Roman Kowalik. Sztuka czarnowidzenia. Na marginesie edycji autorskiej grafiki-książki

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Roman Kowalik. Sztuka czarnowidzenia. Na marginesie edycji autorskiej grafiki-książki"

Transkrypt

1 Roman Kowalik Sztuka czarnowidzenia. Na marginesie edycji autorskiej grafiki-książki

2 O ile tytuł podjętych przeze mnie rozważań ma charakter metaforyczny, to już w podtytule zdefiniowany został obszar, w którym jawią się poruszane w tekście problemy związane z przestrzenią w dziele sztuki graficznej. Temat Przestrzeń w dziele graficznym mógłby brzmieć: Przestrzeń w grafice grafika w przestrzeni lub Grafika sztuka wielowymiarowa, czy nawet Grafika rozważania metafizyczne. Znaczenia tych nazw, częściowo się pokrywając, a częściowo zazębiając, wytyczają pewne pole. Jego pojemność jest ogromna. Analiza elementów składających się na zjawisko nazywane sztuką graficzną pozwala wyprowadzić nowe wnioski. Z wniosków tych wynika możliwość istotnego poszerzenia środków wyrazu w bezpośredniej praktyce twórcy-grafika. Ze względu na obszerność zagadnienia, wybrałem do rozważań szczególny aspekt utworu graficznego przestrzeń. Zauważyłem w nim możliwość przeprowadzenia najdalej idących poszukiwań z osiągnięciem efektów weryfikujących przemyślenia i wyciągane wnioski. Ten bliski związek teorii z praktyką decyduje o atrakcyjności tematu i dostarcza satysfakcji w jego drążeniu. Wybór przestrzeni jako wiodącego wątku mojej pracy sprowokowany był przez stereotypy w postrzeganiu i rozumieniu grafiki jako takiej oraz przez moją na to niezgodę. Brak pogodzenia się z tym stanem rzeczy zobowiązywał do przedstawienia własnego poglądu. Wymagało to podjęcia szeregu prób prowadzących w różnych kierunkach, eksponujących w każdym przypadku w szczególny sposób te wartości utworów graficznych, które tkwią w nich w pewnym letargu. Potrzeba zakreślenia granic tematu, przy założeniu, aby grafika pozostała grafiką, skłaniała do przyjęcia za punkt wyjścia tradycyjny obraz powstały w warsztacie graficznym. To dogodny punkt wyjścia, dający szansę prowadzenia działań w stronę redukowania elementów zbędnych w konstrukcji utworu, jak też w stronę przeciwną tworzenia rozwiniętych, złożonych utworów, bogatszych w treści znaczeniowe i artystyczne. Obie te tendencje, zarówno do komplikowania, jak i upraszczania, są równie interesujące i pociągające. Niezbędną stała się wyprzedzająca refleksja dotycząca samej istoty grafiki; było bowiem konieczne zachowanie tych cech, które grafikę konstytuują, bez których grafika staje się rysunkiem, Sztuka czarnowidzenia. Na marginesie

3 malarstwem czy nawet spekulacją konceptualną. Zachowanie tych cech nie było w żadnym wypadku ograniczające. Wprost przeciwnie stanowiło dodatkowy impuls i źródło inspiracji. Ogólnie mówiąc, oczyszczanie form graficznych z elementów niekoniecznych czy zgoła zbędnych wydaje się przynosić bardziej zaskakujące efekty niż kreowanie wielopiętrowych, strukturalnie bogatych konstrukcji. Książka jako struktura ma wiele zalet. Jest formą znaną, oswojoną, przez co narzucenie jej innej funkcji nośnika treści plastycznych pozwala te treści w znany już sposób odczytywać; z drugiej zaś strony wyraźniej rysują się różnice w sposobie jej użycia. Książka jest głęboko wrośnięta w naszą cywilizację i kulturę, stanowi punkt odniesienia wielu zjawisk; jest wreszcie symbolem upływu czasu, pokonywania drogi, spotkania z nieznanym. Życie człowieka porównuje się do książki, a zdobywanie doświadczenia do zapisywania jej kart. Według pewnej mądrościowej sentencji życie mężczyzny staje się pełne, gdy pozostawia po sobie syna, dom i książkę. Powstające przez lata różnorakie prace nie były tak czytelne i zrozumiałe, jak bym chciał, ze względu na ich zatomizowanie. Łączy je osoba autora, który posiada pełną wiedzę o ich znaczeniu. Jeżeli życie (również twórcze) to zapisywanie księgi, to możemy w tej księdze dokonać pewnej organizacji jej zawartości. Od tego nieco pasywnego podejścia do książki już tylko krok do wykorzystania jej jako nośnika rzeczywistości kreowanej z rozmysłem, świadomie. To właśnie takie jej wykorzystanie jest najbardziej interesujące. Pozostaje zaletą powszechna znajomość książki w jej różnych odmianach, co przy wpisaniu w nią treści czysto plastycznych pozwala uniknąć wrażenia form dziwacznych i niezrozumiałych. Dzieło plastyczne, któremu chce się nadać formę książki, podobne jest temu, którego postać jest płaska, dwuwymiarowa. Różnią się one tym, co wynika z ich struktury. Łączy je chęć przekazania autorskiego komunikatu. Postulaty wobec tego komunikatu, wspólne wszelkim stosowanym przez autora formom to: maksymalna wierność komunikatu w stosunku do przedmiotu informowania optymalna dokładność komunikatu ze względu na zadanie, dla którego powstał 332 Roman Kowalik

4 jednoznaczność strukturalna zrozumiałość komunikatu optymalna wartość informacji. Chcąc dokładniej wytyczyć zadanie z powodu którego powstaje grafika a będzie nim wywołanie odpowiedniej refleksji intelektualnej, wytworzenie u odbiorcy napięcia emocjonalnego, wreszcie poruszenie w nim wrażliwości estetycznej to dla zadania tego, co oczywiste, poszukać musimy odpowiedniej formy, a w poszukiwaniu tym uwzględnić powyższe postulaty. Tak więc, jeden zamierzony komunikat będzie się domagał struktury książki, inny zaś ją wykluczy. W mojej realizacji zadziałało sprzężenie zwrotne: efekty, które chciałem osiągnąć wymagały struktury książki, zaś struktura książki wymagała szczególnych rozwiązań. W doświadczeniu, którym chcę się podzielić, zwrócić chciałbym uwagę na to, co wydało mi się odmienne i specyficzne. W pierwszej kolejności to odmienny sposób określenia tematu. Założony temat będący treścią utworu musi być rozpisany na części. Można je, ze względu na ich związek z czasem, nazwać sekwencjami. Sekwencje te tworzą ze sobą związki na podobieństwo epizodów filmowych. Tak więc wizja utworu podlega projektowaniu typowemu dla użytkowego opracowania form wydawniczych. Na tym etapie ustala się objętość utworu, format, papier, nakład i technikę. Wszystkie te elementy odnoszą się odpowiednio do wspomnianych postulatów poprawności komunikatu. Właściwie zaprojektowana książka pozwoli na wgląd w treść i wymowę utworu. Właściwe jej zaprojektowanie zastąpi w tym przypadku to, co przy innych utworach uzyskuje się improwizacją i spontanicznością. Dalej trzeba określić wymowę ogólną dzieła efekt, który chcemy osiągnąć. Jest to o tyle istotne na tym etapie, a przy tym odmienne niż w przypadku dzieł dwuwymiarowych, że należy przewidzieć stopniowe wchodzenie w utwór, co przy dozowaniu przedstawianych treści tworzy wrażenie bliższej obecności autora. Obecność autora wyraźniejsza jest również przez sam sposób korzystania z utworu czy raczej uczestniczenia w jego prezentacji. Kontakt odbiorcy z dziełem odpowiada tu całkowicie idei dzieła otwartego. Księga nie zaczyna się i nie kończy; co najwyżej sprawia takie wrażenie (U. Eco, Dzieło otwarte). Sztuka czarnowidzenia. Na marginesie

5 Przyjąwszy ogólną wymowę realizowanego utworu i jego ogólną konstrukcję, możemy mu wreszcie nadać właściwy kształt plastyczny. Możemy też tę ogólną koncepcję uzupełnić lub wzbogacić, na przykład elementami dygresyjnymi wzmacniającymi wyrazistość utworu. W książce graficznej prowadzić trzeba inny typ narracji niż w przypadku dzieł płaszczyznowych. O ile w utworze jednopłaszczyznowym narrację można przyrównać do pokazywania, to w utworze wielopłaszczyznowym będzie to raczej opowiadanie. Mówiąc o narracji, mam na myśli oczywiście różne jej rodzaje, nie tylko literacką. Może to być narracja płynna, linearna, może być rwana, z obcymi wtrętami, może być jedno- lub wielowątkowa, może też być zredukowana (w utworze o charakterze mozaikowym). Narracja to bezsprzecznie nowy instrument wzbogacający utwór. W inauguracyjnym wykładzie w PWSSP we Wrocławiu (październik 1994) Jerzy Ludwiński przekazał swój pogląd na temat zjawisk i sytuacji w sztuce. Wyraził nieufność wobec akceptacji jednego, powszechnego obrazu sztuki współczesnej, stawiając tezę, że być może to, co najbardziej ciekawe i twórcze, mieści się w ciemnej strefie zjawisk i przypadków nieznanych, a nie tam, gdzie w blasku zbiegają się, by nie rzec tłoczą, artyści ze swą uznaną sztuką. Im większe odległości między artystami, tym większy stopień autentyzmu ich sztuki. Komentując ten stan, dodaje, że być może nie jest to sprawiedliwe, ale w sztuce nie ma sprawiedliwości, sprawiedliwość do sztuki nie przystaje. Przyjmijmy, że zjawiska, eksperymenty i kierunki rozwoju sztuki, tej z jasnej strefy, nie są i być nie muszą jedynymi z możliwych. W świecie różnorodności, w świecie coraz bardziej złożonym, bardziej złożony staje się też świat sztuki. On również podlega złożonym wpływom złożonego świata. Stabilizacja sztuki nie pochodzi z zewnątrz, a zostawiona jest artyście. Skazuje go więc na samotność rozstrzygnięć [ ]. W tym kontekście można porównać artystę do Judasza. Pracuje nad indywidualną formą przekonania o istnieniu Absolutu i ciągle zdradza formę już wypracowaną (własną i wspólną) 1. To zaskakujące ujęcie charakteru pracy twórczej zwraca uwagę na nieodwracalność pewnych procesów i w tym świetle nowe poszukiwania stają się oczywiste. 334 Roman Kowalik

