Arktyczna stokrotka. Pismo Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Wrocławskiego. Październik 2008

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Arktyczna stokrotka. Pismo Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Wrocławskiego. Październik 2008"

Transkrypt

1 Pismo Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Wrocławskiego Październik 2008 Arktyczna stokrotka Złocień arktyczny. esień. Według fenologii, nauki o sezonowości zjawisk przyrodni- początek żółknięcia liści lip i klonów oraz całkowite Jczych, zżółknięcie liści brzóz oznacza nadejście wczesnej jesieni i przypada zwykle na pierwsze dni października. Po dwóch tygodniach, gdy liście brzóz opadną, rozpoczyna się jesień późna (jesień bezlistna), która trwa do nadejścia silniejszych mrozów. W październiku, pod koniec okresu wegetacji, większość roślin wydaje już nasiona, a zakwitają tylko nieliczne. Do grupy spóźnialskich należy półkrzew Dendranthema arcticum. Systematycy wyróżniają dwa podgatunki D. arcticum subsp. polare i D. arcticum subsp. arcticum. Różni je tylko liczba kwiatów na łodydze. Złocień arktyczny, jak wskazuje jego łacińska nazwa gatunkowa, pochodzi z dalekich zakątków zimnej północy Eurazji i Ameryki. Bez szkody przeżywa spadki temperatury poniżej 45 C (najwyższy stopień mrozoodporności). Ma podziemne, płożące kłącza, a jego centymetrowej długości łodygi są silnie rozgałęzione i gęsto ulistnione. Kwiatostany koszyczkowe są duże, średnicy 5 cm. Pojedyncze, koliście ułożone kwiaty języczkowe mają białe płatki, różowiejące w czasie przekwitania, natomiast kwiaty rurkowe tworzą wyrazistą, żółtą tarczkę. Liście są żywo zielone, gładkie, klinowatego kształtu, wyraźnie ząbkowane i lekko mięsiste. Odmiana 'Roseum' jest bardzo bujna i obficie kwitnie jasnoróżowymi kwiatami, które w miarę przekwitania bieleją. Odmiana 'Schwefelglanz' ma kwiaty żółte. Ten mało wymagający złocień lubi stanowiska słoneczne (ale nie silnie nasłonecznione!), podłoże przepuszczalne, umiarkowanie wilgotne i próchniczne, o odczynie obojętnym. Rozmnażać go można przez podział i sadzonkowanie wiosną lub z nasion. Bardzo dobrze nadaje się do zadarniania. Dzięki swojej wysokiej mrozoodporności sprawdza się w miejscach trudnych, w których śnieg nie utrzymuje się długo, bo wywiewany jest przez wiatr lub wytapiany bardzo szybko przez słoń - ce. Arktyczna stokrotka najlepiej prezentuje się w ogrodach skalnych między kamieniami, gdzie tworzy bogato kwitnące poduszki, lub na murkach kwiatowych, które w jesieni przyjemnie ożywia swoimi kwiatami. Tekst i zdjęcie: JOLANTA KOCHANOWSKA

2 2 ZE STARYCH KSIĄG Tarnina według Kluka Śliwa tarnina. Za: Ludwig Klein, Unsere Waldbäume, Sträucher und Zwergholzgewächse, Heidelberg [1910], tabl. 66. PRUNUS SPINOSA: SLIWA TARN. U dawnieyszych pospolicie Prunus sylvestris [...]. Ma Szypułki kwiatowe poiedyncze: Liście lancetowe, gładkie: gałązki maią wiele cierni. Rośnie na wielu mieyscach dziko obficie, osobliwie na gruntach pagorkowatych gliniastych. Kwitnie biało ku końcowi Kwietnia. Korzenie bardzo daleko w ziemi się rozchodzą. Pieńki ani są grube, ani do znaczney wyrastaią wysokości: Drzewo w nich twarde; kora czarniawa, gładka. Liście drobno-zęb - kowane. Kwiaty, czasem po dwa skupione, tak gęsto rosną na gałęziach, że w czasie kwitnienia obsypane kwiatami się bydź zdaią. Owoc wielkości małey kuli, doyrzewa poź no w Jesieni, iest czarny, cierpki, gdy nieco przemarznie, wieśniacy go używaią. Nie byłoby lepszego Krzewu