceptacji projektu PROGRES (w partnerstwie - Fundacja Domus Europaea, Mazowieckie Centrum Neuropsychiatrii i Rehabilitacji Dzieci i Młodzieży, Zespół Szkół Specjalnych w Zagórzu oraz z partnerami z: Danii, Szwecji, Niemiec i Austrii) Plany architektoniczne dla rozbudowy Hostelu w MORS/ Modelowy Ośrodek Rehabilitacji Socjopsychiatrycznej (finansowane przez duńską Fundację Grete Mikaelsen)

8 Wprowadzenie Kroki milowe MORS Realizacja Projektu ( ); laboratorium dobrej praktyki MORS w ramach Projektu PROGRES / EQUAL 2006 Rozbudowa MORS (finansowana przez Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego oraz EQUAL) Oficjalne otwarcie nowej siedziby MORS (dla 20 osób). Przyznanie modelowi MORS loga Równych Szans dla Wszy stkich. Wypracowanie STANDARDÓW MORS Wydanie publikacji MORS model, który warto powielać z rekomendacją konsultanta krajowego prof. dr hab. Ireny Namysłowskiej oraz Albumu fotograficznego MORS w obiektywie Progresywnej Grupy Fotograficznej seminarium zamykające projekt PROGRES (z udziałem wielu gości). Prezentacja modelu MORS na XIV Światowym Kongresie Psychiatrów w Pradze Dalsza działalność MORS w ramach oferty Hostel Utworzenie przy MORS Stowarzyszenia na Rzecz Wsparcia i Rozwoju PROGRES. Przyznanie przez kapitułę ogólnopolskiego Konkursu Innowacja dla Zdrowia Dyplomu Uznania dla MORS za Dobrą praktykę w dziedzinie ochrony zdrowia Realizacja rocznego projektu BZZZ w ramach unijnego programu Youth in action Przekształcenie Centrum w NZOZ Realizacja projektu Ja też mam talent finanso wanego ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego Wydanie publikacji ZWROTNICA. Nasze psychonarracje Promocja publikacji ZWROTNICA. Nasze psychonarracje w Traffic Club w Warszawie. Dalszy rozwój Hostelu w oparciu o doświadczenia z Uniwersytetu w Edynburgu/Szkocja i współpracę z Danią. W Hostelu ważną funkcję, obok wieloprofesjonalnego Zespołu, pełnią wolontariusze/praktykanci. Współpraca z wieloma ośrodkami w kraju i za granicą, w tym z: 1. Uniwersytetem Warszawskim - w ramach projektu unijnego Ini cjatywa Korczakowska 2. Akademią Pedagogiki Specjalnej, 3. Instytutem Psychiatrii i Neurologii. Konsultanci merytoryczni Hostelu: dr Anse Leroy, ekspert socjopsychiatrii z Danii prof. Maria Załuska, kierownik IV Kliniki Psychiatrii, Instytut Psychiatrii i Neurologii. Finansowanie Bieżąca działalność Hostelu jest finansowana z Narodowego Funduszu Zdrowia. Dofinansowywania - w ramach projektów realizowanych przez Stowarzyszenie na Rzecz Wsparcia i Rozwoju PROGRES. Anna Salwa 15 16

9 Wprowadzenie Piramida barier. Wywiad z prof. Jackiem Wciórką Piramida barier Prof. Jacek Wciórka psychiatra, kieruje I Kliniką Psychiatryczną w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, jest konsultantem woje wódzkim w dziedzinie psychiatrii na Mazowszu, współredagował Narodowy Program Ochrony Zdro wia Psychicznego i obecnie uczestniczy w jego wdrażaniu, przewodniczy Komisji Reformy Opieki Psychiatrycznej Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, redaguje kwartalnik Postępy Psychiatrii i Neurologii oraz dwumiesięcznik Psychia tria po Dyplomie, opublikował szereg artykułów z zakresu psychiatrii klinicznej i społecznej. Panie profesorze jak to jest, że chorzy psychicznie właściwie nie istnieją społecznie, a jednocześnie stanowią całkiem spory odsetek populacji? Prof. Jacek Wciórka, psychiatra, konsultant wojewódzki na Mazowszu - Czasem cierpią w milczeniu i nikt nie wie, w jakim naprawdę są stanie. Czasem funkcjonują na pograniczu, jako trochę niezwyczajnie zachowujący się ludzie, ale tolerowani. A czasem po prostu żyją pod opieką rodzin lub samotnie i nie korzystają z tych możliwości pomocy, które są. Nie przebijają się ze swoimi potrzebami. A co na ich temat mówią statystyki. Ja słyszałem o takich, które ogólną liczbę osób dotkniętych różnego rodzajami schorzeń psychicznych szacują aż na około 5 procent. - Te szacunki są różne i dosyć przybliżone. Tym bardziej, że skala tak zwanych niezaspokojonych potrzeb, potrzeb nieodkrytych jest spora. W przypadku niektórych zaburzeń psychicznych jak np. choroby afektywne czy schizofrenia, mniej więcej połowa tej cierpiącej populacji nie zgłasza się ze swoimi potrzebami. Stanowią grupę ludzi, których potrzeby zdrowotne pozostają niezaspokojone. Jeżeli do specjalisty nie dociera młody człowiek, to znaczy, że na przeszkodzie stoi rodzina. Albo nie umie mu pomóc, albo nie chce umieć. - Rodzice często mają w głowie obawę przed naznaczeniem, napiętnowaniem, stygmatyzacją. Balastu, który może boleśnie dotykać i obciążać młodego człowieka. I starają się mu tego zaoszczędzić. Wydaje im się, że w ten sposób chronią swoje dziecko. Myślę, że w odczuciu wielu ludzi pójście do psychiatry jest decyzją niemal straceńczą. Traktowane jest, jako ostateczność. Częściej wykorzystywane są inne, potencjalne źródła pomocy, tkwiące na przykład w rodzinie, w innych specjalistach. Czasem jest to psycholog, bywa ksiądz, jakiś terapeuta. Liczą, że to się samo wyleczy? - Skala niewiedzy na temat chorób, zaburzeń psychicznych jest przeogromna. Myślę, że rzeczywiście wielu ludzi czeka, że to się samo rozwiąże, bo przecież natura wszystko rozwiązuje. Duża grupa oczekuje pomocy od lekarzy, byle nie byli to psychiatrzy. No i jak, rozwiązuje się samo? - Czasem tak. Są na świecie badania, z których wynika, że możliwe są mikrokryzysy zdrowotne, które właściwie przemijają bez echa. Jednak trudno powiedzieć i prognozować, które z zapowiadających objawów zwiastunowych przekształcą się w poważniejszy kryzys, a które przy pomocy jakiś niespecjalistycznych mechanizmów radzenia sobie ulegną przezwyciężeniu. Po przeczytaniu Schizofrenii Kępińskiego odnalazłem u siebie szereg objawów schizofrenii wieku szkolnego. Ale czy rzeczywiście działo się ze mną coś złego, czy po prostu ciężej wchodziłem w dorosłość? - Problem polega na tym, że tak zwane objawy zwiastunowe, zapowiadające poważny kryzys, są bardzo niespecyficzne. Czasami nawet łatwe do zbagatelizowania. Niepokój, zaburzenia snu, niemożność koncentracji, trudności w podołaniu obowiązkom. Natomiast, kiedy zaczynają się te specyficzne trudności, które już wszystkich stawiają wobec konieczności reakcji, to już jest właściwie trochę za późno