6 Zawsze interesowały mnie rozwiązania alternatywne. Sytuacje zmuszające do wyboru jednych rozwiązań kosztem innych prowokują do pytania o trafność wyboru. Bywa, że skutki takich wyborów wpływają na losy świata Oto dwa przykłady. Chrześcijaństwo, młoda religia wywodząca się z mozaizmu, przyjęło z niego podstawowy kanon wiary Dekalog. Drugim wśród dziesięciu przykazań był zakaz sporządzania wizerunków wszelkich stworzeń żyjących i oddawania im czci. Różnorakie uwarunkowania społeczno-polityczno-kulturowe były powodem nadania mu innego niż dosłowny sensu, co dopuściło stosowanie wyobrażeń figuralnych w sztuce, z wiadomymi konsekwencjami w kulturze zachodniej. Alternatywą było zachowanie ścisłego sensu, co uczynił w VII wieku islam. Skutkiem tego wyboru był rozwój niepowtarzalnych form architektonicznych, sztuki zdobniczej, piśmiennictwa i kaligrafii. Drugi przykład pochodzi z dwudziestego wieku. U schyłku drugiej wojny światowej zwycięska armia amerykańska wystosowała wobec Japończyków ultimatum, na które otrzymała pisemną odpowiedź. Tłumacz, przekładając tekst japoński na angielski, napotkał trudność polegającą na braku angielskiego ekwiwalentu pewnego zwrotu japońskiego. Do wyboru miał dwa zwroty angielskie jeden o słabszej wymowie i drugi, silniejszy, o zdecydowanie negatywnym zabarwieniu. Tłumacz wybrał rozwiązanie drugie. Reakcją Amerykanów było zrzucenie bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki. Wszelkie poszukiwania owocują rozwiązaniami roboczymi, doraźnymi, które po osiągnięciu założonego celu popadają w zapomnienie. Przyjęte rozwiązania nie muszą być ani tymi lepszymi, ani właściwszymi. Spełniają jedynie określone oczekiwania. Na szczęście zdarzają się różne renesansy, okresy powrotów pięknych, a zapomnianych idei. Dyscyplina plastyczna: grafika. W swej długiej historii malarstwo wypracowało bogate tradycje w kształtowaniu form. Kwadraty, prostokąty, pięcio- i sześciokąty, owale i ronda, dyptyki, tryptyki i poliptyki, panoramy, itd., itd. Z tak imponująco bogatą tradycją zaskakująco skromnie mierzyć się może grafika zwana warsztatową sztuka, która swe istnienie Sztuka czarnowidzenia. Na marginesie

7 zawdzięcza pomysłowi wytworzenia przestrzennej, reliefowej matrycy; która istnieje dzięki temu, że jedną płaszczyznę w pewnych okolicznościach styka się z inną nie wytworzyła znaczącego dorobku eksponującego walory przestrzenne. Istnieją, naturalnie, wystąpienia artystyczne, poszukiwania i eksperymenty, których przedmiotem jest grafika jako taka, jej funkcjonowanie, obieg itp. Są to jednak działania nie zmieniające zasadniczego obrazu. Można postawić pytanie, czy to może sam warsztat, technika poza, oczywiście, konwencjami obrazowania tak dalece zaprzątają uwagę twórców, by nie było widać pola nieprawdopodobnych możliwości koncepcyjnych, technicznych i formalnych? A może to przekonanie o jedynie słusznym kierunku rozwoju? Praktyka człowieka posługującego się warsztatem graficznym wielokrotnie prowadziła mnie do pytań o istotę, znaczenie tego, czym się zajmuję. Odpowiedzi, które znajdowałem u różnych autorów, zadowalały mnie w różny sposób, zazwyczaj częściowo. Czym więc jest grafika? Jest pewien typ definicji grafiki to typ encyklopedyczny, popularny. 1. Grafika dział plastyki polegający na zasadzie powielania jednolub wielobarwnych odbitek z klocków, płyt, etc. (Encyklopedia Powszechna). 2. Grafika artystyczna dziedzina twórczości plastycznej, której cechą charakterystyczną jest sposób uzyskania dzieła, mianowicie w drodze powielania, przy czym rysunek na płycie, stanowiącej tu formę drukową, wykonuje sam artysta Grafika artystyczna twórczość plastyczna, którą cechuje możliwość powielenia oryginalnych prac przy użyciu trzech podstawowych technik: wypukłej, wklęsłej i płaskiej Grafika, jeden z podstawowych działów sztuk plastycznych, obejmujący techniki warsztatowe pozwalające na powielanie rysunku na papierze lub tkaninie z uprzednio przygotowanej formy druku (płyty metalowej, klocka drzeworytniczego i in). W szerszym znaczeniu grafika obejmuje rysunek i liternictwo niepowielane Podstawową cechą grafiki, odróżniającą ją od wszystkich innych dyscyplin plastycznych, jest jej powtarzalność, możliwość powielenia Roman Kowalik

8 Poprzestając na wyżej wymienionych definicjach zauważyć można wyraźne eksponowanie jednej (by nie rzec jedynej) cechy, jaką jest możliwość i zdolność powielania obrazu. Łatwość zastosowania tego wyróżnika powoduje czasem fałszywe uproszczenia, jako że i inne dyscypliny znają pojęcie odbitki na prawach oryginału (fotografia, medalierstwo). Drugi typ definicji grafiki stara się uwzględnić poza powtarzalnością obrazu oryginalne cechy procesu twórczego. I tak czytamy w Technikach sztuk graficznych A. Krejčy: Pod pojęciem grafiki słowa wywodzącego się od greckiego graphein, co znaczy pisać lub rysować rozumiemy najogólniej wyrażenie ujrzanych czy odczutych form poprzez linie, punkty i płaszczyzny. Ujmując ściślej, jest to twórcze przekształcenie odręcznych rysunków artysty, dokonane w sposób rękodzielniczy na odpowiednim materiale w celu uzyskania odbitki, czyli powielenia dzieła w określonej liczbie egzemplarzy 6. Jeszcze dalej idzie i pełniej opisuje swoistość grafiki Mieczysław Wejman: Jeśli pod pojęciem środków wypowiedzi rozumieć będziemy wynikającą ze struktury danej sztuki sumę konkretnych wizualnych w przypadku sztuk plastycznych elementów koniecznych i wystarczających dla powstania dzieła sztuki, wypadnie nam stwierdzić, iż spośród wszystkich rodzajów, sztuka graficzna pod względem ilościowym jest najbardziej ograniczona w tej podstawowej dziedzinie. Tylko to, co powstaje w wyniku ruchu narzędzia na płaszczyźnie, a co może być punktem, kreską, linią lub plamą powstałą z tych elementów albo z ich braku względnie z zamazania można zaliczyć do środków wypowiedzi. I dalej, zwracając uwagę na specyfikę takich elementów jak linia, kreska, kontur: Cechy te minimalność środków i wynikająca z ich struktury abstrakcyjność stanowią o odrębności sztuki graficznej, bo chociaż mają one zastosowanie w innych dziedzinach nigdzie jednak nie uzyskują takiej samodzielności wyrazowej 7. Zwracamy tu więc uwagę bardziej niż na technikę tworzenia na metodę twórczą, rodzaj i charakter środków formalnych. Wreszcie typ definicji najszerszy, ujmujący grafikę w kontekstach różnorakich, określający jej istotę w niebanalny sposób. Danuta Wróblewska w Polskiej grafice współczesnej pisze: Grafika to Sztuka czarnowidzenia. Na marginesie

9 ten osobliwy rodzaj plastyki, który wcielać się może w rzeczy najbardziej codzienne, tak codzienne, że nie zawsze ich postać łączymy z gruntem sztuk pięknych, ale także w rzeczy bardziej wyrafinowane, służące tylko kontemplacji. Obok powłoki wulgarnej czy obojętnej, o powszechnym adresacie, występują więc przedmioty elitarne, obok odbitek trwałych na stulecia ulotki jednodniowe. Ma ona w sobie szeroką rozpiętość przeznaczeń nie równą, ale większą od jakiejkolwiek innej dyscypliny plastycznej, rozpiętość już z założenia, choć w historycznym rozwoju potęgowaną aż do dzisiejszego stanu supernasycenia 8. Lapidarnie, a przecież niezwykle obszernie mówi o grafice Mieczysław Porębski: [ ] istotą jego [zjawiska nazywanego grafiką] jest wykorzystanie w określonych historycznych warunkach i dla historycznie określonych celów naturalnej, jeśli tak można się wyrazić, dyspozycji do utrzymywania się przez czas jakiś śladów różnych procesów i działań, jak i do rekonstruowania, powielania, mnożenia tychże działań, procesów i śladów za pośrednictwem odpowiednich klisz, matryc czy zapisów 9. Mamy tu więc wyważenie proporcji pomiędzy techniką, działaniem twórcy a kontekstem społecznym. Ogólnie została określona natura układu przyczynaskutek oraz możliwe sposoby działania artysty. Wykorzystanie opisanych dalej zjawisk zwraca uwagę na sprawczą rolę twórcy. Z powyższej zaś definicji wynika niezbędność decyzji twórcy do uczynienia ze zjawisk i procesów naturalnych zjawisk artystycznych, szczególnie zaś do wydobycia zbieżności lub tożsamości zjawisk naturalnych z artystycznymi. Ostatnie wypowiedzi z jednej strony najbliżej chyba dotykają istoty grafiki, z drugiej zaś najbardziej poszerzają jej obszar. Odpowiada to mojemu podejściu do grafiki, którą odczuwam jako bogatą, fascynującą, czasem tajemniczą, czasem sensacyjną. Możliwości, które odnajduję w grafice, jawią się niczym doświadczenie astronomów, którzy przez setki lat opisywali harmonijny, kosmiczny porządek, by któregoś dnia stwierdzić, że wszechświat eksplodował. Próby określenia terytorium grafiki pojawiają się też w innych wypowiedziach. O istotę grafiki można spierać się bez końca. Co tu decyduje: papier czy płyta, fakt odbicia czy fakt powielenia, 338 Roman Kowalik