na żywe płoty, iak iest Tarń: gdyby następuiące przywary nie odstraszały. Korzenie bowiem rozchodzą się daleko w ziemi, i w krotkim czasie zarastaią te mieysca gdzie ich nie potrzeba: wykorzenić zaś w niepotrzebnych miey - scach z wielką przychodzi trudnością: naymnieysza część korzenia pozostała, prędko się znowu rozrasta. Do mieysc Tarnią zarosłych z Owcami zbliżać się nie należy: wełny bowiem nie mało na cierniach zostawią. Z tym wszystkim ma ten Krzew i swoie pożytki. Drzewo Tokarzom, i do inney drobney roboty iest zdatne. Z pieńków smagłych i prostych mogą bydź wyśmienite laski do noszenia [...]. Korą Sery otulone, od zepsucia się zachowuią. Taż kora z ługiem gotowana daie czerwoną farbę do farbowania. Owoc nie doyrzały z Koperwasem gotowany, tak trwałą daie farbę, że iey niczym wyprowadzić nie można. Kwiaty zapachu słodkawego, smaku gorzkiego, z których Psczoły na brunatny Wosk noszą, iak Herbata zażywane, z wolna laxuią. Woda z nich pędzona iest orzeźwiaiąca. Owoc ściąga i zatyka. Z soku iego z winem i wodką, robią Anglicy trunek, który Rumpunk nazywaią. Tenże owoc czyli świeży, czyli ususzony, pognieciony, zalewa się winem: gdy się dobrze wyroi, zlewa się: a stanie się wino bardzo przyiemne, trwałe i nie piiane. Jeszcze nakoniec, gdy się wino w beczce psuie, owoc wrzucony wyśmienicie go naprawia. Dykcyonarz roslinny... ułożony przez X. Krzysztofa Kluka. Tom II: F. Q. Przedrukowany w Warszawie 1808, w Drukarni Xięży Piarów, s (pisownia oryginalna). Kilka uwag nad pięknością kwiatów, i rozradzaniem się ich w naturze. ównież podziwienie sprawia w nas jaskier wodny. Kwiaty jego nie są oddzielnie Rumieszczone jak w poprzedzającéj [Vallisneria spiralis przyp. red.], są one razem, ale otacza je woda, będąca w tym razie przeszkodą ich upłodnienia. Jakże szczególnym sposobem natura pokonywa tę zawadę. Uważajmy tę bańkę powietrza na wzór perły błyszczącą nad kwiatem! W krótce ona się wznosi, i tworzy daszek nad głowami kochanków; fale wodne otaczają ich, a wcale niedotykają, a tak w tym domku powietrznym od natury dla nich zgotowanym, dopełniają spokojnie weselnego związku. Jakimże sposobem powstaje owa bańka powietrzna w tak właściwym czasie? Jaką siłą tak słabe i tak lekkie pokrycie znosić może natarczywość fal wodnych nad nią się wnoszących? Co ją zatrzymuje w tém miejscu, gdy dla swéj lekko - ści, wznieśćby się nad powierzchnią wody powinna? Oto pytania, których prawa fizyczne nie rozwiążą, lecz które tylko dla tych bez rozwiązania pozostaną, którzy chcą wszystko tłómaczyć bez pomocy opatrzności. Botanika popularna obejmująca opisanie drzew, krzewów i roślin zielnych tak krajowych, jak zagranicznych, szczególnych swemi własnościami i historyą, tudzież mających zastosowanie w przemyśle, sztukach, rzemiosłach, w gospodarstwie domowém i wiejskiém, przez S. Pisulewskiego, Warszawa 1845, s. 25 (pisownia oryginalna). Jaskier wodny (Ranunculus aquatilis). Za: Otto Wilhelm Thomé, Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Gera 1885 (www.biolib.de). CZASOPISMO WYDAWANE PRZEZ OGRÓD BOTANICZNY UNIWERSYTETU WROCŁAWSKIEGO Adres redakcji: ul. Sienkiewicza Wrocław tel. (071) w dtp i druk: 6x7 Wojciech Chądzyński redaktor prowadzący Magdalena Mularczyk konsultacja botaniczna oraz autorzy: Elżbieta Bogaczewicz, Wioletta Foremska, Hanna Grzeszczak-Nowak, Marcin Kaczmarek, Ryszard Kamiński, Jacek Kański, Justyna Kiersnowska, Jolanta Kochanowska, Jolanta Kozłowska-Kalisz, Anna Łęcka, Tomasz Nowak, Krzysztof Szczerbiński.

