Biuletyn. Kryzysy finansowe. Jan Toporowski Paweł Bożyk Adam Gierek. POLSKIEGO TOWARZySTWA EKONOMICZNEGO NR 5/2012. Grudzień ISSN

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Biuletyn. Kryzysy finansowe. Jan Toporowski Paweł Bożyk Adam Gierek. POLSKIEGO TOWARZySTWA EKONOMICZNEGO NR 5/2012. Grudzień ISSN 1507-1383"

Transkrypt

1 NR 5/2012 Biuletyn Grudzień POLSKIEGO TOWARZySTWA EKONOMICZNEGO ISSN Kryzysy finansowe Jan Toporowski Paweł Bożyk Adam Gierek 1

2 Eksperci światowi o makroekonomii Makroekonomia Olivier Blanchard Czym jest makroekonomia? Najlepszym sposobem udzielenia odpowiedzi na to pytanie nie jest dostarczenie formalnej definicji, ale zabranie Czytelnika w ekonomiczną podróż po świecie pisze autor na pierwszych stronach książki. Polskie wydanie jest tłumaczeniem jednego z najbardziej popularnych podręczników do makroekonomii. W Stanach Zjednoczonych publikacja ta doczekała się kilku wydań. Makroekonomia nie jest jedynie kolejnym podręcznikiem. To kompleksowy przewodnik po gospodarce i współczesnym świecie. Autor poruszył problemy związane z globalnym kryzysem, a także szczegółowo opisał wyzwania stojące przed krajami starego kontynentu i strefą euro. Wskazał, jakie korzyści i zagrożenia niesie wspólna waluta. Makroekonomia międzynarodowa Peter J. Montiel Globalizacja jest kluczem do zrozumienia współczesnej historii gospodarczej Alan Greenspan Makroekonomia międzynarodowa zawiera odpowiedzi na wiele nurtujących nas obecnie pytań: Dlaczego niektóre kraje odczuwają skutki światowej recesji bardziej dotkliwie niż inne? Jak obronić się przed kolejną falą kryzysu związaną z zadłużeniem państw europejskich? Jakie korzyści, koszty oraz zagrożenia niosłoby ze sobą wprowadzenie euro w naszym kraju? Książki do nabycia w księgarni internetowej 2

3 Biuletyn nr 5/2012 r. str. 5-7 Spis treści Spis treści str. 3 Edytorial, Iwona Dudzik str. 4 temat numeru Nauka o kryzysach finansowych Jan Toporowski str. 5-7 str wywiad Wywiad z Elżbietą Mączyńską Uwaga na jednorękich ekonomistów! str debata Sytuacja i polityka ludnościowa Polski str forum str Ład gospodarczy. Pochwała ordo Elżbieta Mączyńska str debata Dylematy energetyczne Polski Paweł Bożyk str debata Jak polityka energetyczna Unii Europejskiej odbija się na gospodarce Adam Gierek str forum Porozmawiajmy o gospodarce str Czy wiesz, Że... Prawo Benforda i jego zastosowanie JoannaKrawiec str. 28 o nas Z życia PTE o nas str. 29 str. 26 wydarzenia Sprawozdanie z XXI Seminarium we Vlotho Marcin Czaplicki, Justyna Kupis str. 30 wydarzenia Z życia PTE wydarzenia str HiStoria Ze starodruków str Kulturalnie i naukowo str. 34 Warto być Warto przeczytać str. 38 w towarzystwie PrezeSa Kwestionariusz ekonomiczny str. 39 3

4 Biuletyn PTE Magazyn bezpłatny Redakcja nie zwraca materiałów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo skracania i redagowania nadsyłanych tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy i opinie autorów. Wydawca: Zarząd Krajowy Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, ul. Nowy Świat 49 Tel , faks Prezes Zarządu: Elżbieta Mączyńska Redaktor prowadząca: Iwona Dudzik Redaguje zespół w składzie: Alojzy Czech, Artur Pollok, Stanisław Rudolf, Stanisław Gliński, Paweł Adamczyk, Grzegorz Wałęga, Maciej Chmielewski, Agnieszka Jarczyńska Recenzent naukowy: Ryszard Kowalski Opracowanie graficzne, DTP, korekta: Studio Ling Brett Reklama: Agnieszka Jarczyńska Tel Druk: db PRINT POLSKA Sp. z o.o. Do okładki wykorzystano zdjęcia: z archiwum PTE, en.wikipedia.org, forsal.pl, essexethical.org, businessinsider.com, ahaeconomy.com. Lekcja o kryzysach finansowych Miło nam gościć na łamach Jana Toporowskiego, profesora mieszkającego w Londynie. Obecnie tworzy on biografię Michała Kaleckiego, mimo to znalazł czas, aby dla Biuletynu PTE napisać o kryzysach finansowych. W artykule profesora Toporowskiego niczym w teledysku przewijają się dziesiątki nazwisk autorów różnych teorii ekonomicznych dotyczących przyczyn i sposobów radzenia sobie z kryzysem. Z jednymi autor się utożsamia, z innymi nie, zwłaszcza jeśli są to puste teorie, które pomijają rolę procesów rynkowych. Bo jak mówi autor tekstu nauka ekonomiczna tylko wtedy ma wartość, kiedy pobudza do myślenia, objawia nowe albo ukryte aspekty życia. Takie właśnie dzieła tworzyli: Smith, Marx, czy Keynes. Polskie Towarzystwo Ekonomiczne stara się wychodzić poza wąskie ramy ekonomii. Stąd na łamach znalazła się zainicjowana przez Andrzeja Wielowieyskiego debata związana z demografią. Argumentów w dyskusji o problemie coraz mniejszej liczby osób młodych w społeczeństwie dostarczyli nie tylko ekonomiści i demografowie, ale także socjologowie i przedstawiciele rodzin. Przedstawiamy także ważny głos w sprawie energetyki. To ostrzeżenie przed poważnymi kłopotami, jakie może mieć Polska realizując pakiet energetyczno- -klimatyczny. Nie mogliśmy też zapomnieć o starodrukach. Memoriał w sprawie zasad techniki ustawodawczej z 1919 r. udostępnił ze swoich prywatnych zbiorów dr Marek Porzycki z Krakowa. Chcemy, by społeczność przyjaciół Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego stale się powiększała. Zapraszamy do naszej siedziby na organizowane przez nas imprezy, a także do wstąpienia w szeregi PTE. Iwona Dudzik Redaktor prowadząca ODDZIAŁy POLSKIEGO TOWARZySTWA EKONOMICZNEGO Białystok , ul. Choroszczańska 31 tel./fax , , Bielsko-Biała , ul. Willowa 2, tel./fax Bydgoszcz , ul. Długa 34 tel fax Częstochowa , ul. Kilińskiego 32/34 tel , , fax Elbląg , ul. Giermków 5 tel Gdańsk , ul. Długi Targ 46/47 tel tel/fax Gliwice , ul. Zwycięstwa 47 tel tel./fax Katowice , ul. Misjonarzy Oblatów 27 tel , tel/fax fax Kielce , ul. Świętokrzyska 21 Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, Wydział Zarządzania i Administracji tel/fax Koszalin , ul. Franciszkańska 52 tel./fax , tel Kraków , ul. Lubelska 21 tel tel./fax Legnica , ul. Senatorska 32 tel , fax Lublin , ul. Szewska 4 lok. 7 tel./fax , Łódź , ul. Wólczańska 51 tel fax Olsztyn , ul. 1 Maja 13 tel tel./fax Opole , ul. Ozimska 46a tel./fax tel Poznań , ul. Klasztorna 24/25 tel , fax Rzeszów , ul. Hetmańska 15 tel , fax Szczecin , plac Jana Kilińskiego 3 tel , fax Toruń , ul. Kopernika 21 tel , Wałbrzych , ul. Szmidta 4a tel Warszawa , ul. Nowy Świat 49 tel , fax Wrocław , ul. Łaciarska 28 tel./fax Zielona Góra , ul. Żeromskiego 3, skr. 165, tel/fax , tel , 4

5 temat numeru Nauka o kryzysach finansowych Jan Toporowski Cieszę się, że swoją książkę mogę przedstawić w Polskim Towarzystwie Ekonomicznym, które ma szczególne znaczenie dla mojej pracy i światopoglądu. Obecnie piszę biografię Michała Kaleckiego, który był członkiem Towarzystwa i Rady Naukowej PTE, co sprawia, że PTE jest mi bliskie. O tytule książki Tytuł Dlaczego gospodarka światowa potrzebuje krachu finansowego pochodzi z mojego artykułu, który w 1986 roku opublikowałem w Financial Times. Był to czas wielkiego międzynarodowego kryzysu, kryzysu zadłużenia, który dotyczył głównie krajów rozwijających się, w tym Polski. W artykule tym zaproponowałem na tamte czasy bardzo kontrowersyjną odpowiedź na pytanie: jeśli rząd prowadzi politykę antyinflacyjną, to jak pozbyć się zadłużenia? Wielu ekonomistów twierdziło, że jedynym sposobem jest deflacja. Oznacza to, że zbiera się pieniądze z gospodarki, żeby spłacać zadłużenie. Z tego powodu maleje popyt i gospodarka wpada w deflację. Jednak ja się z takim poglądem nie zgadzałem. Uważałem, że skutecznym sposobem zmniejszenia zadłużenia bez wpadania w deflację jest inflacja. Bardzo się cieszę, że były główny ekonomista Międzynarodowego Funduszu Walutowego Raghuram Rajan, a obecnie profesor na Uniwersytecie Chicago, właśnie w tych dniach wygłasza odczyt, w którym mówi mniej więcej to samo, co ja wtedy w swoim artykule. Zdaję sobie sprawę z tego, że politykę antyinflacyjną można prowadzić tylko do pewnego stopnia. Trzeba się liczyć z problemem zadłużenia w gospodarce kredytowej. O nauce Nauka o kryzysach finansowych jest w ekonomii dziedziną względnie nową. Zainteresowałem się nią przypadkowo. Kiedy skończyłem studia, dostałem pracę w państwowym urzędzie, który zajmował się finansami Kościoła anglikańskiego w Anglii, m.in. akcjami i obligacjami. Kilka tygodni po rozpoczęciu tej pracy nastąpił krach na giełdzie. Parę firm maklerskich splajtowało. Kilka miesięcy później krach dotknął rynek nieruchomości. Wkrótce na krawędzi upadłości znalazł się znany bank angielski National Westminster Bank. W tamtych czasach kłopoty banków załatwiano po angielsku. Prezesowie najważniejszych banków byli zapraszani do Bank of England, a następnie zamykani w pokoju do czasu, aż zgodzą się wesprzeć bank, który ma kłopoty finansowe. Podawano im tylko herbatę, nie mogli nic jeść. W taki właśnie sposób uratowano National Westminster Bank. W tamtym czasie każdy niemal dzień przynosił nowe sensacje z rynków finansowych, a wszystko to było fascynujące. Postanowiłem więc zapisać się na kurs wieczorowy w Birkbeck College, University of London. Pamiętam jednego ze znanych profesorów, Richarda Portesa, który tłumaczył nam, że gospodarka jest w stanie ogólnej równowagi. Argumentował, że jeśli spojrzymy za okno, zobaczymy, że wszystko jest w równowadze. Słuchając tego zastanawiałem się, w jakim świecie ten profesor żyje? Później z kolei Sheffey Black Fischer (ur. 1938, zm. 1995), słynny ekonomista amerykański, także twierdził, że podczas krachu w 1987 roku rynki finansowe były w stanie nieustannej równowagi. Jego zdaniem krach był tylko przystosowaniem się do nowej sytuacji, poszukiwaniem równowagi. To przekonało mnie, że ekonomiści na uniwersytetach, szczególnie zajmujący się polityką pieniężną, są często oderwani od rzeczywistości, a jeśli już ją dostrzegają, to dopiero po latach. Pamiętam, że w 1989 roku Thomas Sargent w 2011 r. uhonorowany Nagrodą Nobla z ekonomii, opublikował artykuł, w którym w pierwszym zdaniu ogłosił, że wszyscy ekonomiści zajmujący się teorią pieniądza zgadzają się, że najskuteczniejszym sposobem kontroli nad inflacją jest kontrola podaży pieniądza w gospodarce. Ten artykuł ukazał się w czasie, gdy już od pięciu lat żaden większy bank centralny, z wyjątkiem Bundesbanku, nie próbował kontrolować podaży pieniądza, bo wiedział, że to jest niepraktyczne i nieefektywne. Ale Sargent wciąż jeszcze tego nie dostrzegał. O kryzysach finansowych Pierwsze teorie kryzysów finansowych w latach osiemdziesiątych przedstawili Paul Krugman i Barry Eichengreen. Uważali oni, że kryzysy finansowe są cechą krajów rozwijających się, w których rynki finansowe są słabo ukształtowane. Natomiast perturbacje dotykające Stanów Zjednoczonych na początku lat osiemdziesiątych, a także Anglii, uznawali oni za naturalny, choć gwałtowny sposób przystosowywania się rynków do zmian w gospodarce rzeczywistej. Paul Krugman był innego zdania. Stwierdził, że kiedy rynki finansowe nie są rozwinięte, w gospodarce mogą wystąpić dość poważne nierównowagi. Zamiast przystosowania się i nowej równowagi, pojawić się 5

6 temat numeru Ludzie nie wyciągają wniosków z kryzysów. Szybko o nich zapominają i dlatego muszą je ponownie przeżywać. (Reinhard i Rogoff) może niestabilność, której objawem może być gwałtowny spadek cen. Z kolei profesorowie Mishkin i Stiglitz przedstawili teorię, według której kryzysy są konsekwencją asymetrii informacyjnej. Aktywa w sektorze niefinansowym i finansowym tracą wartość z powodu tak zwanej adverse selection, czyli niekorzystnego wyboru projektów, albo moral hazard czyli pokusy, nadużycia i lekceważenia bezpieczeństwa własności. W takich warunkach niedorozwinięte rynki finansowe nie mogą funkcjonować efektywnie, i kierować fundusze do najbardziej korzystnych inwestycji. I to właśnie wywołuje kryzys. Barry Eichengreen upatrywał przyczyny w tym, że w krajach rozwijających się nie ma wolnej wymiany walut. Rządy i firmy nie mogą zaciągać w swoich walutach długoterminowych pożyczek. Nazywał to grzechem pierworodnym nie mogąc pożyczać na długi termin w walutach, muszą pożyczać w Stanach Zjednoczonych albo innych krajach o rozwiniętych rynkach. Kiedy w 2008 roku pojawił się kolejny kryzys, swoje podejście przedstawili Reinhard i Rogoff. Opublikowali oni słynną książkę: This Time is Different: Eight Centuries of Financial Folly. Pisali oni, że ludzie nie wyciągają wniosków z kryzysów. Szybko o nich zapominają i dlatego muszą je ponownie przeżywać. Metoda Reinhard a i Rogoff a bazowała na statystyce. Każdy kryzys traktowali jako odrębne wydarzenie. Jeśli się zbierze wszystkie odrębne zdarzenia do ośmiu stuleci wstecz, można stworzyć próbę statystyczną, która umożliwia badanie i obliczanie prawdopodobieństwa wystąpienia kryzysu. Mnie to nie do końca przekonuje. Za to bardzo podobało mi się to, co Schumpeter powiedział pod koniec swego życia o bankach: stan systemu bankowego nie może być lepszy niż stan gospodarki realnej. Innymi słowy, wszystko zależy od stanu gospodarki realnej. Moje wątpliwości dobrze wyrażają także słowa, które znalazłem w drugim tomie Kapitału Marksa: how insipid the economists are who, when they are no longer able to explain away the phenomenon of over-production and crises, are content to say that these forms contain the possibility of crises, and that it is therefore accidental whether or not crises occur and consequently their occurrence is merely a matter of chance. Czyli: jak banalni są ci ekonomiści, którzy nie mogą wytłumaczyć nadprodukcji i kryzysu, więc poprzestają na stwierdzeniu, że kryzys jest po prostu wypadkiem i to, czy kryzys się zdarza czy nie, jest kwestią rachunku prawdopodobieństwa. Niedawno znalazłem inną znakomitą sentencję, tym razem profesora Kaleckiego. Swój pierwszy esej o koniunkturze gospodarczej przedstawił on na zjeździe Stowarzyszenia Ekonometrycznego w Leiden w Holandii. Jego model oparty na stałej amplitudzie wahań cyklu gospodarczego wywołał dyskusję, a nawet krytykę ze strony Ragnara Frischa i Haralda Holme a. Frisch i Holme sprzeciwiali się założeniu w teorii Kaleckiego stałej amplitudy koniunktury. Kalecki odpowiedział, że Frisch i Holme mają rację, gdyż nie wystarczy powiedzieć, że założenie jest poprawne tylko trzeba wykazać, że znajduje ono potwierdzenie w warunkach rzeczywistego świata. Trzeba wyjaśnić, dlaczego rzeczywistość jest właśnie taka. W przeciwnym wypadku skłonność, jaką wykazuje ona do stałej amplitudy wahań, może wydawać się metafizyczna. To jest najlepszy komentarz do makrodynamicznej teorii cykli: nie tylko trzeba mieć teorię, która się zgadza z badaniem empirycznym, ale trzeba też pokazać, jakie okoliczności w rzeczywistości doprowadzają do takiej stałej amplitudy wahań koniunktury. Ludwig Wittgenstein w Philosophical investigation wyjaśnił ten problem tak, że w złożonych okolicznościach jest bardzo Prof. Jan Toporowski i prof. Elżbieta Mączyńska podczas debaty pt. Nauka o kryzysach finansowych 16 października 2012 r. 6 w Polskim Towarzystwie Ekonomicznym Fot. archiwum PTE

