Odpowiedzialność przestrzeń lokalnego społeczeństwa obywatelskiego, biznesu i polityki

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Odpowiedzialność przestrzeń lokalnego społeczeństwa obywatelskiego, biznesu i polityki"

Transkrypt

1 Odpowiedzialność przestrzeń lokalnego społeczeństwa obywatelskiego, biznesu i polityki 1

2 Recenzent: dr hab. Andrzej Słaboń, prof. UEK ReDAKCJA NAUKOWA: Robert Geisler redakcja e-book: Michał Wanke Skład i projekt graficzny: Katarzyna Mular Korekta: Jagoda Hlawacz Wydawca: Instytut Socjologii Uniwersytet Opolski ul. Katowicka 89, Opole tel Publikacja współfinansowana przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne Autorskie prawa osobiste: Robert Geisler Anna Karwińska Wojciech Goleński Arkadiusz Peisert Łukasz Wołyniec Daria Murawska ks. Wojciech Sadłoń Andrzej Klimczuk Magdalena Klimczuk-Kochańska Małgorzata Rzeszutko-Piotrowska Katarzyna Mular Zezwala się na korzystanie z książki Opowiedzialność przestrzeń lokalnego społeczeństwa obywatelskiego, biznesu i polityki na warunkach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 (znanej również jako CC-BY-SA), dostępnej pod adresem l ub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons. 2

3 Robert Geisler Wprowadzenie 4 I Anna Karwińska Współodpowiedzialność za miasto 8 II Wojciech Goleński Rola odpowiedzialności obywatelskiej w modelu aktywnej polityki społecznej 29 III Łukasz Wołyniec Podmiotowość jako wyraz odpowiedzialności społeczności za swój los. Wybrane przykłady z województwa podlaskiego 46 IV Arkadiusz Peisert Partycypacja obywatelska jako przejaw odpowiedzialności za dobro wspólne. Zróżnicowanie strukturalne i regionalne 62 V ks. Wojciech Sadłoń Odpowiedzialność jako element religijnego kapitału społecznego w społecznościach lokalnych w Polsce 76 VI Daria Murawska Społeczna odpowiedzialność biznesu nowa jakość we współpracy organizacji pozarządowych z firmami 93 VII VIII 3 Magdalena Klimczuk-Kochańska, Andrzej Klimczuk Outplacement odpowiedzialne zwolnienia pracownicze w kontekście rozwoju regionalnego Małgorzata Rzeszutko-Piotrowska Miejsce uchwał prawotwórczych organizacji międzynarodowych w katalogu źródeł prawa międzynarodowego

4 robert geisler Instytut Socjologii Uniwersytet opolski Odpowiedzialność w naukach społecznych, czyli kilka słów wprowadzenia Odpowiedzialność w rozumieniu kategorii zachowania jednostki w różnych sytuacjach społecznych od dawna stanowiła przedmiot zainteresowania filozofów. Dotyczyła jednakże relacji człowieka z innymi, przede wszystkim w kontekście za innych. Etymologicznie odpowiedzialność odnosi się do pojęcia odpowiedź, czyli jest stwierdzeniem, zdaniem lub zachowaniem będącym następstwem innego zdania, stwierdzenia. Najczęściej, kolokwialnie, oznacza odpowiadanie za swoje czyny bądź odpowiadanie za czyny innych. Zdecydowanie wyraźnie znalazło to odbicie w XX-wiecznym nurcie filozoficznym zwanym filozofią dialogu, który zwracał uwagę na wzajemne relacje pomiędzy ludźmi, przede wszystkim na odpowiedzialność za innych. Odmiennym poziomem dyskusji filozoficznej, analizującej kategorię odpowiedzialności, była wymiana argumentów we współczesnej filozofii politycznej pomiędzy liberalizmem i komunitarianizmem. Ten pierwszy wyraźnie akcentował odpowiedzialność jednostki względem siebie, ten drugi, z racji zakorzenienie człowieka we wspólnotach czy grupach społecznych, podkreślał odpowiedzialność człowieka wobec innych czy za innych (Gray 1994, Etzioni 2000). Odpowiedzialność jako kategoria filozoficzna rozważana abstrakcyjnie, choć mająca na uwadze odniesienie w rzeczywistości społecznej, stała się w ostatnich kilkudziesięciu latach przedmiotem zainteresowań badawczych różnych nauk społecznych, by nie powiedzieć, że znalazła się w ich centrum. Wiązało się to niewątpliwie z dynamicznym rozwojem nurtu socjologii codzienności, który przedmiotem swych zainteresowań uczynił cechy rzeczywistości społecznej, występujące w relacjach społecznych i w kontekście społecznym, często pomijane przez badaczy XIX czy XX wieku tzw. imponderabilia życia społecznego, takie jak przyjaźń, miłość, cielesność bądź właśnie odpowiedzialność. Najpełniejszy wyraz znalazła odpowiedzialność w modelu społecznej odpowiedzialności biznesu (Corporate Social Responsibility CSR), modelu zarządzania strategicznego firm. Tym samym model odpowiedzialności został włączony nie tylko w sferę praktyki, czyli aktywności ludzi, ale również w sferę nauk o zarządzaniu, etyce społecznej (etyce w biznesie) czy naukach społecznych, takich jak socjologia. Odpowiedzialność biznesu oznacza w tym przypadku działalność firmy wykraczającą poza ramy prawne, a związane z dodatkową działalnością na rzecz różnego rodzaju interesariuszy, do których zalicza się m.in. pracowników, kontrahentów, podwykonawców, współpracowników, ale i instytucje społeczności lokalnej, w której zlokalizowane jest przedsiębiorstwo, jak władze, szkoły, przedszkola czy organizacje pozarządowe. 4

5 Model odpowiedzialnego biznesu wyraźnie odcinał się od wąsko pojmowanej filantropii, jak również zakładał, że sfera gospodarki nie jest izolowana od społeczeństwa czy społeczności, a tym samym jest w nim zakorzeniona, co oznacza, że winna współistnieć na różnych poziomach z różnorodnymi instytucjami i procesami społecznymi w niej zachodzącymi. Jak pisał przed laty guru zarządzania Peter Drucker: Organizacje muszą brać na siebie społeczną odpowiedzialność. Nie ma nikogo innego w społeczeństwie organizacji, kto dbałby o samo społeczeństwo ( ) Organizacja ponosi pełną odpowiedzialność za swój wpływ na społeczność i społeczeństwo ( ) (Drucker 1999, 83-86). Model odpowiedzialnego biznesu przyjął się w praktyce zarządzania firmami i stał się jednym z kluczowych wyznaczników polityki europejskiej, w szczególności na lata , zgodnie z którym to modelem założenia odpowiedzialnego biznesu przyjęto za istotne do budowania innowacyjnej gospodarki, a jednocześnie do konstruowania modelu socjalnego w Europie. Model odpowiedzialnego biznesu zakłada również współpracę pomiędzy sektorem biznesu i organizacjami pozarządowymi. Współpraca międzysektorowa instytucji wprowadza nas do tematu odpowiedzialności, jaką realizują instytucje szeroko rozumianego społeczeństwa obywatelskiego. Niezależnie od definiowania społeczeństwa obywatelskiego, czy na sposób liberalny, czy na sposób komunitariański (neokonserwatywny bądź republikański) o czym wcześniej wspomniano w kontekście filozofii politycznej kwestia odpowiedzialności za siebie bądź innych obywateli jest bardzo istotna w związku z podejmowaniem działań przez organizacje pozarządowe. Już sam fakt kreowania przez nie projektów na rzecz poszczególnych grup społecznych, jak ubodzy, niepełnosprawni, ale też przedsiębiorcy czy młodzież, zakłada milczące poczucie odpowiedzialności lub współodpowiedzialności za innych obywateli. Jak pisał Amitai Etzioni w The Third Way to a Good Society: posiadamy nieprzenośne prawa i społeczne odpowiedzialności dla każdego i względem każdego (Etzioni 2000, 12). Organizacje pozarządowe i ich aktywność stanowią szczególnego rodzaju przykład brania odpowiedzialności za inne grupy społeczne, zwłaszcza osób posiadających realne problemy wynikające z trudności życiowych, czynników strukturalnych bądź biologicznych. Także szeroka definicja społeczeństwa obywatelskiego włączająca w nie władze, czy to na poziomie lokalnym, czy na poziomie centralnym, milcząco przyjmuje koncept odpowiedzialności za losy i życie obywateli, lub mieszkańców. Niezależnie od tego, czy jest to polityka gospodarcza, czy też społeczna, edukacyjna bądź przemysłowa, dotyczy ona poszczególnych grup społecznych obywateli pracowników, przedsiębiorców lub konsumentów. Jest swoistego rodzaju odpowiedzią na ich potrzeby, zamierzenia, aspiracje czy też pomysły na życie. Znalazło to wyraz w modelu governance, zakładającym występowanie norm, które regulują zachowaniem i aktywnością obywateli bądź poszczególnych instytucji. Normy te jednak odnoszą się w równym stopniu do wszystkich aktorów-podmiotów, czy to życia w społeczności lokalnej, czy też organizacji, jaką jest przedsiębiorstwo. Dlatego też model governance zakłada szeroko rozumianą partycypację obywatelską, która z kolei przenosi pojęcie odpowiedzialności z poziomu władz na poziom obywateli zamieszkujących dany obszar. Partycypacja obywatelska, będąca jedną z kluczowych cech współczesnej demokracji lokalnej czy też demokracji deliberatywnej, przyjmuje z kolei założenie o roli aktywnych obywateli charakteryzujących się poczuciem odpowiedzialności nie tylko za siebie i innych, ale również poczuciem odpowiedzialności za teraźniejszość i przyszłość, co nie zawsze idzie w parze z poczuciem odpowiedzialności ze strony władz zorientowanych na tu i teraz. Orientacja na przyszłość, czyli myślenie długofalowe, perspektywiczne, w kategoriach przyszłych pokoleń, 5