10 Wprowadzenie Piramida barier. Wywiad z prof. Jackiem Wciórką Na jakie sygnały rodzic powinien zwrócić uwagę? - Na każde, które wyraźnie utrudniają funkcjonowanie młodemu człowiekowi. Problem polega na tym, że obawa przed stygmatyzacją jest często silniejsza, niż obawy o zdrowie dziecka. Dlatego na świecie te ośrodki, które zajmują się interwencją w tych wczesnych, zapowiadających fazach różnych zaburzeń, są zwykle organizowane tak, żeby nie wisiał nad nimi szyld psychiatrii. I wtedy okazuje się, że można wyłowić znacznie więcej problemów i je w porę rozwiązać. Udzielić takiego wsparcia, które zapobiegnie przekształceniu zapowiedzi kryzysu w rozwinięty kryzys psychotyczny. Ten strach dotyczy całej populacji. Wojskową klinikę psychiatryczną trzeba było przemianować na klinikę stresu bojowego, bo żołnierze nie chcieli się tam leczyć. Czy możemy wskazać pulę sygnałów, które oznaczają konieczność konsultacji z psychiatrą? - Mówiąc najprościej, kiedy rodzice przestają rozumieć zachowanie dziecka. Kiedy ono komunikuje im różne swoje potrzeby w sposób, którego dotąd nie obserwowali. Kiedy mówi, że, na przykład: czuje się śledzone, prowokowane, przerażone lub zrozpaczone, albo gdy mówi do siebie, zamyka się w sobie, łatwo rozdrażnia się, unika ludzi, traci zainteresowanie szkołą, rówieśnikami. Od razu zaczynamy od psychiatry? - Tak byłoby najlepiej. Ale zdaję sobie sprawę z tego, że to nie jest łatwa decyzja. Dlatego można spróbować zacząć od ośrodków wczesnej interwencji. To może być szkolny psycholog, specjalista z poradni interwencji kryzysowej. Ale w większości tych miejsc będzie to pomoc doraźna. A w takich sytuacjach potrzeba zdecydowanej oceny, wdrożenia właściwego postępowania. Pokonać strach przed wizytą u psychiatry to jedno, a dostać się do niego to drugie. Jaka jest dostępność psychiatrów dziecięcych? - Fatalna. W niektórych województwach nie ma praktycznie miejsc, do których można by się zgłaszać z dziećmi czy młodzieżą. Psychiatria dzieci i młodzieży cierpi na ogromny niedostatek specjalistów. To jeden z powodów, dla których ta dostępność jest taka kiepska. To jest kryzys na zamówienie. Jeszcze niedawno droga edukacji specjalistów była potwornie wydłużona. - Teraz teoretycznie nie ma już tego problemu. Od kilku lat psychiatria dzieci i młodzieży funkcjonuje jako odrębna specjalizacja, więc nabór może być już po studiach. Natomiast nabór na tę specjalizację nie jest oszałamiająco duży. Ostatnio i na psychiatrię dorosłych, i na psychiatrię dziecięcą uzyskiwaliśmy w województwach pojedyncze miejsca rezydenckie. Nie ma się też specjalnie gdzie szkolić, bo placówek dziecięcych i młodzieżowych jest bardzo niewiele. Mam nadzieję, że teraz będzie lepiej. To co ma zrobić rodzic, w którego województwie nie ma takiego specjalisty, czy on może pojechać na przykład do Warszawy? - Może. Ale najlepiej zrobi, na początek idąc do psychiatry dla dorosłych, który poradzi sobie z wieloma kłopotami. Być może nie ze wszystkimi i nie z taką łatwością, ale poradzi sobie. Przez lata w psychiatrii dzieci i młodzieży funkcjonowało całe grono kolegów z dorosłej psychiatrii i radzili sobie. Stygmatyzacja to tylko jedna z barier. Myślę, że zasadniczą jest przekonanie, że przecież dzieci nie chorują psychicznie. - Niestety, to fałszywe przekonanie. Większość poważnych chorób może zaczynać się całkiem wcześnie, właśnie w wieku młodzieżowym. Małe dzieci też czasami chorują. Nie są to sprawy częste. Dzieci chorują inaczej, ale też chorują psychicznie. Kiedy już dziecko wpadnie w chorobę, najważniejsze to trafić do specjalisty. A później? - Mieć oparcie. Dziecku potrzebne jest oparcie w rodzicach. A rodzicom jakieś wsparcie fachowe, np. psychologiczne. Nie jest łatwo udźwignąć 19 20

11 Wprowadzenie Piramida barier. Wywiad z prof. Jackiem Wciórką ciężar choroby własnego dziecka, zwłaszcza w takim wczesnym okresie życia. To rodzi rozmaite odczucia, analizowanie czy nie popełniłem błędu. Można się jeszcze spotkać z oskarżeniami, że to rodzice są winni, że dziecko odziedziczyło chorobę po nich. Albo, że popełnili jakieś błędy wychowawcze. Wyniki badań kwestionują te twierdzenia. Ale był taki okres, kiedy rodzice doświadczali presji różnych oskarżeń. To może być jeden z powodów, dla których niechętnie ujawniają chorobę dziecka. Niezależnie od wszystkich teorii psychiatrycznych, rodzi to w nich poczucie winy i potrzeby analizowania swoich potencjalnych błędów. Biorą na swoje barki poważne obciążenie. Samemu trudno je przezwyciężyć. Trzeba sięgnąć po pomoc. Moje kilkuletnie doświadczenie w kontaktach z młodzieżą dotkniętą chorobą wskazuje, że wiele rodzin nakłada na dzieci dodatkowy ciężar wstydu i milczenia o swoich przeżyciach. To jeszcze bardziej utrudnia im powrót do normalności? - No tak, bo uczą, że ich cierpienie jest jakieś be, że nie można z tym cierpieniem poradzić sobie w taki sposób, w jaki człowiek radzi sobie z różnymi innymi problemami zdrowia. Rozumiem tych rodziców. Z badań wynika, że siedemdziesiąt procent Polaków sądzi, że to są choroby, których należy się wstydzić i je ukrywać. To oczywiście powoduje, że wczesna interwencja jest bardzo trudna. W efekcie do specjalisty chorzy docierają najczęściej za późno. Kiedy już naprawdę nie da się ukryć objawów. A cierpienie bez pomocy utrwala dysfunkcjonalne sposoby reagowania. A jaka jest zależność pomiędzy chorobą psychiczną u młodzieży a próbami samobójczymi? - Większość zaburzeń psychicznych niewątpliwie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem prób samobójczych młodzieży w stosunku do ogólnej populacji. Najbardziej niepokojący jest rosnący trend występowania tego zjawiska. Kiedyś ryzyko samobójstwa w młodszym wieku nie było tak duże. Co się zmieniło? - Właściwie nie mam podstaw badawczych, żeby tu cokolwiek twierdzić na pewno. Moim zdaniem, można wysuwać cały szereg hipotetycznych pomysłów wyjaśniających. Na przykład wskazujących na bezradność wobec życiowych przeciwności. Współczesny, kulturowy postulat wychowawczy sugeruje, że życie ma być pasmem pomyślności i sukcesów, że sukces jest miarą udanego życia. Nie ma miejsca na niepowodzenia. Życie jak w serialu? - Wszyscy są piękni, zdolni, ładni. Mieszkają bogato, żyją bez trudności, bez trosk materialnych, bez żadnych trosk. Jeśli mają kłopoty, to wybrać z kim związać się dziś, a z kim jutro. Wychowany na tej iluzji młody człowiek skonfrontowany potem z rzeczywistością bardzo szybko zostaje przez nią sponiewierany. Nikt go nie uczył jak sobie radzić w trudnych życiowych sytuacjach. Serialowa iluzja zamyka wielu młodym ludziom klarowny dawniej przekaz dotyczący ich przyszłości. Nie ma jasnej, prostej i cenionej ścieżki rozwoju życiowego typu - szkoła, praca, rodzina. Załamało się, czy może raczej zakwestionowano wiele tradycyjnych wartości związanych z życiem rodzinnym, oparciem w świecie wiary. Wszystko wydaje się wątpliwe, a rozsądny optymizm życiowy jakby zawodzi. Praca - jak będzie. Szkoła - jak się dostaniesz. Dorosłość nie jest już zachęcającym okresem życia. A raczej takim, który by się chętnie oddalało. I to toruje drogę do gwałtownych reakcji lub łatwych pocieszeń, na przykład za pomocą substancji uzależniających. A to skraca drogę do dramatu. Trzeba też pamiętać, że ogromna część młodych ludzi żyje w trudnych warunkach. Biednie, w dużym niedostatku. To również rodzi dramaty. Strefa ubóstwa w Polsce to aż dwa miliony ludzi. - Ich problemy są niedostrzegane. Nie ma ich wśród priorytetów społecznych. Dominuje hasło, że ten, któremu się nie powodzi, jest niedojdą. Nie umiał, albo nawet nie chciało mu się, zostać człowiekiem sukcesu. A przecież to jest głęboko nieprawdziwe