7 dużo, prawie nieskończona ilość teorii, które mogą wyjaśnić dane zjawisko. Moim zdaniem to prowadzi do wniosku, że w podejściu do rynków, do ekonomii potrzebne jest zrozumienie procesu rynkowego. Profesor Kalecki to wiedział. Uważał, że teoria musi pokazać, jaka sytuacja rynkowa stwarza takie warunki, że otrzymujemy dany wynik. To samo przyszło mi do głowy, kiedy czytałem kilka lat temu pracę doktorską Hymana Minsky ego. Ten teoretyk kryzysów finansowych, ekonomista z Chicago, uczeń Oscara Lange, w swojej pracy doktorskiej, której promotorem notabene był Schumpeter a, po śmierci Schumpetera Leontiev, skrytykował równowagę ogólną i modele Richarda Goodwina Kudłyna, bo nie uwzględniały one procesu rynkowego. Przypominam sobie także moje dyskusje z Tadeuszem Kowalikiem. Kilka lat temu rozmawialiśmy o teorii Piero Sraffy, o tym, że jego rozumowanie jest bardzo hermetyczne, bo nie uwzględnia rynków. O funkcjonowaniu rynków Bardzo cenię prace Richarda Koo, amerykańskiego ekonomisty japońskiego pochodzenia, który napisał kilka książek o deflacji w Japonii. Twierdzi on, że ten kryzys japoński był spowodowany przez proces, który nazwał on Balance Sheet Recession, czyli zmniejszaniem się wartości obligacji finansowych w bilansach firm. Firmy próbują spłacać takimi obligacjami swoje zadłużenie w systemie kredytowym. Odbywa się to na zasadzie: ja oddaję bankowi swoje ewidencjonowane w bilansie obligacje i bank umarza na tej podstawie moje zadłużenie bankowe. W wyniku tego moja suma bilansowa kurczy się, ale kurczy się też suma bilansowa banku. Uważam, że to jest w zasadzie rozumowanie słuszne, Moje podejście do ekonomii jest takie, jakie miał Witkiewicz do sztuki. Sztuka ma pobudzać myślenie, a nie usypiać. I taka miała być moja książka. (Jan Toporowski) ale że nie ma w tym ujęcia makroekonomicznego, teoria Richarda Koo nie pokazuje mechanizmu, który łączy to z procesami deflacji w całej gospodarce. Uważam natomiast, że w teoriach Minsky ego, Kaleckiego i Steindla, a także u Keynesa, Fishera i Veblena występuje właśnie ujęcie makroekonomiczne z uwzględnieniem procesów rynkowych, zwłaszcza powodujących kryzys w całej gospodarce. W teoriach Minsky ego, Eichengreena, Krugmana i Stiglitza mamy okoliczności, które mogą być prokryzysowe. Są to tak zwane currency mismatches, maturity mismatches czyli grzech pierworodny spekulacje i gwałtowna utrata zaufania, zwłaszcza w krajach, gdzie przeważnie są niedorozwinięte rynki finansowe. Można też je znaleźć w wielu bardziej krytycznych modelach postkeynesowskich typu Jana Kregla, w których deregulacja i spekulacja są zasadniczymi czynnikami. Moja książka Dlaczego gospodarka światowa potrzebuje krachu finansowego jest skromnym wkładem do tej literatury. Jest krótka, pisana niezbyt naukowym językiem, bardziej dziennikarskim. Niemniej jednak porusza poważne problemy. Na przykład w ramach nawiązywania do historii teorii finansów, w rozdziale Rewolucja Fishera Blacka, przedstawiam, jak powierzchowna jest ta teoria finansowa, która zajmuję się tym, jak stworzyć optymalny portfel. O wiele ważniejsze w gospodarce są więzi między rynkami finansowymi, makroekonomią a gospodarką niefinansową. Te problemy wydają mi się bardzo ważne, a zajmuje się nimi niewielu ekonomistów. Ponieważ w Europie mamy coraz poważniejszy kryzys finansowy, półtora roku temu dopisałem zupełnie nowy rozdział na ten temat. Ze zdumieniem stwierdzam, że wciąż jest aktualny. Mam nadzieję, że lektura tej książki, będzie dla państwa przyjemnością, ale i skłoni do zastanowienia się. Moje podejście do ekonomii jest takie, jakie miał Witkiewicz do sztuki. Sztuka ma pobudzać myślenie, a nie usypiać. I taka miała być moja książka. * Jan Toporowski - profesor ekonomii i finansów, dziekan Wydziału Orientalistyki i Afrykanistyki (SOAS) Uniwersytetu Londyńskiego. O profesorze czytaj też na str. 39 Kwestionariusz Ekonomisty. Wykład ten profesor Jan Toporowski wygłosił 16 października 2012 r. w Polskim Towarzystwie Ekonomicznym podczas konwersatorium z cyklu Czwartki u Ekonomistów pt. Nauka o kryzysach finansowych. Uczestnicy debaty z cyklu Czwartki u Ekonomistów pt. Nauka o kryzysach finansowych 16 października 2012 r. w Polskim Towarzystwie Ekonomicznym 7

8 debata Jan Toporowski Dlaczego gospodarka światowa potrzebuje krachu finansowego Polskie Towarzystwo Ekonomiczne 2012 r. Książka do nabycia w empikach i księgarniach, a także w wydawnictwie Książka i Prasa w cenie 30 zł. Nowa książka w Bibliotece alternatyw ekonomicznych, wspólnej serii Le Monde diplomatique edycja polska i Kwartalnika Nauk o Przedsiębiorstwie SGH. Opinie o książce Eseje zebrane w tomie objaśniają zasadnicze cechy strukturalne inflacji finansów, która doprowadziła do kryzysu finansowego. Należy do nich nadmierne uzależnienie działalności gospodarczej od rynków finansowych wskutek oparcia finansowania na zwyżkujących cenach aktywów. Uzależnienie od inflacji cen aktywów powoduje ciągłe zaaferowanie wartością posiadanego majątku i rodzi nowy podział społeczny między tymi, którzy są zasobni w aktywa, a tymi, którzy ich nie posiadają, rzutujący na obraz kultury państwa opiekuńczego. Kiedy długi przestają znajdować pokrycie w strumieniu gotówki generowanym przez rynki aktywów, nadmierne zadłużenie wpędza gospodarkę w depresję. Zbiór obejmuje m.in. tytułowy esej Dlaczego gospodarka światowa potrzebuje krachu finansowego, który odbił się szerokim echem po jego pierwszej publikacji w roku 1986, a okazał się proroczy w odniesieniu do niedawnych wydarzeń. Jan Toporowski to najlepiej strzeżony sekret brytyjskiej ekonomii.. GARY DYMSKI, profesor ekonomii Uniwersytetu Kalifornijskiego w Riverside Każdy, kto poważnie interesuje się»wielką recesją«, która zaczęła się w 2007 r., skorzysta na przeczytaniu tej książki. JOHN KING, profesor ekonomii, Uniwersytet La Trobe Przenikliwa i kompleksowa krytyka finansowej ortodoksji, z której wywodzi się wiele mitów współczesnej ekonomii i ekonomii politycznej. ANASTASIA NESVETAILOVA, Wydział Polityki Międzynarodowej, Szkoła Nauk Społecznych City University, Londyn 8

9 wywiad Uwaga na jednorękich ekonomistów! Z Elżbietą Mączyńską rozmawia Michał Sobczyk. Jaki jest przeciętny poziom wiedzy ekonomicznej Polaków? Elżbieta Mączyńska: Niestety kiepski. Jednak życie coraz częściej zmusza nas, by zacząć interesować się ekonomią. Niekiedy odbywa się to bardzo boleśnie: wiele osób straciło na giełdzie, zaciągnęło kredyty, z którymi sobie teraz nie mogą poradzić, albo powierzyli pieniądze funduszom inwestycyjnym i nie przyniosły im one spodziewanych zysków. Uczenie się poprzez takie ekonomiczne kopniaki zamiast na błędach innych ma swoje źródło jeszcze w poprzednim ustroju. Gdy nie było gospodarki rynkowej, lecz nakazowa, zwykli obywatele czuli się zwolnieni z głębszych rozważań na temat sensu ekonomicznego poszczególnych rozwiązań i decyzji. Problematyka ta była również zaniedbywana w programach kształcenia, co jest problemem także dziś. Niedoścignionym na razie wzorem może być dla nas system edukacyjny w Niemczech. Już na szczeblu nauczania początkowego zamiast Ala ma Asa uczy się dzieci Ala miała 2 euro i kupiła zabawkę. Następnie maluchy dyskutują na temat gospodarowania budżetem domowym, a przy okazji tych prostych lekcji przemyca się bardzo poważne kategorie ekonomiczne. Na wyższych szczeblach kształcenia tematyka gospodarcza wykładana jest także (obok głównych przedmiotów ekonomicznych) w ramach innych przedmiotów, np. kiedy młodzież uczy się angielskiego, przekazuje się jej w tym języku informacje ekonomiczne na temat różnych krajów. Podczas nauki o procentach matematyk wyjaśnia, co to znaczy oprocentowanie np. kredytu i lokat pieniężnych, jak można oszczędzać itp. To dość proste metody, jednak dzięki nim Niemcy lepiej rozumieją powiązania między gospodarką a innymi sferami rzeczywistości. Oczywiście nie twierdzę, że każdy powinien być wielkim znawcą ekonomii, ale jej elementarz powinni znać wszyscy. Jeśli jest inaczej, to znaczy, że system edukacyjny zawodzi. Nieprawidłowości jest tutaj mnóstwo, np. prawnicy otrzymują podczas studiów za mało wiedzy ekonomicznej, a ekonomiści wiedzy z zakresu prawa. Wiedzę i opinie Polaków na tematy ekonomiczne kształtuje nie tylko szkoła, ale przede wszystkim media. E.M.: Prowadzono badania, ile przeciętny obywatel rozumie z informacji przekazywanych w telewizji. Okazało się, że niewiele. Dużo w tym winy samych mediów. Ktoś, kto zdaje sobie sprawę z własnych niedostatków wiedzy ekonomicznej, nadal może być świetnym dziennikarzem, bo będzie ciągle zadawał pytania. Tymczasem wielu dziennikarzy, gdy im jakiś ekspert powie tu nastąpiło przelewarowanie, mówi aha, i nikt nie wie, o co chodzi choć to dość proste do wyjaśnienia, bo wystarczy powiedzieć, że oznacza to nadmierne zadłużenie. ( ) Rolą mediów jest przekazywanie informacji ekonomicznych tak, żeby je mogły zrozumieć także osoby nieposiadające wiedzy ekonomicznej (...). Czytając lub słuchając niektórych dziennikarzy, można wręcz odnieść wrażenie, że nie ma nic prostszego niż zarządzanie gospodarką. Przykładowo, jeśli coś ma być efektywne, wystarczy to sprywatyzować. E.M.: Tylko w filmach, westernach, mamy do czynienia z łatwymi ocenami, z charakterami czarnymi i nieskazitelnymi białymi. Ekonomia to nie western, oceny są tu bardziej złożone. Czy obniżenie podatków jest dobre? Każdy, kto je płaci, powie, że tak. Z drugiej strony, czy wysoki poziom nauki, oświaty, ochrony zdrowia leży w polu naszego zainteresowania? Oczywiście tak. W takim razie trzeba wyższych podatków, żeby to wszystko sfinansować. Dlatego nie jest chyba zasadne, gdy dziennikarz przypiera rozmówcę-eksperta do muru, by na jakieś fundamentalne pytanie odpowiedział mu tak lub nie. W większości przypadków odpowiedź brzmi bowiem tak, ale pod warunkiem lub nie, chyba że. Jest w języku angielskim taki dowcip. Dyrektor bardzo źle funkcjonującego przedsiębiorstwa zażyczył sobie, żeby umówiono go na rozmowę z doradcą wyspecjalizowanym w wyciąganiu firm z kłopotów. Pyta go, czy zredukować zatrudnienie. Z jednej strony (on the one hand), nie potrzeba nam tak wielu pracowników. Z drugiej strony (on the other hand), jeśli część z nich zwolnimy, to mogą pójść do konkurencji. Za chwilę, gdy zwiększy się popyt i będziemy szukali dodatkowych rąk do pracy, najlepszych z nich będzie trudno pozyskać z powrotem odpowiada doradca. Następnie dyrektor chce wiedzieć, czy firma ma zainwestować w nowe linie technologiczne. Z jednej strony, gdy będziemy inwestować, to nam się pogorszy płynność, ale z drugiej strony, jeśli nie będziemy inwestować, możemy stracić konkurencyjność. Po kilku kolejnych odpowiedziach w tym stylu zdenerwowany dyrektor otwiera drzwi do sekretariatu i woła: Proszę mi tu przysłać jednorękiego ekonomistę!. Otóż nie ma nic gorszego niż jednoręki ekonomista. Mamy dość jednorękich polityków, którzy ciągle komuś coś obiecują, tylko niestety nie mają drugiej ręki, z której mogliby to dać. Nie należy wierzyć takim obietnicom. Im niższy poziom wiedzy ekonomicznej w społeczeństwie, tym łatwiej o populizm. Ludzie, którzy wiedzą, jak złożona jest gospodarka, mają świadomość, że nie tak łatwo spełnić wymagania rozmaitych grup i poprawić sytuację jedną decyzją. Nie sposób nie zauważyć, że pula ekonomistów, których opinie są nagłaśniane, jest dość ograniczona. Tacy np. eksperci Centrum im. Adama Smitha wiecznie te same dwie czy trzy osoby chętnie wypowiadają się w dowolnych kwestiach. Z kolei przedstawiciele stanowiska propaństwowego rzadko mają możliwość publicznej wypowiedzi. 9