6 decyduje w głównej mierze o poczuciu odpowiedzialności dzisiejszych aktorów. Tego rodzaju podejście odnosi się do dwóch istotnych zagadnień: (1) modelu współodpowiedzialności oraz (2) trudności w artykulacji swoich interesów, nie zawsze zgodnych i zbieżnych z interesami innych obywateli lub innych grup społecznych, co tym bardziej dotyczy zagadnienia odpowiedzialności. Model współodpowiedzialności zakłada występowanie poczucia odpowiedzialności u różnych aktorów (interesariuszy) w równym stopniu. Oparty na zasadach szeroko rozumianej demokracji, podkreślającej rolę równości w rozumieniu zajmowanych pozycji i wynikających stąd praw i obowiązków, w szczególny sposób uzasadnia model władzy niehierarchicznej i zarazem równego poczucia odpowiedzialności za całą zbiorowość w sensie terytorialnym. Demokracja lokalna, jak i demokracja deliberatywna wyrażają się z kolei w dialogu pomiędzy różnymi aktorami, bardzo często opartymi na odrębnych interesach wynikających z pozycji społecznych, światopoglądu. Każdorazowa konfrontacja pomiędzy grupami społecznymi a władzami lokalnymi bądź grupami społecznymi winna uwzględniać współodpowiedzialność w wymiarze normatywnym, czyli rozłożenie poczucia odpowiedzialności na poszczególnych aktorów. Dlatego też dominujący od końca XX wieku model regionalizmu i lokalizmu jako model teoretyczny dotyczący zarządzania terytoriami, jak też model praktyczny odnoszący się do polityki europejskiej na poziomie regionalnym i lokalnym zakładał koncepcję odpowiedzialności dotyczącą troski człowieka o najbliższe terytorium, w tym kontekście miejsca zamieszkania. Regionalizm stanowił przykład zorganizowanego działania zbiorowego, realizowanego przez aktorów charakteryzujących się poczuciem podmiotowości, a zarazem odnoszącego się do tradycji i przeszłości regionu z uwzględnieniem jego przyszłości, przede wszystkim rozwoju gospodarczego, czy wzrostu gospodarczego. Dlatego też wszelkiego rodzaju aktywność obywateli na polu lokalnym bądź regionalnym ma swoje źródła w poczuciu odpowiedzialności za najbliższe środowisko, co znalazło wyraz w teorii i praktyce demokracji lokalnej i lokalnym społeczeństwie obywatelskim. W nich to bowiem takie cechy jak indywidualizm, klientelizm czy patronat zostały uznane za sprzeczne z zasadą odpowiedzialności. Z drugiej strony demokracja lokalna i lokalne społeczeństwo obywatelskie stanowiły kluczowe koncepty dla zrozumienia współczesnej zasady odpowiedzialności. W tych nurtach podkreślano również wątek sieci społecznych, które ułatwiają transfer wiedzy, informacji lub też innego rodzaju wiedzy milczącej. Tego typu relacje, bazujące przede wszystkim na zaufaniu, mogą istnieć w oparciu o zasadę odpowiedzialności w rozumieniu aksjologicznym. Literatura przedmiotu z zakresu studiów regionalnych zwraca uwagę na szczególną rolę struktur społecznych, mających na celu rozwój regionalny. Wreszcie polityka europejska, współcześnie, w okresie pokryzysowym (czyli po 2008 roku) to nic innego, jak sfera ukazująca odpowiedzialność za innych (szczególnie uboższych, mniej zaradnych), co znalazło wyraz w polityce społecznej, jak też podkreślająca odpowiedzialność za środowisko przyrodnicze. Warto również nadmienić, że kwestia odpowiedzialności pojawiła się w takim zagadnieniu jak odpowiedzialność pracodawców wobec pracowników na rynku pracy (industrial relations). Poniższa książka stanowi próbę zdefiniowania koncepcji odpowiedzialności w życiu społecznym, jej zbadania w kontekście polityki, gospodarki i lokalnego społeczeństwa obywatelskiego. Dlatego też prezentowane w niniejszym tomie artykuły odnoszą się do różnego rodzaju odsłon odpowiedzialności obywateli, mieszkańców społeczności lokalnych i regionalnych, 6

7 7 ale i władz na różnym poziomie managerów względem pracowników, czy władze samorządowe względem swoich mieszkańców. Publikację otwiera artykuł Anny Karwińskiej Współodpowiedzialność za miasto, w którym autorka przedstawia wątki odpowiedzialności realizowanej przez różnych aktorów miejskiej sceny. Wojciech Goleński w artykule Rola odpowiedzialności obywatelskiej w modelu aktywnej polityki społecznej zastanawia się nad modelem polityki społecznej współcześnie modyfikowanej i zmienianej w stosunku do sytuacji gospodarczej. Model ten zakłada poczucie aktywności beneficjentów i kształtowanie poczucia odpowiedzialności za swój los i swoje czyny zmiany z pasywności w aktywność. Łukasz Wołyniec autor artykułu Podmiotowość jako wyraz odpowiedzialności społeczności za swój los. Wybrane przykłady z województwa podlaskiego w oparciu o studium przypadku województwa podlaskiego analizuje model podmiotowości wyrażający się w aktywności obywatelskiej, a tym samym w poczuciu odpowiedzialności poszczególnych społeczności za swój los. W tym samym nurcie prowadzi analizy Arkadiusz Peisert, który w artykule Partycypacja obywatelska jako przejaw odpowiedzialności za dobro wspólne. Zróżnicowanie strukturalne i regionalne uwzględnia czynniki struktury społecznej i terytorium w odniesieniu do zjawiska partycypacji obywatelskiej. Również w tym przypadku zjawisko partycypacji odnosi się do kategorii odpowiedzialności, którą autor definiuje w kontekście konceptu dobra wspólnego. Obydwa teksty wpisują się w analizy kategorii odpowiedzialności w polityce i społeczeństwie obywatelskim. Z ostatnim tematem można powiązać artykuł Wojciecha Sadłonia Odpowiedzialność jako element religijnego kapitału społecznego w społecznościach lokalnych w Polsce. Autor w oparciu o analizy teoretyczne i badania empiryczne lokuje kategorię odpowiedzialności w kontekście zachowań religijnych i zarazem modelu kapitału społecznego. Dwa następne teksty przedstawiają problematykę odpowiedzialności w gospodarce, odwołując się bezpośrednio lub pośrednio do modelu społecznej odpowiedzialności biznesu (Corporate Social Responsibility CSR). Daria Murawska w artykule Społeczna odpowiedzialność biznesu nowa jakość we współpracy organizacji pozarządowych z firmami przedmiotem badań uczyniła relacje pomiędzy przedsiębiorstwami i organizacjami pozarządowymi w modelu CSR. Z kolei Magdalena Klimczuk-Kochańska i Andrzej Klimczuk w artykule Outplacement odpowiedzialne zwolnienia pracownicze w kontekście rozwoju regionalnego zajęli się problematyką zwolnień pracowniczych w odniesieniu do modelu odpowiedzialnego biznesu i w relacji do kwestii regionalnych. Małgorzata Rzeszutko-Piotrowska natomiast w artykule Miejsce uchwał prawotwórczych organizacji międzynarodowych w katalogu źródeł prawa międzynarodowego analizuje odrębne zjawisko dotyczące szeroko rozumianej odpowiedzialności, a mianowicie organizacje międzynarodowe jako przykład instytucji, które powołane zostały i działają w poczuciu odpowiedzialności za losy społeczności międzynarodowej. Autorka dokonuje analizy prawnej uchwał prawotwórczych w katalogu źródeł prawa międzynarodowego. BIBLIOGRAFIA Drucker Peter (1999) Społeczeństwo pokapitalistyczne, przeł. Grażyna Kranas. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN. EtzioniAmitai (2000) The Third Way to a Good Society. London: Demos. Gray John (1994) Liberalizm, przeł. Radosława Dziubecka. Kraków-Warszawa, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Fundacja im. Stefana Batorego.