10 ślad ręki prowadzącej narzędzie, czy ślad myśli organizującej powierzchnię, tradycjonalizm techniki czy nowatorstwo przełamującego jej ograniczenia konceptu 10. Próby odkrycia prawd podstawowych podejmują w swej praktyce artyści. W maju 1975 r. odbył się w krakowskiej galerii PROPOZYCJE pokaz zatytułowany GRAFIKA, autorstwa Janusza Kaczorowskiego. Na pokaz złożyły się dwie części. Jedna prezentowała dociekania artysty w zakresie podobrazia. Druk odbywał się na sypkim cemencie: na warstwie pyłu powstawały szybko zacierające się i nawarstwiające się ślady: dłoni ludzkiej, obutej stopy, formy koła, etc. Powstawał w ten sposób rodzaj nietrwałej ryciny graficznej. Nietrwałej i jedynej, a jednak powielonej. [ ] Druga część pokazu dotyczyła posługiwania się nietradycyjnymi matrycami. Matrycami stały się mianowicie przedmioty dostępne w najpotoczniejszym doświadczeniu: strug, młot, imadło, kieszeń, guzik. [ ] Wszystko może być matrycą. Ponieważ każda struktura jest skutkiem działania określonych nacisków, odbiciem sił kształtujących. Czy wszystko zatem może być matrycą? Zapewne nie. Rozróżnienie byłoby wprawdzie trudne i subtelne, lecz możliwe 11. Ostatnie refleksje tak dalece odbiegają już od przytoczonych definicji encyklopedycznych, że tworzą inny, nowy obraz grafiki: dziedziny sztuki pojemnej i różnorodnej. Odkrywamy, że dyscyplina ta przejawia się również w osobliwych układach czasoprzestrzennych. Tworzenie grafiki jest tworzeniem matrycy (lub tylko jej określeniem). Wytworzenie matrycy umożliwia jej powielenie. Proces ten zachodzi w określonych przez twórcę okolicznościach i czasie, w których jednak trudno byłoby wskazać moment, kiedy działanie artystyczne staje się działaniem graficznym. Pojawia się pewien szczególny aspekt sztuki graficznej jej czasoprzestrzenność. By odpowiedzieć na pytanie czy przestrzenność jest czymś, co wyróżnia dzieła graficzne wśród innych, należałoby przyjrzeć się bliżej procesowi tworzenia, samemu dziełu, jak i kontekstowi, w którym to dzieło występuje. Sztuka czarnowidzenia. Na marginesie

11 Grafika sztuka przestrzenna. W dociekaniach przydatne będzie zastosowanie metody heurystycznej, to jest: a. jasne określenie stanu zagadnienia, b. szukanie dowodów w zasadach rozumu, doświadczeniu, w przykładach i pismach. Wiedzy o grafice i jej wytworach dostarcza: 1. analiza pojęciowa i znaczeniowa pojęcia grafiki jako dziedziny sztuki 2. obserwacja metod dostosowywania odpowiednich środków do wyrażanych postaw i realizowanych zadań 3. analiza zagadnień warsztatowych i procesów graficznych 4. analiza źródłowa obiektów (dzieł) ad 1. O sposobach pojmowania grafiki i rozumieniu jej zadań wspominałem wcześniej ad 2. Niektóre postawy twórcze wymagają środków formalnych i technicznych innych niż tradycyjne. Traktując dzieło jako rodzaj komunikatu (założeniem tym można objąć wszelkie dzieła) można by przyjąć trzy podstawowe postulaty komunikatywności: postulat trójstronnego, optymalnego dostosowania komunikatu do użytkownika komunikatu, jego twórcy i do komunikowanej rzeczywistości postulat wystarczania i niezbędności składników komunikatu postulaty jednoznaczności, przejrzystości, ekonomii wysiłku twórcy i odbiorcy 12. Przed twórcą stoi zadanie spełnienia powyższych postulatów. W przypadku gdy jest to niemożliwe, zmuszony jest do podjęcia własnych poszukiwań i studiów. ad 3. Rozwój techniki i technologii druku, pojawienie się nowych materiałów, zastosowanie nowych procesów pozwalają dziś drukować prawie na wszystkim i prawie wszędzie. Dawne ograniczenia techniczne w dużym stopniu zostały dziś pokonane. ad 4. Pojęciem dzieła graficznego można objąć tak różne formy jak pisma, księgi w różnych postaciach, tłoczenia i wyciski, perforacje, odbitki na cieście, szablony, pieczęcie, frotaże, odbitki fotograficzne, monotypie. Każda z wymienionych postaci uświadamia zarówno powszechność form graficznych, jak i dostarcza nowych inspiracji. (By nie być gołosłownym przytoczę dwa przykłady: Al-Dżalwe (Księga jezydów) składa się z luźnych kart pergaminowych wykonanych 340 Roman Kowalik

12 z cienkiej skóry gazeli. Karty uformowane są w ten sposób, że ich kształty przypominają półksiężyc, słońce, ziemię, dwie rzeki, głowę ludzką z dwoma uszami lub rogami, itd. Ogólnie mówiąc, religia jezydów jest dziwaczną mieszaniną pogaństwa, islamu, chrześcijaństwa, judaizmu, zoroastryzmu i innych wierzeń. Łatwo zrozumieć, dlaczego posługują się oni pismem kryptograficznym, jeśli uwzględni się fakt, że żyją wśród muzułmanów, których nienawidzą i którzy ich nienawidzą 13. Przykład drugi: W roku 1833 na terenie prowincji Saaskatchewan, w Kanadzie, w faktorii pośredniczącej w handlu skórkami pismem tym [ ] wydrukowano [mowa o Indianach] na korze brzozowej kilka fragmentów Biblii. Farbę sporządzono z sadzy i tranu rybiego, a czcionki odlano z ołowiu w ręcznie wycinanych drewnianych matrycach: ołów wzięto z obić skrzyń do przewozu herbaty 14. Pobieżna analiza pozwala na wyodrębnienie trzech stref, w których manifestuje się przestrzenność i w których można ująć problem odmiennymi, ale uzupełniającymi się sposobami. Te strefy to: a przestrzeń (przestrzenność) samego obiektu-dzieła b przestrzeń przedstawiona, wyrażona w obrazie c przestrzeń, w której obiekt funkcjonuje Tak też ujmuje rzecz Mieczysław Porębski w szkicu Wielość przestrzeni. Rozróżnia on trzy rodzaje przestrzeni, którą stanowią: 1. Przestrzeń dla dzieła, czyli przestrzeń w rozumieniu fizycznym 2. Przestrzeń w dziele, czyli przestrzeń w rozumieniu wyobrażeniowym, lub jeszcze lepiej symbolicznym 3. Przestrzeń między dziełami, czyli uchwytna tylko myślowo przestrzeń w rozumieniu abstrakcyjnym. Pozostańmy przy pierwszej klasyfikacji, nie jest bowiem obojętne, czy określenia przestrzeń w dziele użyjemy tylko wobec warstwy znaczeniowej obrazu, czy charakteryzując również wewnętrzne, strukturalne układy dzieła tak w znaczeniu koncepcyjnym jak i fizycznym. Wolałbym również w pojęciu przestrzeni, w której obiekt funkcjonuje, zmieścić zarówno osobisty znim kontakt odbiorcy, stojącego przed nim lub go dotykającego, jak i takie zjawiska jak np. mail-art. Sztuka czarnowidzenia. Na marginesie

13 W pierwszej wyodrębnionej przestrzeni (przestrzenność obiektu) umieścić należy takie składniki jak: nośnik (podobrazie) ze wszystkimi jego cechami materialnymi; farbę ze wszystkimi jej cechami; światło we wszystkich formach jego obecności w dziele; oprawę, a także: wymiary, kształt, podziały itp. W drugiej strefie (przestrzeń wyobrażona) znaleźć się winny wszelkie konwencje, metody i tradycje cała wiedza o sposobach wyrażania przestrzeni w sztuce. Będą to więc różne perspektywy, stereoskopie, sposoby przedstawiania ruchu symultaniczność, skale, typy kompozycji, obrazy w obrazie, anamorfozy, komiksy, itd., itd. Trzecim rodzajem przestrzeni o znaczeniu zasadniczym jest przestrzeń, w której obiekt funkcjonuje. Mieszczą się tu wszelkie relacje obiekt-odbiorca w: a przestrzeni kameralnej, b w przestrzeniach otwartych, c w czasoprzestrzeni. Przedstawiona systematyka służyć ma umiejscowieniu szczegółowego problemu przestrzeń w dziele graficznym zawężonemu ze względu na jego rozległość do dzieła graficznego w postaci kodeksu. Warto zwrócić uwagę na pełne, systematyczne studium obrazu, które Jan Białostocki widzi w trzech częściach: I. Analiza samego przedmiotu 1. Obraz jako produkt materialny 2. Obraz jako efekt pewnej technologii 3. Obraz jako struktura formalna 4. Funkcja 5. Znaczenie obrazu II. Analiza genezy obrazu 1. Obraz wytworem określonego czasu historycznego 2. Obraz wytworem określonego miejsca, szkoły, stylu 3. Obraz wytworem określonego środowiska społecznego 4. Obraz produktem pewnej koncepcji sztuki 5. Obraz produktem pewnej osobowości sztuki III. Recepcja obrazu 1. Obraz jako przedmiot oceniany 2. Obraz własnością prywatną 342 Roman Kowalik