10 wywiad E.M.: To problem nie tylko mediów, ale w ogóle zdoktrynalizowania dyskusji o gospodarce. Tymczasem w klasycznym liberalizmie Adama Smitha były istotne obszary zarezerwowane dla państwa. Również historia gospodarcza pokazuje, jak ważne jest dostosowywanie rozwiązań ekonomicznych do specyfiki danego kraju. Bikini nadaje się na plażę, ale nie nadaje się na ulicę, zwłaszcza zimą; tak samo jest z teoriami ekonomicznymi. Gdy w 2008 r. w Stanach Zjednoczonych wybuchł kryzys, w Davos rzucono hasło, że wszyscy jesteśmy keynesistami. Teoria Keynesa, do której nagle wrócono po kilku dekadach przerwy, też nie jest idealna (nie ma takiej), natomiast postulowane przez nią pobudzanie produkcji jest dobre w sytuacji, gdy gospodarka przysypia ( ). Trwającej przez dziesięciolecia dominacji doktryny neoliberalnej towarzyszyło dość prostackie etykietowanie: jeśli nie jest się liberałem (przy czym nieprecyzyjnie posługiwano się tym pojęciem, gdyż liberalizm ma wiele odmian), to znaczy, że jest się betonem, komunistą czy też etatystą. A jeżeli ktoś zwracał uwagę na problemy sprawiedliwości społecznej, zyskiwał etykietę utopisty. Tak m.in. w niektórych kręgach postrzegany był zmarły niedawno prof. Tadeusz Kowalik. Mówiono, że to świetny człowiek, uczciwy, ale oderwany od rzeczywistości. I tak tego typu etykietowanie eliminowało poważniejszą dyskusję. Gdyby nie zdoktrynalizowanie, to prawdopodobnie nie zyskałaby takiej popularności książka Fukuyamy Koniec historii, w której stwierdza się, że forma kapitalizmu bazująca na neoliberalizmie jest najlepszym, ostatecznym, niezastępowalnym modelem społeczno-gospodarczym i już nie potrzeba poszukiwania innych rozwiązań. O tym, jak błędne było to podejście, spektakularnie przekonuje wybuch kryzysu światowego. Dowodzi to zarazem, jak groźne bywa doktrynalizowanie. Na marginesie: dlaczego kraje skandynawskie nie zostały tak bardzo dotknięte kryzysem finansowym? Między innymi dlatego, że nie uległy doktrynie neoliberalnej. Dotyczy to też w pewnym stopniu Niemiec. Modele teoretyczne wdrażane w praktyce, w tym modele ustroju społeczno-gospodarczego, powinny być garniturami szytymi na miarę, a nie jednakowym modelem dla wszystkich. Każdy kraj ma bowiem inne uwarunkowania, inne doświadczenia historyczne i tradycje oraz wzorce kulturowe. Jednak nawet jeśli uznać, że wzorzec skandynawski czy niemiecki jest racjonalny, to i tak nie można żadnego z tych wzorców przenosić automatycznie na grunt innego kraju, w tym i Polski. Chociażby dlatego, że mentalność czy też doświadczenia historyczne polaków są inne niż Niemców czy Skandynawów. Takie mechaniczne przeflancowywanie wzorców ustrojowych, modeli społeczno- -gospodarczych nie jest zasadne, nawet jeśli globalizacja powoduje, że różnice stopniowo się zacierają. Jak ocenia Pani rzetelność argumentów ekonomicznych wykorzystywanych jako uzasadnienia realizowanych polityk publicznych? E.M.: Niestety, polityka rządzi się swoimi prawami. Podlega swego rodzaju terrorowi cyklu wyborczego ( ) Rządzą partyjne reguły, priorytety, wśród których najważniejsza jest skuteczna walka o wyborców. W związku z tym nierzadko argumenty populistyczne wypierają merytoryczne. Politycy myślą w kategoriach od wyborów do wyborów, a cztery lata to za krótko, żeby móc podejmować decyzje strategiczne i wcielać je w życie. Nieprzypadkowo też powiada się, że politykom bardziej leżą na sercu losy przyszłych wyborów, niż przyszłych pokoleń. Dlatego tak ważne jest wydłużenie horyzontu czasowego, sprzyja temu m.in. wprowadzanie budżetu zadaniowego. Budżet zadaniowy oznacza, że jeżeli przewidziane są w nim środki np. na zadanie polegające na wybudowaniu autostrad, czy na szeroko zakrojone projekty racjonalizacji ochrony zdrowia, czy systemu edukacyjnego, to każda kolejna ekipa rządząca krajem jest zobowiązana do realizacji tych zadań. oczywiście politycy kierują się jednak nie tylko kalkulacjami wyborczymi, ale także rachunkiem ekonomicznym. Problem jednak polega na tym, jakiego rodzaju jest to rachunek krótkoterminowy czy tzw. ciągniony, uwzględniający pełne następstwa danego posunięcia, jego koszty i efekty zewnętrzne, tzw. externalities. Tego ostatecznego rachunku przeważnie brakuje. Nagle np. dowiadujemy się, że Ministerstwo Finansów przeforsowało decyzję o zawieszeniu budżetowych dopłat do staży dla bezrobotnych ze względu na konieczność zmniejszania deficytu finansów publicznych i niedopuszczania do nadmiernego wzrostu długu publicznego. Potrzeba oszczędności jest oczywiście mocnym argumentem, nawet przy zastrzeżeniu, że jesteśmy zadłużeni relatywnie znacznie mniej niż wiele innych krajów Unii Europejskiej i świata, zwłaszcza krajów strefy euro. ( ) Tyle tylko, że może się okazać, że są to oszczędności, które w przyszłości mogą wpłynąć nie na poprawę, a na pogorszenie sytuacji w finansach publicznych. Jeżeli bezrobocie jest pierwszą rzeczą, z którą zderza się w życiu zawodowym człowiek kończący studia, oznacza to dla niego stopniową utratę kwalifikacji oraz brak odpowiednich zapisów w życiorysie. Wobec tego w przyszłości takim ludziom będzie trudniej znaleźć pracę, i w ten sposób powstaje swego rodzaju błędne koło, a budżet bezpowrotnie traci wpływy podatkowe, jakie generuje praca i płace zatrudnionych. Co więcej, w wyniku frustracji osoby takie mogą popadać w rozmaite patologie alkoholizm, narkotyki, działalność przestępczą lub ucierpieć na zdrowiu. Tak się nierzadko dzieje i potwierdzają to badania i analizy społeczne. Budżet będzie wówczas ponosił negatywne tego konsekwencje. (...) Szczególnie negatywnie skutkują oszczędności i cięcia budżetowe środków przeznaczonych na edukację i ochronę zdrowia najmłodszych. Przykładem tego są m.in. wyniki podjętego w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku eksperymentu przedszkolnego w Stanach Zjednoczonych. Eksperymentem tym objęto dwie ponadstuosobowe grupy dzieci z rodzin afroamerykańskich. Pierwsza grupa została objęta bardzo solidną opieką i edukacją przedszkolną, przy czym dzieci te nadal mieszkały ze swoimi rodzinami, czasami bardzo źle funkcjonującymi, na pograniczu patologii lub skrajnej biedy. Druga grupa z tego samego, mówiąc umownie, podwórka nie została objęta taką formą opieki. Następnie co kilka lat badano i nadal się bada dalsze losy i kariery członków obydwu tych grup. Wyniki są wielce symptomatyczne. Zdecydowana większość osób objętych eksperymentem przedszkolnym zdobyła wykształcenie i kwalifikacje zawodowe, dzięki czemu przeważnie nie popada w bezrobocie, nie wchodzi na drogę przestępstwa, zakłada prawidłowo funkcjonujące rodziny. W przeciwieństwie do tego jak wykazują wielodekadowe badania osoby z drugiej grupy (nieobjętej eksperymentem przedszkolnym) często popadają w konflikty z prawem, nie mają wykształcenia, ani kwalifikacji, silnie dotknięte są bezrobociem i innymi społecznymi patologiami. Wiele z tych osób przedwcześnie zmarło a wiele ciężko choruje. Obrazuje to, jak niewielkie stosunkowo wydatki budżetowe, ponoszone zaledwie przez okres trzech lat i ograniczające się do sfinansowania edukacji przedszkolnej, po wielekroć zaowocowały wieloletnimi pozytywnymi rezultatami. Wskazuje to zarazem, jak wysoce efektywne mogą być nakłady na edukację najmłodszych. ( ) Jakie są ograniczenia współczesnej teorii ekonomii w wyjaśnianiu świata, w tym w przewidywaniu dalszego rozwoju wydarzeń? E.M.: Ekonomia jest nauką społeczną, a w naukach społecznych niewiele jest ostatecznych rozstrzygnięć, praw i prawd obowiązujących bezwzględnie i wiecznie. Zresztą nie ma ich nawet w tak ścisłych dyscyplinach, jak fizyka. Wielu fizyków podkreśla, że zakres naszej niewiedzy o wszechświecie jest wciąż jeszcze, mimo szybkiego rozwoju tej dziedziny nauki, tak wielki, że być może obecne prawdy generalne staną się wkrótce nieprawdami, nawet, jeśli obecnie wydaje się to niemożliwe. Podobnie jest w ekonomii. 10

11 Ekonomia jest nauką społeczną, a w naukach społecznych nie ma ostatecznych rozstrzygnięć i prawd obowiązujących bezwzględnie. Na paradygmat, czyli wzorzec każdej nauki, składają się bowiem trzy fundamentalne elementy: przedmiot, stosowane metody i narzędzia oraz zastosowania w praktyce. Dotyczy to także ekonomii. Jednak w przypadku ekonomii we wszystkich tych elementach ujawniają się istotne dysfunkcje i nieprawidłowości. Przedmiotem ekonomii jako nauki społecznej są zachowania ludzi w procesie gospodarowania. Jednak, mimo że ekonomia ukierunkowana być powinna na człowieka i służyć zaspokajaniu jego życiowych potrzeb, to jak się okazuje i co silnie wyeksponował kryzys globalny, rzeczywistość nie potwierdza tego w pełni. Człowiek pozostał na uboczu. Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii, Joseph E. Stiglitz w książce Freefall. Jazda bez trzymanki pisze, że w warunkach doktryny neoliberalnej ekonomia stała się najbardziej zajadłą cheerleaderką współczesnego, neoliberalnego kapitalizmu, pozostając na usługach polityków i ludzi zamożnych. Z kolei w książce Cena nierówności profesor Stiglitz poddaje pod dyskusję inny, ważny problem. Podkreśla, że obecnie mamy do czynienia w gospodarce globalnej z prymatem i dyktatem polityki bazującej na doktrynie monetarnej. Oznacza to uznanie, że ważniejsza jest niska inflacja niż niskie bezrobocie. Profesor Stiglitz stawia jednak pytanie, co by było, gdyby zmienić priorytety i przyznać prymat rynkowi pracy. Gdyby ludzie obecnie bezrobotni (a bezrobocie dotyka w świecie prawie 1 miliona osób) mieli pracę, mieliby także dochody z pracy, pieniądze, a gdyby mieli pieniądze, to by kupowali. Gospodarka mogłaby się wówczas lepiej rozwijać, nie mówiąc o tym, że ludzie rozwijaliby kwalifikacje i wiedzę, bo praca uczy. Jeżeli chodzi o drugi człon paradygmatu ekonomii jako nauki, czyli stosowane w niej metody i narzędzia, to tu też nie udało się uniknąć dysfunkcji. Ekonomia bazuje na obserwacji doświadczeń ludzi w procesie gospodarowania, badane są prawidłowości tu występujące, które w ramach ekonomii się uogólnia i na tej podstawie tworzona jest teoria ekonomiczna. W ramach rozwoju stosowanych w ekonomii metod i narzędzi dążono do przybliżenia ekonomii do królowej nauk, jaką jest matematyka. Próbowano jak najwięcej zjawisk objąć modelowaniem matematycznym. Życie jest, okazuje się, jednak bardziej złożone niż matematyka. ( ). Ilościowe modele matematyczne, choć wielce użyteczne, nie mogą zastąpić analiz jakościowych. Nie wszystko bowiem, co jest ważne w funkcjonowaniu człowieka, w gospodarce daje się pomierzyć i ująć w formuły matematyczne. Kryzys globalny także wykazał negatywne następstwa i bezzasadność umacniającej się w dekadach poprzedzających ten kryzys, bezkrytycznej, niepopartej jakościowymi analizami, wiary w niezawodność modeli matematycznych. Nieprzypadkowo też obecnie dynamicznie rozwijają się nowe nurty ekonomii, m.in. tzw. ekonomia behawioralna, w ramach której więcej uwagi poświęca się człowiekowi i jego zachowaniom w procesie gospodarowania. W teorii behawioralnej kwestionowana jest zarazem charakterystyczna dla nurtu neoliberalnego wykładnia, że niezawodna jest efektywność rynków, które tym samym wymuszają racjonalne zachowania ludzi w procesie gospodarowania. Wykładnia taka okazuje się zawodna. Ekonomia bowiem nie może ignorować doświadczeń innych dyscyplin: psychologii, filozofii, historii gospodarczej, a nawet medycyny. Mogą one jej służyć i służą rozwojowi ekonomii, stąd nowy nurt ekonomia złożoności, według której nie wystarczy stosowanie modeli matematycznych. Niezbędne są badania interdyscyplinarne, holistyczne. Jednym z wzorców dla ekonomii mogą być np. fundamentalne zasady medycyny holistycznej. Nieprzypadkowo też chyba profesor Jeffrey Sachs, były doradca Leszka Balcerowicza niedawno oznajmił, że przynajmniej w drugim etapie transformacji odradzał tak ostre, jak przyjęto, pełne ofiar rozwiązania transformacji szokowej w Polsce. Profesor Sachs podkreśla, iż jest zwolennikiem ekonomii klinicznej, wskazując zarazem na jej analogie z medycyną. ( ) Grzechem zarówno medycyny, jak i ekonomii jest nader wąskie wyspecjalizowanie, bez należytego uwzględniania aspektów całościowych, holistycznych. Przynosi to negatywne skutki społeczne. Ekonomia kliniczna pokazuje, jak bardzo skomplikowany jest organizm gospodarczy tym bardziej, im bardziej gospodarka się globalizuje. Jednak największym, najtrudniejszym wyzwaniem dla ekonomisty jest prognozowanie. Złośliwi bowiem powiadają, że o prognozach można powiedzieć na pewno tylko tyle, że się na pewno nie sprawdzają. Jednak są niezbędne w gospodarce. Wystarczy zresztą powiedzieć, że tzw. czarne prognozy pesymistyczne właśnie po to są opracowywane, aby się nie sprawdziły. Mają bowiem charakter ostrzegawczy, wymuszający korekty w polityce gospodarczej i polityce rozwojowej przedsiębiorstw. Zarazem jednak zbyt daleko idące prognozy i uogólnienia też mogą prowadzić na manowce. Wystarczy tu jeszcze raz przywołać sławetny fukuyamowski koniec historii. Ale też Robert Lucas, laureat Nagrody Nobla z ekonomii, dosłownie na kilka lat przed kryzysem globalnym stwierdził, że problem kryzysów w gospodarce jest już doskonale opanowany i żaden wielki kryzys już nie wybuchnie, tak sprawny jest bowiem model neoliberalnego kapitalizmu. W obliczu kryzysu nawet prominentni zachodni ekonomiści neoliberalni wycofywali się przynajmniej z części swoich wcześniejszych poglądów. W tym samym czasie Uniwersytet Łódzki przyznał honorowy doktorat Margaret Thatcher, symbolowi praktycznej realizacji tej doktryny. Jak wygląda sytuacja na innych polskich uczelniach czy pod wpływem wydarzeń ostatnich lat nastąpiły tam istotne przewartościowania? E.M.: Podobnie jak na Zachodzie, również na polskich uczelniach neoliberalizm był przez wiele lat bardzo popularny, a ci, którzy zgłaszali pod jego adresem jakąkolwiek krytykę, byli uważani za osoby niedouczone. Problem w tym, że jak pisze John K. Galbraith w książce Ekonomia w perspektywie, bardzo trudno zmienić sytuację w nauczaniu, dopóki wykładowcami są ludzie przywiązani do danej doktryny. Wskazuje przy tym na silną dominację na uczelniach neoliberalnej, monetarystycznnej chicagowskiej szkoły ekonomii. Niełatwo jest bowiem, wyrzec się swoich poglądów i wykładanych tez, nawet gdy fakty przeczą ich racjom. Podobnie jest na polskich uczelniach. Są profesorowie, którzy kierują studentów do różnych, bardzo refleksyjnych lektur, ale i tacy, którzy nieustannie wskazują na wyłączne racje szkoły chicagowskiej i monetaryzmu. Według niego kluczem do gospodarki jest ilość pieniądza wszystko zatem daje się wyregulować poprzez jego podaż. Główny guru monetaryzmu Milton Friedman mówił, że powinna być ona proporcjonalna do obrotów handlowych, a odwrotnie proporcjonalna do szybkości obiegu pieniądza. Obecnie jednak problem polega na tym, że oprócz pieniądza w obrotach handlowych funkcjonuje cała masa pieniądza i parapieniądza w bankach i instytucjach finansowych, w formie kredytów, papierów wartościowych, w tym dłużnych, hipotecznych, opcji itp. Nie umiemy tego wszystkiego nawet policzyć. 11