8 8 I

9 Anna Karwińska Katedra Socjologii Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Współodpowiedzialność za miasto Wstęp Współczesne miasto jest obszarem zarówno konfliktu, jak i współpracy rozmaitych zbiorowości i jednostek pełniących różne role społeczne, mających odmienne interesy i potrzeby. 9 Tworzenie dobrze funkcjonujących środowisk przestrzenno-społecznych wymaga wzmacniania współpracy i łagodzenia konfliktów. W procesach kształtowania przestrzeni i życia społecznego miasta uczestniczą rozmaite podmioty: władze różnego szczebla, urbaniści, zbiorowość lokalna, media, organizacje pozarządowe i inne. W pożądanym modelu współzarządzania miastem (urban governance) wszystkie te zbiorowości i jednostki powinny być zdolne do współdziałania i świadome współodpowiedzialności za teraźniejszość i przyszłość miasta. Można zasadnie określić miasto jako wspólne dobro wielu zbiorowości, organizacji, a także jednostek, zatem poczucie odpowiedzialności za zachodzące w mieście zjawiska i procesy powinno być oczywiste dla wszystkich mieszkańców i użytkowników, choć zakres owej odpowiedzialności może być odmienny dla różnych osób. Pewne doświadczenia historyczne wskazują na to, że od wczesnego etapu istnienia miast pojawiały się takie postawy i reguły działania, zwłaszcza w tych okresach, kiedy miasta miały szeroką autonomię. Wyrazem poczucia odpowiedzialności za miasto były działania zarówno w sferze obrony interesów miasta, jak i stymulowania jego rozwoju, podejmowane już w średniowieczu, szczególnie w miastach Europy

10 Zachodniej, przez rozmaite stowarzyszenia, bractwa czy inne organizacje. W społecznej historii miast i procesów urbanizacji znaleźć można więcej przykładów wiązania przywilejów obywatelskich z odpowiedzialnością. Ta kwestia staje się coraz bardziej obecna w dyskursie publicznym i analizach naukowych wraz z rozwojem demokracji i kształtowaniem się społeczeństwa obywatelskiego. Także w Polsce zagadnienie to staje się coraz ważniejsze w miarę jak dostrzegamy, że w procesach transformacji narasta deficyt kapitału społecznego i innych elementów obywatelskości, opóźniających się niejako względem innych przemian gospodarczych, politycznych czy społeczno-kulturowych. Niedostatek poczucia odpowiedzialności i współodpowiedzialności wyraża się na przykład rozszerzaniem się postaw roszczeniowych, obojętnością wobec aktów wandalizmu czy nieuprawnionym korzystaniu z dóbr publicznych 1 itd. 1 Rozumienie współodpowiedzialności za miasto W badaniach Diagnozy Społecznej 2011 okazało się, że niemal połowa respondentów jest w zasadzie obojętna na naruszanie zasady dobra wspólnego (Czapiński, 2011, s. 271). Odpowiedzialność jest w ostatnich dwóch dekadach w Polsce pojęciem rozważanym stosunkowo często ze względu na toczące się dyskusje o demokracji czy zarzuty czynione sobie nawzajem przez przedstawicieli różnych opcji politycznych i odwoływanie się do kategorii moralnej lub politycznej odpowiedzialności za rozmaite działania i/lub ich skutki. Nie oznacza to jednak, że dysponujemy precyzyjną i użyteczną definicją odpowiedzialności, która mogłaby ułatwić dokonywanie ocen w różnych obszarach życia społecznego, politycznego czy gospodarki. Jest to raczej nadal przedmiot dyskusji wielu rozmaitych dyscyplin. W definicjach psychologicznych zwraca się uwagę na fakt, iż odpowiedzialność oznacza zaciągnięcie zobowiązania moralnego, za realizację którego dana osoba może być oceniana przez uprawnione podmioty (np. zwierzchników) (Sillamy, 1998, 185).

11 Jest to zatem pewien rodzaj umowy społecznej zawieranej przez rozmaitych uczestników życia społecznego pomiędzy sobą (w różnych konfiguracjach). Zazwyczaj w analizie odpowiedzialności definiujemy podmiot i przedmiot odpowiedzialności, a także trybunał, przed którym podmiot jest rozliczany ze swoich działań (Filek, 1999, 113). Człowiek jest istotą społeczną, co oznacza między innymi, że bezustannie, w toku swojego społecznego bytowania wchodzi w rozmaite interakcje społeczne. Zyskuje w ten sposób możliwość wpływania na życie innych osób, wzmacniania ich dobrostanu lub przeciwnie, stwarzania przeszkód, trudności czy zagrożeń. Jednocześnie także sam znajduje się w kręgu oddziaływania swojego bliższego i dalszego otoczenia społecznego, przy czym jego dobrostan jest ściśle zależny od typu i jakości relacji, w jakich uczestniczy. Odpowiedzialność społeczna oznacza tu konieczność działania w sposób wspomagający dobre samopoczucie i realizowanie interesów innych uczestników życia społecznego, nie tylko osób, które są dla nas ważne ze względu na łączące nas z nimi związki, ale także tych, z którymi łączą nas styczności przelotne, albo na przykład tych, z którymi nie jesteśmy powiązani bezpośrednio (Goleman, 2007, 381). Im większe możliwości wpływania na życie innych posiada dana osoba (co wynika z jej statusu, pełnionych ról społecznych, umiejscowienia w sieciach zależności itp.), tym większa jest jej odpowiedzialność. Odwołując się do klasycznych rozważań Romana Ingardena, należy przypomnieć podstawowe sytuacje, w których występuje zjawisko odpowiedzialności: (1) ponoszenie odpowiedzialności za coś, (2) branie za coś odpowiedzialności, (3) pociąganie kogoś do odpowiedzialności (za coś), (4) działanie odpowiedzialne (Ingarden, 1972, 78). W każdym przypadku możemy mówić także o współodpowiedzialności, zakładając, że splatają się tu działania dwóch lub więcej osób. Mogą one działać w porozumieniu lub obok siebie niezależnie, jednak ze względu na skutki ich postępowania ponoszą wspólnie odpowiedzialność lub są do niej pociągane, czy też wspólnie biorą za coś odpowiedzialność. Współodpowiedzialność dotyczy, najogólniej rzecz biorąc, kilku lub czasem więcej zakresów działań świadomie podejmowanych przez różne podmioty. Te zakresy zazwyczaj nie są równoległe, a raczej przeplecione i wzajemnie powiązane, co sprzyja powstawaniu rozmaitych sprzeczności czy konfliktów w związku z formułowaniem celów, wyborem środków, czy oceną rezultatów. Ze względu na istnienie powiązań między zadaniami różnych podmiotów pożądane jest świadome przyjmowanie współodpowiedzialności, czemu powinny towarzyszyć procesy 11

12 wzajemnego wzmacniania i synergii. Oczywiście, w wielu sytuacjach, także w rozważanym tu przykładzie współodpowiedzialności za miasto, może zachodzić (i często tak się dzieje) brak współpracy rozmaitych podmiotów, z których każdy realizuje swoje cele, swoje interesy, które mogą być trudne do pogodzenia lub nawet sprzeczne z interesami innych. W takiej sytuacji współodpowiedzialność dodatkowo wiąże się z koniecznością przewidywania skutków braku współpracy czy koordynowania działań. 12 Podjęta tu próba zdefiniowania współodpowiedzialności za miasto oparta jest na założeniu, że miasto, jako środowisko społeczno-przestrzenne, w którym realizowane są rozmaite cele indywidualne i zbiorowe, zarówno o charakterze społecznym jak i politycznym, administracyjnym, gospodarczym (wymieniając najważniejsze), jest obszarem kumulowania się wzajemnych powinności i zobowiązań.

13 Funkcjonujące w mieście jednostki, zbiorowości o odmiennych zasadach działania, instytucje, organizacje, wszyscy aktorzy procesów miejskich są powiązani różnymi więziami, pozostają ze sobą w licznych stycznościach, stosunkach społecznych i zależnościach wzajemnych, co oznacza konieczność przestrzegania określonych reguł i zasad, akceptację rozmaitych ograniczeń czy wywiązywanie się ze zobowiązań. 13 W jakim sensie miasto jest przedmiotem odpowiedzialności? Chodzi tu zazwyczaj o możliwość osiągania dobrostanu miasta w kilku co najmniej sferach: przestrzennej, organizacji życia społecznego, rozwoju kultury, relacji władza-obywatele czy rozwoju gospodarczego. Należy zwrócić uwagę, że wobec miasta jako środowiska człowieka, od samego początku ukształtowania się tej formy społeczno-przestrzennej formułowano rozmaite oczekiwania. Zarówno twórcy, jak i użytkownicy miasta dążyli do realizowania w jego kształcie przestrzennym i społecznym najważniejszych w każdej epoce ideałów, wartości i przekonań dotyczących dobra, prawdy i piękna. Te wysokie oczekiwania powodowały jednak, z drugiej strony, ostrą krytykę miasta jako środowiska mieszkalnego, które nigdy nie miało szansy osiągania założonych, bardzo rozbudowanych celów. Współczesne oczekiwania wobec miasta są wypadkową zarówno wzrostu potrzeb w sferze materialnego dobrobytu, jak i potrzeb postmaterialistycznych, w tym np. wolności, poczucia sprawstwa czy samorealizacji. Przedmiot współodpowiedzialności jest zatem bardzo szeroko zakrojony i obejmuje wiele obszarów działania podmiotów zidentyfikowanych jako odpowiedzialne w tym tworzeniu najlepszego środowiska życia, nawet jeśli te podmioty działają osobno