3 PRZYPOMNIJMY ZAPOMNIANYCH 3 olacy, jak większość Słowian, Psą od wieków amatorami grzybobrania. Każde polskie dziecko wie, że w niezrównany sposób opie wał je w Panu Tadeuszu Adam Mickiewicz. Inne nacje odnoszą się do grzybów ze znacznie większą rezerwą. Przeciętny mieszkaniec Europy Zachodniej kupuje w hipermarkecie pieczarki i boczniaki z uprawy, natomiast gatunki leś ne omija raczej z daleka. W daw nym Wrocławiu było jednak inaczej. W okresach niedostatku żywności, na przykład podczas wojen, zbierano grzyby nawet w miejskich parkach. Specjalistą, który uczył współmieszkańców odróżniania gatunków jadalnych od niesmacznych i trujących, był gimnazjalny nauczyciel dr Gustav Dittrich. ŚLĄZAK Z DZIADA PRADZIADA Mimo że tak niegdyś zasłużony, dla nas, współczesnych wrocła - wian, pozostałby przypuszczalnie po stacią zupełnie nieznaną, gdyby pewnego dnia pod koniec ubie głe - go roku nie nadszedł list od jego syna Günthera. Ten emerytowany bibliotekarz z Monachium zaproponował wrocławskim biologom, aby przełożyli na język polski, zak - tualizowali i wydali drukiem ostatnią pracę jego ojca z 1942 roku Śląski przewodnik grzyboznawczy, omawiający występowanie grzybów wielkoowocnikowych we Wroc ła - wiu i okolicach. Z nadesłanych przez niego materiałów dowiedzieliśmy się, że Dittrich od grzybów, jak powszechnie nazywano zapalonego mikologa, należał swego czasu do najbardziej cenionych i popularnych wrocławskich naukowców. Ród Dittrichów osiadł na Śląsku już w XVII wieku, a jego przedstawiciele zamieszkali między innymi w Ząbkowicach, Oleśnicy, Dusznikach, Bystrzycy Kłodzkiej i Dzier - żoniowie. Gustav Dittrich, syn asesora, przyszedł na świat 4 maja 1875 w Oleśnicy. Warto wspomnieć, że jego dziadek ze strony matki, profesor Georg Heinrich Bern - stein, był wykładowcą języków orientalnych na Uniwersytecie Wrocławskim. Po zdaniu matury w Królewskim Gimnazjum w swoim rodzinnym mieście, w 1894 roku Gustav podjął we Wrocławiu studia przyrodnicze. POMYSł NA ŻYCIE Grzybami zainteresował się już w młodości, zapewne pod wpły - wem swojego profesora, wybitnego znawcy roślin niższych, Ferdinanda Cohna ( ). Pracę doktorską, poświęconą oczywiście jednej z grup grzybów, obronił w sierpniu 1898 roku, już po śmierci promotora. Chciał zostać docentem prywatnym, ale ponieważ rodzice wcześnie go osierocili, musiał zacząć zarabiać na swoje utrzymanie i zdecydował się na zawód nauczyciela przyrody. Przez rok uczył w Düsseldorfie, po czym powrócił w rodzinne strony i od 1905 do 1918 roku pracował w słyn nym wrocławskim Gimnazjum św. Macieja, które mieściło się w poklasztornym gmachu zajmowanym obecnie przez Ossolineum. Guru Gustav Dittrich ( ) najlepszy śląski grzyboznawca, ok Archiwum rodziny Dittrichów. wrocławskich grzybiarzy Po I wojnie światowej przeniósł się do Gimnazjum św. Ducha przy dzisiejszym pl. Polskim, gdzie pozostał aż do przejścia na emeryturę w 1937 roku, a nawet