12 wywiad 12 Przede wszystkim jednak istotne jest to, co John. K. Galbraith zarzucał Miltonowi Friedmanowi, aby nie sprowadzać wszystkiego do pieniądza. Życie gospodarcze jest bowiem bardziej złożone w stosunku do tego, co wynika z teorii pieniądza. Zarazem warto tu pamiętać, że Milton Friedman pod koniec życia nie był już tak jednostronnie monetarystyczny w ocenach gospodarki i jej przemian. Stwierdził np., że Polska nie powinna bezkrytycznie przyjmować rozwiązań funkcjonujących w wyżej rozwiniętych krajach Zachodu (dotyczy to np. Konsensusu Waszyngtońskiego), lecz zastanowić się, jakie rozwiązania przyjmowały te kraje w latach, gdy były na poziomie rozwoju naszego kraju obecnie. Gdy mowa o bilansie transformacji, najlepiej słyszalne są głosy publicystów, polityków oraz ekonomistów bezpośrednio zaangażowanych w politykę lub biznes. Ciekawi mnie, jak na wspomniane zagadnienie patrzą ekonomiści uniwersyteccy. E.M.: Niewątpliwie z transformacją wiązały się znaczące sukcesy, ale też mnóstwo porażek. Sukcesem widocznym od początku było ożywienie się przedsiębiorczości. Liczne grzechy popełniono natomiast w polityce społecznej, np. prawie całkowicie zaniechano profilaktyki zdrowotnej w szkołach. Głębokie zaniedbania występują w szkołach w sferze uczestnictwa uczniów w życiu kulturalnym i wiedzy o kulturze. W związku z tym niebezpiecznie pogłębiają się dysproporcje społeczne, tzn. są dzieci bardzo zadbane, a nawet przeinwestowane przez bogatych rodziców, ale zarazem są grupy dzieci kompletnie zaniedbanych. Jeśli dzieci i ich rozwój edukacyjny oraz kulturowy cierpią z powodu błędów w polityce społeczno-gospodarczej, Im niższy poziom wiedzy ekonomicznej w społeczeństwie, tym łatwiej o populizm. Ludzie, którzy wiedzą, jak złożona jest gospodarka, mają świadomość, że nie tak łatwo jednym zabrać, a drugim dodać, albo poprawić sytuację jedną decyzją. w tym edukacyjnej, to nic i nikt nie może polityków XXI wieku z tego rozgrzeszać. Sądzę też, że nikt i nic nie może rozgrzeszać polityków z zaniedbań i zaniechań, jakich doświadczyły np. dzieci z rodzin popegeerowskich. Do negatywnych cech współczesności z pewnością można zaliczyć również zaniedbania w sferze refleksji strategicznej, w sferze myślenia z uwzględnieniem dłuższej perspektywy czasowej, z troską o następne pokolenie. Zarzut nieuwzględniania dłuższej perspektywy dotyczy również np. prywatyzacji, na którą patrzy się prawie wyłącznie przez pryzmat jednorazowych wpływów budżetowych ze sprzedaży przedsiębiorstw. Brak natomiast kompleksowych analiz przed, w trakcie i po prywatyzacji uwzględniających m.in. ubytki dla budżetu z powodu utraconych dywidend oraz z uwzględnieniem porównawczych analiz efektywności i rentowności prywatyzowanych przedsiębiorstw i generowanych przez nie wpływów do budżetu państwa. Mimo że minęło ponad dwadzieścia lat od rozpoczęcia transformacji, nigdzie nie został pokazany pełny, analityczny, społeczno-ekonomiczny obraz prywatyzacji, z uwzględnieniem wszystkich wpływów i wydatków, oraz pozytywnych i negatywnych następstw społecznych. Moim zdaniem, tego rodzaju kompleksowa analiza powinna towarzyszyć każdej planowanej prywatyzacji, nawet najmniejszego przedsiębiorstwa. Jeżeli w wyniku jego sprzedaży wzrosną długofalowe wpływy do budżetu, to proszę bardzo. Jeżeli zaś nie, to powstaje pytanie, czy jedynie w imię doktryny warto prywatyzować firmę przynoszącą zyski. Żadna teoria nie udowodniła jak dotąd, że prywatyzacja jest zawsze najlepszym rozwiązaniem. Mało tego, ukazuje się coraz więcej książek, które pokazują dysfunkcje prywatyzacji mienia publicznego. W książce pt. Korporacja patologiczna pogoń za zyskiem i władzą kanadyjski profesor Joel Bakan na podstawie dokumentów źródłowych wykazuje, jak wiele szkód przyniosła nieprzemyślana prywatyzacja w energetyce, wodociągach, a także w edukacji i jak negatywnie wpłynęła na budżet państwa i budżety gospodarstw domowych. Pęd do prywatyzacji kolejnych sfer życia społecznego, motywowany m.in. przekonaniem o bezwzględnej wyższości prywatnego, nadal jest w Polsce bardzo silny. Ideologiczne podstawy ma także niechęć wobec polityki socjalnej. E.M.: Warto wspomnieć, że nawet Milton Friedman, uważany za neoliberała i zaciekłego monetarystę, brał pod uwagę kwestie socjalne. Co zaskakujące i bardzo rzadko podkreślane, był on autorem koncepcji tzw. ujemnego podatku dochodowego. Był zdania, że do pewnego poziomu dochodów podatek powinien być zerowy, a jeżeli człowiek osiąga zarobki uniemożliwiające godną egzystencję, powinno się go dofinansowywać ze środków publicznych. Tymczasem neoliberałowie, nieustannie powołujący się na Friedmana, do niedawna uważali, że państwo nie ma obowiązku realizować i finansować programów opieki socjalnej, a jeśli już, to w absolutnie minimalnym stopniu. Tymczasem złożoność życia społeczno-gospodarczego sprawia, że nierzadko pomoc socjalna, jeśli jest należycie kierowana, może generować w przyszłości zwielokrotnione w stosunku do wielkości pomocy dochody budżetowe. Ilustruje to m.in. wskazywany już eksperyment przedszkolny w USA. Powtórzę zatem tu jeszcze raz ostrzeżenie przed jednorękimi i chyba trzeba tu dodać: krótkowzrocznymi ekonomistami i politykami. Dziękuję za rozmowę. Jest to skrócona, poddana dodatkowej redakcji i autoryzacji oraz uzupełnieniom wersja wywiadu opublikowanego w kwartalniku Nowy Obywatel nr 6 (57), jesień 2012 r.

13 Paul Davidson Rozwiązanie Keynesa Polskie Towarzystwo Ekonomiczne 2012 r Ksią ż kę moż na kupić w księ garni internetowej w cenie 59 zł. Paul Davidson ujawnia intelektualne pomyłki, które doprowadziły do obecnego załamania gospodarki światowej, i pokazuje, jak idee Keynesa mogą pomóc zbudować cywilizowane społeczeństwo. (Robert Skidelsky, autor książki John Maynard Keynes : Economist, Philosopher, Statesman ) Opinie o książce Ksią ż ka Paula Davidsona wyraziś cie obrazuje straty, jakie ponosi obecnie gospodarka globalna wskutek ignorowania teorii i przestró g Keynesa. Dziś jak mą droś ć po szkodzie brzmi, sformułowana w 1936 r., opinia Keynesa dotyczą ca ryzyka nadmiernej ekspansji sektora finansowego: W miarę ulepszania organizacji rynkó w pojawia się istotne niebezpieczeń stwo, ż e spekulacja jednak weź mie gó rę nad przedsię biorczoś cią. (...) Spekulanci mogą być nieszkodliwi, gdy są niczym piana na spokojnych wodach przedsię biorczoś ci. Ale sytuacja staje się poważ na, gdy przedsię biorczoś ć poczyna być pianą na wirze spekulacji (J.M. Keynes, Ogó lna teoria zatrudnienia, procentu i pienią dza, PWN, Warszawa 2011, s ). ELŻ BIETA MĄ CZYŃ SKA, Prezes Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Paul Davidson jest straż nikiem ognia Keynesa. Keynes nadal ż yje (intelektualnie) mię dzy innymi dzię ki Davidsonowi. ALAN S. BLIDER, profesor ekonomii i spraw publicznych, Uniwersytet Princeton Paul Davidson dał we właś ciwym czasie jasną odpowiedź na istotne pytanie: co powiedziałby Keynes? W szczegó lnoś ci, doskonale przedstawia opłakaną kondycję ekonomii głó wnego nurtu, któ ra przez dziesię ciolecia ignorowała Keynesa, a obecnie okazuje się, ż e pozo- stawiła nas zupełnie nieprzygotowanych na kryzys. JAMES K. GALBRAITH, University of Texas (Austin), autor ksią ż ki The Predator State: How Conservatives Abandoned the Free Market and Why Liberals Should Too Paul Davidson wytrwale atakował konwencjonalną ekonomię za ignorowanie Keynesowskiego spostrzeż enia, ż e niepewnoś ć i pienią dz jako ś rodek przechowywania wartoś ci stanowią przyczyny kryzysó w gospodarczych. W swojej nowej ksią ż ce wyraź nie ujawnia intelektualne pomyłki, któ re doprowadziły do obecnego załamania gospodarki ś wiatowej, i pokazuje, jak idee Keynesa mogą pomó c zbudować cywilizowane społeczeń stwo. ROBERT SKIDELSKY, autor ksią ż ki John Maynard Keynes : Economist, Philosopher, Statesman 13

14 felieton debata Sytuacja i polityka ludnościowa Polski Andrzej Wielowieyski: Wyzwanie demograficzne jest najważniejszym zadaniem stojącym przed Polską. Liczba dzieci i młodzieży zmniejszyła się tak bardzo, że kiedy dorosną, będą musieli utrzymać 3-4 razy większą liczbę niepracujących. Co to będzie oznaczało? Nasze społeczeństwo utraci znaczną część swojego potencjału, dynamizmu rozwojowego w dziedzinie innowacyjności, nauki, a także życia społecznego. Nie tylko sam kapitał ludzki będzie słabszy, ale również kapitał społeczny i sprawność adaptacyjna, co stanie się problemem, bo będziemy musieli prawdopodobnie przyjąć sporą liczbę emigrantów z innych krajów. Kapitał społeczny osłabi się również dlatego, że narastać będzie konflikt między znacznie liczniejszym pokoleniem ludzi starych, którzy nie będą się godzić na ograniczenia swego standardu, a pokoleniem średnim i młodym. Założenia Raportu Polska 2050 okażą się nierealne, możliwe będą tylko scenariusze negatywne, ponieważ nie będzie dostatecznej liczby młodych ludzi zdolnych do autonomicznych innowacji. Żeby temu zapobiec, musimy odbudować chociażby prostą zastępowalność pokoleń. Taka zastępowalność jest możliwa, jeśli na jedną kobietę przypada średnio co najmniej 2,1 urodzonych dzieci. W odpowiedzi na apel senatora Andrzeja Wielowieyskiego zamieszczony w Biuletynie PTE nr 3/2012 odbyła się debata Sytuacja i polityka ludnościowa Polski. Przedstawiamy wybrane fragmenty tej dyskusji zorganizowanej 11 października 2012 r. w ramach Czwartków u Ekonomistów w Polskim Towarzystwie Ekonomicznym. Michał Kleiber: Według mnie główna rywalizacja na świecie toczy się dzisiaj o przyciągnięcie i zatrzymanie u siebie najzdolniejszych ludzi, co ma silny związek z demografią. Walka o to, żeby mieć u siebie jak najwięcej talentów, przesądzi o wielu aspektach naszej przyszłości. Niestety, młodzi, zdolni ludzie zbyt często nie widzą w Polsce szans na atrakcyjną realizację swoich ambicji. Łączy się z tym zupełnie u nas niedoceniane wyzwanie realizacji prorozwojowej polityki imigracyjnej. W Polsce takiej polityki nie ma. Znamienny, jak myślę, przykład: miałem dwóch doktorantów z Wietnamu. Jeden wybitny, który przez 10 lat nie mógł uzyskać w Polsce prawa pobytu (dzisiaj jest cenionym profesorem), a drugi jego przeciwieństwo leń i spryciarz, który zamiast pisać doktorat, handlował na bazarze. Ale pozwolenie na stały pobyt otrzymał błyskawicznie. Traktuję tę historię jako wyraźny uczestnicy debaty ANDRZEJ WIELOWIEySKI, były senator PROF. DR HAB. MICHAŁ KLEIBER, prezes Polskiej Akademii Nauk PROF. DR HAB. JERZy KLEER, Komitet Prognoz Polska 2000 Plus PROF. DR HAB. ZBIGNIEW STRZELECKI, przewodniczący Rządowej Rady Ludnościowej PROF. DR HAB. ANTONI KUKLIŃSKI, Polskie Towarzystwo Współpracy z Klubem Rzymskim 14

15 sygnał wskazujący na potrzebę lepszego uregulowania polityki imigracyjnej. Dobrze byłoby także, gdybyśmy pomyśleli, jak optymalnie wykorzystywać dla własnych celów rozwojowych otwartość unijnych rynków. Znowu podam przykład z własnego doświadczenia. Realizowałem we współpracy z uczonymi z Francji, Niemiec i innych krajów wielki badawczy grant europejski. W połowie projektu jeden z członków mojego zespołu oświadczył, że dalej będzie realizował grant, ale w grupie naszego partnera z Francji, bo tam będą mu płacić (za tę samą pracę!) cztery razy tyle, co u nas. I wyjechał. Nie mam wątpliwości, że właśnie takie doświadczenia, mimo iż specyficzne i przez to pozornie marginalne, powinny stać się ważnym elementem naszych refleksji i aktywnych działań na rzecz wdrożenia właściwej w naszej sytuacji polityki demograficznej. Jerzy Kleer: Sądzę, że w perspektywie najbliższych kilku dziesięcioleci trendów demograficznych nie da się odwrócić. Trzeba się liczyć z tym, że udział ludności w wieku poprodukcyjnym w 2050 roku będzie dwukrotnie wyższy, niż obecnie. Nastąpi to wskutek kilku czynników, przede wszystkim wydłużenia się średniej wieku i zmniejszenia się udziału ludności w wieku przedprodukcyjnym o kilka punktów procentowych. W czasie potransformacyjnym wyemigrowało z Polski ponad 2 mln osób, głównie ludzi młodych, dobrze wykształconych. To olbrzymi drenaż i mózgów, i kapitału. Inwestycja w edukację jest najdroższą i najdłużej trwającą inwestycją, bo łącznie z wyższym wykształceniem oznacza konieczność łożenia nakładów przez prawie 20 lat. Długofalowy program polityki ludnościowej powinien obejmować co najmniej trzy obszary. Pierwszym jest problem ochrony rodziny. Drugi to problem rynku pracy, z którego w warunkach postępującej globalizacji wypłukiwana jest ludność najbardziej produkcyjna, najbardziej efektywna i kreatywna. Obszarem trzecim jest edukacja. Musimy zmienić model edukacyjny, model, który jest nastawiony na ilość, podczas gdy współcześnie model edukacyjny musi charakteryzować się pewną ciągłością i wysoką jakością. Musimy zadbać przy tym o dwie ważne kwestie, mianowicie wzrost kapitału ludzkiego i wzrost kapitału społecznego. Z pierwszym, z kapitałem ludzkim jako tako sobie radzimy, bo to jest problem indywidualny. Mamy jednak wielkie kłopoty z tworzeniem kapitału społecznego, umiejętnością wspólnego działania. Każdy z osobna jest przedsiębiorczym, kreatywnym indywidualistą, natomiast niezbędne jest też wspólne działanie, dążenie do ukształtowania i respektowania wspólnego dobra tego nie potrafimy. Szczególnie newralgicznym obszarem jest rynek pracy. Konieczne jest tworzenie w miarę korzystnego rynku pracy dla młodych, wykształconych ludzi, by nie emigrowali. Dzisiaj mamy kilkaset tysięcy bezrobotnych młodych ludzi z dyplomami wyższych uczelni. Jeżeli nie zadbamy o nich, to oni wyemigrują. Popyt na wykształconych, prężnych pracowników jest mimo zjawisk kryzysowych w Unii Europejskiej i poza nią wciąż duży. Kolejna kwestia, która jest niesłychanie ważna, to tworzenie instytucji pozarządowych dla rozwoju obywatelskiej współpracy w miejscu zamieszkania. Problem samorządności jest niesłychanie ważny. Władze miejskie potrafią zmusić deweloperów, żeby budowali podziemne garaże, ale nie słyszałem nigdy, żeby na jakimś osiedlu był wymóg zbudowania przedszkola. Zbigniew Strzelecki: Działania, które należy podjąć, wymagają dwóch ścieżek postępowania. Pierwszą są reformy w systemie gospodarczym, bowiem to, co nazywamy polityką ludnościową, w dużym stopniu wiąże się z wydatkami publicznymi lub z ograniczeniem dochodów do budżetu. Natomiast drugi pilny kierunek to kompleksowa polityka ludnościowa. Rządowa Rada Ludnościowa, której szefuję, pracuje nad jej założeniami. Zostały one w postaci projektu ogłoszone na rozpoczęcie II Kongresu Demograficznego, obecnie trwają konsultacje. Co zatem proponujemy? Celowe i długofalowe działania, których efekty będą miały następstwa przez 50, a nawet 100 lat, ponieważ żyjemy coraz dłużej. Są to działania podmiotów publicznych i niepublicznych dążące do ukształtowania stanu i struktury ludności w taki sposób, by osiągnąć klimat dla rozwoju demograficznego. Oczywiście dotyczy to władz centralnych, władz samorządowych, bowiem bardzo dużo działań może i powinno być realizowane tam, gdzie są instytucje najbliżej rodziny. Trzeba powiedzieć o organizacjach pozarządowych, kościołach, związkach zawodowych, organizacjach pracodawców i nawet o poszczególnych podmiotach gospodarczych. Jeszcze nie tak dawno przy zakładach pracy były przedszkola i żłobki dzisiaj do tego wracamy. Ci rozsądni przedsiębiorcy, którzy chcą mieć wypoczętego, niezestresowanego pracownika, wiedzą, że jeśli za ścianą będzie on miał doskonałą opiekę nad dzieckiem, to wszyscy odniosą korzyść społeczną i ekonomiczną. W jakich obszarach podejmować działania, które będą tworzyły warunki, by osiągnąć ten cel generalny? Po pierwsze, to jest obszar rynku pracy, bowiem to daje podstawy materialnego bytu PROF. DR HAB. ELŻBIETA MĄCZyŃSKA, prezes Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego: PROF. DR HAB. BOGDAN MIEDZIŃSKI, Szkoła Wyższa im. Bogdana Jańskiego w Warszawie, Wydział Zarządzania PROF. DR HAB. LESZEK KUŹNICKI, Komitet Prognoz Polska 2000 Plus TERESA KAPELA, Związek Dużych Rodzin Trzy Plus LEONARD TARNOGÓRSKI, Bielańskie Stowarzyszenie Rodzin Wielodzietnych MACIEJ WRÓBLEWSKI, student Akademii Leona Koźmińskiego 15