14 3. Obraz własnością publiczną, społeczną 4. Przedmiot przeżycia i zrozumienia 5. Przedmiot analizy naukowej 15. Książka formą przekazu. Inspiracją poszukiwań w kierunku wykorzystania formy kodeksu jako formy dzieła graficznego były odnajdywane przeze mnie w literaturze specjalistycznej opisy zdarzeń związanych z rozwojem piśmiennictwa i form przekazu, dziejów kształtowania się znanej dziś postaci książki, jak również okoliczności formowania się technik reprodukcyjnych. Bodaj czy nie pierwszą o tym wzmianką, którą napotkałem, mówiącą o znanych skądinąd faktach, była uwaga Heleny Szwejkowskiej w pracy Książka drukowana XV XVIII w. Omawiając dzieje pierwszych europejskich drzeworytów, autorka mówi na końcu: Naturalnym rozwinięciem tych pierwszych prób było pojawienie się w latach trzydziestych XV w. ksylograficznych książeczek blokowych (Blockbucher), składających się z kilkunastu lub kilkudziesięciu kart drzeworytowych, na których obok dominującego obrazu umieszczano krótszy lub dłuższy tekst objaśniający 16. Istniało wówczas kilka grup ksylografów, obrazy bez tekstu, z tekstem, tekst bez obrazu. Biblia pauperum była np. zbiorem drzeworytów z dopisanym ręcznie tekstem. Co ciekawsze, H. Szwejkowska uważa, że [ ] wbrew rozpowszechnionemu mniemaniu nie można uznać ksylografu za bezpośredni pierwowzór sztuki drukarskiej. I dalej: Ksylograf powstał wcześniej niż druk, rozwijał się niezależnie od niego i obok niego w XV w., a drzeworytowa ilustracja książki stosowana była w drukarstwie do końca XVI w. 17. Jest tu więc mowa o dziele stricte graficznym (drzeworyt) wykorzystującym formę kodeksu, w którym obecność tekstu nie była ani konieczna ani oczywista. Dzieła te stanowiły więc oryginalną formę książki-obrazu (lub obrazu w postaci książki), zarzuconą następnie przez wynalazek i rozwój druku tekstowego, który zdominował wykorzystanie kodeksu służącego odtąd przekazowi treści wyrażanych słowem. Obrazowi pozostała podrzędna w stosunku do tekstu rola ilustracji. Sztuka czarnowidzenia. Na marginesie

15 Powstaje pytanie: Jak przebiegałby rozwój książek blokowych, gdyby w tym okresie nie miał miejsca wynalazek i rozwój druku? Czy ksylografy stanowiły etap w rozwoju pewnej formy graficznej, czy mogłyby prowadzić do innych niż znane nam rozwiązań, czy też były tylko epizodem w historii książki? Książkę można charakteryzować wąsko, np.: Podstawowe zadanie książki, to jest graficzne utrwalenie jakiegoś tekstu, może być spełnione w różny sposób, za pomocą rozmaitych znaków graficznych, przy użyciu różnych materiałów i narzędzi pisarskich 18 lub szerzej: Książka jest produktem materializacji graficznej treści kulturalnych stanowiących pewną zamkniętą całość, podjętej w celu utrwalenia ich, przekazania i rozpowszechnienia wśród ludzi 19. Jest więc książka postrzegana jako całość złożona z treści, dla których została powołana i formy, w której się te treści wyrażają. Związek tych dwu rzeczy, treści i formy, jest w istocie tym samym związkiem, który zachodzi w każdym dziele sztuki. Wyraźnie widać podobieństwo komunikatu-książki z komunikatem-dziełem sztuki. Nie jest moim zamiarem głębsza analiza pojęcia książki. Jest to zadanie zupełnie innego rodzaju, wielopłaszczyznowe; uwzględniać też w nim trzeba różne punkty widzenia. Trud takiego zadania przedstawił K. Migoń: Próby naukowego zdefiniowania pojęcia książki podejmuje się od setek lat. Punktem wyjścia były zazwyczaj pochwały książki jako nośnika myśli ludzkiej, będącej często jako dzieło sztuki przedmiotem podziwu i mającej znaczną wartość materialną. Amerykański bibliolog Helmut Lehman-Haupt trafnie napisał, że odpowiedź na pytanie co to jest książka? zależy od tego, czy jesteśmy zainteresowani jej cechami fizycznymi czy funkcjonalnymi 20. Korzystając z powyższego rozróżnienia, powiedzieć mogę, że interesują mnie w książce jej cechy fizyczne oraz te z funkcjonalnych, które określą rolę, jaką realizowanej przeze mnie książce przeznaczam. Znane nam dzieje książki jako formy przekazu od jej początków po dzień dzisiejszy wydają się być w jakiś sposób jeżeli nie rozdziałem zamkniętym, to wypełnionym. Od zastosowania w praktyce wynalazku Gutenberga aparatu do odlewania czcionek 344 Roman Kowalik

16 oraz druku z rozbieralnego składu zecerskiego wydarzeń istotnie przełomowych w dziejach książki dopatrzyć się trudno. Co więcej, odnajdujemy w książce jakąś bierność form, różne pozostałości z okresu inkunabułów i jeszcze wcześniejszego, takie jak przedtytuł, inicjał, akapit, żywa pagina, modus modernus, rejestr, kapitałka itp. Dzisiejsza książka jest dziedzicem wielu kultur, wytwarza się ją zaś przy pomocy perfekcyjnych technik. Istotne zmiany jakościowe książki dotyczą już zamiany postaci analogowej na cyfrową. Pozostawanie książki w dotychczasowej postaci budzi refleksje sceptyczne. Przekazywanie zapisem głoskowym pozostawia niewykorzystane szerokie możliwości percepcyjne tak wzroku jak i słuchu, tym samym degraduje kontakt czytelnika ze światem opisywanym, z treściami wyrażanymi. Na to, aby wiele z tych treści mogło znaleźć pełny oddźwięk, nie tylko intelektualny lecz i emocjonalny, przekaz musiałby zwracać się do wielości dróg i sposobów percepcji. W myśl tych poglądów przyznaje się niekiedy wyższość ideogramom quasi-obrazowym przedstawieniom idei 21. Pogląd ten zdaje się potwierdzać wyczerpanie formuły książki jako podstawowego nośnika myśli ludzkiej. Mało tego, zwraca uwagę na niewerbalne systemy znaczeniowe, zaś dowartościowania tych systemów dokonuje M. Czerwiński: Zawsze komunikowano coś pozawerbalnie i nie ulega wątpliwości, że sposoby te (czy to obrazowe czy jak w muzyce dźwiękowe) były kulturze nieodzowne wobec tego, że pewne treści, w szczególności zaś tzw. uczuciowe udzielają się nie tylko na drodze werbalnej i giną przy posuniętej konceptualizacji 22. Książka w obecnym stadium rozwoju w dużym stopniu ustępuje miejsca formom obrazowym w jakimś stopniu realizuje się dziś to, co zapowiadały ksylografy. Sytuację tę należy oczywiście widzieć we właściwych proporcjach, jednak przemiany są widoczne. Znamy zdanie Wiktora Hugo: księga zabiła gmach, wyrażające dominację cywilizacyjną i kulturową książki, która zastąpiła w roli przewodnika gotycką katedrę. Dziś podnoszą się głosy, że wraca średniowiecze, średniowieczna kultura obrazkowa. Ilustrowane magazyny, telewizja, film, internet zabijają (?) książkę. W nowe tysiąclecie wchodzimy z nową kulturą. Sztuka czarnowidzenia. Na marginesie