14 czy bez porozumienia. Poczucie współodpowiedzialności za losy miasta nabiera szczególnej wagi w sytuacjach zagrożeń dotyczących miasta jako środowiska mieszkalnego, miasta jako jednostki gospodarczej czy administracyjnej. Rozważenie stanu polskich miast pozwala sformułować takie obszary zagrożeń, aktualnych czy potencjalnych. Jak wynika z badań nad kondycją miast polskich, ustępują one, generalnie rzecz biorąc, wielu miastom zachodniej i północnej Europy, zwłaszcza jeśli chodzi o zasoby rozwojowe i ich umiejętne wykorzystywanie. Duże ośrodki miejskie w Polsce nie przyciągają atrakcyjnych inwestycji, przegrywają konkurencję o pełnienie funkcji gospodarczych, kulturalnych czy edukacyjnych (Stan Polskich Miast, s. 187). Niedawny IV Kongres Urbanistyki Polskiej w Lublinie w dniach roku obradował pod charakterystycznym hasłem odpowiedzialni za miasto. Punktem wyjścia były opublikowane kilka miesięcy temu założenia krajowej polityki miejskiej, w których zakłada się kilka najważniejszych celów rozwojowych na najbliższą dekadę, w tym podwyższenie zdolności miast do kreowania rozwoju i zarządzania nim, wzrostu zatrudnienia, wspomaganie obszarów problemowych, rewitalizację obszarów zdegradowanych, równoważenie rozwoju miasta w wymiarze przestrzennym i społecznym. Wszystkie właściwie wymienione cele powinny być obszarem rozwijania współpracy między różnymi uczestnikami procesów życia miejskiego, także tymi wskazanymi wyżej, obszarem budowania wielowymiarowego partnerstwa i w konsekwencji rozwijania poczucia współdecydowania i współodpowiedzialności. 2 i Podmioty odpowiedzialne obszary odpowiedzialności za miasto Można wyróżnić co najmniej kilka podmiotów, które są odpowiedzialne, a jednocześnie współodpowiedzialne za dobre funkcjonowanie miasta w rozmaitych aspektach, m.in. przestrzennym, społecznym i gospodarczym. Ze względu jednak na szczególnie istotną rolę w tworzeniu dobrze funkcjonującego środowiska miejskiego, konsekwentnie, większą odpowiedzialność ponoszą zwłaszcza władze lokalne, inwestorzy i deweloperzy, a także osoby i instytucje odpowiedzialne za planowanie przestrzenne i społeczne. 14

15 Po pierwsze zatem chodzi o odpowiedzialność władz, zwłaszcza władz centralnych, które stwarzają ramy prawne dla planowania przestrzennego. Władze lokalne działają w ramach, na które pozwala im prawo i struktury tworzone centralnie. Jednak także na szczeblu miasta władze podejmują decyzje wpływające na sposób zagospodarowania przestrzeni. Powinny realizować zasadę współzarządzania, której najważniejszym elementem jest inicjowanie i podtrzymywanie różnorodnych form interakcji pomiędzy władzą a społeczeństwem (Kooiman, 2008). Jest to niezbędne, ponieważ potencjał władzy (możliwości podejmowania decyzji) nie jest domeną wyłącznie formalnych struktur państwa, powstaje i rozwija się także w instytucjach gospodarczych, kulturalnych, społecznych (Taylor, 2000, 199). To po stronie władzy spoczywa odpowiedzialność za tworzenie dobrych warunków dla wzmacniania kapitału społecznego, zaangażowania rozmaitych sił społecznych, w tym także grup obecnych w małym zakresie (z różnych powodów) w głównym nurcie życia społecznego, wreszcie dla budowania i wzmacniania obywatelskiego poczucia odpowiedzialności wykraczającego poza sprawy indywidualnych interesów (Branann, John, Stoker, 2006). Szczególnie ważną rolę odgrywa tu postawa przedstawicieli władz, a właściwie stopień ich gotowości do odchodzenia od hierarchicznych, sztywnych procedur i zasad regulujących wzajemne relacje pomiędzy uczestniczącymi w procesach relacji podmiotami lokalnymi (John, 2001). Często jednak okazuje się, że mieszkańcy mają słabą pozycję w konfrontacji z biznesem, a administracja miejska wspiera raczej interesy prywatnych firm, a nie mieszkańców (Mergler, Pobłocki, 2010, 7). Zasoby miasta są przez władze traktowane jako źródło zysku, powinny zatem, w ich mniemaniu, produkować dobra i usługi pożądane przez zamożnych klientów. Tadeusz Markowski w trakcie Kongresu Urbanistów zadał pytanie o społeczną odpowiedzialność władz publicznych wobec gospodarki finansowej użytkowników i inwestorów w mieście. Jedno z najważniejszych zagadnień to odpowiedź na pytanie, czy władza miejska potrafi optymalizować korzyści finansowe w funkcjonowaniu rozwoju miast. Inne zagadnienie, jakie warto podnieść w tym kontekście, to umiejętność osiągania równowagi pomiędzy 15

16 rynkiem a potrzebami społecznymi. Miasto nie jest przedsiębiorstwem nastawionym na zysk (zwłaszcza zysk za wszelką cenę), co musi odzwierciedlać się w sposobach podejmowania decyzji, ustalania priorytetów czy dokonywania oceny podejmowanych działań. Zarządzanie (management) jest zastępowane przez współzarządzanie (urban governance), co oznacza szczególny typ wzajemnych interakcji i niekończącego się procesu zawierania rozmaitych sojuszy pomiędzy instytucjami państwa, instytucjami gospodarczymi oraz instytucjami społeczeństwa obywatelskiego. Jak wskazują ostatnio podjęte analizy, w sposobach działania władzy samorządowej mają swoje źródła rozmaite dysfunkcje, w tym m.in. osłabianie demokracji samorządowej, nadmierna biurokratyzacja, narastające zjawiska etatyzacji (upaństwowienia samorządu) (Bober i in., 2013, 14). To czynniki utrudniające definiowanie zakresów odpowiedzialności, ale także kształtowanie poczucia współodpowiedzialności rozmaitych, funkcjonalnie powiązanych ze sobą podmiotów. Zbiorowości miejskie stają się w wyniku rozmaitych procesów społecznych, politycznych i gospodarczych coraz bardziej zróżnicowane i niejednorodne. Interesy poszczególnych grup często kolidują ze sobą, a jeśli nawet wykazują podobieństwa, mogą być ułożone w odmienne hierarchie. Miasto to także wielość rozmaitych instytucji działających zgodnie z odmiennymi procedurami i podporządkowanych różnym priorytetom. W tych warunkach łatwo o napięcia i konflikty utrudniające wzajemne stosunki między rozmaitymi aktorami miejskimi. Jednak zbiorowość miejska musi być choć w pewnym zakresie wspólnotą, muszą istnieć uzgodnione cele i środki ich osiągania, a także przestrzegane przez wszystkie podmioty reguły. Zwłaszcza przedstawiciele władz miejskich muszą używać posiadanych uprawnień w sposób uwzględniający potrzeby i oczekiwania innych aktorów lokalnych uczestniczących w tej swoistej grze o realizację najważniejszych interesów całej zbiorowości. Tymczasem, jak wskazują autorzy cytowanego wyżej raportu o stanie samorządności, wśród poważnych problemów działalności samorządowej można wymienić niedostatek kultury partnerstwa i dialogu. Wytworzył się w zbiorowościach lokalnych skomplikowany splot rozbieżnych wzajemnych oczekiwań i przekonań odnoszących się do pozostałych partnerów. Władze lokalne postrzegane są jako nieskore do współpracy z obywatelami i organizacjami pozarządowymi, organizacje pozarządowe z kolei jako egoistyczne i roszczeniowe, wreszcie obywatele jako obojętni i niechętni do angażowania się w sprawy publiczne (Bober, 2013, 33). 16

17 Odrębnym i trudnym zagadnieniem jest sprecyzowanie zakresu odpowiedzialności inwestorów i deweloperów, którzy nie mają przecież społecznego mandatu na sprawowanie władzy, a poprzez swoje działania motywowane zyskiem wpływają bardzo istotnie na kształt miasta i możliwości rozwojowe. Obserwacja działań tych uczestników gry o miasto pozwala często zasadnie przypuszczać, że miasto traktują po prostu jako obszar biznesu, przyjmując jednocześnie zaczerpnięte z Friedmana przekonanie, że celem działania przedsiębiorców jest przysparzanie zysku udziałowcom (Friedman, 1993, 128). Poczucie współodpowiedzialności inwestorów i deweloperów jest szczególnie ważne ze względu na specyfikę sytuacji w sferze gospodarowania przestrzenią w naszym kraju. Polska charakteryzuje się wyjątkowo rozproszoną siecią osadniczą, co wynika między innymi z braku przestrzegania zasady oszczędnego gospodarowania przestrzenią, co jest także w części swoistym spadkiem po okresie PRL-u. Niestety, obecne prawo nie chroni dostatecznie tego bardzo cennego zasobu jakim jest przestrzeń, niedostateczną moc sprawczą ma planowanie przestrzenne (zarówno na szczeblu lokalnym jak i regionalnym), zatem nic lub niewiele chroni nawet bardzo cenne zasoby przestrzenne przed inwestycjami wynikającymi z doraźnych interesów, których skutki będą trwały przez wiele dziesiątków lat lub dłużej (Radziejowski, 2002, 22). Analizując przyczyny nieładu przestrzennego i braku nadzoru nad planowaniem przestrzennym, Kowalewski zwraca uwagę na niewłaściwą i w istocie szkodliwą filozofię ekonomiczną rządów przyjmujących liberalne zasady funkcjonowania także sektora gospodarki przestrzennej i gospodarki mieszkaniowej. Tymczasem są to obszary, które powinny być regulowane przez władze publiczne, odpowiedzialne za procesy społeczne i gospodarcze. W obecnej sytuacji pojawiają się finansowi beneficjenci chaosu urbanizacyjnego, słabości planowania i zaniku kontroli publicznej gracze na rynku nieruchomości. Jest to specyficzna grupa deweloperów niezmiernie ważna i skuteczna w swoich działaniach której celem jest wyłącznie zysk, jaki przynosi proces inwestowania, a nie zysk z realizowanej inwestycji. Deweloper poszukuje wówczas tanich terenów, najchętniej rolnych, a nie odpowiadają mu wolne uzbrojone tereny budowlane wskazane 17