12 Wprowadzenie Piramida barier. Wywiad z prof. Jackiem Wciórką Wydaje mi się, że próby samobójcze wśród młodych ludzi mogą mocniej dotyczyć tych z dobrych warunków. - Oni żyją z kolei pod silną presją wymagań i oczekiwań. Muszą nie tylko osiągnąć pułap swoich rodziców, ale wskoczyć co najmniej o oczko wyżej. Jak języki obce to od razu najlepiej pięć. Jak szkoła to najlepsza. Jak praca to w renomowanej firmie. Ciągle czują presję, że ma być więcej, lepiej. Trudno się dziwić, że nie wytrzymują. Proszę zwrócić uwagę, jak bardzo słabą płcią stali się dziś młodzi mężczyźni. Coraz częściej unikają ojcostwa, odpowiedzialności. Przez życie przemieszczają się jakby siłą rozpędu, bezwładnie. Niektórzy reagują rozczarowaniem, popadają w bierność i rezygnację, co czasem kończy się zamachem samobójczym. Jest jeszcze jeden czynnik. Niektórzy przed problemami uciekają w narkotyki. Z obserwacji Pana kolegów wynika, że część chorych stosuje je nawet jako rodzaj domowej terapii. Czy marihuana może wyleczyć nas np. z lęków, jak usłyszałem od jednego z młodych ludzi? - Dawniej ludzie pili. Teraz sięgają również po narkotyki. To przynosi chwilową ulgę, ale potem powoduje podwojenie problemów. Poza problemem zmartwień, które miały być uspokojone, pojawia się problem nadużywania. A przede wszystkim poważnych następstw. Orędownicy uwalniania konopi nie mówią o konsekwencjach. Zapewne jest grupa ludzi, która może używać ich i twierdzić, że wszystko jest świetnie. Ale z naszych obserwacji wynika też coś innego. Spora część naszych pacjentów to ludzie, którzy eksperymentowali i okazuje się, że nie było to obojętne dla ich zdrowia. Zresztą wiemy to również z różnych badań. Ryzyko epizodu psychotycznego, a czasem nawet długotrwałego kryzysu, jest dwukrotnie większe u osób, które sięgały po substancje uzależniające zachwalane jako nieszkodliwe. Uderzyliśmy już w piersi rodziców, społeczeństwa, piewców marihuany. Myślę, że psychiatria musi uderzyć również w swoje piersi. Polskie szpitale psychiatryczne jeszcze nie są w XXI wieku. - W różnych krajach różnie to wygląda. Są takie, gdzie oferta jest przyjazna, a formy leczenia godziwe. Wiele naszych oddziałów psychiatrycznych funkcjonuje w warunkach, które trudno uznać za godziwy sposób leczenia poważnych kryzysów psychotycznych. Gdyby ludzie widzieli, że hospitalizacja psychiatryczna nie wiąże się z wysłaniem człowieka na egzystencjalny i społeczny Berdyczów, z pewnością strach przed tą chorobą nie byłby tak wielki. Na szczęście w przypadku psychiatrii młodzieżowej potrzeba hospitalizacji występuje rzadko. Ambulatorium leczy taniej, nie zrywa więzi, nie pogłębia stresu. Tylko, że nawet ta oferta jest bardzo ograniczona, a terminy zatrważające. - No tak. W nagłych przypadkach zostaje więc tylko ten oddział psychiatryczny - na ogół źle wyposażony, zatrudniający zbyt małą liczbę specjalistów, pracujący w złych warunkach lokalowych. Bardzo często oddalony od domu, rodziny, od wsparcia emocjonalnego i to jest dramat. Dlatego to, co robi pani doktor Anna Serafin, jest tak potrzebne. Byłem przy tym, jak rodził się MORS. Widziałem związane z nim nadzieje. Ośrodek miał być modelowy i jest. Ale na modelu się skończyło. - Modelu zachęcającym, ale ledwo żywym. Ciągle są kłopoty, kto to będzie dalej finansował, bo to się nie mieści w standardowej ofercie. Zdaje się, że zagrożenie likwidacją jest cały czas realne. Duńczycy, którzy uchodzą za kraj najlepiej opiekujący się swoimi chorymi psychicznie, stawiają na takie ośrodki. To naród oszczędny, a jednak na taką pomoc pieniędzy im nie szkoda. Dlaczego? - Bo oni dostosowują formę swojego działania i oddziaływania do potrzeb młodych ludzi. Robi się tam coś ciekawego. Jest środowisko, jest społeczność terapeutyczna, to nie ma charakteru szpitala psychiatrycznego. Nie ma tego szyldu, nie ma złych nawyków. Takie ośrodki z reguły zajmują się tymi, którzy już wychodzą z kryzysu. Ten najgorszy okres mają za sobą, ale muszą na nowo odnaleźć się w życiu, uporządkować swoje emocjonalne kłopoty. Statystyka pokazuje, że spora część młodzieży z zaburzeniami psychicznymi po kilku hospitalizacjach nie jest w stanie zdobyć wykształcenia

13 Wprowadzenie Piramida barier. Wywiad z prof. Jackiem Wciórką Nawet, jeśli zostaną wyleczeni, to na starcie wypadają poza społeczny nawias. System bez opieki poszpitalnej w zasadzie nastawiony jest produkowanie klientów opieki społecznej. - Niestety, nie dotyczy to tylko młodzieży. Właściwie cały system opieki psychiatrycznej tak działa. Z powodu braku środków jesteśmy nastawieni na doraźne łatanie czyjegoś stanu zdrowia. Na tworzenie choremu dalszej perspektywy póki co nie starcza już pieniędzy i woli organizacyjnej. W przypadku MORS-a pomysł się znalazł, pieniądze też. Są wyniki, a nie ma woli, żeby te dobre wzorce promować. - W Anglii obliczono, że jeden funt wydany na rozsądną, wczesną promocję zdrowia psychicznego dzieci pozwala zaoszczędzić siedem funtów, które trzeba by wydać później na leczenie i inne następstwa choroby, której nie udało się zapobiec. Słowem taniej jest dać wędkę? - Jeśli nie udaje się pomóc w zmaganiu z chorobą, człowiek żyje w jej cieniu przez kolejnych 30, 40 lat. I jest coraz bardziej uzależniony, wręcz skazany na pomoc państwa. Zamiast pomóc mu zostać obywatelem (i podatnikiem), czynimy go klientem innych podatników. Jeden z pierwszych chłopców, którzy trafili do MORS-a, jako swoje osiągnięcie podawał nauczenie się robienia herbaty. W szpitalu dostawał gotową herbatę. Tradycyjne prowadzenie chorych czyni ich nie tylko kalekami na rynku pracy, ale prowadzi do kalectwa życiowego. - Nasze szpitale tak funkcjonują. Dawniej w oddziałach były kuchenki. Teraz wszędzie jest outsourcing. Wszystko się przywozi i jest podawane jakby bez pamięci o tym, że zrobienie sobie posiłku, przygotowanie herbaty jest rodzajem może nie terapii, ale pozostawania w życiu. Pacjent staje się w coraz większym stopniu konsumentem opieki zdrowotnej. Oferuje mu się jakieś świadczenia, towar, a niekoniecznie zdrowie. Nie dostaje zdrowia, tj. dobra, o które zabiega, tylko dostaje towar. A ponieważ nakłady są kiepskie, to i towar jest na ogół kiepskiej jakości. To z kolei powoduje, że resztki motywacji, by zabiegać o powrót do swego miejsca w życiu, gasną. No i właściwie człowiek szybko staje się rencistą. Konsumentem różnych form pomocy. Ile takich MORS-ów powinno powstać w Polsce? - Mamy w Polsce około czterystu powiatów grodzkich i ziemskich. Byłoby dobrze, gdyby taki MORS był w każdym z nich. Zdaję sobie sprawę, że powiaty są różnej wielkości i niektóre nie są prawdopodobnie w stanie wygenerować takich ośrodków. Te mogłyby połączyć siły z sąsiadami. Liczba MORS-ów powinna się więc zawierać pomiędzy sto a czterysta. Na razie jesteśmy na etapie budowania świadomości. Nie tyle chodzi o to, żeby wszyscy zakładali podobne ośrodki, ale żeby sobie uświadomili, jak bardzo są im potrzebne. Jak już tę barierę pokonamy, to okaże się, że możliwości organizowania ośrodków jest sporo. I nie wszystkie tak kosztowne, jakby się to mogło wydawać. Dalsze zamykanie oczu na problem nie spowoduje, że sam zniknie. - Narysowałem taki schemat przedstawiający piramidę barier, które utrudniają właściwą pomoc. Na samym dole te najpoważniejsze, aksjologiczne uprzedzenia. Potem jest bariera świadomości. Następnie bariery: polityczna, prawna, finansowa i wreszcie organizacyjna. Na szczęście mamy już nie tylko Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychi cznego, ale również rozporządzenie wykonawcze, na które długo czekaliśmy. Dzięki temu coś zaczyna się dziać, choć bardzo powoli. Patrząc na tę piramidę widać, że zaczęliśmy od środka. Nie zniwelowaliśmy barier aksjologicznych, ciągle mało pracujemy nad świadomością społeczną, często brak tzw. woli politycznej i środków finansowych. Ale coraz więcej samorządów lokalnych podejmuje próby wspólnej pracy nad wypracowaniem niezbędnych rozwiązań. Dlatego jestem pełen optymizmu, że to wszystko kiedyś zaowocuje. Juliusz Ćwieluch 25 26

14 Rozdział I PSYCHO-NARRACJE

15 Berło Demony na smyczy Czasami marzę, aby cały świat był mój. Być królem... o tak. Żeby stanąć na samym szczycie i krzyknąć: Jestem królem i władcą!!! Boże, daj mi marzenia, które będą się spełniały! Rys. Kuba Anastazja, jeszcze gimnazjalistka. O sobie mówi: SDD schizofrenia, depresja, demoralizacja. Ma kuratora. A chciałaby mieć oparcie w domu. Marzy więc, by być królem. Anna, lat 22