17 Informacji zawartych niegdyś w książce nie da się porównać z dzisiejszymi możliwościami ich gromadzenia, inne też są dziś potrzeby odbiorcy, zmienia się więc rola książki. Jaka może być ta rola? Mówi o książce W. Frantz: [ ] im więcej o czymś wiemy, tym bardziej wzrasta zakres zagadnień, na które nie możemy jeszcze odpowiedzieć, dla których trzeba dopiero szukać rozwiązań i wyjaśnień. Im więcej się zatem wie o książce, tym dokładniej odczuwa się jak ta wiedza jest problematyczna i niedoskonała i jak trudno przychodzi zdefiniowanie tego, zdawałoby się, przecież tak dobrze i powszechnie znanego przedmiotu, bez którego świata właściwie wyobrazić sobie nie można 23. Forma tego przedmiotu, jednocześnie znanego i nie poznanego, stoi dziś przed nami do wykorzystania w nowej roli. To rola nośnika treści niewerbalnych, obrazowych, rola środka przekazu innych niż dotąd komunikatów. Przed twórcą, który użyje formy kodeksu jako tworzywa plastycznego, stoi do wykorzystania wielkie bogactwo form i struktur wypracowanych przez twórców słowa. Błyskotliwie zwraca uwagę na walory złożonej struktury literackiej Milorad Pavić: Użytkownika niniejszego leksykonu nie powinny jednak zniechęcać te szczegółowe wskazówki. Niech spokojnie pominie wszystkie uwagi wstępne i czyta je tak, jakby jadł: czytając, prawym okiem niech się posługuje jak widelcem, lewym okiem jak nożem, kości niechaj zaś rzuca za siebie. To wystarczy. Może mu się wprawdzie zdarzyć, że zabłądzi i zgubi się między słowami Księgi jak Al-Masudi, jeden z autorów słownika, zabłąkał się w cudzych snach i nigdy już nie odnalazł drogi powrotnej. W takim wypadku nie pozostaje nic, jak ruszyć od środka w którąkolwiek stronę, torując sobie własną ścieżkę. Wtedy czytelnik będzie szedł przez książkę jak przez las, od znaku do znaku, orientując się według gwiazd, księżyca i krzyża. Albo też będzie ją czytał jak myszołów, który lata tylko w czwartki, a może ją również przestawiać i przekształcać w tysiąc sposobów, jak kostkę Rubika. Żadna chronologia nie będzie tu przestrzegana ani potrzebna. Albowiem z prawdy jak napisano na jednej ze stron tego leksykonu niepodobna otrzymać więcej, niż się w nią włoży. Nie ma zresztą przymusu przeczytania całej książki, można wziąć z niej połowę lub tylko część i na tym poprzestać, jak najczęściej bywa 346 Roman Kowalik

18 w wypadku słowników. Im więcej się szuka, tym więcej się zyskuje, a szczęśliwy odkrywca pozna wszystkie związki pomiędzy hasłami tego leksykonu. Co innego odnajdą inni 24. Książka, księga, fascynowała ludzi od niepamiętnych czasów. Szacunek, jakim się cieszyła, brał się ze szczególnej roli, jaką pełniła. Była depozytariuszem ludzkich myśli. Gromadziła i przekazywała wiedzę. Przekazywała ludziom wolę bogów, objaśniała ustalony przez nich porządek na świecie. Była przewodnikiem poszukiwaczy prawdy. Dosyć wcześnie odkryto, że zapis, treść, może mieć wiele znaczeń. Pod znaczeniem dosłownym ukrywano treści hermetyczne, figury symboliczne i metaforyczne. Istniało głębokie przekonanie o ukrytych za słowami tajemnicach. Podejmowano próby odczytania tego przekazu, poszukując odpowiedniego klucza (Biblia, Tora, Kabała, numerologia). Skomplikowane struktury znaczeniowe prowokowały do porównań z innymi złożonymi strukturami światem, labiryntem, zwierciadłem, życiem człowieka. Wszystkie stworzenia świata, jakby księga i obraz, są dla nas zwierciadłem wiernym znakiem naszego życia i śmierci, kondycji i losu. Allan z Lille 25 Umberto Eco mówi o kształcie księgi, że tradycja opowiedziała się za nieskończonym badaniem świętej Księgi, jakby była ona lasem pisma, oceanem czy pełnym boskich tajemnic labiryntem 26. Tworzenie odmiennych strukturalnie dzieł literackich pociągało twórców poszukujących formy odpowiedniej dla zadań, które podejmowali; dla ich poglądów, temperamentu. Powstawały dzieła przedstawiające rzeczywistość różnorodną, dynamiczną, nie mieszczącą się w schematach, stanowiącą bardziej całość niż sumę części, na które rozkłada ją dopiero intelekt (Gra w klasy, Ulisses, 69. model do składania, Słownik chazarski ). Sztuka czarnowidzenia. Na marginesie

19 Przypomnijmy jeszcze raz U. Eco: [ ] każdy akt myśli czyni tak jak kalejdoskop bezładna masa cząsteczek łączy się tworząc piękny i symetryczny kształt 27. Podobnego porównania użył Stanisław Lem w rozdziale Struktury kreacji literackiej (Fantastyka i futurologia): Każdy rozkład szkliwa w kalejdoskopie jest losowy, lecz jego zwierciadlane uwielokrotnienie obraca ten chaos w ład. Lecz zarazem ten ład jest pozorny, gdybyśmy chcieli pytać o to, co on znaczy. Poza tym, że bywa ładny, nie znaczy nic i tak samo bywają ładne i nic nie znaczą niektóre teksty literackie 28. W obu powyższych wypowiedziach rolę zasady organizującej dzieło pełni kalejdoskop. Z drobnych cząsteczek tworzona jest jakaś wartość znaczeniowa lub estetyczna. Takie też jest zadanie twórcy: z dostępnych elementów stworzyć i przedstawić własny obraz rzeczywistości. Grafika-książka. Budując książkę-grafikę (lub grafikę-książkę) ma grafik z jednej strony możliwość uwolnienia się od wpływu literatury, z drugiej zaś może twórczo korzystać z doświadczeń i dorobku wydawnictw, z efektów współpracy autorów tekstu i opracowania graficznego. Mówiąc o zależności od literatury, mam na myśli takie związki, w których wykorzystanie grafiki w książce miało miejsce w sposób nietwórczy. Odbywało się to stosownie do potrzeb książki, ale służebnie wobec treści utworu. Grafika, projektowanie książki, ilustracja, nie tworzyły w istocie książki, lecz ją opracowywały. Ilustracja, również ta powstała z dystansem wobec literatury, czy nawet jej na przekór, była elementem wpasowującym się w książkę, a nie ją konstruującym. W tym sensie wykorzystanie grafiki w książkach było nietwórcze, zaś wartości powstałe w tym związku pojawiały się nie dzięki temu związkowi, ale pomimo niego. Na książkę składają się trzy elementy: treść literacka, grafika (w szerokim rozumieniu) i kodeks jako struktura organizująca całość. Każdy z tych elementów ma swoją odrębną historię; połączył je zaś ze sobą historyczny przypadek. Grafika jednak od samego początku pełniła tę samą rolę: ozdabiała książkę, objaśniała treść, uzupełniała. Tam zaś, gdzie wydawało się, że dominuje w albumach, zbiorach 348 Roman Kowalik

20 obrazów zastępowała jedynie treść literacką treścią obrazową. Nie wchodziła w swój własny związek z kodeksem, nie tworzyła nowej relacji obraz-przestrzeń kodeksu. Spostrzeżenia te były inspiracją moich poszukiwań, których punktem wyjścia były i grafika, i książka. Inne z powodów to potrzeba znalezienia takiej formy wyrazu, która pozwoliłaby na wypowiedź pełniejszą, wieloelementową, złożoną, ale w jednym dziele, oraz konieczność wypracowania formy zdolnej wyrazić mój punkt widzenia, odpowiadającej mojemu odczuciu rzeczywistości. Rozwiązaniem spełniającym powyższe postulaty było skojarzenie grafiki jako sposobu myślenia i wyrażania z formą kodeksu organizującą strukturalnie dzieło. Układ ten wynika logicznie z analizy obu tych wartości i nie jest jedynie próbą ich doraźnego połączenia. Jest konsekwencją myślenia, które w dziele graficznym chce znaleźć najbardziej pojemną formę wypowiedzi. Form tych okazuje się być więcej niż zwykło się uważać i stosować, dowody obecności tych form w sztuce graficznej są zaś oczywiste. Grafika-książka, taka jak ją widzę, jest samodzielną, autonomiczną jednostką graficzną. Jest dziełem, które można penetrować w głąb poprzez wiele płaszczyzn cięcia. Owe przecinające płaszczyzny to w pierwszym rzędzie te najbardziej widoczne: kartki i strony dzielące ją fizycznie, stanowiące sumę przekrojów. Podział stronicowy powoduje znaczące skutki. Pozwala na swobodne akcentowanie wybranych części dzieła. Części te można wyodrębnić, przybliżyć, powtórzyć lub poszerzyć. Możliwość taka nie występuje w płaskim dziele dwuwymiarowym, gdzie wszystkie elementy postrzegane są jednocześnie, mówią jakby jednym głosem. Elementy te, komponowane wspólnie, muszą otrzymać własną, odpowiednią wartość uzasadniającą ich konieczność lub choćby obecność. Analiza ruchu gałek ocznych człowieka oglądającego obraz wykazuje bowiem pewną chaotyczność wodzenia wzrokiem. Wzrok przyciągany jest przez miejsca jasne, silnie skontrastowane 29. Grafikę-książkę czyta się planami, dwustronicowymi rozkładówkami. Ten sposób korzystania z niej umożliwia znaczną swobodę w użyciu różnych konwencji obrazowania bez naruszenia spójności dzieła; pozwala np. na stosowanie, kadr po kadrze Sztuka czarnowidzenia. Na marginesie

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

Kuratorwystawy:RomualdMieczkowski(MCKiS) tel:25864219 e-mail:r.mieczkowski@mckis.waw.pl w.mckis.waw.pl Warszawa,GaleriaMazowiecka,kwiecień maj2012

Kuratorwystawy:RomualdMieczkowski(MCKiS) tel:25864219 e-mail:r.mieczkowski@mckis.waw.pl w.mckis.waw.pl Warszawa,GaleriaMazowiecka,kwiecień maj2012 Kuratorwystawy:RomualdMieczkowski(MCKiS) tel:25864219 e-mail:r.mieczkowski@mckis.waw.pl w.mckis.waw.pl Warszawa,GaleriaMazowiecka,kwiecień maj2012 ROMAN KIRILENKO Tytuł wystawy Ziarna i Żarna można odnieść

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Manggha jest miejscem szczególnym dla Rafała Pytla, mało który polski artysta tak bardzo wpisuje się w tradycyjną estetyką japońską, gdzie nacisk położony jest bardziej na sugestię i nieokreśloność niż