16 felieton debata dla rodzin. Dzisiaj przez pryzmat warunków materialnych i bytowych patrzy się na posiadanie dzieci, na rozwój rodziny. Zatem chodzi o działania na rzecz uzyskania pracy i dochodów, ograniczenie bezrobocia, rozwój przedsiębiorczości i samozatrudnienia po to, by rodziny miały możliwość rozwoju. Drugi obszar to zabezpieczenie społeczne związane z poziomem świadczeń rodzinnych, które muszą mieć charakter istotny, a nie symboliczny. Niezbędne jest rozwiązanie problemu trudnego dostępu do mieszkań, zwłaszcza dla młodego pokolenia ze względu na ceny i poziom zarobków. Jest to jeden z czynników determinujących również liczbę urodzeń. Czwarty, ogromny obszar to ochrona zdrowia. Edukacji zdrowotnej praktycznie prawie nie mamy, wreszcie piąty obszar to jest edukacja prorodzinna. Stąd celami szczegółowymi, które mają realizować ten cel generalny polityki ludnościowej, są cztery filary. Pierwszy to jest tworzenie warunków sprzyjających powstawaniu rodzin, przede wszystkim poprzez zawieranie małżeństw i realizację planów prokreacyjnych. Cel drugi to jest tworzenie warunków sprzyjających integracji w starzejącym się społeczeństwie dla osób, które wychodzą z aktywności zawodowej. Cel trzeci to jest poprawa stanu zdrowia ludności i ograniczanie umieralności. I cel czwarty stworzenie kierunków i zasad polityki emigracyjnej Polski w dobie integracji europejskiej. Antoni Kukliński: Problemy demograficzne są typowym obszarem myślenia strategicznego. Wszystkie dokumenty strategiczne produkowane przez rozmaite instytucje w Polsce są rozsyłane mniej więcej do tej samej grupy ludzi. I ta grupa ludzi wzajemnie się przekonuje, natomiast społeczeństwo pozostaje nieprzekonane. I to jest problem. Kolejna kwestia to sprawa Unii Europejskiej. Scena europejska musi podjąć problem demograficzny. Gdybym był odpowiedzialny za Unię Europejską, to bym wstrzymał dopłaty do gospodarstw rolnych, przeznaczając je na dopłaty do dzieci. Elżbieta Mączyńska: Opinia pana profesora, żeby dofinansowywać dzieci, a nie hektary, dokładnie pokrywa się z opinią noblisty, pana profesora Heckmana, który badał, jak efektywne są nakłady na dzieci w wieku przedszkolnym. Okazało się, że efektywność takich nakładów jest nadspodziewanie, wręcz ekstremalnie wysoka. Nakłady procentują w postaci tego, że ludzie edukowani od najmłodszych lat są wykształceni i przygotowani zawodowo. Potrafią lepiej zadbać o swoje zdrowie, o swoje miejsce pracy. Do takich edukowanych od najmłodszych lat ludzi później państwo już nie dopłaca. Przeciwnie, ludzie ci generują podatkowe dochody budżetu państwa wielokrotnie przekraczające wielkość przeznaczonych na ich edukację przedszkolną nakładów finansowanych w ramach pomocy socjalnej. Natomiast tzw. eksperyment przedszkolny, podjęty w latach 60. ubiegłego wieku w USA, monitorowany do dziś i opisywany w Polsce pod hasłem Wędka dla nieletnich, bezspornie dowiódł, że dzieci zaniedbywane w okresie wczesnego dzieciństwa i nie objęte edukacją przedszkolną nierzadko w wieku dorosłym zderzają się z wieloma barierami i patologiami społecznymi, wynikającymi z braku wykształcenia, kwalifikacji oraz umiejętności właściwego pokierowania swoim życiem. Popadają w konflikty z prawem. Wszystko to sprawia, że budżet państwa ponosi z tego tytułu wysokie nakłady, dotyczą one chociażby finansowania np.więziennictwa i programów przeciwdziałania narkomanii. Wskazuje to jak złożoną kwestią jest polityka ludnościowa. Wymaga ona holistycznego, długofalowego podejścia. Jeżeli takiego podejścia brak, wówczas bezpowrotnie marnotrawiony jest potencjał społeczny i publiczne środki przeznaczane na pomoc socjalną. Taka pomoc źle dystrybuowana może szkodzić a nie pomagać. Mamy tego liczne dowody w naszym kraju. Zatem niezbędna jest pilna realokacja środków na pomoc socjalną. Prof. Kukliński wskazał na jeden z kierunków takiej realokacji skierowania jej przede wszystkim na staranną edukację najmłodszych. Zadbanie o wędkę dla nieletnich, dobrze ulokowana pomoc socjalna i edukacyjna może być istotnym czynnikiem ograniczania dysfunkcji demograficznych. Bogdan Miedziński: W prezentowanej koncepcji polityki ludnościowej mamy wszystkiego po trochu. Natomiast brak wyeksponowania tego, co określa się mianem decydującego ogniwa. W tym przypadku kluczowe są dwie sprawy: bezrobocie i mieszkania. Jeżeli ograniczymy bezrobocie i młodzi będą mieli gdzie mieszkać, to resztę załatwią rodzice i będzie więcej dzieci. Specjaliści mówią: aby ograniczyć bezrobocie, potrzebujemy co najmniej 4 proc. wzrostu PKB. Jednak 4 proc. wzrost PKB nie wystarczy, ponieważ w ostatnim dwudziestoleciu mieliśmy średnio 4 proc. wzrost PKB i bezrobocie na poziomie powyżej 12 proc. Więc ja zadaję pytanie, jak my chcemy ograniczyć bezrobocie, jeśli w najbliższej dekadzie czeka nas jedno lub dwu procentowy wzrost PKB? I następne pytanie chcę zadać: Jak my 16 Uczestnicy debaty Sytuacja i polityka ludnościowa Polski zorganizowanej 11 października 2012 r. w ramach Czwartków u Ekonomistów w Polskim Towarzystwie Ekonomicznym

17 chcemy to dodatkowo pogodzić ze wzrostem innowacyjności gospodarki? Przecież jednym z podstawowych przejawów innowacyjności jest wzrost wydajności pracy. A zatem jednego z drugim pogodzić się nie da. Zbigniew Strzelecki: Nie ma takiej prostej zależności: rozwój innowacji oznacza spadek zatrudnienia i wzrost bezrobocia. Innowacje bowiem mogą zwiększać się, natomiast niekoniecznie muszą dawać spadek zatrudnienia i wzrost bezrobocia, a wręcz przeciwnie, tworzą miejsca pracy. Żeby bezrobocie spadło, potencjał gospodarczy musi wzrosnąć. Leszek Kuźnicki: My byliśmy przez wszystkie lata trochę uwiedzeni przez demografów, którzy twardo stwierdzali, że w roku 2010 będzie około 41 milionów Polaków. Dlatego też nie możemy się dawać dalej uwodzić demografom. Trzeba przyjąć, że rzeczywiście będzie spadała liczba ludności w Polsce i całą politykę trzeba nastawić na to, że koło roku 2050 będzie nas 32 miliony. Natomiast niezależnie od tego można przygotować oczywiście ofensywne programy demograficzne. Twierdzę, że skutek osiągnie się wtedy, kiedy światło demografii skupi się na tym, jak stworzyć kobietom warunki, żeby chciały mieć dzieci. Teresa Kapela: Zasada, że im biedniejsze rodziny, tym więcej dzieci, już nie obowiązuje. Prawdą jest natomiast, że im więcej dzieci, tym biedniejsza rodzina. Transformacja wyeliminowała wszelkie wsparcie finansowe dla rodzin, sprawiła, że w strefie ubóstwa znajduje się nie 30 proc. rodzin wielodzietnych, ale 90 proc. Próbowaliśmy temu zapobiec, lobbując za włączeniem dziecka w system ulg podatkowych. Ulga powstała, ale jest symboliczna. W Polsce rodzin wielodzietnych jest wiele, ale choćby zarabiały najwięcej, to brak mechanizmów ekonomicznych sprawia, że w przeliczeniu na osobę są ubogie. To pokazuje, jak ogromnym wysiłkiem finansowym obciążeni są tacy rodzice. Nie mam dokładnych obliczeń, ale szacujemy, że połowa matek rodzących obecnie dzieci nie ma żadnego zabezpieczenia społecznego. Nie mogą korzystać z urlopu macierzyńskiego i wychowawczego. Te udogodnienia mają tylko osoby zatrudnione na stałe. I to jest ogromna przeszkoda rozwojowa dla młodych kobiet. Leonard Tarnogórski: Państwo nie powinno zabierać dzieciom pieniędzy, które inwestują w nie rodzice, a robi to, opodatkowując artykuły dziecięce, kursy, zajęcia dodatkowe itd. Rodzice są inwestorami, którzy nie zamrażają swojego kapitału, ale kupują różne dodatkowe towary i usługi związane z dziećmi, tworzą tym samym nowe miejsca pracy, płacą podatki itp. Rodzice posiadający dzieci nie mogą być przez państwo karani poprzez niewłaściwy, nieprzyjazny dla nich system finansowy. Wsparcie dla rodzin wielodzietnych to interes społeczny. Jeśli takiej pomocy nie będzie, to i dzieci nie będą się rodzić. Jeżeli przyjmiemy zgodnie z badaniami, że koszt wychowania 1 dziecka wynosi ponad 200 tys. zł, to aż niewiarygodne, że w dobie kryzysu demograficznego ponad 100 tys. zł, czyli ponad połowę tej sumy odbiera rodzicom tych dzieci budżet w formie opodatkowania dochodów rodziców i kupowanych przez nich produktów dla dzieci. Zatem z sumy 200 tys zł. połowa wpłynie do budżetu zamiast być wykorzystana na rozwój dziecka. Taką sytuację biedy rodzin i braku środków na rozwój dzieci w dużej mierze tworzy prowadzenie pazernej polityki podatkowej. Polityka prorodzinna zacznie się dopiero w warunkach zaprzestania karania rodziców przez rząd za posiadanie dzieci. Maciej Wróblewski: Zabieram głos, aby powiedzieć, co młode osoby sądzą o demografii. Młode osoby o demografii nie sądzą nic, ponieważ świadomość demograficzna wśród osób młodych jest na poziomie zerowym. W związku z tym nie ma presji demokratycznej z ich strony na to, aby rząd podjął politykę pronatalistyczną czy politykę proedukacyjną. Jako osoba młoda obawiam się, że za 20 lat, kiedy piramida demograficzna się odwróci, kiedy osoby starsze będą stanowiły coraz większą część elektoratu, pojawi się problem przykrótkiej kołdry, gdzie nakłady na edukację będą cały czas niższe, a presja demokratyczna na to, aby zwiększać nakłady na służbę zdrowia, na emerytury, będzie coraz większa. Moim zdaniem takie obawy są słuszne. Powstaje zatem pytanie co ja jako młoda osoba mogę zrobić za 20 lat? Jedyne rozwiązanie, które się nasuwa, że najłatwiej byłoby wyjechać. Jerzy Kleer: Gdzie tkwią przyczyny, że nie mieliśmy żadnego długookresowego programu rozwoju w ciągu ostatnich 20 lat? Źródła tego tkwią w braku jakiegokolwiek porozumienia między partiami politycznymi co do tego, co jest dobrem wspólnym. Kwestia, która ma fundamentalne znaczenie z punktu widzenia polityki demograficznej, to edukacja. Problem ciągłości edukacyjnej ma istotne znacznie, przy czym chcę powiedzieć, że najistotniejsze przynajmniej tak twierdzą psychologowie ma wykształcenie w wieku 3 do 6 czy 7 lat. Normy, które wówczas zostaną wpojone dziecku, mają decydujące znaczenie w późniejszym rozwoju. Wiedzę można zdobyć, natomiast system norm czy Uczestnicy debaty Sytuacja i polityka ludnościowa Polski zorganizowanej 11 października 2012 r. w PTE. wartości wpajany we wczesnym dzieciństwie pozostaje. Choć jestem ekonomistą, to muszę przyznać, że decydujące znaczenie dla rozwoju mają nie nakłady kapitału, nie samo wykształcenie, ale system kulturowy. On decyduje o tym, co będzie miało znaczenie w roku 2050, 2060, To jest pewna nasza ułomność kulturowa, która przesądza o tym, że nie możemy wdrażać rzeczy, co do których wszyscy się zgadzamy. Andrzej Wielowieyski: Nie zgadzam się z panem profesorem Kleerem, jeżeli chodzi o jego dość stanowczą deklarację, że trendy są nieodwracalne. Francja jest przykładem odwracalnego trendu. Spadek zaczął się tam się od XVIII wieku co najmniej. Odwrócili trend, choć potrzebowali do tego trzech pokoleń, sporo wysiłku i pieniędzy. Sądzę, że problem pracy, a zwłaszcza pracy kobiet i warunków, jakie stwarzają zarówno władze państwowe, samorządowe, jak również pracodawcy, związki pracodawców i odpowiedniego ustawodawstwa, ma znaczenie kapitalne. Wszelkie ulgi podatkowe, becikowe, pomoce przedszkolne czy inne wsparcie to wszystko jest ważne. Ale kluczowy i jednocześnie trudny do rozwiązania także dla pracodawców jest problem zabezpieczenia życiowego i perspektywy życiowej dla młodych kobiet. Nastąpił ten niewielki wzrost, poprawa wskaźnika dzietności pomiędzy rokiem 2008 a To nie był przypadek. Stało się to w dwa lata po wejściu do Unii Europejskiej, gdy sondaże socjologiczne zaczęły wykazywać dużo wyższy optymizm społeczny i lekko zaczął się poprawiać wskaźnik płodności. Znaczenie miał też spadek w tym czasie bezrobocia. To jest dowód na to, że złe trendy mogą być odwrócone, jeżeli potrafimy mądrze stawić im czoła. Opracowanie na podstawie stenogramu: Agnieszka Jarczyńska Więcej: 129_starsze_pozycje.html 17