dłużej, bo w latach II wojny zastępował powołanych do wojska kolegów. Plany życiowe Gustava Dittricha były sprecyzowane już na początku jego nauczycielskiej kariery. Zamierzał odkładać pieniądze na ubez pieczenie emerytalne, tak aby w wieku 50 lat stać się finansowo niezależnym i móc bez reszty poświęcić się badaniom mikologicznym. Niestety, szalejąca w latach 20. XX wieku inflacja zniweczyła te zamysły. Grzybami mógł się więc zajmować jedynie w czasie wolnym od obowiązków szkolnych. Późno, bo dopiero w wieku 48 lat, założył rodzinę. O 17 lat młodsza żona, z zawodu również nauczycielka, urodziła mu w 1924 roku jedynego syna Günthera. W 1946 roku rodzina została wysiedlona do Westfalii. Ostatnie lata życia wroc ław - ski badacz grzybów spędził na pieszych wędrówkach po lesie i spisywaniu wspomnień wyłącznie z pa mięci, bo całe jego archiwum zaginęło. Zmarł w wyniku udaru mózgu, 6 marca 1955, w westfalskim miasteczku Gütersloh. POCZCIWY EKSCENTRYK Wśród członków rodziny i ucz - niów profesor Dittrich uchodził za wielkiego oryginała. Nie przykładał wagi do swojej powierzchowności, z obawy przed skaleczeniem i zakażeniem nie golił się, tylko raz na tydzień przystrzygał zarost maszynką do włosów. W czasach kawalerskich trzymał na balkonie świnki morskie, które karmił podejrzanymi grzybami. Jeśli dobrze to zniosły, wtedy sam przyrządzał sobie z tychże grzybów potrawę. Uczniowie przezywali go Bobrem ze względu na charakterystycznie wystające górne siekacze. Lekcje prowadził ze śmiertelną powagą, wykonując wszystkie czynności z namaszczeniem i nie wykazując ani za grosz poczucia humoru. O tym, jak szorstko odnosił się nawet do kobiet, może świadczyć odpowiedź, której udzielił na pytanie bratowej, czy surowe opieńki mogą wywołać ból brzucha: Moja droga, nawet bezrozumne bydło nie je opieniek na surowo!. MIKOLOGICZNA ALFA I OMEGA Wszystkie te dziwactwa w żaden sposób nie umniejszały rangi profesora jako badacza i popularyzatora wiedzy o grzybach. W różnych czasopismach naukowych opublikował kilkadziesiąt prac z zakresu W tym miejscu nad Odrą stało Gimnazjum św. Ducha. rozmieszczenia, ekologii, fenologii oraz trujących właściwości grzybów wyższych Śląska, zwłaszcza muchomora sromotnikowego. Prowadził systematyczne kontrole grzybów sprzedawanych na placach i w halach targowych, a trzeba wiedzieć, że w handlu było ich wówczas około 50 gatunków! Mieszkańcom Wrocławia znany był jednak przede wszystkim jako prelegent oraz organizator wycieczek i wystaw grzybów. Czy ktoś by uwierzył, że w peryferyjnych osiedlach nadodrzańskiej metropolii, szczególnie na Osobowicach, Szczytnikach i w Pa włowicach, występowało prawie 300 gatunków grzybów kapeluszowych? Podczas jednego spaceru po Lesie Osobowickim w październiku 1937 roku profesor Dittrich potrafił pokazać uczestnikom 120 rozmaitych, w tym i jadalnych, grzybów! Mamy nadzieję, że wkrótce weźmiemy do ręki nową, polską wer sję Przewodnika i wyruszymy do podmiejskich lasów, aby sprawdzić, ile z tego bogactwa zachowało się do dziś. MAGDALENA MULARCZYK Okładka Śląskiego przewodnika grzyboznawczego, Fot. Magdalena Mularczyk