Bardziej szczegółowo

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE Załącznik Nr 17 Standardy nauczania dla kierunku studiów: malarstwo STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku malarstwo trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE Załącznik Nr 15 Standardy nauczania dla kierunku studiów: grafika STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku grafika trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki Gimnazjum nr 1 im. Polskich Noblistów w Śremie Z plastyką na TY innowacja pedagogiczna w gimnazjum z zakresu plastyki i historii sztuki Opracowanie: mgr Jacek Krawczyk Śrem 2014 Wstęp Podstawowym zadaniem

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej Rok studiów/semestr; I, sem. 1 i 2 Cel zajęć 1. Wprowadzenie podstawowej terminologii z zakresu teorii sztuki Zapoznanie z literaturą ogólną przedmiotu 4. Zrozumienie znaczenia teorii sztuki w interpretacji

Bardziej szczegółowo

ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY

ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY PODSTAWA PROGRAMOWA- ROZPORZADZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ Z DNIA 23 GRUDNIA 2008R. W SPRAWIE PODSTAWY

Bardziej szczegółowo

Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną

Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE KLASA II GRUPA I I PÓŁROCZE Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną przedstawia - potrafi w praktyce zastosować

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia Profil kształcenia

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 6. I okres roku szkolnego 2015/2016

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 6. I okres roku szkolnego 2015/2016 Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 6 Zakres materiału realizowany w danym okresie może ulec zmianie w zależności od tempa pracy uczniów i innych czynników niezależnych. O zmianach uczniowie będą

Bardziej szczegółowo

Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Malarstwo A. JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE

Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Malarstwo A. JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE Załącznik nr 5 Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Malarstwo A. JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Jednolite studia magisterskie trwają nie krócej niż 10 semestrów. Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Grafika A. JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE

Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Grafika A. JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE Załącznik nr 3 Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Grafika A. JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Jednolite studia magisterskie trwają nie krócej niż 10 semestrów. Liczba godzin zajęć

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu PRACOWNIA RYSUNKU I TECHNIK REKLAMY:

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu PRACOWNIA RYSUNKU I TECHNIK REKLAMY: Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu PRACOWNIA RYSUNKU I TECHNIK REKLAMY: Podstawowe kryteria oceny osiągnięć ucznia: 1. Opanowanie podstawowego warsztatu plastycznego. 2. Znajomość

Bardziej szczegółowo

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach 1 2 Spis treści Wstęp......5 Rozdział I: Komunikacja interpersonalna......7 Rozdział II: Komunikacja niewerbalna.... 16 Rozdział III: Analiza transakcyjna.... 24 Rozdział IV: Jak rozmawiać z dzieckiem....

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom Profil Forma studiów Tytuł

Bardziej szczegółowo

PLASTYKA. Plan dydaktyczny

PLASTYKA. Plan dydaktyczny PLASTYKA Plan dydaktyczny Temat lekcji Piękno sztuka i kultura. 1. Architektura czyli sztuka kształtowania przestrzeni. 2. Techniki w malarstwie na przestrzeni wieków. 3. Rysunek, grafika użytkowa, grafika

Bardziej szczegółowo

3. Poziom i kierunek studiów: studia niestacjonarne pierwszego stopnia, wzornictwo i architektura wnętrz

3. Poziom i kierunek studiów: studia niestacjonarne pierwszego stopnia, wzornictwo i architektura wnętrz SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: MALARSTWO 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: studia niestacjonarne pierwszego stopnia, wzornictwo i architektura

Bardziej szczegółowo

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują):

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują): WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Psychofizjologia Widzenia 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: stacjonarne

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych. klasa II gimnazjum

Program zajęć artystycznych. klasa II gimnazjum Program zajęć artystycznych klasa II gimnazjum Moduł I. Zajęcia teatralne i literackie. Moduł II. Zajęcia muzyczno - ruchowe. Moduł III. Zajęcia plastyczne. Opracowała : Beata Sikora Sztuka jest wieczną

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Grafika A. STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA

Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Grafika A. STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA Załącznik nr 41 Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Grafika A. STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia pierwszego stopnia trwają nie krócej niŝ 6 semestrów. Liczba godzin zajęć nie

Bardziej szczegółowo

Jak promować i informować o Funduszach Europejskich wskazówki. Kraków, listopad 2012

Jak promować i informować o Funduszach Europejskich wskazówki. Kraków, listopad 2012 Jak promować i informować o Funduszach Europejskich wskazówki Kraków, listopad 2012 JĘZYK FUNDUSZY EUROPEJSKICH dlaczego bywa niezrozumiały? SPECJALISTYCZNY Cechy charakterystyczne języka FE SKOMPLIKOWANY

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU Specjalność/specjalizacja Społeczeństwo informacji i wiedzy

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny.

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny. EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU TABELA ODNIESIEŃ Studia stacjonarne II stopnia Profil ogólnoakademicki i praktyczny Obszar sztuki Dziedzina - sztuki plastyczne Dyscyplina -

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA ZESPÓŁ SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH ul. M.Curie-Skłodowskiej 2 58-400 Kamienna Góra tel.: (+48) 75-645-01-82 fax: (+48) 75-645-01-83 E-mail: zso@kamienna-gora.pl WWW: http://www.zso.kamienna-gora.pl PRZEDMIOTOWY

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum CZYTANIE ZE ZROZUMIENIEM Obowiązuje znajomość lektur:

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z plastyki w Gimnazjum im. Jana Pawła II w Żarnowcu

Przedmiotowy system oceniania z plastyki w Gimnazjum im. Jana Pawła II w Żarnowcu Przedmiotowy system oceniania z plastyki w Gimnazjum im. Jana Pawła II w Żarnowcu Cele kształcenia I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom Profil Forma studiów Tytuł

Bardziej szczegółowo

OCHRONA WŁASNOŚCI INTELEKTUALNEJ Z POZYCJI PROJEKTANTA FORM PRZEMYSŁOWYCH - PROJEKTANTA OPAKOWAŃ. wykład ilustrowany dr Mieczysław Piróg

OCHRONA WŁASNOŚCI INTELEKTUALNEJ Z POZYCJI PROJEKTANTA FORM PRZEMYSŁOWYCH - PROJEKTANTA OPAKOWAŃ. wykład ilustrowany dr Mieczysław Piróg OCHRONA WŁASNOŚCI INTELEKTUALNEJ Z POZYCJI PROJEKTANTA FORM PRZEMYSŁOWYCH - PROJEKTANTA OPAKOWAŃ wykład ilustrowany dr Mieczysław Piróg WZORNICTWO PRZEMYSŁOWE Wzornictwo przemysłowe zrodziło się w związku

Bardziej szczegółowo

* Załączniki do PRZEDMIOTOWEGO SYSTEMU OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO w Szkole Podstawowej nr 1 im. Henryka Sienkiewicza w Zielonej Górze

* Załączniki do PRZEDMIOTOWEGO SYSTEMU OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO w Szkole Podstawowej nr 1 im. Henryka Sienkiewicza w Zielonej Górze * Załączniki do PRZEDMIOTOWEGO SYSTEMU OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO w Szkole Podstawowej nr 1 im. Henryka Sienkiewicza w Zielonej Górze KRYTERIA OCENY OPOWIADANIA Realizacja tematu (0-7 p.) 1. Zgodność

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA 1. Konflikt pokoleń jako motyw literatury. Zanalizuj

Bardziej szczegółowo

Metody badawcze Marta Więckowska

Metody badawcze Marta Więckowska Metody badawcze Marta Więckowska Badania wizualne pozwalają zrozumieć proces postrzegania oraz obserwować jakie czynniki wpływają na postrzeganie obrazu. Czynniki wpływające na postrzeganie obrazu to:

Bardziej szczegółowo

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla szkół podstawowych na rok szkolny 2013/2014

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla szkół podstawowych na rok szkolny 2013/2014 Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski dla szkół podstawowych na rok szkolny 2013/2014 Działania warsztatowe w CSW są nie tylko pretekstem do poznawania różnych dyscyplin

Bardziej szczegółowo

Wynalazczość w uczelni technicznej pułapki i zagrożenia

Wynalazczość w uczelni technicznej pułapki i zagrożenia VIII Spotkanie Zawodowe 2013-06-06 WEiTI PW R.ZAŁ. 1951 Wynalazczość w uczelni technicznej pułapki i zagrożenia dr inż. Ireneusz Słomka UPRP Wszelkie prawa zastrzeżone 1 1.Co jest, a co nie jest wynalazkiem

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Talent autoprezentacji Sztuka zaprezentowania własnej osoby Katarzyna Lipska Wyższa Szkoła Ekonomii, Prawa i Nauk Medycznych im. prof. Edwarda Lipińskiego w Kielcach 26

Bardziej szczegółowo

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE W SZKOŁACH PONADGIMNAZJALNYCH Autor: Małgorzata Marzec Podstawa programowa przedmiotu wiedza o kulturze CELE KSZTAŁCENIA - WYMAGANIA OGÓLNE I.

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej Załącznik nr 4 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć nr 3

Scenariusz zajęć nr 3 Autor scenariusza: Małgorzata Marzycka Blok tematyczny: Wielkanocne tradycje Scenariusz zajęć nr 3 I. Tytuł scenariusza zajęć : "Oszukana pisanka". II. Czas realizacji: 2 jednostki lekcyjne. III. Edukacje

Bardziej szczegółowo

TEATR BLIŻEJ DZIECKA

TEATR BLIŻEJ DZIECKA TEATR BLIŻEJ DZIECKA Wiemy nie od dziś, że dziecko uczy się kontaktu ze sztuką już od wczesnego dzieciństwa. Wrodzona wrażliwość pozwala mu żywo reagować na melodyjność głosu matki i śpiewane przez nią

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Scenariusz podstawa produkcji filmowej. Opracował: dr inż. Piotr Suchomski

Scenariusz podstawa produkcji filmowej. Opracował: dr inż. Piotr Suchomski Scenariusz podstawa produkcji filmowej Opracował: dr inż. Piotr Suchomski Wprowadzenie W procesie produkcji wideofonicznej wyróżniamy dwa wzajemnie ze sobą powiązane i oddziaływujące na siebie wątki tj.