18 forum Ład gospodarczy Pochwała ordo Elżbieta Mączyńska Wzorce ustrojowe W dyskusjach ukierunkowanych na poszukiwanie optymalnego modelu ustroju gospodarczego szczególnie jaskrawo uwidacznia się znana prawda, że nie ma nic bardziej złudnego niż wiara w proste recepty. Znalazło to potwierdzenie także w Polsce. Początek polskiej transformacji, euforia związana z odejściem od nierynkowego systemu gospodarki centralnie planowanej stanowiła podatne podłoże dla wiary w istnienie gotowego, idealnego dla Polski modelu ustroju gospodarki. Niestety, nader szybko okazało się, że gotowych recept wbrew pozorom nie ma. ( ) Niedostosowanie w polityce społeczno-gospodarczej rozwiązań systemowych do wyzwań współczesności owocuje wieloma zjawiskami negatywnymi, w tym m.in. szeroko opisywanymi w literaturze syndromami tragedii wspólnego pastwiska. Niestety syndromy tragedii wspólnego pastwiska występują nierzadko w polityce, wówczas interes społeczny odsuwany jest na dalszy plan, na rzecz interesów wąskich grup polityków czy rozmaitych lobbies. Krytycznych ocen polskiej transformacji nie szczędzi m.in. T. Kowalik, pytając: czy Polska odważy się, czy elitom władzy wystarczy sił, by zejść ze zgubnej drogi kapitalizmu nieokiełznanego i zacząć budować system bliski doświadczeniom np. Niemiec, Austrii lub Szwecji. Przestrzega przed bezkrytycznym podejściem do idei neoliberalnych, które jego zdaniem wyraźnie się przeżywają, a w Polsce ma miejsce skansenizacja liberalizmu. Także Z. Sadowski wskazuje na nieporozumienia i błędy w interpretacji idei liberalnych, podkreślając, że w światowej myśli politycznej i ekonomicznej nastąpiło odejście od klasycznego liberalizmu na rzecz doktryny neoliberalizmu, w której w przeciwieństwie do liberalnej doktryny, uznaje się mechanizmy wolnorynkowe jako jedyną właściwą formę regulacji funkcjonowania gospodarki i społeczeństwa. Kontrowersje dotyczące rozwiązań ustrojowych wskazują na zasadność analitycznych odniesień do już istniejących wzorców. Wzorce te tworzą szczegółowo w literaturze ekonomicznej charakteryzowaną triadę systemową, obejmującą trzy główne typy kapitalizmu: wolnokonkurencyjny kapitalizm angloamerykański, europejski i azjatycki. Każdy z nich ma słabe i mocne strony. Za istotną słabość modeli azjatyckich uznawany jest stosunkowo niski poziom demokracji, z kolei modelowi europejskiemu zarzuca się zbyt wysoki poziom interwencjonizmu, zaś modelowi anglo-amerykańskiemu nadmierną konfrontacyjność. Za podstawową i naczelną wartość modelu anglo-amerykańskiego uznaje się indywidualny sukces, mierzony poziomem i strukturą konsumpcji. Model europejski z kolei jest oparty na solidarności społecznej, zaś naczelną wartością modelu azjatyckiego jest stymulacja rozwoju gospodarczego. Przedstawiona typologia (triada) jest bardzo uproszczona, a kryteria klasyfikacji niezbyt ostre. W każdym z tych modeli zauważalne są bowiem cechy innego. Np. istotne elementy welfare state znaleźć można w modelu amerykańskim, zaś elementy zarówno daleko posuniętego liberalizmu, jak i azjatyckiego interwencjonizmu w modelu europejskim. Świadczy to o postępującym w wyniku globalizacji procesie stopniowego upodobnienia się metod sterowania gospodarką w poszczególnych obszarach triady. Przy tym, już w ramach trzech wymienionych modeli podstawowych wyłonić można różne ich odmiany. Jak zauważa m.in. T. Kowalik, ostatnie półwiecze przyniosło spore zróżnicowanie systemowe w świecie kapitalistycznym. W literaturze ekonomicznej charakteryzowana triada systemowa obejmuje trzy główne typy kapitalizmu: wolnokonkurencyjny kapitalizm anglo- -amerykański, europejski i azjatycki. Właściwie już wcześniej zaczął się kształtować system szwedzki czy ogólniej skandynawski. Po wojnie zaś właśnie w krajach pokonanych, w Japonii, Niemczech i Austrii, ukształtowały się specyficzne systemy, ostro odróżniające się od klasycznego kapitalizmu anglosaskiego. Nawet obecnie, w ramach Unii Europejskiej nietrudno zauważyć duże zróżnicowanie. Według T. Kowalika w debacie na temat modeli ustrojowych szczególnie ważne jest stwierdzenie M. Alberta, że walka o dominację kapitalizmu neoamerykańskiego i nadreńskiego wcale nie jest zakończona, a jej rezultat trudny do przewidzenia. Dyskusje nad typami kapitalizmu wciąż trwają. W ramach triady modelowej dokonywane są dalsze klasyfikacje wg rozmaitych kryteriów, m.in. B. Amable dzieli kapitalizm europejski na: kontynentalny (Niemcy, Francja, Austria, Belgia, Holandia), rynkowy (brytyjski), socjaldemokratyczny (Dania, Finlandia i Szwecja) i śródziemnomorski (Hiszpania, Grecja, Portugalia, Włochy). Jedną z koncepcji klasyfikacji modeli społeczno-gospodarczych w krajach starej Europy przedstawia A. Sapir, bazując na dwu podstawowych kryteriach: sprawiedliwości pod względem podziału dochodów (equity) i efektywności (efficiency). Sprawiedliwość utożsamiana jest w tej koncepcji z niskim ryzykiem zagrożenia ubóstwem, natomiast efektywność łączona jest 18

19 z wysoką motywacją do pracy, a tym samym z wysoką stopą zatrudnienia. Na tej podstawie wyodrębnione zostały cztery podstawowe systemy społeczno-gospodarcze: kontynentalny, nordycki, śródziemnomorski i anglosaski. Punktem odniesienia dla klasyfikacji poszczególnych krajów europejskich do wymienionych grup są średnie dla UE wskaźniki zatrudnienia i zagrożenia ubóstwem. Uwzględniając te kryteria, A. Sapir wskazuje na konieczność reform ustrojowych w Europie, podkreślając niebezpieczne narastanie różnic dochodowych i niedostateczną efektywność gospodarki. Według przyjętych przez A. Sapira kryteriów jedynie model nordycki z wysokim poziomem zatrudnienia i niskim stopniem zagrożenia ubóstwem można uznać za satysfakcjonujący. Zarazem jednak A. Sapir podkreśla, że klasyfikacja krajów do wymienionych czterech grup jest daleka od homogeniczności (np. Austria wydaje się bardziej nordycka niż kontynentalna, zaś Portugalia bardziej anglosaska aniżeli śródziemnomorska ). Na podstawie koncepcji A Sapira, J. Hauser podjął próbę klasyfikacji nowych członków UE. Przeprowadzone w tym celu analizy wykazały, że Polska z perspektywy poziomu zatrudnienia i ryzyka klasyfikuje się (w zasadzie jako jedyny kraj) do modelu śródziemnomorskiego. Natomiast do modelu kontynentalnego zakwalifikowały się Węgry i Słowacja, a do nordyckiego Czechy i Słowenia. Koncepcja A. Sapira to próba poszukiwania ustroju równowagi, zapewniającego zgodność celów ekonomicznych i społecznych. Na taką równowagę ukierunkowana jest właśnie koncepcja społecznej gospodarki rynkowej, stanowiąca swego rodzaju syntezę wolnego rynku z realizacją celów społecznych. Społeczna gospodarka rynkowa (SGR) pytania i kontrowersje Koncepcja społecznej gospodarki rynkowej została z powodzeniem wdrożona w Niemczech Zachodnich po II wojnie światowej przez L. Erharda i przez lata sprawdzała się, owocując doskonałymi wynikami gospodarki niemieckiej, co znajdowało m.in. odzwierciedlenie w ocenach i hasłach, takich jak np. cud gospodarczy czy erhardowski dobrobyt dla wszystkich. SGR nie jest tożsama ani z gospodarką rynkową, ani z leseferyzmem. Ale SGR nie oznacza też dualizmu polityki gospodarczej i społecznej. Nie chodzi o to, aby regulować rynkowo-gospodarczą efektywność i korygować mechanizmy rynkowe pod kątem społeczno-politycznym. SGR oznacza, że ustrój gospodarki rynkowej jest kształtowany na rynkowych zasadach, z uwzględnieniem pełnego rachunku kosztów, a zatem z uwzględnieniem także następstw pozaekonomicznych, w tym społecznych, etycznych, ekologicznych i in. Konstytuującą zasadą koncepcji SGR jest wolność gospodarcza i zasada konkurencyjności, co zarazem oznacza, że ceny pełnią w gospodarce w sposób prawidłowy funkcje wskaźnika rzadkości dóbr i zasobów. Wolność zaś nieodłącznie związana jest z odpowiedzialnością jednostek gospodarujących i urzeczywistniana jest poprzez zasadę sprawiedliwości i równości, wyrażającej się w jednakowych szansach konkurowania. Charakterystyczna dla SGR symbioza rynku i celów socjalnych wyrażała się we wprzęgnięciu mechanizmów rynkowych w rozwiązywanie problemów socjalnych. Obowiązująca tu zasada subsydiarności (czyli pomocy dla samopomocy) umożliwia, w odróżnieniu od bezpośredniego dotowania socjalnego, długofalowe efekty, a jednostki wymagające pomocy socjalnej stają się zdolne do samodzielnego rozwiązywania problemów. Można sądzić, że te właśnie cechy społecznej gospodarki zadecydowały o jej przyjęciu jako wzorca ustrojowego w projekcie konstytucji UE, także w Polsce, ale paradoksalnie, mimo formalnych deklaracji model ten wciąż nie przekształca się w rzeczywistość (świadczą o tym chociażby przytaczane już wyniki badań według koncepcji A. Sapira). Tabela 1. Cztery podstawowe europejskie modele społeczne (wg klasyfikacji A. Sapira) POZIOM SPRAWIEDLIWOŚCI (słuszności dochodowej equity) NISKI POZIOM EFEKTYWNOŚCI (effiency) WYSOKI WYSOKI Kontynentalny Nordycki NISKI Śródziemnomorski Anglosaski Źródło: A. Sapir, Globalisation and the reform of European social models, Bruegelpolicybrief ISSUE 2005/01, NOVEMBER Na tym tle zasadne jest pytanie, czy jednak wywodząca się sprzed kilkudziesięciu lat koncepcja społecznej gospodarki rynkowej nie straciła na aktualności i nadal można ją traktować jako efektywny model ustrojowy? Ład gospodarczy. Ustrój równowagi Narastające we współczesnym świecie dysproporcje, napięcia społeczne oraz obszary nierównowagi, wskazują na potrzebę rozwiązań ustrojowych umożliwiających trwały zrównoważony rozwój, charakteryzujący się jednoczesnym postępem gospodarczym, społecznym i ekologicznym. Powstaje zarazem pytanie, kto ma być podmiotem polityki kształtowania ładu gospodarczego i pytanie o zasięg takiej polityki. Dysproporcje w gospodarce światowej i napięcia społeczne wyraźnie wskazują, że model ustroju gospodarczego bazujący tylko na jednej ekonomicznej nodze przestaje wystarczać. Coraz wyraźniej uwidacznia się konieczność należytego uwzględniania obok kwestii ekonomicznych także kwestii społecznych i ekologicznych. Na tym tle idee społecznej gospodarki rynkowej wciąż wykazują wyraźnie walory. Choć opinie na temat tej koncepcji ustrojowej są dość kontrowersyjne, to analiza jej cech wskazuje, że w warunkach dokonujących się obecnie burzliwych przemian społeczno-gospodarczych daje ona szanse na stworzenie trwałych podstaw spójności rozwoju społecznego i gospodarczego. Jednak warunkiem efektywnego wdrażania w praktyce ordoliberalnej koncepcji społecznej gospodarki rynkowej jest jej przystosowanie do współczesnych, bezprecedensowo dynamicznych przemian gospodarczych. Mimo dynamiki przemian podstawowe cele i określone fundamentalne zasady SGR nie tracą aktualności. Należy jednak odróżnić fundamentalne zasady tej koncepcji (m.in. takie jak wolność gospodarcza, czyli liberalizm, konkurencja, subsydiarność) od programu realizacji polityki gospodarczej i dostosowanych do niej zasad regulacyjnych. Te pierwsze są trwałe, podczas gdy drugie wymagają korygowania w dostosowaniu do zmieniających się warunków i wyzwań gospodarczych. Ordoliberałowie, odnosząc się do roli państwa w gospodarce, przestrzegali zarówno przed błędami doktrynerstwa (tj. trzymania się pryncypiów bez względu na istniejące warunki społeczno-gospodarcze), jak i błędem braku pryncypiów. Warunkiem efektywnej polityki gospodarczej jest orientacja na pryncypia z równoczesnym ich dostosowaniem do ograniczeń wynikających z uwarunkowań społeczno-gospodarczych. Ma to szczególne znaczenie i staje się niezwykle trudne w warunkach zmian paradygmatu cywilizacyjnego. W takich warunkach raczej drugorzędne stają się spory na temat wyższości jednego ustroju gospodarczego nad innym, w tym także wyższości modelu wolnokonkurencyjnego kapitalizmu angloamerykańskiego nad modelem społecznej gospodarki rynkowej (lub odwrotnie). Koncepcje ustroju gospodarczego bowiem także podlegają procesom globalizacji, przenikając się wzajemnie. Mimo przeciwstawiania modelu anglo-amerykańskiego modelowi społecznej gospodarki rynkowej fundamentalną konstrukcją obydwu 19