16 Psycho-narracje Demony na smyczy Jakie to wszystko dziwne Siedzę w tym samym pokoju, w którym siedziałam odkąd miałam 7 lat. Siedem lat to niedużo, ale stosunkowo i niemało by wydarzyło się coś, co może zmienić człowieka. Siedem lat Prawie 7 lat odkąd to wszystko się zaczęło. Odkąd usidliły mnie uczucia Wierne niczym pies, ale i śmiejące się ze mnie jak hieny Uczucia uczucia, które napędzały głowę do produkowania myśli, które dotkliwie paraliżowały. Które które nie pozwalały funkcjonować. Zawsze był strach, zawsze rywalizacja frustracja i złość Ale czy zawsze??? Jak w teatrze zakładałam maski. Kiedy zawiodły już wszystkie sposoby, zakładałam maskę złości i obojętności. Kiedy potrzebowałam, by inni dali mi spokój, na mojej twarzy pojawiał się uśmiech (byleby tylko dali spokój, byleby tylko lubili) Zabawa w teatr masek trwała długo Ale ile można udawać, ile można przywdziewać maski?! Ileż można stąpać po krawędzi liny? W końcu z niej spadłam Spadłam z cienkiej liny, jaką jest bezpieczne życie Długo spadałam Moje oczy widziały to, co traciłam To było okropne Tabletki, próby wtargnięcia pod samochód Spadałam, spadałam na samo dno Dotykałam je już stopą Smutny clown, który żył we mnie, płakał, widząc łzy najbliższych próbujących pomóc, ratować, ale nic nie mógł zrobić Niebezpiecznie dzikie zwierzęta, jakimi były moje uczucia, krążyły po arenie umysłu clowna, obnażając swoje kły Tęskniły za ciepłem, dotykiem, ale zaszczute nie pozwalały się jednak oswoić Opanowały mnie i mój umysł Były silne Działały w stadzie Rwały się ku wolności, tratując wszystko po drodze Wyuzdane nie dały się powstrzymać. Trzymałam je na wodzy, ale zżerały mnie i moją duszę od środka W końcu zerwały się ze smyczy Wolne, wolne, wolne A ja taka słaba Wyniszczona, zmęczona, nie miałam siły, by je łapać Było mi wszystko obojętne Stałam się w końcu jak one Tylko że one były wolne A ja? Ja kim byłam? Czy byłam? Byłam byłam małym zaszczutym zwierzaczkiem o wystraszonych oczkach, czarnym kłębkiem nerwów, tykającą bombą emocji aż w końcu roślinką, której nie podlał i którą zaniedbał roztargniony ogrodnik Mogłabym tak leżeć w swoim łóżku. Okopana poduszkami i kołdrą niczym w jakiejś szarej i ciemnej norce, nie wychodzić z domu Ale jakaś przedziwna siła (może podświadomość?) kazała mi walczyć Wtedy jeszcze nie wiedziałam, że trzeba będzie walczyć długo Pamiętam las Miejsce, które zawsze kojarzyło mi się z dzieciństwem, ale ten las był inny Nie, on nie był groźny Był piękny w swych jesiennych barwach Pierwszy spacer po nim pamiętać będę zawsze To on ukoił serce i myśli Ale potem. potem te dzikie zwierzęta zagrabiły mi nawet możliwość wyjścia do lasu Pamiętam jedno dzikie uczucie z tamtego okresu Czarne, ze zmierzwioną sierścią, obnażonymi kłami Wabiło się Złość. Już nic nie było jak kiedyś Zakazy, nakazy Zjedź, śpij, pigułka Jakby to miało coś zmienić Potulnie poddawałam się temu Było mi wszystko jedno Ale nie było mi wszystko jedno, jeśli chodziło o szkołę Bardzo chciałam tam pójść Byłam jednak za słaba Słaba, słaba, słaba Pierwsze promyki wiosny, pierwsze przebiśniegi pojawiły się w mojej duszy i umyśle na przełomie grudnia i stycznia Pamiętam promyk nadziei Może będzie lepiej? Może już się nie powtórzy? Może, może, może Stąpałam jak po kruchym lodzie Wokół siebie miałam białe Anioły To one pozwoliły mi uwierzyć, że wszystko będzie dobrze, że już teraz na pewno, żebym szła i nie poddawała się, mimo tej porażki jaką był stracony rok 31 32

17 Psycho-narracje Demony na smyczy Powoli przestawałam się bać Moje uczucia, niczym dzikie zwierzęta, pod ręką Aniołów stopniowo łagodniały Podchodziły coraz bliżej Dawały się oswoić Z początku bardzo niepewnie i nieufnie, kłapiąc zębami i szarpiąc się z Aniołami Potem same zaczęły ich szukać Małe zaszczute zwierzątko, jakim byłam, powoli zaczęło wystawiać nosek Niepewnie zaczęło się zbliżać, ryzykować Walczyło o przetrwanie Szkoła, przyjaźnie, zdrowie, dom Teraz to stało się najważniejsze Coraz pewniej się czułam, coraz więcej mogłam I efekt osiągnęłam Wywalczyłam stabilny stan uczuć, średnie wykształcenie, długoletnie znajomości, wspomnienia A teraz? Jak jest teraz? Nadal walczę Walka toczy się każdego dnia, odkąd opuściłam bezpieczny azyl. Musiałam żyć o własnych siłach Było to szczególnie trudne, kiedy znalazłam się na studiach Pamiętam to ciepło, tę radość, tę euforię zmieszaną ze strachem i wstydem Pytania kłębiły się w głowie Jak będzie? Czy się odnajdę? Czy sobie poradzę? Czy mnie zaakceptują? Czy nie odrzucą? osoby, z którymi do tej pory utrzymuję kontakt, dzięki którym moje życie nabrało sensu, które są dla mnie niczym te Anioły. To z nimi spędzam swój wolny czas, to z nimi mam wspólne sprawy dotyczące Koła i gazety. To z nimi przeżyłam wspaniały wyjazd na międzynarodową konferencję w Brześciu na Białorusi. Jedna z tych osób stała mi się szczególnie bliska choć w którymś momencie było bardzo ciężko Cieszę się, że zyskałam na studiach wspaniałego kolegę (może nawet przyjaciela?), przy którym nie muszę już grać teatru jednego aktora o wielu twarzach, mimo iż jeszcze czasem mi się to zdarza Cieszę się, że możemy sobie ufać, wspierać się i być dla siebie dobrymi znajomymi. Chcę wierzyć, że wszystko się ułoży, że obronię w tym roku licencjat, że znajdę pracę, że spełnią się ukryte na dnie serca marzenia Początkowo chowałam się, unikałam ludzi z obawy, by nie dowiedzieli się o mojej przeszłości. Znowu odżyło we mnie zaszczute zwierzę. Chroniłam się w ten sposób. Często dużo przez to traciłam. Na pierwszą dyskotekę integracyjną nie poszłam, mimo że koleżanki zaciągały mnie tam siłą Dzikie zwierzęta znów kłapały wewnątrz mnie zębami, jakby chciały powiedzieć Nie rusz, gryzę. Ale każde dzikie zwierzę potrzebuje odrobiny przygody i moje nieugłaskane uczucia taką przygodę przeżyły, właśnie tu, na studiach Od pierwszego roku studiów czynnie uczestniczę w Studenckim Kole Naukowym funkcjonującym przy moim Instytucie, uczestniczę w kolegium redakcyjnym studenckiej gazety. Poznałam wspaniałe 33 34

18 ZWROTNICA Moja Zwrotnica Z- jak zdrowie W- jak walka R- jak ratunek O- jak otwarcie T- jak troska N- jak nadzieja I- jak indywidualność C- jak człowiek A- asertywność Klara, lat 19. Od 15. roku życia krążyła po szpitalach. I krążyć przestała. Eleni, lat 25. O Eleni więcej na stronie ocalić od zapomnienia...! Konstanty Ildefons Gałczyński

19 Psycho-narracje Moja Zwrotnica Na początku nie było nic; nie wiedziałam nawet, że powstanę. Tym bardziej nie miałam pojęcia, jak wiele przyjdzie mi znieść, jak wiele przejść i wycierpieć. Kim w tym czasie byłam? Dobre pytanie: małe jajeczko zapłodnione przez przypadek, mały ktoś, kto już na początku zawiódł. I tak miało być już zawsze. Był jakiś spokój, ciepło i bezpiecznie. Mieli się pogodzić, a kłócili wiecznie. Wybrali dziwny sposób na odbudowanie, i tego, co było i sensu nadanie. Krzywdzili się nawzajem i życie krzywdzące na koniec darowali tej małej istotce... Dzieciństwo to w mojej pamięci kolaż zdjęć: mama, brat, dziadkowie, dalsza rodzina, znajomi i ja - mała osóbka o jeszcze mniejszych możliwościach. Ktoś, kto jeszcze patrzył na świat tymi ufnymi oczyma z tym niezwykłym w nich blaskiem, który już jakiś czas później zaczął stopniowo zanikać, a teraz dostrzega go tylko ten, kto naprawdę wierzy, że on istnieje. Przez długi czas, od początku licząc, wszystko zdawało się toczyć własnym torem: dzień i noc, wschód i zachód słońca, ludzie biegający po mieście jak małe zaprogramowane robociki - te mniejsze, w zabawnych kucykach, rajstopkach w kropki i ubraniach z animacjami Hannah Montany; te już dorosłe, bardziej lub mniej stosujące się do zasady carpe diem, oraz starcy o zapadniętych policzkach, wybielonych przez lata włosach, podpierający się laskami, przygniatani do ziemi ilością lat i doświadczeń. Mijały lata i nic nie zdawało się być inne; inne - niezwykłe lub inne - o innych barwach niż do tej pory. I chociaż rzeczywiście nie było to nic na skalę światową, ani te dni nie zostaną uznane za daty historyczne, to jednak właśnie w tych dniach, w sercu pewnej dzie wczynki, większości nieznanej, szarej i niczym się niewyróżniającej, zaczęła dopełniać się czara goryczy. Nie było to dla niej niczym niezwykłym, zbierało się to w niej już od dłuższego czasu. Czasami pozwalała sobie nawet myśleć, że w jakiś pokrętny sposób to jest właśnie jej los, coś do przewidzenia, do zrozumienia, do przyjęcia. Zaczęła więc to przyjmować. Na początku z lękiem, potem ostrożnie i z rezerwą, a stopniowo z coraz większą tęsknotą i niecierpliwością. Paradoksalnie zaczęło jej to pomagać zachować kontrolę nad sobą, odpowiednio umniejszać swoje oczekiwania i marzenia. Tak, była już w stanie przygotować się na najgorsze... Mała istotka rosła, wśród strachu i złości. Dużo miała okazji, by odpłynąć w całości. Coś ją jednak trzymało, coś na tyle silnego, że dało odroczyć, coś nieunikalnego. A to rosło w jej wnętrzu, wpierw niezauważalnie, aby zakończyć się, ot tak, wydawałoby się banalnie... Wiele rzeczy było widziane niewidzącymi oczyma. Wiele słów słyszałam, choć zatykałam uszy. Dużo ludzi, ja mała, co dzień coraz mniejsza. Najpierw życie? - małe szanse