Bardziej szczegółowo

CROSS-COACHING NOWOCZESNE NARZĘDZIE ROZWOJU W ORGANIZACJI

CROSS-COACHING NOWOCZESNE NARZĘDZIE ROZWOJU W ORGANIZACJI CROSS-COACHING NOWOCZESNE NARZĘDZIE ROZWOJU W ORGANIZACJI BARBARA KUBICKA - KLUCZNY Cross-coaching nowoczesne narzędzie rozwoju w organizacji Zarówno o coachingu indywidualnym jak i zespołowym powiedziano

Bardziej szczegółowo

Czy opinia podatkowa przygotowana przez doradcę wypełnia znamiona definicji pojęcia utworu na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych?

Czy opinia podatkowa przygotowana przez doradcę wypełnia znamiona definicji pojęcia utworu na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych? Czy opinia podatkowa przygotowana przez doradcę wypełnia znamiona definicji pojęcia utworu na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych? Polski ustawodawca wprowadził możliwość stosowania

Bardziej szczegółowo

Zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów szczególnie uzdolnionych plastycznie

Zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów szczególnie uzdolnionych plastycznie Program indywidualizacji nauczania i wychowania uczniów klas I III szkół podstawowych Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Program Operacyjny

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

6. Liczba i rodzaj godzin zajęć: Ir. 180 h, II r. 180 h, zajęcia pracowniane

6. Liczba i rodzaj godzin zajęć: Ir. 180 h, II r. 180 h, zajęcia pracowniane WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Malarstwo 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: stacjonarne II-stopnia, WZ

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRZYGOTOWANIA PRAC LICENCJACKICH W INSTYTUCIE NEOFILOLOGII W CHEŁMIE

ZASADY PRZYGOTOWANIA PRAC LICENCJACKICH W INSTYTUCIE NEOFILOLOGII W CHEŁMIE ZASADY PRZYGOTOWANIA PRAC LICENCJACKICH W INSTYTUCIE NEOFILOLOGII W CHEŁMIE Przedstawione poniżej zalecenia dotyczą zasad realizacji prac licencjackich na kierunku Filologia oraz Stosunki Międzynarodowe

Bardziej szczegółowo

Plastyka. Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania

Plastyka. Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania Plastyka Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania ocena celująca - dysponuje wiedzą i umiejętnościami znacznie wykraczającymi poza wymagania edukacyjne sformułowane dla jego poziomu; - sprawnie, świadomie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z informatyki dla klasy szóstej szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne z informatyki dla klasy szóstej szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne z informatyki dla klasy szóstej szkoły podstawowej. Dział Zagadnienia Wymagania podstawowe Wymagania ponadpodstawowe Arkusz kalkulacyjny (Microsoft Excel i OpenOffice) Uruchomienie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK NIEMIECKI. OSIĄGNIĘCIA UCZNIA NA STOPIEŃ: dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry celujący

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK NIEMIECKI. OSIĄGNIĘCIA UCZNIA NA STOPIEŃ: dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry celujący WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK NIEMIECKI I. GRAMATYKA I SŁOWNICTWO uczeń opanował niewiele zagadnień gramatycznych określonych w rozkładzie uczeń potrafi budować zdania, ale przeważnie niespójne, z dużą ilością

Bardziej szczegółowo

Autor scenariusza: Krystyna Jakubowska. Blok tematyczny: Historia książki. Scenariusz nr 3

Autor scenariusza: Krystyna Jakubowska. Blok tematyczny: Historia książki. Scenariusz nr 3 Autor scenariusza: Krystyna Jakubowska Blok tematyczny: Historia książki Scenariusz nr 3 I. Tytuł scenariusza: Etapy powstawania książki. II. Czas realizacji: 2 jednostki lekcyjne. III. Edukacje (3 wiodące):

Bardziej szczegółowo

Piotr Smolnicki. Grafika

Piotr Smolnicki. Grafika Piotr Smolnicki Grafika czerwiec-lipiec 2014 Przed za, przed po, przede mną za mną, przed chwilą za chwilę, przedtem potem. W pracach Piotra Smolnickiego jedną z najważniejszych kategorii jest czas, a

Bardziej szczegółowo

S Y L A B U S. MODUŁU KSZTAŁCENIA rok akademicki 2012/2013. Dramaturgia / Dramaturgy. Dramaturg teatru. Reżyseria teatru muzycznego

S Y L A B U S. MODUŁU KSZTAŁCENIA rok akademicki 2012/2013. Dramaturgia / Dramaturgy. Dramaturg teatru. Reżyseria teatru muzycznego S Y L A B U S MODUŁU KSZTAŁCENIA rok akademicki 2012/2013 1. NAZWA PRZEDMIOTU polska/angielska 2. KOD PRZEDMIOTU Dramaturgia / Dramaturgy 3. KIERUNEK Reżyseria dramatu WYDZIAŁ 4. SPECJALNOŚĆ Reżyseria

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE - ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE MALARSTWO I RZEŹBA

WYMAGANIA EDUKACYJNE - ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE MALARSTWO I RZEŹBA WYMAGANIA EDUKACYJNE - ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE MALARSTWO I RZEŹBA Temat lekcji Światło i cień. 1. Światłocień w malarstwie ćwiczenie rysunkowe. 2. Budowa bryły światłem i cieniem. Wymagania programowe podstawowe

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym.

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Wielu psychologów twierdzi, Ŝe dzieci są twórcze z samej swej natury, a postawa twórcza jest wśród dzieci powszechna.

Bardziej szczegółowo

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA II. EFEKTY KSZTAŁCENIA Objaśnienie oznaczeń w symbolach: K kierunkowe efekty kształcenia A - obszar kształcenia w zakresie sztuki 1 studia I stopnia 2 studia II stopnia Użyte symbole: W kategoria wiedzy

Bardziej szczegółowo

Szyfry kody - scenariusz działania

Szyfry kody - scenariusz działania Szyfry kody - scenariusz działania Adresaci: dzieci od 6 roku życia Czas trwania ćwiczenia: ok 1,5 godz. Materiały: Specjalnie przygotowane arkusze grubego papieru, o wyraźnie wydłużonym kształcie 15x40

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z języka polskiego. w gimnazjum kl. I, II, III

Przedmiotowy system oceniania z języka polskiego. w gimnazjum kl. I, II, III Nauczyciel Joanna Zawodnik Przedmiotowy system oceniania z języka polskiego w gimnazjum kl. I, II, III Podręczniki Świat w słowach i obrazach, Nauka o języku/wyd. WSiP I. Postanowienie ogólne dotyczące

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Anna Kalbarczyk Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Rozwój osobowości dziecka w wieku od 2 do 6 lat na podstawie jego

Bardziej szczegółowo

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego 2013 r. Test humanistyczny język polski Test GH-P1-132

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego 2013 r. Test humanistyczny język polski Test GH-P1-132 Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego 2013 r. Test humanistyczny język polski Test GH-P1-132 Zestaw zadań egzaminacyjnych z zakresu języka polskiego posłużył do sprawdzenia poziomu opanowania wiedzy i

Bardziej szczegółowo

Dzieci lubią książki! Czytanie wrażeniowe w ruchu, w tańcu i w zabawie

Dzieci lubią książki! Czytanie wrażeniowe w ruchu, w tańcu i w zabawie Dzieci lubią książki! Czytanie wrażeniowe w ruchu, w tańcu i w zabawie Seminarium dla nauczycieli wychowania przedszkolnego i edukacji wczesnoszkolnej ZCDN, 4 października 2014 r. Maria Twardowska Czy

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU. I. Informacje ogólne. 1. Nazwa przedmiotu: Kompozycja brył i płaszczyzn

WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU. I. Informacje ogólne. 1. Nazwa przedmiotu: Kompozycja brył i płaszczyzn WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Kompozycja brył i płaszczyzn 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: studia

Bardziej szczegółowo

PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne

PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne Niedostateczny Dopuszczający Dostateczny Dobry Bardzo dobry Celujący -nie opanował wiedzy o sztuce w zakresie wymaganym na ocenę dopuszczającą.

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Inne / Others. Anna Brudzińska, Katarzyna Cupiał, Magdalena Kwapisz-Grabowska. 28 września 4 listopada 2013 r.