4 4 ROŚLINY DLA CIAŁA asztanowiec biały (Aesculus Khip pocastanum) z rodziny ka - sz ta nowcowatych (Hippocastanaceae) w naturze występuje w po - łud niowej części Półwyspu Bał - kańskiego. Rośnie tam w lasach mieszanych, wraz z jodłą grecką (Abies cephalonica), bukami (Fagus) i dębami (Quercus), na wysokości od 500 do 1000 m n.p.m. Do Europy Środkowej został sprowadzony w XVI wieku i obecnie jest gatunkiem pospolitym, spotyka- i spękana. Posiada duże liście, złożone z 5 7 miękkich i szorstkich listków. Obupłciowe kwiaty tworzą wyprostowane wiechy długości cm, zakwitają w maju. Kasztanowiec jest dobrą rośliną miododajną, dostarcza pszczołom dużo nektaru i pyłku; jednak zapylenia dokonują zwykle trzmiele. Jesienią tworzą się owoce kolczaste torebki. Po dojrzeniu uwalniają od 1 do 3 niejadalnych, czerwonobrązowych nasion (stanowią nione reumatyzmem i uśmierzano ból zęba. Obecnie w niektórych regionach przyjmuje się wewnętrznie sok ze świeżych kwiatów przy zapaleniu żył w nogach. Surowcem leczniczym jest kora z młodych gałązek pozyskiwana na wiosnę, kwiaty bez szypułek zbierane w okresie kwitnienia oraz nasiona dojrzewające we wrześniu i w październiku. Wymienione części rośliny zawierają saponiny (związki organiczne wykorzystywane w leczgorączkowo, przeciwzapalnie, przeciwbólowo, bakteriobójczo i wykrztuśnie oraz regulują procesy trawienne. Odwar wodny lub wyciąg alkoholowy z nasion i kwiatów pomaga zmniejszać obrzęk płuc, mózgu, krwawe wylewy i żylaki. Odwar z ko - ry w znacznym stopniu ogranicza występowanie niepożądanych bakterii i owsików w przewodzie pokarmowym. Sok z kwiatów wskazany jest przy zapaleniu żył, bólach Przybysz z Bałkanów nym najczęściej w parkach i wzdłuż ulic. Takiemu wykorzystaniu sprzy - ja uroda drzewa, jak i duża odporność na zanieczyszczenia miejskie. Uszkodzenie pnia lub gałęzi mogą wywołać spadki temperatury powietrza poniżej 25 C. W początkowym okresie życia drzewo rozwija się bardzo szybko, później wzrost jest spowolniony. W sprzyjających warunkach może dożyć 200 lat. Osiąga 30 metrów wysokości. Jego korona jest szeroka i zaokrąglona, a kora szarobrunatna one dla świń i innych zwierząt gospodarskich atrakcyjny dodatek do paszy). Drewno kasztanowca jest miękkie, łatwe do barwienia i cenione w snycerstwie. Kasztanowiec biały był jednym z pierwszych drzew ozdobnych obcego pochodzenia sadzonych na polskich ziemiach. W lecznictwie ludowym stosowany bywał rzadko. Nalewką na suchych kwiatach lub drobno utartych owocach (wagowo musi ich być dwa razy więcej niż spirytusu) nacierano miejsca zmie- nictwie i w produkcji środków piorących), związki kumarynowe (bezbarwne substancje krystaliczne o zapachu świeżego siana) i garbniki. Leki