20 Psycho-narracje Moja Zwrotnica Trochę pogody ducha? - niewykonalne... Wszystko co dobre - dzięki babci, która niczym najwierniejszy Anioł Stróż, szukać miała wytchnienia... Dzięki kolejnym powieściom, dzięki kolejnym fikcyjnym przyjaciołom. No i żyłam, dzień za dniem, dzień za dniem; dla ludzi i na przekór nim. Z miłości i z nienawiści. Wiedziałam, że kochają, powtarzałam to sobie, ale na dłużej to nie wystarczało. Jeśli krzywdzą, to jak kochać mogą? - pytałam sama siebie. A potem znów milkłam i znów udawałam, że nic nie wiem, że Boga nie ma. Czasami się śmiałam, odprężałam, ale zaraz znów STOP i... odwracałam się i szłam za nią. Wte i wewte, wciąż w dół do piekieł. Ciągle za nią. Za nią poszłabym na sam koniec tego jej pełnego woni zbutwiałych korków od wina, resztek piwa w częściowo zgniecionych już aluminiowych puszkach i niepodopijanych butelek Gorzkiej Żołądkowej, świata. Za nią poszłabym na samo dno. I tak mijały mi dni. Wciąż szukając nowych kryjówek, wciąż przeszukując jej torebkę i reklamówki z zakupami po powrocie z pracy, wciąż idąc za nią śledzącym krokiem. Nawet najlepszy detektyw lepiej by nie śledził przestępcy niż ja własną matkę. Wciąż krok za nią lub tuż przed nią. Wciąż wodząc za nią wzrokiem, niczym zakochany za oblubienicą. Wciąż nienawidząc, jednocześnie tak strasznie kochając. Wciąż myśląc o tym, co robi w tej chwili. Wciąż usiłując zapanować nad własnym strachem: drżącym niczym w padaczce ciałem, żołądkiem skręcającym się z mdłości i... chęcią zabicia jej. Tak... Wiele razy chciałam to zrobić. Po kilku godzinach niespokojnego snu, potem - po nieskończonych nerwicowych rytuałach, klękałam przy jej łóżku; klękałam i usiłując policzyć jej chrapliwe oddechy, łkałam, błagając mojego Boga, w którego wierzyć nauczyła mnie mama, aby coś z tym zrobił. Potem chciałam już tylko, żeby ją stamtąd zabrał. Albo pomógł mi przełamać się i opuścić rękę z trzymanymi w dłoni nożycami do materiałów; nożycami, których mama używała przy szyciu, wprost w jej przepełnione - to wiem na pewno - wyrzutami sumienia serce... Zachodziło słońce i znów traciłam grunt pod nogami. Nie miałam już siły toczyć tej walki wręcz bez szans na wygraną: z własnym złem, z własnym piekłem. Śniąc, za jasnością tęskniłam, gdy słońce się chowa szukam światła w mroku. A nadzieja ucieka, wciąż dalej ode mnie, wciąż ode mnie dalej... Ale wstawał dzień i... I nikt nie zauważał, nie zwrócił uwagi na to niewidoczne dla oczu. Nikt nie próbował nawet patrzać sercem w moje serce. Nikomu nie chciało się mnie posłuchać, spojrzeć w oczy samotnej dziewczynki, przytulić ją i uwolnić z tej dżungli dobrych i złych uczuć, wizji morderstw i samobójstw, dobra i zła... miłości i nienawiści

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Jako mała dziewczynka miałam wiele marzeń. Chciałam pomagać innym ludziom. Szczególnie starzy, samotni

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Podziękowania naszych podopiecznych:

Podziękowania naszych podopiecznych: Podziękowania naszych podopiecznych: W imieniu swoim jak i moich rodziców składam ogromne podziękowanie Stowarzyszeniu za pomoc finansową. Dzięki działaniu właśnie tego Stowarzyszenia osoby niepełnosprawne

Bardziej szczegółowo

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk Zmiana przekonań ograniczających Opracowała Grażyna Gregorczyk Główny wpływ na nasze emocje mają nasze przekonania na temat zaistniałych faktów (np. przekonania na temat uprzedzenia do swojej osoby ze

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Materiały prasowe mogą być wykorzystane przez redakcję ze wskazaniem źródła: Fundacja Rosa / Rak. To się leczy! W naszym poradniku redagowanym przy

Bardziej szczegółowo

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD K A T A R Z Y N A O R K I S Z S T O W A R Z Y S Z E N I E N A R Z E C Z D Z I E C I Z N A D P O B U D L I W O Ś C I Ą P S Y C H O R U C H O W Ą Moment narodzenia

Bardziej szczegółowo

MODLITWY. Autorka: Anna Młodawska (Leonette)

MODLITWY. Autorka: Anna Młodawska (Leonette) MODLITWY BLOG MOTYWACYJNY www.leonette.pl Panie, Ty wiesz o najsłodszych mych wspomnieniach, Panie, Ty wiesz o największych mych marzeniach, Panie, Ty wiesz czego dzisiaj tak żałuję, Panie, Ty wiesz czego

Bardziej szczegółowo

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Polska Szkoła Sobotnia im. Jana Pawla II w Worcester Opracował: Maciej Liegmann 30/03hj8988765 03/03/2012r. Wspólna decyzja? Anglia i co dalej? Ja i Anglia. Wielka

Bardziej szczegółowo

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej.

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. 34-letnia Emilia Zielińska w dniu 11 kwietnia 2014 otrzymała nowe życie - nerkę

Bardziej szczegółowo

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY Często będę Ci mówić, że to ważna lekcja, ale ta jest naprawdę ważna! Bez niej i kolejnych trzech, czyli całego pierwszego tygodnia nie dasz rady zacząć drugiego. Jeżeli czytałaś wczorajszą lekcję o 4

Bardziej szczegółowo

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Zdaję się na to Was. I zawsze się udaje. Specjalista w dziedzinie konstrukcji metalowych, Harry Schmidt, w rozmowie o terminach i planowaniu. Liczą się

Bardziej szczegółowo

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej ...Dobra edukacja to edukacja włączająca, zapewniająca pełne uczestnictwo wszystkim uczniom, niezależnie od płci, statusu społecznego i ekonomicznego, rasy,

Bardziej szczegółowo

Wyniki są pozytywne, ale należy jeszcze zmniejszyć liczbę uczniów przez których ktoś płakał całkiem niedawno, szczególnie w klasie IV.

Wyniki są pozytywne, ale należy jeszcze zmniejszyć liczbę uczniów przez których ktoś płakał całkiem niedawno, szczególnie w klasie IV. Test Czy jesteś tolerancyjny? Człowiek tolerancyjny - jest wyrozumiały dla cudzych poglądów, upodobań, wierzeń, rozumie je i szanuje, zachowując swoją indywidualność: w swoich decyzjach i działaniach uwzględnia

Bardziej szczegółowo

Hektor i tajemnice zycia

Hektor i tajemnice zycia François Lelord Hektor i tajemnice zycia Przelozyla Agnieszka Trabka WYDAWNICTWO WAM Był sobie kiedyś chłopiec o imieniu Hektor. Hektor miał tatę, także Hektora, więc dla odróżnienia rodzina często nazywała

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 mgr Zuzanna Krząkała- psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bytomiu Uzależnienie od gier

Bardziej szczegółowo

Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych.

Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych. Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych. Dotyka ich poczucie, że nie pasują do świata. Zamartwiają się czymś,

Bardziej szczegółowo

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Anna Skuzińska Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej w Elblągu Plan wystąpienia Charakterystyka psychologiczna sytuacji bez

Bardziej szczegółowo

JAK ŻYĆ DOBRZE Z WŁASNYM

JAK ŻYĆ DOBRZE Z WŁASNYM Dr EWA WOYDYŁŁO jest psychologiem i psychoterapeutką. Pracuje w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie oraz w Fundacji Batorego. Napisała wiele książek, m.in.: Poprawka z matury; W zgodzie ze

Bardziej szczegółowo

Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców

Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców Karolina Budzik psycholog, psychoterapeuta, seksuolog kliniczny ul. Oleandrów 6,

Bardziej szczegółowo

OPANUJ NIEPŁODNOŚĆ W 5 KROKACH

OPANUJ NIEPŁODNOŚĆ W 5 KROKACH OPANUJ NIEPŁODNOŚĆ W 5 KROKACH Niepłodność jest chorobą. Jest bardzo stresogenną chorobą. Jest długotrwała, może prowadzić do depresji. Wprowadza w życie pary starającej się o dziecko chaos i lęk. Niepłodność

Bardziej szczegółowo

Materiał dla uczniów nr 1.1. Konsekwencje somatyczne zażywania środków psychoaktywnych (tabelka do wypełnienia).

Materiał dla uczniów nr 1.1. Konsekwencje somatyczne zażywania środków psychoaktywnych (tabelka do wypełnienia). Materiał dla uczniów nr 1.1. Konsekwencje somatyczne zażywania środków psychoaktywnych (tabelka do wypełnienia). Konsekwencje SOMATYCZNE Materiał dla uczniów nr 1.2. Konsekwencje psychiczne zażywania środków

Bardziej szczegółowo

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy II ETAP AKTYWIZACJI MATERIAŁY DLA BENEFICJENTÓW/BENEFICJENTEK CO TO SĄ EMOCJE? EMOCJE

Bardziej szczegółowo

Uzależnienie behawioralne. Co to takiego?

Uzależnienie behawioralne. Co to takiego? Uzależnienie behawioralne. Co to takiego? Uzależnienie behawioralne? Nałogowe zachowanie? Czy to jest zaraźliwe?! Na pewno słyszałe(a)ś o uzależnieniu od alkoholu, papierosów i narkotyków. Mówią o tym

Bardziej szczegółowo

SCHIZOFRENIA ROLA OPIEKUNÓW W KREOWANIU WSPÓŁPRACY DR MAREK BALICKI

SCHIZOFRENIA ROLA OPIEKUNÓW W KREOWANIU WSPÓŁPRACY DR MAREK BALICKI SCHIZOFRENIA ROLA OPIEKUNÓW W KREOWANIU WSPÓŁPRACY DR MAREK BALICKI PACJENT NA RYNKU PRACY 43 lata, stan wolny, wykształcenie średnie Pierwsze objawy w wieku 29 lat. Średnio 1 rok mija od momentu pierwszych

Bardziej szczegółowo

dla Mariusza Krótka historia o z łosiem w tle.

dla Mariusza Krótka historia o z łosiem w tle. Krótka historia o życiu z łosiem w tle. Kim jest Mariusz? Mariusz Kowalczyk - Mario Przystojny 34 letni brunet o niebieskoszarych oczach, pasjonat muzyki i życia W jego życiu liczą się trzy kobiety: żona

Bardziej szczegółowo

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku 1 Już przed narodzeniem dziecka rodzina zmienia się i przygotowuje

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

Centrum Szkoleniowo-Terapeutyczne SELF. www.cst-self.pl

Centrum Szkoleniowo-Terapeutyczne SELF. www.cst-self.pl Centrum Szkoleniowo-Terapeutyczne SELF Biuro i gabinety psychoterapii: ul. Zygmuntowska 12/5, 35-025 Rzeszów Moje dziecko idzie do szkoły Dobry start szkolny ma zasadnicze znaczenie dla dalszej edukacji.

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

Początek jest zawsze trudny

Początek jest zawsze trudny Początek jest zawsze trudny Pierwsze dni w przedszkolu są przeżyciem zarówno dla dziecka jak i jego rodziców. Dziecko prawie na cały dzień musi się rozstać z rodzicami, pozostając samo w nowym miejscu,

Bardziej szczegółowo

zdrowia Zaangażuj się

zdrowia Zaangażuj się Ochrona Twojego zdrowia Zaangażuj się Niniejszy projekt jest finansowany przez Ochrona Twojego zdrowia Zaangażuj się www.oha.com 1. Zainteresuj się ochroną swojego zdrowia. Jeśli masz pytania lub wątpliwości

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA SŁAWEK. Mienia. Warszawa

FUNDACJA SŁAWEK. Mienia. Warszawa FUNDACJA SŁAWEK S Mienia Warszawa KOALICJA POWRÓT DO WOLNOŚCI Polskie Stowarzyszenie Edukacji Prawnej Fundacja Sławek Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej Warszawa Stowarzyszenie Pomocy Społecznej, Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

ANKIETA METRYCZKA. Czy jest Pani/Pan mieszkańcem Gminy Miękinia. tak, od kiedy... nie. Wiek: 18-30 31-40 41-50 51- i więcej

ANKIETA METRYCZKA. Czy jest Pani/Pan mieszkańcem Gminy Miękinia. tak, od kiedy... nie. Wiek: 18-30 31-40 41-50 51- i więcej ANKIETA W związku z rozpoczęciem prac nad projektem Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych dla Gminy Miękinia uprzejmie prosimy o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania, które będą bardzo pomocne

Bardziej szczegółowo

Wolontariat. Igor Jaszczuk kl. IV

Wolontariat. Igor Jaszczuk kl. IV Wolontariat Wolontariat ważna sprawa, nawet super to zabawa. Nabierz w koszyk groszy parę, będziesz miał ich całą chmarę. Z serca swego daj znienacka, będzie wnet Szlachetna Paczka. Komuś w trudzie dopomoże,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku.

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku. Opieka zdrowotna przyjazna dziecku - Dzieci i młodzież: powiedz nam co myślisz! Rada Europy jest międzynarodową organizacją, którą tworzy 47 krajów członkowskich. Jej działania obejmują 150 milionów dzieci

Bardziej szczegółowo

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek 1. Opis problemu Rodzina winna zaspokajać potrzeby fizjologiczne jak i psychologiczne

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ

PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ To nie rzeczy nas smucą, ale sposób w jaki je widzimy (Epiktet 55 135). Powyższe stwierdzenie wyjaśnia,

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

Znaczenie rozpoznania FASD dla rodziców i opiekunów dziecka. Krzysztof Liszcz

Znaczenie rozpoznania FASD dla rodziców i opiekunów dziecka. Krzysztof Liszcz Znaczenie rozpoznania FASD dla rodziców i opiekunów dziecka Krzysztof Liszcz Czym jest rozpoznanie choroby? nazwaniem wcześniej nienazwanego pomocą w rozumieniu związków między przyczynami (wczoraj) a

Bardziej szczegółowo

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków,

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, którzy twierdzą, że właściwie w ogóle nie rozmawiają ze swoimi dziećmi, odkąd skończyły osiem czy dziewięć lat. To może wyjaśniać, dlaczego przesiadują

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz wywiadu o dziecku

Kwestionariusz wywiadu o dziecku Szanowni Państwo Bardzo prosimy o wypełnienie poniższego kwestionariusza. Zawarte w nim informacje pozwolą nam na postawienie dokładniejszej diagnozy oraz na przygotowanie bardziej indywidualnego planu

Bardziej szczegółowo

Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 03-04.03.2013

Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 03-04.03.2013 Polskie Towarzystwo Interwencji Kryzysowej Oferta Edycje 1 1 Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 3-4.3.13 Wrocław Oferta Edycje 1 Informacja prasowa Polskie Towarzystwo Interwencji Kryzysowej we współpracy z Dolnośląskim

Bardziej szczegółowo

Copyright by Andrzej Graca & e-bookowo Grafika i projekt okładki: Andrzej Graca ISBN 978-83-7859-138-2. Wydawca: Wydawnictwo internetowe e-bookowo

Copyright by Andrzej Graca & e-bookowo Grafika i projekt okładki: Andrzej Graca ISBN 978-83-7859-138-2. Wydawca: Wydawnictwo internetowe e-bookowo Andrzej Graca BEZ SPINY CZYLI NIE MA CZEGO SIĘ BAĆ Andrzej Graca: Bez spiny czyli nie ma czego się bać 3 Copyright by Andrzej Graca & e-bookowo Grafika i projekt okładki: Andrzej Graca ISBN 978-83-7859-138-2

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo

KOCHAM CIĘ-NIEPRZYTOMNIE WIEM, ŻE TY- MNIE PODOBNIE NA CÓŻ WIĘC CZEKAĆ MAMY OBOJE? Z NASZYM SPOTKANIEM WSPÓLNYM? MNIE- SZKODA NA TO CZASU TOBIE-

KOCHAM CIĘ-NIEPRZYTOMNIE WIEM, ŻE TY- MNIE PODOBNIE NA CÓŻ WIĘC CZEKAĆ MAMY OBOJE? Z NASZYM SPOTKANIEM WSPÓLNYM? MNIE- SZKODA NA TO CZASU TOBIE- WCZEŚNIEJSZA GWIAZDKA KOCHAM CIĘ-NIEPRZYTOMNIE WIEM, ŻE TY- MNIE PODOBNIE NA CÓŻ WIĘC CZEKAĆ MAMY OBOJE? Z NASZYM SPOTKANIEM WSPÓLNYM? MNIE- SZKODA NA TO CZASU TOBIE- ZAPEWNE TAKŻE, WIĘC SPOTKAJMY SIĘ

Bardziej szczegółowo

Społeczne aspekty chorób rzadkich. Maria Libura Instytut Studiów Interdyscyplinarnych

Społeczne aspekty chorób rzadkich. Maria Libura Instytut Studiów Interdyscyplinarnych Społeczne aspekty chorób rzadkich Maria Libura Instytut Studiów Interdyscyplinarnych Narodowe Plany w EU - zabezpieczenie społeczne Koordynacja pomiędzy sektorem ochrony zdrowia i zabezpieczenia społecznego.