18 w studiach i planach miejscowych, bowiem są one z zasady droższe, nie jest on też zwolennikiem kontroli planistycznej i budowlanej (Kowalewski, 2012, 7). Na brak poczucia odpowiedzialności i współodpowiedzialności, zarówno władz jak i inwestorów, i deweloperów, wskazują ustalenia Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 przyjętej 13 grudnia 2011 przez Radę Ministrów. W części Społeczne i ekonomiczne skutki generowane przez obecny system gospodarki przestrzennej pojawia się cały szereg zarzutów pod adresem tego systemu, wskazuje na skutki zaniechania przez władze publiczne brania odpowiedzialności za procesy przestrzenne, za tworzenie i utrzymywanie mechanizmów kontroli. Z istniejących luk korzystają rozmaite grupy interesów, często bezkarnie naciągające prawo (Koncepcja 2011, ). Odpowiedzialność urbanistów za miasto dotyczy innego zakresu spraw. Ze względu na posiadane kwalifikacje to oni powinni być pierwszoplanowymi aktorami, specjalistami wspomagającymi innych uczestników procesu kształtowania harmonijnej, odpowiadającej postulatowi miasta dobrze funkcjonującego przestrzeni miejskiej. 18

19 Jak jednak wynika z wypowiedzi przedstawicieli tej grupy zawodowej na wspomnianym Kongresie, można dziś zasadnie pytać, jak są postrzegani przez tych innych uczestników, a także w jakim stopniu ich gotowości do brania odpowiedzialności za miasto odpowiada zaufanie, jakim chcą ich obdarzać mieszkańcy miasta czy przedstawiciele władzy. Urbaniści wiedzą lepiej wskazywał Stanisław Gzell w jednej z sesji Kongresu, ale ta wiedza nie jest wykorzystana do planowania miasta, a zwłaszcza do podejmowania decyzji. Decydującą role w kształtowaniu przestrzeni miasta zdaje się odgrywać aktualnie rynek nieruchomości, traktujący miasto jak fabrykę pieniędzy. Nie dostrzegają też konieczności wzmocnienia pozycji urbanistów i roli planowania urbanistycznego władze. Wreszcie właściciele działek nie zgadzają się, aby oddzielać prawo własności od prawa zabudowy. Jeśli zatem urbaniści mieliby faktycznie przyjmować odpowiedzialność za miasto, jego kształt obecny i możliwości rozwojowe miasta w przyszłości, powinni mieć odpowiedni status. Jak wskazał z kolei Böhm w innej wypowiedzi Kongresu: Planiści to nie grupa maniaków, którzy chcą zmuszać ludzi do irracjonalnych zachowań, ale zawodowcy przygotowani do całościowej oceny sytuacji, przewidywania scenariuszy i ich skutków oraz określonego sterowania rozwojem. Rozwojem, który podobnie jak kurs walut czy stan zdrowia, nie wynika z głosowania i nie zawsze jest bezpieczny. Lepiej w tej sprawie udzielić mandatu fachowcom którzy wezmą stosowną część odpowiedzialności za swoje decyzje niż być mądrym po szkodzie. Tworzenie dobrze funkcjonujących środowisk przestrzenno-społecznych wymaga oczywiście zintegrowanej wiedzy z obszarów różnych dyscyplin i nie ma wątpliwości, że profesjonalizm jest tu kluczowym warunkiem. Jako znaczący element rozwoju współodpowiedzialności za miasto niezbędne jest stworzenie właściwego modelu współpracy przedstawicieli tych dyscyplin, które odgrywają najistotniejszą rolę w procesach planowania miasta i jego rozwoju. Z punktu widzenia reprezentowanej przeze mnie dyscypliny najważniejsze są interakcje pomiędzy urbanistami, architektami a socjologami i psychologami środowiskowymi. Oczywiście idealny układ to taki, w którym założenia, np. do miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miasta, wypracowywane są podczas swoistego okrągłego stołu, przy którym zasiadają nie tylko przedstawiciele dyscyplin technicznych czy specjaliści od kwestii finansowych i gospodarczych, ale także ekolodzy, socjologowie, psychologowie, historycy sztuki itd. Pojawia się tu kwestia wspólnego języka w opisywaniu problemów miejskich, ustalania celów rozwojowych i ich hierarchii, kryteriów wyboru środków i kryteriów postępowania 19

20 w sytuacji konfliktu wartości. Takie wielogłosowe dyskusje toczą się okazjonalnie, nie są natomiast zwyczajowym, rutynowym sposobem postępowania. Taki interdyscyplinarny projekt, pokazujący złożoność i powiązanie rozmaitych wyzwań rozwojowych, mógłby być punktem wyjścia do kolejnego etapu nawiązywania dialogu z członkami społeczności lokalnych. Mieszkańcy i użytkownicy miasta są kolejną ważną grupą, która powinna poczuwać się do współodpowiedzialności za miasto. Przede wszystkim należy zwrócić szczególną uwagę na fakt, że określenie władze miasta czy władze gminy jest efektem pewnego przyzwyczajenia i w istocie nie oddaje rzeczywistej funkcji prezydentów, burmistrzów czy członków rad miasta. Zarówno mieszkańcy, dziennikarze, a nawet miejscy aktywiści często uważają wybieranych przedstawicieli za władze, choć zgodnie z Konstytucją RP władzę zwierzchnią sprawują mieszkańcy (podk. moje AK) (Gerwin, 2012, 26). Jednak ani władze lokalne, wybrane często głosami niewielkiej części obywateli miasta (bo tak niewiele osób decyduje się na udział w wyborach), ani sami mieszkańcy nie do końca mają tego świadomość. W efekcie prezydenci czy burmistrzowie miast nie mają poczucia, że konsultacje społeczne są niezbędnym elementem demokratycznego sprawowania ich urzędu, a mieszkańcy często nawet nie próbują przełamać istniejących od dawna procedur decydowania o najważniejszych sprawach miasta, tak bardzo wpływających na jakość ich życia. Udział mieszkańców w podejmowaniu decyzji jest w demokracji jednym z oczywistych elementów życia społecznego, problemem jednak jest znalezienie najwłaściwszego sposobu włączania obywateli w procesy współzarządzania. Chodzi tu o to, że nie zawsze władzy zależy na realnym uczestnictwie obywateli, ale i obywatele nie zawsze są zainteresowani tym uczestnictwem, albo ich oczekiwania rozmijają się z celem tego typu procesów (Celiński, 2010, 36). 20

Odpowiedzialność przestrzeń lokalnego społeczeństwa obywatelskiego, biznesu i polityki

Odpowiedzialność przestrzeń lokalnego społeczeństwa obywatelskiego, biznesu i polityki Odpowiedzialność przestrzeń lokalnego społeczeństwa obywatelskiego, biznesu i polityki 1 RECENZENT: dr hab. Andrzej Słaboń, prof. UEK REDAKCJA NAUKOWA: Robert Geisler REDAKCJA E-BOOK: Michał Wanke SKŁAD

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE PARTYCYPACYJNE. Dawid Sześciło

ZARZĄDZANIE PARTYCYPACYJNE. Dawid Sześciło ZARZĄDZANIE PARTYCYPACYJNE Dawid Sześciło Współczesne paradygmaty administracji publicznej Nowe zarządzanie publiczne podejście ekonomicznomenedżerskie Administracja neoweberowska powrót do podejścia prawniczego

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr XX/90/08 Rady Powiatu w Wąbrzeźnie z dnia 29 września 2008r. Powiatowy Program Aktywności Lokalnej na lata

Załącznik do Uchwały Nr XX/90/08 Rady Powiatu w Wąbrzeźnie z dnia 29 września 2008r. Powiatowy Program Aktywności Lokalnej na lata Załącznik do Uchwały Nr XX/90/08 Rady Powiatu w Wąbrzeźnie z dnia 29 września 2008r. Powiatowy Program Aktywności Lokalnej na lata 2008-2013 Wąbrzeźno, wrzesień 2008 -2- Spis treści Wstęp Rozdział 1. Nawiązanie

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów logistyka należy do obszarów kształcenia w zakresie nauk

Kierunek studiów logistyka należy do obszarów kształcenia w zakresie nauk ekonomika obronności studia pierwszego stopnia - profil ogólno akademicki specjalność obronność państwa Kierunek studiów ekonomika obronności należy do obszarów kształcenia w zakresie nauk społecznych.