sporządzone na bazie tych związków uszczelniają naczynia włosowate, dobrze wpływają na elastyczność ich ścian, przeciwdziałają zastojom krwi i znacznie przyspieszają wchłanianie płynu surowiczego w miejscu obrzęku. W związku z tym stosuje się je przy obrzękach, krwiakach i zakrzepach żylnych. Działają także przeciw- mięśni i stawów. Kąpiele z dodatkiem odwaru z kwiatów poprawiają krążenie i wspomagają kurację odchudzającą. Świeże kwiaty tego drzewa znajdują zastosowanie w kuchni: można je dodawać do sałatek jarzynowych i surówek. Kasztanowiec biały jest piękną i po żyteczną rośliną, tym bardziej należy żałować, że od kilkunastu lat jest atakowany i oszpecany przez trudnego do zwalczenia szkodnika szrotówka kasztanowcowiaczka. Tekst i zdjęcie: JOLANTA KOCHANOWSKA Hippocastanum, z greckiego hippos koń, i łaciny castanum kasztan, czyli kasztan koński. Nazwa skojarzona z powszechnym stosowaniem owoców przez jeźdźców tureckich jako lekarstwa dla osłabionych koni. Kasztanowiec w głównej alei Ogrodu Botanicznego. Jak zrobić odwar? Łyżkę stołową suszu zalewamy szklanką wody, gotujemy przez 5 minut, przecedzamy. Kasztanowiec biały. Za: Wła dy - sław Kudelka, Wiadomości z botaniki, wyd. II, Lwów 1923.

5 KOLEKCJE NARODOWE 5 tym miesiącu przedstawia- kolekcję roślin z rodziny Wmy ananasowatych (Bromeliaceae). Podstawą tego zbioru było około 200 taksonów bromelii, zgromadzonych przez prof. Krystynę Kukułczankę, byłą dyrektor Ogrodu. Rosły w szklarni razem ze storczykami, ponieważ mają podobne wymagania siedliskowe. Już wtedy, w latach 70. XX wieku, była to jedna z większych kolekcji roślin ananasowatych w Polsce. Gdy w 2002 r. zwiedzania w 2006 roku, szklarnie kolekcyjne. Obecnie nasz zbiór roślin potocznie zwanych bromeliami liczy 552 taksony (w tym blisko 400 gatunków), należące do 33 rodzajów. Najliczniejszym rodzajem jest Tillandsia oplątwa. Posiadamy ich 302 taksony (w tym 205 gatunków). Rośliny te zajmują stosunkowo mało miejsca, a że kupowane są pojedyncze egzemplarze, liczba taksonów w kolekcji często się zmie- skrytokwiat (Cryptanthus) 21 i neoregelia (Neoregelia) 19 taksonów. Niektóre z nich znamy doskonale z kwiaciarń. Są to piękne i stosunkowo trwałe rośliny oz - dob ne do naszych mieszkań. Naj - ładniej wyglądają w czasie kwitnienia, ale okres przygotowywania się do niego, a potem przekwitania, trwa bardzo długo (czasami całe miesiące), co czyni te rośliny bardzo atrakcyjnymi. Jest też wiele ananasowatych ozdobnych z liści, Niektóre gatunki roślin powtarzają się, gdyż pochodzą z różnych źródeł. Kolekcję roślin ananasowatych w Ogrodzie Botanicznym prowadzi (do końca tego roku) mgr inż. Elżbieta Bogaczewicz, a na co dzień opiekowała się nią przez prawie 40 lat, do przejścia w 2007 roku na emeryturę, Jadwiga Kaszluga. Tekst i zdjęcia: ELŻBIETA BOGACZEWICZ Rodzina ananasowatych zdecydowaliśmy się na ścisłą specjalizację w dziale roślin tropikalnych, postawiliśmy