Bardziej szczegółowo

Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym

Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym kształceniem za granicą Opis przypadku Wśród uczniów rozpoczynających

Bardziej szczegółowo

WARUNKI WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW

WARUNKI WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW YJNEJ 1 2 świadczenia w oddziale psychiatrycznym świadczenia w oddziale psychiatrycznym dla dzieci i młodzieży 4700 4701 4703 4705 oddział psychiatryczny oddział psychiatryczny dla dzieci, oddział psychiatryczny

Bardziej szczegółowo

Motto. Wszystko ma swoje przyczyny i sens. Wojciech Zinka

Motto. Wszystko ma swoje przyczyny i sens. Wojciech Zinka Dzień dobry! O mnie Nazywam się Wojciech Zinka i jestem wariatem Na schizofrenię zachorowałem w roku 2004, w wieku 22 lat Opowiem jak szaleństwo zmieniło moje życie Motto Wszystko ma swoje przyczyny i

Bardziej szczegółowo

Dom Ani Mój dom znajduje się w niewielkiej wsi 20km od Ostródy. Dla mnie jest miejscem niezwykłym, chyba najwspanialszym na świecie. To z nim wiążą się moje przeżycia z dzieciństwa, gdyż mieszkam tu od

Bardziej szczegółowo

KONKURUJEMY? tekst: Danuta TERPIŁOWSKA

KONKURUJEMY? tekst: Danuta TERPIŁOWSKA Dlaczego KONKURUJEMY? tekst: Danuta TERPIŁOWSKA Czym jest konkurencja, dlaczego się jej boimy, dlaczego z niej korzystamy i dlaczego w ogóle konkurujemy? Konkurencja to nic innego, jak brak wiary w siebie,

Bardziej szczegółowo

Jak sobie radzić ze stresem

Jak sobie radzić ze stresem Jak sobie radzić ze stresem Nie wiesz jak poradzić sobie ze stresem? Przeczytaj nasz poradnik! str. 1 Czym jest stres? Zjawisko stresu wynika z braku równowagi między oczekiwaniami kierowanymi pod adresem

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca.

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca. Sposób na wszystkie kłopoty Marcin wracał ze szkoły w bardzo złym humorze. Wprawdzie wyjątkowo skończył dziś lekcje trochę wcześniej niż zwykle, ale klasówka z matematyki nie poszła mu najlepiej, a rano

Bardziej szczegółowo

www.abcprzedszkola.pl

www.abcprzedszkola.pl 1 do artykułu z cyklu Bajkowe Abecadło autorstwa Chanthy E.C. zamieszczonego na www.abcprzedszkola.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone. Występują: Narrator (przedszkolanka lub rodzic) Brzydkie Kaczątko Mama

Bardziej szczegółowo

Wywiady. Pani Halina Glińska. Tancerka, właścicielka sklepu Just Dance z akcesoriami tanecznymi

Wywiady. Pani Halina Glińska. Tancerka, właścicielka sklepu Just Dance z akcesoriami tanecznymi Wywiady Pani Aleksandra Machnikowska Przedsiębiorca od 2009 roku, najpierw w spółce cywilnej prowadziła sklep Just Dance. Od 2012 roku prowadzi restaurację EL KAKTUS. W styczniu 2014 restauracja EL KAKTUS

Bardziej szczegółowo

Fundacja Edukacji Europejskiej

Fundacja Edukacji Europejskiej Scenariusz Indywidualnego Wywiadu Pogłębionego (IDI) ankieta badawcza na potrzeby innowacyjnego projektu pn. młodzieży wykluczonej lub zagrożonej wykluczeniem społecznym współfinansowanego ze środków Unii

Bardziej szczegółowo

WPŁYW ŚMIERCI BLISKIEJ OSOBY NA DZIECKO, JEGO ZACHOWANIE I PSYCHIKĘ

WPŁYW ŚMIERCI BLISKIEJ OSOBY NA DZIECKO, JEGO ZACHOWANIE I PSYCHIKĘ WPŁYW ŚMIERCI BLISKIEJ OSOBY NA DZIECKO, JEGO ZACHOWANIE I PSYCHIKĘ Poważna choroba w rodzinie Diagnoza poważnej choroby to trzęsienie ziemi dla całej rodziny. Poważna choroba bliskiej osoby zmienia radykalnie

Bardziej szczegółowo

Komputer i my Nie można cofnąć czasu i poprawić naszych błędów! Nauczmy się im zapobiegać!!! Bartosz Dulski

Komputer i my Nie można cofnąć czasu i poprawić naszych błędów! Nauczmy się im zapobiegać!!! Bartosz Dulski Komputer sam w sobie nie jest zły. To ludzie czynią go niebezpiecznym! Komputer i my Nie można cofnąć czasu i poprawić naszych błędów! Nauczmy się im zapobiegać!!! Bartosz Dulski Nie wysyłaj swoich zdjęć

Bardziej szczegółowo

Miłosne Wierszyki. Noc nauczyła mnie marzyć. Gwiazdy miłością darzyć. Deszcz nauczył mnie szlochać A ty nauczyłeś mnie kochać!

Miłosne Wierszyki. Noc nauczyła mnie marzyć. Gwiazdy miłością darzyć. Deszcz nauczył mnie szlochać A ty nauczyłeś mnie kochać! Miłosne Wierszyki Noc nauczyła mnie marzyć. Gwiazdy miłością darzyć. Deszcz nauczył mnie szlochać A ty nauczyłeś mnie kochać! Miłość jedyna jest Miłość nie zna końca Miłość cierpliwa jest zawsze ufająca

Bardziej szczegółowo

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Szybciej poznaję ceny. To wszystko upraszcza. Mistrz konstrukcji metalowych, Martin Elsässer, w rozmowie o czasie. Liczą się proste rozwiązania wizyta w

Bardziej szczegółowo

1 Jak nie należy kochać dziecka? Józef Augustyn SJ

1 Jak nie należy kochać dziecka? Józef Augustyn SJ 1 2 Spis treści Brak akceptacji dziecka.....8 Niesprawiedliwe karanie dziecka.....9 Stwarzanie dziecku poczucia zagrożenia... 10 Przyjmowanie postawy paternalizmu... 11 Niesłuszne ograniczanie wolności

Bardziej szczegółowo

Wolskiej Akademii Rodzica dla Rodziców Małych Dzieci

Wolskiej Akademii Rodzica dla Rodziców Małych Dzieci Stowarzyszenie Niebieska Linia zaprasza na bezpłatne zajęcia Wolskiej Akademii Rodzica dla Rodziców Małych Dzieci Wolska Akademia Rodzica to cykl warsztatów, spotkań edukacyjnych i konsultacji, adresowany

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 8 im. MIKOŁAJA KOPERNIKA w MALBORKU BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 8 im. MIKOŁAJA KOPERNIKA w MALBORKU BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 8 im. MIKOŁAJA KOPERNIKA w MALBORKU BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA Szkoła realizuje cele i zadania wychowawcze na podstawie Ustawy o systemie oświaty

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS I. Założenia podstawowego modułu szkoleniowego dla AON 2 II. Warsztat

Bardziej szczegółowo

Rozdział 2. Szacunek dla samego siebie. Rodzice także mają potrzeby... 33 Twoje potrzeby są ważne!... 34

Rozdział 2. Szacunek dla samego siebie. Rodzice także mają potrzeby... 33 Twoje potrzeby są ważne!... 34 SPIS RZECZY SŁOWO WSTĘPNE... 5 PRZEDMOWA (Marshall B. Rosenberg)... 8 WPROWADZENIE... 11 Twoje życie zdecyduje o tym, czego nauczą się dzieci... 12 Obudź w sobie umiejętność stworzenia kochającego domu...