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

Bydgoski Pakt dla Kultury

Bydgoski Pakt dla Kultury Bydgoski Pakt dla Kultury Bydgoski Pakt dla Kultury zawarty pomiędzy: władzami miasta Bydgoszczy reprezentowanymi przez Prezydenta Miasta Bydgoszczy Rafała Bruskiego Przewodniczącego Rady Miasta Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO ZDROWOTNE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO ZDROWOTNE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO ZDROWOTNE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo zdrowotne należy do obszarów

Bardziej szczegółowo

posiada podstawową wiedzę o instytucjonalnych uwarunkowaniach polityki społecznej.

posiada podstawową wiedzę o instytucjonalnych uwarunkowaniach polityki społecznej. Efekty kształcenia dla kierunku POLITYKA SPOŁECZNA studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Forma studiów: stacjonarne i niestacjonarne Wydział Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu Umiejscowienie

Bardziej szczegółowo

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa Cele kluczowe Idea społecznej odpowiedzialności biznesu jest wpisana w wizję prowadzenia działalności przez Grupę Kapitałową LOTOS. Zagadnienia te mają swoje odzwierciedlenie w strategii biznesowej, a

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA - w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia na studiach I stopnia dla kierunku Finanse i Rachunkowość i ich odniesienie do efektów kształcenia w obszarze nauk społecznych

Efekty kształcenia na studiach I stopnia dla kierunku Finanse i Rachunkowość i ich odniesienie do efektów kształcenia w obszarze nauk społecznych Efekty na studiach I stopnia dla kierunku Finanse i Rachunkowość i ich odniesienie do efektów w obszarze nauk Objaśnienie oznaczeń w symbolach: S obszar w zakresie nauk 1 studia pierwszego stopnia A profil

Bardziej szczegółowo

POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata

POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata ZINTEGROWANE INWESTYCJE TERYTORIALNE POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata 2014-2020 Komisja Europejska przyjęła propozycje ustawodawcze dotyczące polityki spójności na lata 2014-2020 w październiku 2011 roku Niniejszy

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z PRAC GRUPY ROBOCZEJ SPOŁECZNIE ODPOWIEDZIALNY BIZNES

RAPORT Z PRAC GRUPY ROBOCZEJ SPOŁECZNIE ODPOWIEDZIALNY BIZNES RAPORT Z PRAC GRUPY ROBOCZEJ SPOŁECZNIE ODPOWIEDZIALNY BIZNES 1. Interdyscyplinarna grupa robocza Społecznie odpowiedzialny biznes została powołana w dniu 09.02.2015 r. 2. Skład zespołu W skład grupy roboczej

Bardziej szczegółowo

Raport referencyjny do modułu/przedmiotu: Organizacje pozarządowe w społeczeństwie obywatelskim

Raport referencyjny do modułu/przedmiotu: Organizacje pozarządowe w społeczeństwie obywatelskim Raport referencyjny do modułu/przedmiotu: Organizacje pozarządowe w społeczeństwie obywatelskim Opracował: dr Robert Pyka Katowice 2015 Wstęp Pełne zrozumienie koncepcji społeczeństwa prosumenckiego nie

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

ProNGO standardy III sektora Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

ProNGO standardy III sektora Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Standardy organizatora pieczy zastępczej wypracowane przez przedstawicieli organizacji pozarządowych i jednostek samorządu terytorialnego w województwie opolskim i śląskim przy wsparciu sieci SPLOT. 1

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu

Społeczna odpowiedzialność biznesu Społeczna odpowiedzialność biznesu Celem prezentacji jest przedstawienie podstawowych założeń koncepcji społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR), coraz częściej realizowanej przez współczesne przedsiębiorstwa.

Bardziej szczegółowo

Rozwój instytucjonalny polskich partnerstw lokalnych wzmacniających obszary funkcjonalne na tle doświadczeń zagranicznych

Rozwój instytucjonalny polskich partnerstw lokalnych wzmacniających obszary funkcjonalne na tle doświadczeń zagranicznych Rozwój instytucjonalny polskich partnerstw lokalnych wzmacniających obszary funkcjonalne na tle doświadczeń zagranicznych Jacek F. Nowak Katedra Ekonomiki Przestrzennej i Środowiskowej UEP Związek Miast

Bardziej szczegółowo

Przestrzeń wspólna sprawa

Przestrzeń wspólna sprawa Przestrzeń wspólna sprawa Przestrzeń to nie tylko estetyka czy tzw. marketing miejsca. Planowanie przestrzenne jest fundamentem rozwoju miast i dotyka wielu sfer życia społeczno gospodarczego, jak choćby

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata

POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata ZINTEGROWANE DZIAŁANIA NA RZECZ ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU OBSZARÓW MIEJSKICH POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata 2014-2020 Komisja Europejska przyjęła propozycje ustawodawcze dotyczące polityki spójności na lata 2014-2020

Bardziej szczegółowo

Definicja rozwoju «proces przeobrażeń, zmian, przechodzenia do stanów lub form bardziej złożonych lub pod pewnym względem doskonalszych; także pewne (

Definicja rozwoju «proces przeobrażeń, zmian, przechodzenia do stanów lub form bardziej złożonych lub pod pewnym względem doskonalszych; także pewne ( Rozwój lokalny, a Program LEADER Krzysztof Kwatera LM Consulting Krzysztof Kwatera Trener FAOW Definicja rozwoju «proces przeobrażeń, zmian, przechodzenia do stanów lub form bardziej złożonych lub pod

Bardziej szczegółowo

Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO.

Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO. Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO. Współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach osi 4 LEADER Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 Rostkowo 2014. Kultura

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Deklaracja Etyczna Fundraisingu. z dnia 14 październik a 2011 roku

Deklaracja Etyczna Fundraisingu. z dnia 14 październik a 2011 roku Deklaracja Etyczna Fundraisingu z dnia 14 październik a 2011 roku Warszawa 2011 Motywowani pragnieniem służby ideałom filantropii, poświęceniu na rzecz obrony godności ludzkiej i dbania o dobro wspólne

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLICE NA LATA

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLICE NA LATA PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLICE NA LATA 2014 2020 1 Spis treści 1. Wstęp 3 2. Cele Programu Aktywności Lokalnej 5 3. Kierunki działań 6 4. Adresaci Programu 7 5. Metody wykorzystywane do realizacji

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I EKONOMII ADMINISTRACJA I STOPIEŃ PRAKTYCZNY

WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I EKONOMII ADMINISTRACJA I STOPIEŃ PRAKTYCZNY Nazwa kierunku Poziom Profil Symbol efektów na kierunku WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I EKONOMII ADMINISTRACJA I STOPIEŃ PRAKTYCZNY Efekty - opis słowny. Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku Administracja

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ POWIATU ŻARSKIEGO NA LATA

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ POWIATU ŻARSKIEGO NA LATA Załącznik do Uchwały Nr... Rady Powiatu Żarskiego z dnia..2016 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ POWIATU ŻARSKIEGO NA LATA 2016-2021 Żary, 2016 r. 1 SPIS TREŚCI: I. WPROWADZENIE.3 II. DIAGNOZA..4 III. CEL

Bardziej szczegółowo

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jadwiga Daszykowska Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Jadwiga Daszykowska Copyright by Oficyna Wydawnicza

Bardziej szczegółowo

Społeczna Odpowiedzialność Biznesu (CSR) perspektywa małego i średniego biznesu

Społeczna Odpowiedzialność Biznesu (CSR) perspektywa małego i średniego biznesu Społeczna Odpowiedzialność Biznesu (CSR) perspektywa małego i średniego biznesu Społeczna Odpowiedzialność Biznesu perspektywa małego i średniego biznesu Czy to tylko kwestia pieniędzy? Jak jest rozumiany

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Samorząd i polityka lokalna Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny Katedra Politologii

SYLABUS. Samorząd i polityka lokalna Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny Katedra Politologii Rzeszów, 1 październik 014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Samorząd i polityka lokalna Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny Katedra Politologii Kod przedmiotu MK_10 Studia

Bardziej szczegółowo

Rola sieci organizacji pozarządowych w budowaniu klimatu współpracy III sektora z samorządem

Rola sieci organizacji pozarządowych w budowaniu klimatu współpracy III sektora z samorządem Rola sieci organizacji pozarządowych w budowaniu klimatu współpracy III sektora z samorządem Włodzimierz Puzyna Udział III sektora w kreowaniu polityk publicznych 16. 06. 2015 Plan prezentacji Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Raport referencyjny do modułu/przedmiotu: Społeczna Odpowiedzialność Biznesu w kontekście zrównoważonego rozwoju

Raport referencyjny do modułu/przedmiotu: Społeczna Odpowiedzialność Biznesu w kontekście zrównoważonego rozwoju Raport referencyjny do modułu/przedmiotu: Społeczna Odpowiedzialność Biznesu w kontekście zrównoważonego rozwoju Opracował: dr Grzegorz Gawron Katowice 2015 Wstęp Wszelkie próby dokonania hermetycznej

Bardziej szczegółowo

POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020

POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020 ZINTEGROWANE INWESTYCJE TERYTORIALNE POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020 W grudniu 2013 r. Rada Unii Europejskiej formalnie zatwierdziła nowe przepisy i ustawodawstwo dotyczące kolejnej rundy inwestycji

Bardziej szczegółowo

Bydgoski Pakt dla Kultury

Bydgoski Pakt dla Kultury Bydgoski Pakt dla Kultury Bydgoski Pakt dla Kultury zawarty pomiędzy: władzami miasta Bydgoszczy reprezentowanymi przez Prezydenta Miasta Bydgoszczy Rafała Bruskiego Przewodniczącego Rady Miasta Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

Partycypacja w procesie tworzenia miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. Kraków, r.

Partycypacja w procesie tworzenia miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego. Kraków, r. Partycypacja w procesie tworzenia miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego Kraków, 12.01.2016 r. Definicja PARTYCYPACJA PUBLICZNA udział mieszkańców w definiowaniu i rozwiązywaniu problemów lokalnych

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 11/2013/II Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 21 marca 2013 r.