na tę właśnie rodzinę. Storczyki zostały przekazane do Ogrodu Botanicznego w Krakowie, a ich miejsce zajmowały stopniowo kuzynki ananasa: bilbergie (Billbergia), guzmanie (Guzmania), puje (Puya) i oplątwy (Tillandsia). Do 2006 r. gromadzone były w małej, 150-metrowej szklarni kolekcyjnej, a do ekspozycji rodziny Bromeliaceae służyła duża, szklana gablota przy palmiarni. Z chwilą zamknięcia palmiarni pozostały nam, udostępnione do nia. Wśród nich są ciekawe tzw. oplątwy bulwiaste, jak T. butzii, T. caput-medusae czy T. seleriana, oplątwy pędowe: T. funckiana, T. usneoides, podobne do traw T. festucoides, T. filifolia, T. juncea i przypominająca sitowie T. pen tasticha. Natomiast T. paleacea w naturalnych warunkach tworzy wielkie, naziemne dywany. Do znanych i liczniejszych rodzajów w naszej ogrodowej kolekcji należą ponadto: echmea (Aechmea) 55 taksonów, guzmania (Guzmania) 37, frizea (Vriesea) 36, bilbergia (Billbergia) 24, jak gatunki i odmiany z rodzaju Cryptanthus czy odmiany Neoregelia marmorata i Vriesea ospinae. W naszym zbiorze posiadamy trzy gatunki z rodzaju Bromelia, od którego pochodzi łacińska nazwa całej rodziny Bromeliaceae. Natomiast nazwę polską utworzono od ananasa jadalnego (Ananas comosus), rośliny rodzącej pyszne, znane nam owoce. W kolekcji mamy również cieka - wą bromelię mięsożerną Brocchinia reducta, która dożywia się w ten sposób, że w swojej cysternie trawi ciała zwabionych owadów. Billbergia kuhlmannii. Billbergia pyramidalis. Tillandsia caput-medusae. Fragment kolekcji ananasowatych. Aechmea fasciata. Aechmea weilbachii.

6 6 Z ARCHIWUM FOTOGRAFII PRZYRODNICZEJ Puszcza Jaworowa jesienią. Fot. Cezary Bartczak

7 Z PRAC STUDENTÓW I PRACOWNIKÓW OGRODU 7 Jesienny tulipanowiec. Praca wykonana w Ogrodzie Botanicznym. Maria Sochacka

8 8 NASZE PASJE O formowaniu krzewów Dariusz Król wie prawie wszystko. ztuka nadawania krzewom Skształtów ludzi, zwierząt, przed miotów czy różnych form geometrycznych znana była już w starożytności. Ogrody ozdobione fantazyjnie przystrzyżonymi roślinami opisywał między innymi Marcus Tullius Cicero słynny rzymski mówca, filozof i polityk. We Wrocławiu kompozycje z umiejętnie formowanych krzewów można podziwiać w Ogrodzie Botanicznym. Twórcą większości z nich, bo inni ogrodnicy też się już tą pasją zarazili, jest Dariusz Król dwukrotnie (1996 i 2007), wyróżniony tytułem Ogrodnika Roku. Ukształtowane przez niego zielone kule, walce, stożki czy misternie przystrzyżone żywopłoty zachwycają każdego, kto je ogląda. Ogrodnikiem pan Dariusz został przypadkowo. W roku 1989 ukończył Pedagogiczne Studium Techniczne i przed pójściem do wojska na półtora miesiąca zatrudnił się we wrocławskim Ogrodzie Botanicznym. Chciał w ten sposób zachować ciągłość pracy. Nigdy w życiu nie przypuszczałem, że kiedykolwiek będę pracować w innym zawodzie mówi Dariusz Król. Jednak ta kilkutygodniowa praca przed wojskiem tak mnie