Inne / Others. Anna Brudzińska, Katarzyna Cupiał, Magdalena Kwapisz-Grabowska. 28 września 4 listopada 2013 r. Inne / Others Anna Brudzińska, Katarzyna Cupiał, Magdalena Kwapisz-Grabowska 28 września 4 listopada 2013 r. Inne / Others to prezentacja malarstwa trzech artystek. Artystki łączy miejsce urodzenia Gliwice

Bardziej szczegółowo

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców wzrokowych a także do ich interpretowania przez odniesienie do poprzednich doświadczeń. Nie jest wyłącznie zdolnością do dokładnego

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku architektura krajobrazu

Efekty kształcenia dla kierunku architektura krajobrazu Efekty kształcenia dla kierunku architektura krajobrazu Szkoła wyższa prowadząca kierunek studiów: Kierunek studiów: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia

Bardziej szczegółowo

PIWNICA ODOLAŃSKA 10 CHEŁCHOWSKI*WÓJCIK CHOJECKI*TURCZYŃSKI GREGOREK*SZPINDLER

PIWNICA ODOLAŃSKA 10 CHEŁCHOWSKI*WÓJCIK CHOJECKI*TURCZYŃSKI GREGOREK*SZPINDLER PIWNICA ODOLAŃSKA 10 CHEŁCHOWSKI*WÓJCIK CHOJECKI*TURCZYŃSKI GREGOREK*SZPINDLER Od góry: Bartek Gregorek Kuba Turczyński Staszek Wójcik Wojtek Chełchowski Michał Chojecki INFORMACJE O WYSTAWIE: Wystawa

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO SZKOŁA EMOCJI. Ewa Danuta Bia ek

WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO SZKOŁA EMOCJI. Ewa Danuta Bia ek WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO SZTUKA ŻYCIA W ŚWIECIE SZKOŁA EMOCJI Ewa Danuta Bia ek 2 Ewa Danuta Białek Szkoła emocji CYKL WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO: SZTUKA ŻYCIA W ŚWIECIE 3

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z ZAJĘĆ KOMPUTEROWYCH DLA KLASY SZÓSTEJ W ZAKRESIE WIADOMOŚCI I UMIEJĘTNOŚCI UCZNIÓW

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z ZAJĘĆ KOMPUTEROWYCH DLA KLASY SZÓSTEJ W ZAKRESIE WIADOMOŚCI I UMIEJĘTNOŚCI UCZNIÓW EDUKACYJNE Z ZAJĘĆ KOMPUTEROWYCH DLA KLASY SZÓSTEJ W ZAKRESIE I UCZNIÓW Ocena celujący bardzo dobry dobry dostateczny dopuszczający Zakres wiadomości wykraczający dopełniający rozszerzający podstawowy

Bardziej szczegółowo

1. Formułuje krótkie wypowiedzi ze zdań prostych w większości poprawnie zbudowanych na tematy bliskie uczniowi, związane z ilustracjami.

1. Formułuje krótkie wypowiedzi ze zdań prostych w większości poprawnie zbudowanych na tematy bliskie uczniowi, związane z ilustracjami. UMIEJĘTOŚCI WSPANIALE BARDZO DOBRZE DOBRZE PRACUJ WIĘCEJ JESZCZE NIE POTRAFISZ 1 2 3 4 5 6 MÓWIENIE 1.Samodzielnie bogatym słownictwem, wypowiada się na temat treści literackiego, określa jego nastrój,

Bardziej szczegółowo

GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych.

GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych. GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych. A. Arkusz standardowy GH-A, B, C oraz arkusze przystosowane: GH-A4, GH-A5, GH-A6. Zestaw zadań z zakresu przedmiotów humanistycznych, skonstruowany wokół tematu

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć. Temat: Obcojęzyczne zasoby Internetu. II etap edukacyjny, zajęcia komputerowe. Treści kształcenia: Cele zoperacjonalizowane:

Scenariusz zajęć. Temat: Obcojęzyczne zasoby Internetu. II etap edukacyjny, zajęcia komputerowe. Treści kształcenia: Cele zoperacjonalizowane: Scenariusz zajęć II etap edukacyjny, zajęcia komputerowe Temat: Obcojęzyczne zasoby Internetu Treści kształcenia: Zajęcia komputerowe: 6. Wykorzystywanie komputera oraz programów i gier edukacyjnych do

Bardziej szczegółowo

3. Poziom i kierunek studiów: niestacjonarne studia pierwszego stopnia WZORNICTWO I ARCHITEKTURA WNĘTRZ

3. Poziom i kierunek studiów: niestacjonarne studia pierwszego stopnia WZORNICTWO I ARCHITEKTURA WNĘTRZ WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: RYSUNEK Z ELEMENTAMI ANATOMII 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

SPRAWDZIAN 2013. Klucz punktowania zadań. (zestawy zadań dla uczniów bez dysfunkcji)

SPRAWDZIAN 2013. Klucz punktowania zadań. (zestawy zadań dla uczniów bez dysfunkcji) SPRWDZIN 2013 Klucz punktowania zadań (zestawy zadań dla uczniów bez dysfunkcji) KWIEIEŃ 2013 Obszar standardów egzaminacyjnych Sprawdzana umiejętność (z numerem standardu) Uczeń: Uczeń: Sprawdzana czynność

Bardziej szczegółowo

Janusz Przybylski. Grafika i malarstwo

Janusz Przybylski. Grafika i malarstwo Janusz Przybylski Grafika i malarstwo wrzesień-październik 2014 W stałej ekspozycji jednej z najważniejszych galerii sztuki współczesnej na świecie, w Tate Gallery w Londynie, niewiele dzieł pochodzi z

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie Wydział Sztuki Lalkarskiej w Białymstoku SYLABUS PRZEDMIOTU /MODUŁU KSZTAŁCENIA

Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie Wydział Sztuki Lalkarskiej w Białymstoku SYLABUS PRZEDMIOTU /MODUŁU KSZTAŁCENIA SYLABUS PRZEDMIOTU /MODUŁU KSZTAŁCENIA Elementy składowe sylabusu Opis Nazwa przedmiotu/modułu Animacje komputerowe Kod przedmiotu PPR56 Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Sztuki Lalkarskiej

Bardziej szczegółowo

Wobec powyższego ruch planet odbywa się ruchem spiralnym, a nie jak nam się wydaje po okręgu, gdyż wtedy mielibyśmy nieustanny rok świstaka.

Wobec powyższego ruch planet odbywa się ruchem spiralnym, a nie jak nam się wydaje po okręgu, gdyż wtedy mielibyśmy nieustanny rok świstaka. Spirala czasu Czy doświadczasz czegoś co w prosty sposób można nazwać przyspieszeniem czasu? Odczuwasz, że dni mijają coraz szybciej? Przestajesz liczyć minuty i godziny? Żyjesz raczej od tygodnia do tygodnia,

Bardziej szczegółowo

Scenariusz nr 5. I. Tytuł scenariusza: Moja domowa biblioteka. Autor scenariusza: Krystyna Jakubowska. Blok tematyczny: Historia książki

Scenariusz nr 5. I. Tytuł scenariusza: Moja domowa biblioteka. Autor scenariusza: Krystyna Jakubowska. Blok tematyczny: Historia książki Autor scenariusza: Krystyna Jakubowska Blok tematyczny: Historia książki Scenariusz nr 5 I. Tytuł scenariusza: Moja domowa biblioteka. II. Czas realizacji: 2 jednostki lekcyjne. III. Edukacje (3 wiodące):

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceny dla poszczególnych form wypowiedzi z języka polskiego

Kryteria oceny dla poszczególnych form wypowiedzi z języka polskiego oceny dla poszczególnych form wypowiedzi z języka polskiego SPS TREŚC Zaproszenie... 2 Opowiadanie... 3 Opowiadanie z dialogiem... 4 Opis postaci... 5 Opis dzieła sztuki... 6 Opis krajobrazu... 7 Opis

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE ORAZ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO

WYMAGANIA EDUKACYJNE ORAZ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO WYMAGANIA EDUKACYJNE ORAZ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO 1. Przedmiotowy System Oceniania jest zgodny z Wewnątrzszkolnym Systemem Oceniania 2. Poziom wiedzy i umiejętności oceniany

Bardziej szczegółowo

I. Część ogólna programu studiów.

I. Część ogólna programu studiów. I. Część ogólna programu studiów.. Wstęp: Kierunek edukacja artystyczna w zakresie sztuk plastycznych jest umiejscowiony w obszarze sztuki (Sz). Program studiów dla prowadzonych w uczelni specjalności

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PLASTYKI Przedmiotowy system oceniania z plastyki jest zgodny z wewnątrzszkolnym systemem oceniania.

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PLASTYKI Przedmiotowy system oceniania z plastyki jest zgodny z wewnątrzszkolnym systemem oceniania. PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PLASTYKI Przedmiotowy system oceniania z plastyki jest zgodny z wewnątrzszkolnym systemem oceniania. Obszary podlegające ocenianiu na plastyce klasy IV- VI 1. Prace plastyczne

Bardziej szczegółowo

Zacznijmy więc pracę z repozytorium. Pierwsza konieczna rzecz do rozpoczęcia pracy z repozytorium, to zalogowanie się w serwisie:

Zacznijmy więc pracę z repozytorium. Pierwsza konieczna rzecz do rozpoczęcia pracy z repozytorium, to zalogowanie się w serwisie: Repozytorium służy do przechowywania plików powstających przy pracy nad projektami we w miarę usystematyzowany sposób. Sam mechanizm repozytorium jest zbliżony do działania systemu plików, czyli składa

Bardziej szczegółowo

Planowanie strony www. Grunt to organizacja

Planowanie strony www. Grunt to organizacja Planowanie strony www Grunt to organizacja wstęp Podobnie jak w przypadku tradycyjnych środków przekazu, proces tworzenia i projektowania stron WWW wymaga zaplanowania i przemyślenia, przed rozpoczęciem

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe zasady oceniania z języka polskiego Opracowany przez mgr Katarzynę Krzyścin

Przedmiotowe zasady oceniania z języka polskiego Opracowany przez mgr Katarzynę Krzyścin Przedmiotowe zasady oceniania z języka polskiego Opracowany przez mgr Katarzynę Krzyścin I. Ocenianie bieżące z zajęć edukacyjnych służy monitorowaniu pracy ucznia. Ocena ma za zadanie przekazywać uczniowi

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy klasyfikacyjne: I5, 30, 45, 60godzin) W 1983 roku ukończyła

Bardziej szczegółowo