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska KRYZYS stan dezorganizacji, w którym ludzie doświadczają frustracji ważnych celów życiowych lub naruszenia cyklów życiowych, a także zawodności metod

Bardziej szczegółowo

CIEMNA NOC CIEMNA NOC DUSZY DUSZY. Depresja a kryzys duchowy oczami psychiatry. Gerald G. May. Przełożyła Katarzyna Gdowska

CIEMNA NOC CIEMNA NOC DUSZY DUSZY. Depresja a kryzys duchowy oczami psychiatry. Gerald G. May. Przełożyła Katarzyna Gdowska Gerald G. May CIEMNA NOC CIEMNA NOC DUSZY DUSZY Depresja a kryzys duchowy oczami psychiatry Przełożyła Katarzyna Gdowska WYDAWNICTWO WAM KSIĘŻA JEZUICI WPROWADZENIE Nasza reakcja współczucia i słusznego

Bardziej szczegółowo

To My! W numerze: Wydanie majowe! Redakcja gazetki: Lektury - czy warto je czytać Wiosna - czas na zabawę Strona patrona Dzień MAMY Święta Krzyżówka

To My! W numerze: Wydanie majowe! Redakcja gazetki: Lektury - czy warto je czytać Wiosna - czas na zabawę Strona patrona Dzień MAMY Święta Krzyżówka To My! Wydanie majowe! W numerze: Lektury - czy warto je czytać Wiosna - czas na zabawę Strona patrona Dzień MAMY Święta Krzyżówka Redakcja gazetki: redaktor naczelny - Julia Duchnowska opiekunowie - pan

Bardziej szczegółowo

Wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza. (Albert Einstein)

Wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza. (Albert Einstein) Wiesław Ozga TreningAntystresowy.pl Afirmacje - modlitwa dziękczynna Powinniśmy wiedzieć czego chcemy, widzieć to, cieszyć się i z wielką wdzięcznością dziękować Bogu za to, że nasz doskonały plan staje

Bardziej szczegółowo

Wykres 27. Często rozmawiasz z rodzicami na temat agresji, autoagresji lub innych problemów?

Wykres 27. Często rozmawiasz z rodzicami na temat agresji, autoagresji lub innych problemów? 1. Wpływ środowiska rodzinnego na zachowania autoagresywne Do czynników środowiskowych wskazujących na źródła agresji zalicza się rodzinę, także jej dalszy wpływ na wielopokoleniowe rodziny, przekazywanie

Bardziej szczegółowo

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje Test mocny stron Poniżej znajduje się lista 55 stwierdzeń. Prosimy, abyś na skali pod każdym z nich określił, jak bardzo ono do Ciebie. Są to określenia, które wiele osób uznaje za korzystne i atrakcyjne.

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Sue Atkinson Pierwsze kroki do wyjścia z depresji Original edition published in English Tytuł oryginału: First Steps out of Depression Copyright 2010 Sue Atkinson Copyright Lion Hudson plc, Oxford, England

Bardziej szczegółowo

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 Jan Kowalski Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 INFORMACJE POUFNE Wprowadzenie Celem serwisu jest umożliwienie osobom zainteresowanym lub martwiącym się oszacowania

Bardziej szczegółowo

Znaczenie współpracy rodziców ze szkołą, przedszkolem. Justyna Kurtyka-Chałas

Znaczenie współpracy rodziców ze szkołą, przedszkolem. Justyna Kurtyka-Chałas Znaczenie współpracy rodziców ze szkołą, przedszkolem Justyna Kurtyka-Chałas Kryzys wychowania, o jakim dziś często mówimy w odniesieniu zarówno do domu rodzinnego jak i szkoły, jest przede wszystkim kryzysem

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

Prawdziwa miłość ani nie poucza, ani nie straszy.

Prawdziwa miłość ani nie poucza, ani nie straszy. 5 6 Tyle nam powiedział Święty Paweł, jaka może być miłość: cierpliwa, wytrwała... Widzimy taką miłość w życiu między ludźmi. Możemy ją opisać, używając słów mniej lub bardziej udanych, ale można się zgubić

Bardziej szczegółowo

Mały przewodnik po zdrowiu kobiety

Mały przewodnik po zdrowiu kobiety Mały przewodnik po zdrowiu kobiety Poradnie dla kobiet w ramach podstawowej opieki zdrowotnej w Skåne DOKĄD MAM SIĘ UDAĆ? CZY BĘDĘ MIAŁA BLIŹNIAKI? CZY TO DLA MNIE DOBRE? CZY TO NORMALNE? CZY TO JEST PŁATNE?

Bardziej szczegółowo

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Co to są prawa?....3 Co to jest dobro dziecka?....4 Co to jest ochrona przed dyskryminacją?....5 Co to jest ochrona?....6 Co to jest sąd?...7 Co to jest

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

Kto chce niech wierzy

Kto chce niech wierzy Kto chce niech wierzy W pewnym miejscu, gdzie mieszka Bóg pojawił się mały wędrowiec. Przysiadł na skale i zapytał: Zechcesz Panie ze mną porozmawiać? Bóg popatrzył i tak odpowiedział: mam wiele czasu,

Bardziej szczegółowo

Test Becka. do samodzielnego wykonania

Test Becka. do samodzielnego wykonania Test Becka do samodzielnego wykonania Skala Depresji Becka (BDI) (Wypełnia pacjent) Skala Depresji Becka składa się z 21 punktów ocenianych od 0 do 3. Na jej podstawie można samodzielnie ocenić obecność

Bardziej szczegółowo

Zeszyt ćwiczeń do laboratorium ATOMÓW cz. I. Region okiem ATOMów wytyczanie kierunków polityki młodzieżowej w województwie warmińsko-mazurskim

Zeszyt ćwiczeń do laboratorium ATOMÓW cz. I. Region okiem ATOMów wytyczanie kierunków polityki młodzieżowej w województwie warmińsko-mazurskim Wytyczanie kierunków polityki młodzieżowej Raport po I spotkaniu: Region okiem ATOMów 2012 Zeszyt ćwiczeń do laboratorium ATOMÓW cz. I. Region okiem ATOMów wytyczanie kierunków polityki młodzieżowej w

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia cukrzycy

Epidemiologia cukrzycy Cukrzyca kiedyś Epidemiologia Epidemiologia - badanie występowania i rozmieszczenia stanów lub zdarzeń związanych ze zdrowiem w określonych populacjach oraz wpływu czynników wpływających na stan zdrowia

Bardziej szczegółowo

Zapewne wasz trzylatek właśnie rozpocznie lub rozpoczął edukację przedszkolną, która wiąże się z pewnymi trudnościami dodatkowymi emocjami.

Zapewne wasz trzylatek właśnie rozpocznie lub rozpoczął edukację przedszkolną, która wiąże się z pewnymi trudnościami dodatkowymi emocjami. Współczesne przedszkola są otwarte na potrzeby rodziców i dzieci, dlatego też podejmują wiele inicjatyw i działań własnych, których celem jest podnoszenie jakości pracy placówki, a co za tym idzie podniesienie

Bardziej szczegółowo

MANIPULACJA W COACHINGU

MANIPULACJA W COACHINGU MANIPULACJA W COACHINGU Arkadiusz Siechowicz Krzysztof Filarski SŁOWNICZEK, A JEDNOCZEŚNIE PLAN SPOTKANIA COACHING OSOBISTY COACHING W BIZNESIE MANIPULACJA I PODATNOŚĆ PRZYKŁADY SYTUACJI MANIPULACJI W

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz AQ. wersja dla młodzieży 12-15 lat. Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):...

Kwestionariusz AQ. wersja dla młodzieży 12-15 lat. Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):... Kwestionariusz AQ wersja dla młodzieży 12-15 lat Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):... Płeć osoby wypełniającej kwestionariusz:... Wiek:... Wykształcenie

Bardziej szczegółowo

Drogi Doktorze! Drogi Doktorze!

Drogi Doktorze! Drogi Doktorze! Warszawa, 22 maja 1999 Nazywam się Łucja Kowalska i mam 9 lat. Piszę do Pana, ponieważ słyszałam o Panu na lekcjach języka polskiego. Pani powiedziała nam, że był Pan przyjacielem dzieci i dbał o nasze

Bardziej szczegółowo

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją.

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. mgr Irena Ewa Rozmanowska specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego fot. Vedran Vidovic shutterstock.com Depresja ma w psychiatrii pozycję podobną

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Wzór formularza: Ankieta do wstępnej oceny motywacji pomysłodawców do komercjalizacji

Załącznik nr 6. Wzór formularza: Ankieta do wstępnej oceny motywacji pomysłodawców do komercjalizacji Załącznik nr 6 Wzór formularza: Ankieta do wstępnej oceny motywacji pomysłodawców do komercjalizacji Część 3 - Narzędzia służące rekrutacji i ocenie Pomysłodawców oraz pomysłów przeznaczone dla ośrodków

Bardziej szczegółowo

Widziały gały co brały

Widziały gały co brały Widziały gały co brały KATARZYNA JEZIERSKA-TRATKIEWICZ Widziały gały co brały Uwagi autorki i wydawnictwa Wszystkie informacje zawarte w tej książce zostały przez autorkę starannie zebrane i przygotowane

Bardziej szczegółowo