Uchwała Nr 11/2013/II Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 21 marca 2013 r. Uchwała Nr 11/2013/II Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 21 marca 2013 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla menedżerskich studiów podyplomowych Master of Business Administration (MBA) prowadzonych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013 Załącznik do Uchwały Nr XL/222 /2010 Rady Miejskiej w Polanicy Zdroju z dnia 28 stycznia 2010 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013 1.Wstęp Program Aktywności Lokalnej

Bardziej szczegółowo

Działania zakładane w Programie będą wdrażane za pomocą partnerstw realizowanych na różnych poziomach:

Działania zakładane w Programie będą wdrażane za pomocą partnerstw realizowanych na różnych poziomach: Wytyczne MRR dotyczące partnerstw w ramach Programu Rozwój miast poprzez wzmocnienie kompetencji jednostek samorządu terytorialnego, dialog społeczny oraz współpracę z przedstawicielami społeczeństwa obywatelskiego

Bardziej szczegółowo

WSPÓLNA NIE ZNACZY NICZYJA

WSPÓLNA NIE ZNACZY NICZYJA WSPÓLNA NIE ZNACZY NICZYJA DR INŻ.ARCH.BARTOSZ KAŹMIERCZAK DR INŻ.ARCH.DOMINIKA PAZDER KONFERENCJA URZĘDU MIASTA POZNANIA I STOWARZYSZENIA FORUM REWITALIZACJI 20-22.10.2015 POZNAŃ Wspólna nie znaczy niczyja

Bardziej szczegółowo

Program Współpracy Organizacji Pozarządowych

Program Współpracy Organizacji Pozarządowych Program Współpracy Organizacji Pozarządowych Współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach osi 4 LEADER Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 Rostkowo 2014. Program Współpracy

Bardziej szczegółowo

"Zarządzanie ekonomią społeczną poprzez tworzenie strategii jej rozwoju z uwzględnieniem problemów wolontariatu i zaplecza społecznego".

Zarządzanie ekonomią społeczną poprzez tworzenie strategii jej rozwoju z uwzględnieniem problemów wolontariatu i zaplecza społecznego. "Zarządzanie ekonomią społeczną poprzez tworzenie strategii jej rozwoju z uwzględnieniem problemów wolontariatu i zaplecza społecznego". Kraków 15-17 marca 2011 Uwspólnienie pojęć przedsiębiorstwo społeczne

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. ma rozszerzoną wiedzę interdyscyplinarną z zakresu nauk społecznych, szczególnie nauk o bezpieczeństwie i ich miejscu w systemie nauk

WIEDZA. ma rozszerzoną wiedzę interdyscyplinarną z zakresu nauk społecznych, szczególnie nauk o bezpieczeństwie i ich miejscu w systemie nauk Efekty kształcenia dla kierunku Bezpieczeństwo wewnętrzne Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych Profil kształcenia: ogólno-akademicki

Bardziej szczegółowo

PARTYCYPACJA OBYWATELSKA ZASADY i PRAKTYKA

PARTYCYPACJA OBYWATELSKA ZASADY i PRAKTYKA PARTYCYPACJA OBYWATELSKA ZASADY i PRAKTYKA Ewa Stokłuska Kraków, 12.05.2014r. PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ ZE SPOTKANIA GRUPY ROBOCZEJ DS. 3 UST. 3 USTAWY O DZIAŁALNOŚCI POŻYTKU PUBLICZNEGO I WOLONTARIACIE NA 2016 ROK

PROTOKÓŁ ZE SPOTKANIA GRUPY ROBOCZEJ DS. 3 UST. 3 USTAWY O DZIAŁALNOŚCI POŻYTKU PUBLICZNEGO I WOLONTARIACIE NA 2016 ROK PROTOKÓŁ ZE SPOTKANIA GRUPY ROBOCZEJ DS. TWORZENIA PROJEKTU PROGRAMU WSPÓŁPRACY MIASTA ŁOMŻY Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI, O KTÓRYCH MOWA W ART. 3 UST. 3 USTAWY O DZIAŁALNOŚCI POŻYTKU

Bardziej szczegółowo

ŁÓDŹ WŁĄCZA POLITYKA SPOŁECZNA dla Miasta Łodzi. dla Miasta Łodzi. dokument w trakcie uchwalania

ŁÓDŹ WŁĄCZA POLITYKA SPOŁECZNA dla Miasta Łodzi. dla Miasta Łodzi. dokument w trakcie uchwalania ŁÓDŹ WŁĄCZA POLITYKA SPOŁECZNA 2020+ SPOŁECZNA dla Miasta Łodzi 2020+ dla Miasta Łodzi dokument w trakcie uchwalania WPROWADZENIE: Polityka Społeczna 2020+ dla Miasta Łodzi to dokument nowego typu, który

Bardziej szczegółowo

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju 1. Podstawowe informacje o badaniu: Badanie zostało wykonane

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA SPOŁECZNA >2020

EKONOMIA SPOŁECZNA >2020 EKONOMIA SPOŁECZNA >2020 Umowa Partnerstwa Zwiększaniu szans na zatrudnienie grup defaworyzowanych służyć będzie wsparcie sektora ekonomii społecznej oraz zapewnienie jego skutecznego i efektywnego funkcjonowania.

Bardziej szczegółowo

ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie.

ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie. Pomarańczowy Kod ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie. Pomarańczowy Kod determinuje sposób, w jaki realizujemy powyższy cel określa

Bardziej szczegółowo

Jakie nowe elementy wniosłaby ona do obecnego podejścia do spójności gospodarczej i społecznej w formie, którą praktykuje się w Unii Europejskiej?

Jakie nowe elementy wniosłaby ona do obecnego podejścia do spójności gospodarczej i społecznej w formie, którą praktykuje się w Unii Europejskiej? Artur Prażniewski Kujawsko-Pomorskie Biuro Planowania Przestrzennego i Regionalnego 1. Definicja Spójność terytorialna przynosi coraz to nowe zagadnienia oraz stawia istniejące problemy w nowym świetle.

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW GOSPODARKA PRZESTRZENNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW GOSPODARKA PRZESTRZENNA EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW GOSPODARKA PRZESTRZENNA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat 1.

Bardziej szczegółowo

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o Założenia ogólne 1. Nazwa kierunku studiów: Administracja 2. Nazwy specjalności kształcenia tworzonych w ramach kierunku: administracja publiczna i administracja

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2 kwietnia 1997 r. (wyciąg)

KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2 kwietnia 1997 r. (wyciąg) KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2 kwietnia 1997 r. (wyciąg) W trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny, odzyskawszy w 1989 roku możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o Jej losie,

Bardziej szczegółowo

Mojemu synowi Rafałowi

Mojemu synowi Rafałowi Mojemu synowi Rafałowi Recenzenci: dr hab. Wiesław Gumuła, prof. UJ dr hab. Tomasz Grzegorz Grosse, prof. UW Redakcja i korekta: Magdalena Pluta Projekt okładki: Katarzyna Juras Zdjęcie na okładce: lblechman

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD Załącznik do Uchwały nr XXIV/196/08 Rady Gminy Szemud z dnia 08 września 2008 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD NA LATA 2008 2013 Szemud 2008 SPIS TREŚCI: I. WSTĘP.. 3 II. III. IV. ZAŁOŻENIA

Bardziej szczegółowo

Kulturowe uwarunkowania przedsiębiorczości

Kulturowe uwarunkowania przedsiębiorczości 2010 Beata Glinka, Wydział Zarządzania UW Kulturowe uwarunkowania przedsiębiorczości Warszawa, 02.12.2010 Badania przedsiębiorczości - perspektywy Perspektywa ekonomiczna vs perspektywa kulturowa Od badań

Bardziej szczegółowo

KARTA WSPÓŁPRACY GMINY SIEDLEC Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI NA LATA 2005 2010

KARTA WSPÓŁPRACY GMINY SIEDLEC Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI NA LATA 2005 2010 KARTA WSPÓŁPRACY GMINY SIEDLEC Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI NA LATA 2005 2010 Wrzesień 2005 ROZDZIAŁ I Definicje i określenia 1. Definicje: - działalność pożytku publicznego jest to działalność społecznie

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne platformy współpracy mające na celu kształtowanie i wdrażanie lokalnej oraz regionalnej polityki energetycznej

Nowoczesne platformy współpracy mające na celu kształtowanie i wdrażanie lokalnej oraz regionalnej polityki energetycznej Nowoczesne platformy współpracy mające na celu kształtowanie i wdrażanie lokalnej oraz regionalnej polityki energetycznej II SPOTKANIE KOALICJI Katowice 12.06.2014r. BOŻENA HERBUŚ NACZELNIK WYDZIAŁU KOMUNALNEGO

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne w Mieście Będzin

Konsultacje społeczne w Mieście Będzin Konsultacje społeczne w Mieście Będzin SZKOLENIE W RAMACH PROJEKTU PARTYCYPACYJNY BĘDZIN WDROŻENIE PLATFORMY KONSULTACJI SPOŁECZNYCH ONLINE W BĘDZINIE Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej 2014 rok PROJEKT

Bardziej szczegółowo

Gospodarowanie zasobami pracy w regionie. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 15 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 9 Ćwiczenia: 9

Gospodarowanie zasobami pracy w regionie. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 15 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 9 Ćwiczenia: 9 Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Gospodarowanie zasobami pracy w regionie Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia

Bardziej szczegółowo

Wyjaśnienie celów badania. Zakresu poruszanych tematów. Informacja o nagraniu przebiegu rozmowy i zapewnienie anonimowości

Wyjaśnienie celów badania. Zakresu poruszanych tematów. Informacja o nagraniu przebiegu rozmowy i zapewnienie anonimowości Ciesz-Lab. Cieszyńskie Laboratorium Współpracy Scenariusz Zogniskowanego Wywiadu Pogłębionego FGI I Aranżacja dyskusji. Wyjaśnienie celów badania. Zakresu poruszanych tematów. Informacja o nagraniu przebiegu

Bardziej szczegółowo

Turystyka w gospodarce regionalnej. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 9

Turystyka w gospodarce regionalnej. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 9 Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Turystyka w gospodarce regionalnej Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Nowa perspektywa finansowa założenia do nowego okresu programowania.