20 forum tych modeli jest bazująca na prywatnej własności zasada wolności i odpowiedzialności jednostki. Jeśli uznać, że procesy przenikania się modeli ustrojowych są w warunkach globalizacji nieuchronne, to zasadne jest nie tyle wzajemne przeciwstawianie modeli co poszukiwanie rozwiązań umożliwiających przede wszystkim ukierunkowanie tego przenikania na optymalizację użyteczności gospodarczej oraz społecznej, czyli trwały, zrównoważony rozwój, w skali lokalnej i globalnej, a to wymaga odpowiedniej harmonii celów ekonomicznych oraz społecznych. Brak takiej harmonii, brak podejścia holistycznego skutkuje osłabieniem dynamizmu gospodarczego i konfliktami społecznymi, także w krajach najbogatszych. W jakim zakresie w dążeniu do takiej harmonizacji okażą się przydatne w praktyce idee społecznej gospodarki rynkowej, pokaże przyszłość. Jest to nadal pytanie otwarte. Natomiast z całą pewnością można stwierdzić, że w warunkach nowego paradygmatu cywilizacyjnego społeczeństwa bazującego na wiedzy przydatność idei społecznej gospodarki rynkowej zwiększa się wraz z koniecznością zrównoważonego rozwoju i umacniania idei humanocentryzmu, wyrażającego się m.in. w optymalizacji wykorzystania potencjału intelektualnego i niedopuszczaniu do narastania zjawiska wykluczenia społecznego. Nie zmniejsza to faktu, że idee społecznej gospodarki rynkowej także wymagają dostosowania do wymogów cywilizacji wiedzy. Cywilizacja ta wymaga wzmacniania i wspierania kreatywności i indywidualizmu, a tym samym uznawania nie tylko typowych dla ustrojów demokratycznych racji większości, ale i racji mniejszości, co zmniejsza ryzyko wykluczenia społecznego i umożliwia pełniejsze wykorzystanie potencjału społecznego (w końcu wszystko sprowadza się do nas, jako jednostek ludzkich). Stanowi to podstawę rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, co zarazem wymaga podziału obszarów decyzji, z uwzględnieniem ich podziału na decyzje lokalne, krajowe i ponadnarodowe. Zdaniem A. i H. Tofflerów przeniesienie decyzji na szczebel wyższy od państwa narodowego nie tylko otwiera możliwość skutecznego uporania się z problemami, które należą współcześnie do najtrudniejszych i najbardziej zapalnych, ale zarazem odciąża zablokowane centra państwowe. Idee społecznej gospodarki rynkowej cechuje holizm, czyli kompleksowe, całościowe uwzględnianie poszczególnych elementów niezwykle złożonego systemu, jakim jest ustrój społeczno- -gospodarczy. Choć w książce pt. Koniec z nędzą. Zadanie dla naszego pokolenia jej autor J. Sachs oferuje nową metodę rozwiązywania problemów społeczno-gospodarczych, metodę, którą określa jako ekonomię kliniczną, to wyraźnie pobrzmiewają w niej nuty znane z koncepcji społecznej gospodarki rynkowej. Ekonomia kliniczna to właśnie holistyczne podejście w rozwiązywaniu problemów społeczno- -gospodarczych, łączenie aspektów ekonomicznych i społecznych, to podejście wzorowane na holistycznej medycynie. Nawet tytuł książki J. Sachsa Koniec z nędzą... można uznać za bratni z tytułem książki L. Erharda, współtwórcy koncepcji społecznej gospodarki rynkowej Dobrobyt dla wszystkich. Symptomatyczne przy tym jest, że J. Sachs zdaje się rewidować Piotr Molęcki/KPRP Uczestnicy seminarium eksperckiego Formy działania dla realizacji norm społecznej gospodarki rynkowej zorganizowanego 12 września 2012 r. w Kancelarii Prezydenta RP w ramach obszaru tematycznego Forum Debaty Publicznej Gospodarka konkurencyjnej Polski. swoje wcześniejsze poglądy, wskazując na zawodność rynku w rozwiązywaniu problemów występujących w świecie, w tym likwidacji obszarów nędzy. Kwestionuje bowiem zasadę, że przypływ unosi wszystkie łodzie, przyznając, że nie zawsze wzrost bogactwa w jednych krajach czy regionach przyczynia się do łagodzenia problemów ubóstwa w innych. Uwagi końcowe W warunkach dokonującego się obecnie przełomu cywilizacyjnego coraz ostrzej rysuje się konieczność dostosowywania ustroju gospodarczego do nowych wyzwań wynikających z wygasania epoki industrialnej. Wyraźna jest potrzeba ustroju równowagi. Niezbędna jest tu symbioza aspektów ekonomicznych i społecznych oraz ekologicznych. Wzorcem takiego symbiotycznego podejścia są idee społecznej gospodarki rynkowej. Nie są one nowe, ale współczesność zdaje się coraz wyraźniej potwierdzać ich zasadność. W modelu społecznej gospodarki rynkowej uwzględnia się bowiem nie tylko aspekty ekonomiczne, ale i społeczne, co sprzyja łagodzeniu dysproporcji gospodarczych i napięć społecznych. Jednak także ten model wymaga dostosowania do zmieniających się warunków funkcjonowania gospodarki, w tym przede wszystkim do zmieniających się (m.in. pod wpływem globalizacji) obszarów władzy i kompetencji decyzyjnych. Bibliografia G. Hardin, The Tragedy of the Commons, Science, VOL. 162, Cambridge, December 13, 1968, Z. Sadowski, W poszukiwaniu drogi rozwoju, PAN, 2006, s. 53 i nast. M. Albert, Kapitalizm kontra kapitalizm, Kraków1994, por. A. Koźmiński Jaki kapitalizm? Modelowe trendy i kierunki polityki, w: Polski ustrój społeczno-gospodarczy. Jaki kapitalizm?, red. J. Mujżel, B. Fiedor, E. Mączyńska., Raport nr 22, RSSG, Warszawa, 2003; oraz liczne publikacje G. Kołodko. B. Amable, The diversity of modern capitalism, Oxford J. Hausner, D. Kwiecińska, A. Pacut, Modele polityki społecznej doświadczenia europejskie, prezentacja na konferencji naukowej nt. Europejski Model Społeczny doświadczenia i kierunki zmian, organizowanej przez Kolegium Gospodarki Światowej Szkoły Głównej Handlowej, Warszawa, 11 czerwca E. Mączyńska, P. Pysz (red.) Społeczna gospodarka rynkowa, PTE, Warszawa Czym jest, a czym nie jest społeczna gospodarka rynkowa. Meandry interpretacyjne. Rozmowa E. Mączyńskiej i P. Pysza z dr. H.F. Wünsche dyrektorem zarządzającym Fundacji im. Ludwiga Erharda, Nowe Życie Gospodarcze nr 5 ( r.). C. Hampden-Turner, A. Trompenaars, Siedem kultur kapitalizmu, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 1998, s W. Eucken, Podstawy polityki gospodarczej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2005, s. 330 i następne. J. Bakan, Korporacja. Patologiczna pogoń za zyskiem i władzą, Wydawnictwo Lepszy Świat, Warszawa, 2006, s.14. S. Sztaba w pracy pt. Nasilenie zjawiska aktywnego poszukiwania renty w krajach postkomunistycznych na tle wybranych krajów rozwiniętych, Szkoła Główna Handlowa w Warszawie, Warszawa T. Kaczmarek, P. Pysz, Ludwig Erhard i społeczna gospodarka rynkowa, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2004, s J. Sachs, Koniec z nędzą. Zadanie dla naszego pokolenia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa * Tekst ten na życzenie Kancelarii Prezydenta został udostępniony dla potrzeb debaty na temat: Formy działania dla realizacji norm społecznej gospodarki rynkowej w ramach seminarium eksperckiego zorganizowanego w 12 września 2012 r. w Kancelarii Prezydenta RP w ramach obszaru tematycznego Forum Debaty Publicznej Gospodarka konkurencyjnej Polski. Przypominamy ponownie wybrane fragmenty. Pierwotnie tekst ten opublikowany został w pracy zbiorowej pod red. W. Jarmołowicza, M. Ratajczaka, Liberalizm we współczesnej gospodarce, (red.) Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2008, s Pełny tekst artykułu Maczynska.pdf 20

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy prof. dr hab. Piotr Banaszyk, prof. zw. UEP Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Gospodarki Międzynarodowej Agenda 1. Przyczyny globalnego

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia jest najczęściej używanym podręcznikiem na pierwszych latach studiów ekonomicznych w większości polskich uczelni.

Bardziej szczegółowo

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Kod kursu Ekonomia stacjonarne ID1106 niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 0 0 0 0 0 Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny - definicja Cykl koniunkturalny to powtarzające się okresowo

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU Spis treści WSTĘP... 9 Rozdział I WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU... 13 1. Wyzwania stojące przed

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej 1. Model Mundella Fleminga 2. Dylemat polityki gospodarczej małej gospodarki otwartej 3. Skuteczność polityki monetarnej i fiskalnej w warunkach

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia Przedmiot: Ekonomia Rok: II Semestr: III Rodzaj zajęć Wykład 30 Ćwiczenia - Laboratorium - Projekt - punktów ECTS: 3 Cel przedmiotu C1 Zaznajomienie

Bardziej szczegółowo

System pieniężny i teoria pieniądza

System pieniężny i teoria pieniądza System pieniężny i teoria pieniądza Wyższa Szkoła Technik Komputerowych i Telekomunikacji w Kielcach 1 Wykład nr 3 System pieniężny i teoria pieniądza 1. Pojęcie i funkcje pieniądza. 2. Klasyczna teoria

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 102 105) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Podstawy ekonomii. Dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Akademia Ignatianum w Krakowie

Podstawy ekonomii. Dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Akademia Ignatianum w Krakowie Podstawy ekonomii Wykład IV-V-VI Dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Akademia Ignatianum w Krakowie Bezrobocie Bezrobocie zjawisko społeczne polegające na tym, że część ludzi zdolnych

Bardziej szczegółowo

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Uczniowie poznają wybrane fakty z historii emerytur, przeanalizują dwa podstawowe systemy emerytalne

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

KURS DORADCY FINANSOWEGO

KURS DORADCY FINANSOWEGO KURS DORADCY FINANSOWEGO Przykładowy program szkolenia I. Wprowadzenie do planowania finansowego 1. Rola doradcy finansowego Definicja i cechy doradcy finansowego Oczekiwania klienta Obszary umiejętności

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski Rynki finansowe., Książka stanowi kontynuację rozważań nad problematyką zawartą we wcześniejszych publikacjach autorów: Podstawy finansów i bankowości oraz Finanse i bankowość wydanych odpowiednio w 2005

Bardziej szczegółowo

Kryzys i Zarządzanie ryzykiem

Kryzys i Zarządzanie ryzykiem Kryzys i Zarządzanie ryzykiem Piotr Banaszyk Katedra Logistyki Międzynarodowej Globalny kryzys ekonomiczny opinie Banku Światowego W 2013 r. gospodarka eurolandu pozostanie w recesji, kurcząc się o 0,1

Bardziej szczegółowo

Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy

Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy Prof. dr hab. Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Makrootoczenie: Otoczenie polityczne Otoczenie ekonomiczne Otoczenie społeczne Otoczenie technologiczne

Bardziej szczegółowo

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna TEMATY, KTÓRE STUDENCI WYDZIAŁU ZAMIEJSCOWEGO W ŻYRARDOWIE STAROPOLSKIEJ SZKOŁY WYŻSZEJ POWINNI UMIEĆ OMÓWIĆ W TRAKCIE OBRONY PRAC DYPLOMOWYCH (LICENCJACKICH) A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego

Bardziej szczegółowo

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo

Sytuacja gospodarcza Polski

Sytuacja gospodarcza Polski Sytuacja gospodarcza Polski Bohdan Wyżnikiewicz Warszawa, 4 czerwca 2014 r. Plan prezentacji I. Bieżąca sytuacja polskiej gospodarki II. III. Średniookresowa perspektywa wzrostu gospodarczego polskiej

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Wahania koniunktury gospodarczej Ożywienie i recesja w gospodarce Dr Joanna Czech-Rogosz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 16.04.2012 1. Co to jest koniunktura gospodarcza?

Bardziej szczegółowo

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of Przemówienie Ambasadora Stephena D. Mulla Ceremonia wręczenia dyplomów WIEMBA Uniwersytet Warszawski 29 czerwca 2013r. Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i wielu poświęceniom otrzymujecie

Bardziej szczegółowo

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr Tryb studiów Stacjonarne Nazwa kierunku studiów Finanse i Rachunkowość Poziom studiów Stopień pierwszy Rok studiów/ semestr II/III i IV Specjalność Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach SYLLABUS

Bardziej szczegółowo

1 PRZEDMIOT I METODA NAUKI FINANSÓW

1 PRZEDMIOT I METODA NAUKI FINANSÓW Spis treści Wstęp Rozdział 1 PRZEDMIOT I METODA NAUKI FINANSÓW 1.1. Etymologia terminu finanse i główne etapy rozwoju finansów 1.2. Współczesne rozumienie finansów 1.2.1. Ogólna charakterystyka finansów

Bardziej szczegółowo

PUBLIKACJE O TEMATYCE

PUBLIKACJE O TEMATYCE PUBLIKACJE O TEMATYCE FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH Poznań, 22 grudnia 2010, 10:15 CZ.1 Zbliżają się Święta. Zbliża się Mikołaj. Od ponad półtora roku na szkoleniach o tematyce funduszy inwestycyjnych pomijam

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Wykaz skrótów. Słowo wstępne

Wykaz skrótów. Słowo wstępne Wykaz skrótów Słowo wstępne Rozdział pierwszy Pojęcia 1.Początki ekonomii (Marcin Smaga) 2.Definicja ekonomii (Tadeusz Włudyka, Marcin Smaga) 3.Prawidłowości i prawa ekonomiczne (Tadeusz Włudyka, Marcin

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

Finanse. Opracowała: dr Bożena Ciupek

Finanse. Opracowała: dr Bożena Ciupek Finanse Opracowała: dr Bożena Ciupek Ogólne informacje o przedmiocie Cel przedmiotu: 1. Zapoznanie słuchaczy z podstawowymi pojęciami z zakresu finansów, umiejscowienie zjawisk finansowych w całokształcie

Bardziej szczegółowo

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA REFORMA 2012 Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA Ilustrator: Jerzy Flisak Podręcznik do nauki zawodu technik ekonomista i innych zawodów z branży ekonomicznej

Bardziej szczegółowo

Fundacja Kronenberga przy Citi Handlowy Sekretariat Konkursu ul. R. Traugutta 7/9, 00-067 Warszawa tel. 22 826 83 24 w. 21 e-mail:

Fundacja Kronenberga przy Citi Handlowy Sekretariat Konkursu ul. R. Traugutta 7/9, 00-067 Warszawa tel. 22 826 83 24 w. 21 e-mail: Ekonomia w teorii Innowacje w praktyce Fundacja Kronenberga przy Citi Handlowy Sekretariat Konkursu ul. R. Traugutta 7/9, 00-067 Warszawa tel. 22 826 83 24 w. 21 e-mail: bh@kronenberg.org.pl www.kronenberg.org.pl

Bardziej szczegółowo

Konkurencja i współpraca międzynarodowa. Jan W. Bossak

Konkurencja i współpraca międzynarodowa. Jan W. Bossak Konkurencja i współpraca międzynarodowa. Jan W. Bossak Autor adresuje książkę do Czytelników pragnących lepiej zrozumieć procesy rozwoju gospodarczego we współczesnym świecie. Do studentów, ekonomistów

Bardziej szczegółowo

Klasa III. Ocena dopuszczająca: Ocena dostateczna GOSPODARKA WOLNORYNKOWA

Klasa III. Ocena dopuszczająca: Ocena dostateczna GOSPODARKA WOLNORYNKOWA Klasa III GOSPODARKA WOLNORYNKOWA wyjaśnić, skąd wynika rzadkość dóbr i jak wpływa na działalność gospodarczą ludzi wymienić i zilustrować czynniki wytwórcze wykorzystywane przy produkcji różnych dóbr

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Ekonomia Rok akademicki: 2015/2016 Kod: MEI-1-501-s Punkty ECTS: 1 Wydział: Inżynierii Metali i Informatyki Przemysłowej Kierunek: Edukacja Techniczno Informatyczna Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów finanse należy do obszaru kształcenia

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

Prognozy wzrostu dla Polski 2015-06-02 15:58:50

Prognozy wzrostu dla Polski 2015-06-02 15:58:50 Prognozy wzrostu dla Polski 2015-06-02 15:58:50 2 Bank of America Merrill Lynch podniósł prognozy wzrostu PKB dla Polski - z 3,3 do 3,5 proc. w 2015 r. i z 3,4 do 3,7 proc. w 2016 r. W raporcie o gospodarce

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

ZAKRES TEMATYCZNY EGZAMINU LICENCJACKIEGO

ZAKRES TEMATYCZNY EGZAMINU LICENCJACKIEGO Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Kierunek Analityka Gospodarcza Studia stacjonarne I stopnia ZAKRES TEMATYCZNY EGZAMINU LICENCJACKIEGO Zagadnienia ogólnoekonomiczne 1. Aktualna sytuacja na europejskim

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA II stopień ogólnoakademicki niestacjonarne wszystkie Katedra Strategii Gospodarczych dr Helena Baraniecka. podstawowy. obowiązkowy polski

EKONOMIA II stopień ogólnoakademicki niestacjonarne wszystkie Katedra Strategii Gospodarczych dr Helena Baraniecka. podstawowy. obowiązkowy polski KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Z-EKON2-008 Nazwa modułu Makroekonomia II Nazwa modułu w języku angielskim Macroeconomics II Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013 A. USYTUOWANIE MODUŁU

Bardziej szczegółowo

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi DR GRAŻYNA KUŚ specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi 1. Motywacja pracowników jako element zarządzania przedsiębiorstwem 2. Pozapłacowe formy motywowania pracowników na przykładzie wybranej organizacji

Bardziej szczegółowo

Polska gospodarka - trendy i prognozy-

Polska gospodarka - trendy i prognozy- Polska gospodarka - trendy i prognozy- Mirosław Gronicki Jerzy Hausner Gdynia, 9 października 2009 r. Plan wystąpienia 1. Otoczenie makroekonomiczne. 2. Wewnętrzne przyczyny spowolnienia gospodarczego.