Nowa perspektywa finansowa założenia do nowego okresu programowania. Nowa perspektywa finansowa 2014-2020 założenia do nowego okresu programowania.. Spotkanie współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Podstawa prawna: - Pakiet

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja Strategii Rozwoju Zakładu Utylizacji Odpadów na lata Wybrane elementy

Aktualizacja Strategii Rozwoju Zakładu Utylizacji Odpadów na lata Wybrane elementy Aktualizacja Strategii Rozwoju Zakładu Utylizacji Odpadów na lata 2015-2030 Wybrane elementy 1 PROJEKTOWANIE CELÓW STRATEGICZNYCH I KIERUNKÓW ROZWOJU ZAKŁADU UTYLIZACJI ODPADÓW SP. Z O.O. W GORZOWIE WLKP.

Bardziej szczegółowo

Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR)

Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR) Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR) To koncepcja, według, której firmy dobrowolnie prowadzą działalność uwzględniającą interesy społeczne i ochronę środowiska,

Bardziej szczegółowo

Program współpracy z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego w Gminie Przytoczna na rok 2014

Program współpracy z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego w Gminie Przytoczna na rok 2014 Program współpracy z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego w Gminie Przytoczna na rok 2014 I. CEL GŁÓWNY I CELE SZCZEGÓŁOWE PROGRAMU 1. Celem głównym

Bardziej szczegółowo

Jakość życia w koncepcji rozwoju regionalnego. prof. WSB, dr hab. Krzysztof Safin

Jakość życia w koncepcji rozwoju regionalnego. prof. WSB, dr hab. Krzysztof Safin Jakość życia w koncepcji rozwoju regionalnego prof. WSB, dr hab. Krzysztof Safin Jakość życia w koncepcji rozwoju Wytyczne polityki gospodarczej wymagają definiowania jej głównych celów (i środków realizacji).

Bardziej szczegółowo

Konkurs zamknięty nr 17/POKL/8.1.3/2010 Spotkanie informacyjne 17 marca 2010 r.

Konkurs zamknięty nr 17/POKL/8.1.3/2010 Spotkanie informacyjne 17 marca 2010 r. Konkurs zamknięty nr 17/POKL/8.1.3/2010 Spotkanie informacyjne 17 marca 2010 r. Wojewódzki Urząd Pracy w Rzeszowie Wydział Rozwoju Kadr Regionu Plan prezentacji Typy projektów. Uprawnieni wnioskodawcy

Bardziej szczegółowo

IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH. Społeczna Odpowiedzialność Biznesu

IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH. Społeczna Odpowiedzialność Biznesu IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH Społeczna Odpowiedzialność Biznesu Społeczna Odpowiedzialność Biznesu SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU TO koncepcja, wedle której

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania PROCES GRUPOWY 19.0.2011, Łódź Iwona Kania Człowiek jest istotą nastawioną na bycie z innymi i jego życie w większości wiąże się z grupami. Pierwszą grupą, z jaką się styka, i w której się rozwija, jest

Bardziej szczegółowo

Rewitalizacja. Komplementarny proces. Kompleksowa zmiana

Rewitalizacja. Komplementarny proces. Kompleksowa zmiana Rewitalizacja. Komplementarny proces. Kompleksowa zmiana Rewitalizacja to wyprowadzanie ze stanu kryzysowego obszarów zdegradowanych poprzez działania całościowe, obejmujące różne sfery życia. Sama definicja

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp Podręcznik oddawany do rąk Czytelników jest rezultatem wyników badań Zespołu Katedry Samorządu Terytorialnego i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie

Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie Strona 1 z 7 Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie A. Opracowanie profilu zawodowego Wstęp Aby zapewnić osobom niepełnosprawnym lub pochodzącym z grup w niekorzystnej sytuacji

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013 Załącznik do Uchwały nr 345/XXIV/08 Rady Miasta Płocka z dnia 27 maja 2008 roku PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013 P Ł O C K 1 PŁOCK, maj 2008 SPIS TREŚCI: I. WPROWADZENIE...3

Bardziej szczegółowo

Idea zrównoważonego rozwoju miasta w kształceniu kadr dla gospodarki przestrzennej

Idea zrównoważonego rozwoju miasta w kształceniu kadr dla gospodarki przestrzennej Międzynarodowa Konferencja Naukowa EkoMiasto. Wiedza i kompetencje dla potrzeb zrównoważonego rozwoju miast Organizatorzy Katedra gospodarki regionalnej i środowiska Uniwersytetu łódzkiego przy współpracy

Bardziej szczegółowo

Kompetencje obywatelskie uczniów w Polsce i Unii Europejskiej. Warszawa-Poznań, marzec 2011 r.

Kompetencje obywatelskie uczniów w Polsce i Unii Europejskiej. Warszawa-Poznań, marzec 2011 r. Kompetencje obywatelskie uczniów w Polsce i Unii Europejskiej Warszawa-Poznań, marzec 2011 r. Porządek prezentacji I. Co wiemy w badań? I. Co wiemy z doświadczeń? I. Co robić? II. Co proponuje UE? 2 Kompetencje

Bardziej szczegółowo

Prezentacja szans i możliwości dla samorządów wynikających z wykorzystania procesów partycypacji społecznej. Paweł Orłowski

Prezentacja szans i możliwości dla samorządów wynikających z wykorzystania procesów partycypacji społecznej. Paweł Orłowski Prezentacja szans i możliwości dla samorządów wynikających z wykorzystania procesów partycypacji społecznej Paweł Orłowski DEFINICJA Partycypacja publiczna / społeczna to uczestnictwo obywateli w procesie

Bardziej szczegółowo

Prof. Bolesław Rok Centrum Etyki Biznesu i Innowacji Społecznych ALK

Prof. Bolesław Rok Centrum Etyki Biznesu i Innowacji Społecznych ALK O słusznych lecz rzadkich aktach heroizmu moralnego w obliczu powszechnej polskiej nieodpowiedzialności. Czyli dlaczego zasady etyki w biznesie pozostają u nas na poziomie deklaracji? Prof. Bolesław Rok

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Turystyka i rekreacja studia stacjonarne i niestacjonarne profil praktyczny

Efekty kształcenia dla kierunku Turystyka i rekreacja studia stacjonarne i niestacjonarne profil praktyczny Załącznik do Uchwały nr 24/2015/2016 Senatu Akademickiego Ignatianum z dnia 1 marca 2016 r. Efekty kształcenia dla kierunku Turystyka i rekreacja studia stacjonarne i niestacjonarne profil praktyczny Użyte

Bardziej szczegółowo

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE WARSZTAT C- A IDEA SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI BIZNESU. PODSTAWY CSR. Skąd się wziął CSR? Historia społecznej odpowiedzialności biznesu. Koncepcja zrównoważonego rozwoju.

Bardziej szczegółowo

ZBIÓR EFEKTÓW KSZTAŁCENIA NA STUDIACH I STOPNIA DLA KIERUNKU BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE

ZBIÓR EFEKTÓW KSZTAŁCENIA NA STUDIACH I STOPNIA DLA KIERUNKU BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE ZBIÓR EFEKTÓW KSZTAŁCENIA NA STUDIACH I STOPNIA DLA KIERUNKU BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE I. Efekty kształcenia 1. Ogólne efekty kształcenia - absolwent studiów pierwszego stopnia na kierunku Bezpieczeństwo

Bardziej szczegółowo

PEDAGOGIKA I STOPIEŃ PRAKTYCZNY

PEDAGOGIKA I STOPIEŃ PRAKTYCZNY WYDZIAŁ PEDAGOGIKI I PSYCHOLOGII Nazwa kierunku PEDAGOGIKA Poziom I STOPIEŃ Profil PRAKTYCZNY Symbole Efekty - opis słowny Odniesienie do efektów Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku Pedagogiki

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK Kierunkowe Efekty Kształcenia Wydział: Wydział Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych Stopień: 1. (studia licencjackie) Kierunek: Europeistyka Rok semestr: 2012/13 zimowy Kod KEK Status Kategoria Profil

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia Załącznik nr 2 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia drugiego stopnia Profil

Bardziej szczegółowo

STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ?

STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ? STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ? PRZYJDŹ NA SPECJALIZACJĘ SOCJOLOGIA GOSPODARKI I INTERNETU CZEGO WAS NAUCZYMY? CZYM JEST SOCJOLOGIA GOSPODARKI Stanowi działsocjologii wykorzystujący pojęcia, teorie i metody socjologii

Bardziej szczegółowo

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: ADMINISTRACJA Poziom kształcenia: studia I stopnia profil kształcenia: praktyczny SYMBOLE EFEKTÓW DLA KIERUNKU ADMINISTR ACJA OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ODNIESIENIE EFEKTÓW

Bardziej szczegółowo