Bardziej szczegółowo

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014 Aleksander Łaszek Wzrost gospodarczy I Źródło: Komisja Europejska Komisja Europejska prognozuje w 2014 i 2015 roku przyspieszenie tempa

Bardziej szczegółowo

Twój osobisty fundusz emerytalny

Twój osobisty fundusz emerytalny Twój osobisty fundusz emerytalny Autor: Adam Jagielnicki Pewne pieniądze w niepewnych czasach! Emerytura to dla wielu z nas upragniony koniec pracy zawodowej. Ma to być okres życia, który będziemy mogli

Bardziej szczegółowo

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa Międzynarodowe badanie ING na temat wiedzy finansowej konsumentów w Polsce i na świecie Wybrane wyniki badania przeprowadzonego dla Grupy ING przez TNS NIPO Maj

Bardziej szczegółowo

POLSKIE TOWARZYSTWO EKONOMICZNE

POLSKIE TOWARZYSTWO EKONOMICZNE POLSKIE TOWARZYSTWO EKONOMICZNE POLSKIE TOWARZYSTWO EKONOMICZNE HISTORIA XV wiek zalążki towarzystw naukowych w Polsce 1800 r. Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk aktywne uczestnictwo badaczy społeczeństwa

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 30. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 18

Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 30. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 18 Karta przedmiotu Wydział: Finansów Kierunek: Prawo I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia przedmiotu Profil przedmiotu Kategoria przedmiotu Typ studiów Ekonomia

Bardziej szczegółowo

Złoty trend. Wszystko o rynku złota. Raport specjalny portalu Funduszowe.pl

Złoty trend. Wszystko o rynku złota. Raport specjalny portalu Funduszowe.pl Złoty trend Wszystko o rynku złota Raport specjalny portalu Funduszowe.pl Złoto w dzisiejszych czasach jest popularnym środkiem inwestycyjnym. Uważa się przy tym, że inwestowanie w kruszec (poprzez fundusze,

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

FINANSE ZARZĄDCZE DLA MENEDŻERÓW

FINANSE ZARZĄDCZE DLA MENEDŻERÓW SZKOLENIE FINANSE ZARZĄDCZE DLA MENEDŻERÓW Często można spotkać się z opinią, że finanse, a szerzej ekonomia i prawa nią rządzące są skomplikowane i trudne. Nic bardziej mylnego. Zasady są proste, spójne

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej)

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Gabriela Grotkowska Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego PKB jako miara dobrobytu Produkcja w gospodarce

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z seminarium pt: Zarządzanie Państwem

Sprawozdanie z seminarium pt: Zarządzanie Państwem Radom, 6 lipca 2015 r. Sprawozdanie z seminarium pt: Zarządzanie Państwem W dniu 3 lipca 2015 r. w Domu Technika w Radomiu przy ul. Krukowskiego 1 odbyło się seminarium na temat: Zarządzanie państwem przez

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a )

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a ) przeciętny poziom cen MODEL ZAGREGOWANEGO POPYTU I ZAGREGOWANEJ PODAŻY ZAŁOŻENIA Dochód narodowy (Y) jest równy produktowi krajowemu brutto (PKB). Y = K + I + G Neoklasycyzm a keynesizm Badamy zależność

Bardziej szczegółowo

Na początku XXI wieku bezrobocie stało się w Polsce i w Europie najpoważniejszym problemem społecznym, gospodarczym i politycznym.

Na początku XXI wieku bezrobocie stało się w Polsce i w Europie najpoważniejszym problemem społecznym, gospodarczym i politycznym. BEZROBOCIE rodzaje, skutki i przeciwdziałanie 1 2 3 Bezrobocie problemem XXI wieku Na początku XXI wieku bezrobocie stało się w Polsce i w Europie najpoważniejszym problemem społecznym, gospodarczym i

Bardziej szczegółowo

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii Teresa Łuczka Godziny konsultacji: 12 13.30 poniedziałek 15 16 wtorek p. 306 Strzelecka T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii WYKŁAD 1 (26.02)

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Analiza wskaźnikowa przedsiębiorstwa Jak ocenić pozycję finansową firmy? dr Grażyna Michalczuk Uniwersytet w Białymstoku 9 maja 2013 r. Co to jest analiza To metoda poznanie

Bardziej szczegółowo

Kryteria ocen z wiedzy o społeczeństwie dla klasy III gimnazjum

Kryteria ocen z wiedzy o społeczeństwie dla klasy III gimnazjum Kryteria ocen z wiedzy o społeczeństwie dla klasy III gimnazjum Ocenę niedostateczną może otrzymać uczeń, który: nie opanował wiadomości i umiejętności przewidzianych programem nauczania; nie potrafi,

Bardziej szczegółowo

PRZEDSIĘBIORCZOŚCI CZĘSTOTLIWOŚĆ I ILOŚC SPOTKAŃ:

PRZEDSIĘBIORCZOŚCI CZĘSTOTLIWOŚĆ I ILOŚC SPOTKAŃ: SZKOLNY KLUB PRZEDSIĘBIORCZOŚCI Spotkania w ramach SKP mają na celu przygotować ucznia do aktywnego i świadomego uczestnictwa w życiu gospodarczym, pobudzić w nim ducha przedsiębiorczości, kształcić postawy

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Temat spotkania: Finanse dla sprytnych Dlaczego inteligencja finansowa popłaca? Prowadzący: dr Anna Miarecka Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie 28 maj

Bardziej szczegółowo

1 Inflacja. wzrost ceny jednego produktu nie musi prowadzić do inflacji; spadek ceny jednego produktu może wystąpić przy istnieniu inflacji;

1 Inflacja. wzrost ceny jednego produktu nie musi prowadzić do inflacji; spadek ceny jednego produktu może wystąpić przy istnieniu inflacji; 1 Inflacja Inflacja to wzrost ogólnego poziomu cen. Miarą inflacji jest indeks cen dóbr konsumpcyjnych, równy stosunkowi cen dóbr należących do reprezentatywnego koszyka w danym okresie czasu cen tych

Bardziej szczegółowo

Seminarium informacyjno naukowe

Seminarium informacyjno naukowe Seminarium informacyjno naukowe Budownictwo na Lubelszczyźnie w statystyce perspektywy dla nauki Przemiany budownictwa ostatniej dekady w woj. lubelskim na tle kraju w świetle badań statystycznych Zofia

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30 CA 7.

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zagadnienia na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zagadnienia na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) obowiązuje od 01.01.2016 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Pierwszy Ogólnopolski Test Wiedzy o Inwestowaniu za nami

Pierwszy Ogólnopolski Test Wiedzy o Inwestowaniu za nami Strona znajduje się w archiwum. Pierwszy Inwestowaniu za nami Zdecydowanie dobrze radzimy sobie z liczeniem oraz z tematyką ekonomiczną. Jesteśmy dosyć skłonni do ryzyka, ale wciąż dość słabo orientujemy

Bardziej szczegółowo

Tomasz Gruszecki ŚWIAT NA DŁUGU

Tomasz Gruszecki ŚWIAT NA DŁUGU Tomasz Gruszecki ŚWIAT NA DŁUGU Wydawnictwo KUL Lublin 2012 SPIS TREŚCI Od autora 9 Część I DŁUG NA ŚWIECIE: FAKTY I. BOMBA DŁUGU PUBLICZNEGO 13 1. Zegar długu na świecie 14 2. Tym razem w dtugi popadły

Bardziej szczegółowo

Potencjał metropolitalny Krakowa

Potencjał metropolitalny Krakowa Potencjał metropolitalny Krakowa Grzegorz Gorzelak EUROREG Uniwersytet Warszawski Polska wobec wyzwań cywilizacyjnych XXI w. Druga konferencja krakowska, 18-19 czerwca 2009 Dynamika PKB w regionach metropolitalnych

Bardziej szczegółowo

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Nauka o finansach Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Wykład 1 CO TO SĄ FINANSE? Definicja Finanse 1. Dziedzina nauki zajmująca się analizą, jak ludzie lokują dostępne zasoby w danym okresie. 2. Ogół

Bardziej szczegółowo

KONKURENCYJNOŚĆ FIRM REGIONU ŁÓDZKIEGO NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH.

KONKURENCYJNOŚĆ FIRM REGIONU ŁÓDZKIEGO NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH. Konferencja naukowa Oddziału Łódzkiego PTE Franciszek Sitkiewicz KONKURENCYJNOŚĆ FIRM REGIONU ŁÓDZKIEGO NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH. W dniach 9 i 10 czerwca 2006r. w hotelu MOŚCICKI w Spale odbyła się

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA FINANSOWA /WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI/ PARTNERSTWO KONSUMPCJA BIZNES

EDUKACJA FINANSOWA /WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI/ PARTNERSTWO KONSUMPCJA BIZNES EDUKACJA FINANSOWA /WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI/ PARTNERSTWO KONSUMPCJA BIZNES NASZE ŻYCIE NIE MAMY WPŁYWU NA TO, JAK SIĘ RODZIMY I JAK UMIERAMY (ZAZWYCZAJ) Dobry mąż, dobry ojciec, ale zły elektryk NASZE ŻYCIE

Bardziej szczegółowo

Finanse dla sprytnych

Finanse dla sprytnych Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Uniwersytet w Białymstoku 28 kwietnia 2011 r. Finanse dla sprytnych Dlaczego inteligencja finansowa popłaca? dr Adam Wyszkowski EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii Spis treści Od autorów....................................... 13 Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii..............

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym OCENA EFEKTYWNOŚCI I FINANSOWANIE PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO WSPÓŁFINANSOWANYCH FUNDUSZAMI UNII EUROPEJSKIEJ Autor: Jacek Sierak, Remigiusz Górniak, Wstęp Jednostki samorządu

Bardziej szczegółowo

Analiza przepływów pieniężnych spółki

Analiza przepływów pieniężnych spółki Analiza przepływów pieniężnych spółki Przepływy pieniężne mierzą wszystkie wpływy i wypływy gotówki z i do spółki, a do tego od razu przyporządkowują je do jednej z 3 kategorii: przepływy operacyjne -

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo Dr hab. Maria Majewska Katedra Nauk Ekonomicznych Poznań, 1.10.2015 r. OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo I. Informacje ogólne 1.

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Od autorów Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii 1. Czym się zajmuje ekonomia? 2. Potrzeby ludzkie,

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Ekonomika i Logistyka w Przedsiębiorstwach Transportu Morskiego wykład 06 MSTiL niestacjonarne (II stopień)

Ekonomika i Logistyka w Przedsiębiorstwach Transportu Morskiego wykład 06 MSTiL niestacjonarne (II stopień) dr Adam Salomon Ekonomika i Logistyka w Przedsiębiorstwach Transportu Morskiego wykład 06 MSTiL niestacjonarne (II stopień) program wykładu 06. Rola współczynnika procentowego i współczynnika dyskontowego

Bardziej szczegółowo

Wybrane wyniki badań dotyczących perspektyw rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w Polsce do 2015 roku zrealizowanych przez IBnGR

Wybrane wyniki badań dotyczących perspektyw rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w Polsce do 2015 roku zrealizowanych przez IBnGR Wybrane wyniki badań dotyczących perspektyw rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w Polsce do 2015 roku zrealizowanych przez IBnGR Gdańsk, marzec 2013 Scenariusz rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w

Bardziej szczegółowo

Dalsze zmiany w makroekonomii XX wieku

Dalsze zmiany w makroekonomii XX wieku Dalsze zmiany w makroekonomii XX wieku Ogólna teoria Keynesa jest pracą literacką; brak formalnego modelu jasno przedstawiającego jego tezy Próby absorpcji podejścia Keynesa do teorii w ekonomii neoklasycznej

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Strategie inwestycyjne na rynku kapitałowym Inwestowanie na rynku Bartek Majewski Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 11 października 2011 r. JAK POMNAŻAĆ BOGACTWO? Oszczędzanie

Bardziej szczegółowo

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo?

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Dariusz Lipka, Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Kraków, 11.12.2013 r. Specyfika projektów energetyki odnawialnej -

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku

Bardziej szczegółowo

Co należy wiedzieć o spreadzie walutowym i różnicach kursowych?

Co należy wiedzieć o spreadzie walutowym i różnicach kursowych? Co należy wiedzieć o spreadzie walutowym i różnicach kursowych?, czyli na co zwrócić szczególną uwagę przy doborze kredytu. Autor: Przemysław Mudel p.mudel@niezaleznydoradca.pl Copyright 2007 Przemysław

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Podstawy ekonomii Kierunek: Inżynieria Środowiska Rodzaj przedmiotu: treści ogólnych, moduł Rodzaj zajęć: wykład Profil kształcenia: ogólnoakademicki Poziom kształcenia: I stopnia Liczba

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Problemy ekonomiczne obszar rozmów z dzieckiem Prof. Piotr Banaszyk Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 8 października 2015 r. Dr Tomaszie Projektami EKONOMICZNY UNIWERSYTET

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWY W POLSCE. Redaktorzy naukowi Bogusław Pietrzak Zbigniew Polański Barbara Woźniak. Wydanie*drugie zmienione

SYSTEM FINANSOWY W POLSCE. Redaktorzy naukowi Bogusław Pietrzak Zbigniew Polański Barbara Woźniak. Wydanie*drugie zmienione SYSTEM FINANSOWY W POLSCE Redaktorzy naukowi Bogusław Pietrzak Zbigniew Polański Barbara Woźniak Wydanie*drugie zmienione Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 2008 Spis treści Przedmowa do drugiego wydania

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU. Część A

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU. Część A Przedmiot: Seminarium dyplomowe Wykładowca odpowiedzialny za przedmiot: Cele zajęć z przedmiotu: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU Wykładowcy

Bardziej szczegółowo

Z-LOG-0134. Finanse. Logistyka I stopień Ogólnoakademicki. Przedmiot podstawowy Przedmiot obowiązkowy polski Semestr IV.

Z-LOG-0134. Finanse. Logistyka I stopień Ogólnoakademicki. Przedmiot podstawowy Przedmiot obowiązkowy polski Semestr IV. KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Z-LOG-0134 Kod modułu Nazwa modułu Finanse Nazwa modułu w języku angielskim Finance Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013 A. USYTUOWANIE MODUŁU W SYSTEMIE STUDIÓW Kierunek

Bardziej szczegółowo

Raport: Co wiemy o alternatywnych inwestycjach?

Raport: Co wiemy o alternatywnych inwestycjach? Inwestycje alternatywne w Polsce do niedawna nie były szczególnie popularne, a wiedza na ich temat była znikoma. Jednak od paru lat ta sytuacja się zmienia, a nasze portfele inwestycyjne coraz częściej

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA FINANSOWA SZANSĄ NA ZMNIEJSZENIE ZJAWISKA WYKLUCZENIA FINANSOWEGO I SPOŁECZNEGO. Artykuł wprowadzający do e-debaty

EDUKACJA FINANSOWA SZANSĄ NA ZMNIEJSZENIE ZJAWISKA WYKLUCZENIA FINANSOWEGO I SPOŁECZNEGO. Artykuł wprowadzający do e-debaty EDUKACJA FINANSOWA SZANSĄ NA ZMNIEJSZENIE ZJAWISKA WYKLUCZENIA FINANSOWEGO I SPOŁECZNEGO Artykuł wprowadzający do e-debaty Marta Penczar, Piotr Górski, Monika Liszewska Edukacja finansowa szansą na zmniejszenie

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r.

Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r. Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów pierwszego stopnia na kierunku finanse i rachunkowość prowadzonych na

Bardziej szczegółowo

Polityka pieniężna i fiskalna

Polityka pieniężna i fiskalna Polityka pieniężna i fiskalna Spis treści: 1. Ekspansywna i restrykcyjna polityka gospodarcza...2 2. Bank centralny i jego polityka: operacje otwartego rynku, zmiany stopy dyskontowej, zmiany stopy rezerw

Bardziej szczegółowo