zafascynowała, że po zakończeniu służby w armii wróciłem do Ogrodu. Od najlepszych tutejszych ogrodników, takich między innymi, jak pani Hanna Grzeszczak-Nowak oraz świętej pamięci pan Józef Kuc, zacząłem się uczyć nowego fachu. Wkrótce okazało się, że nie tylko mam smykałkę do tej roboty, ale też sprawia mi ona ogromną przyjemność. A przecież nie ma niczego lepszego na świecie, niż robienie zawodowo tego, co się lubi. Na co dzień pan Dariusz ma pod opieką kilka kwater w arboretum, czyli dziale roślin drzewiastych. Po pracy prawie każdą wolną chwilę poświęca swojej pasji kształ to wa - niu krzewów. A to nie lada sztuka, bo wymagająca ogromnej wiedzy oraz sporego doświadczenia. Odwaga, wyobraźnia i cierpliwość Trzeba mieć odwagę, wyobraźnię i cierpliwość mówi pan Król. Chcąc bowiem uzyskać odpowiednią formę, należy odważnie przyciąć roślinę, wiedzieć, w którym miejscu to zrobić, i tu właśnie potrzebna jest ta wyobraźnia, a następnie cierpliwie czekać na efekty. Przykładem działań pana Dariusza są przystrzyżone cisy w formie stożków, rosnące wśród żywo pło - tów, po prawej stronie głównej alei, zaraz przy wejściu od ulicy Henryka Sienkiewicza. Kiedy kilka lat po przesadzeniu musiano je radykalnie przyciąć, wyglądały jak wyschnięte drapaki. Wiele osób odwiedzających Ogród było przekonanych, że rośliny te już nie odżyją. Potem, ku swemu zaskoczeniu, dostrzegały coraz więcej nowych gałązek. Odpowiednio pielęgnowane krzewy zaczęły się zagęszczać i wkrótce nabrały kształtu, jaki zaplanował dla nich ogrodnik. W ciągu kilkunastu lat oddawania się swojej pasji pan Dariusz osiąg - nął takie mistrzostwo, że mógłby jak twierdzą jego koledzy z pracy z powodzeniem opiekować się nawet zabytkowym barokowym ogrodem, takim jak ten w Wer salu. Chcąc mieć efekty w formowaniu roślin, należy na bieżąco czytać fachową literaturę, wymieniać się do świadczeniami z innymi ogrodnikami i zwiedzać ogrody, w których takie rzeźby są tworzone twierdzi Dariusz Król. Niedawno oglądałem ogrody u naszych zachodnich sąsiadów To, co tamtejsi ogrodnicy robią z bukszpanów, jałowców, tui oraz cisów, zapiera dech w piersiach. Proszę sobie wyobrazić, że oprócz kształtów róż - nych zwierząt i ludzkich postaci wi działem karetę zaprzężoną w dwie pary koni i to wszystko naturalnej wielkości. Oczywiście też bym chciał tworzyć takie kunsztowne roślinne rzeźby, jednak brakuje mi na to czasu i dlatego ograniczam się do tworzenia form geometrycznych. Tekst i zdjęcia: WOJCIECH CHĄDZYŃSKI Zielony jeż. Żywopłoty w alei głównej. Cisowe kule.

9 ROŚLINA ROKU 9 rawy to nie tylko ozdoba rabat Tczy zielone kobierce trawników, ale również zioła. Niektóre gatunki należące do rodziny Poaceae zawierają w swym składzie chemicznym cenne substancje lecznicze. Spośród rodzimych gatunków traw dobroczynne działanie na nasz organizm może mieć uporczywy chwast perz właściwy (Elymus repens). Do celów leczniczych wykorzystywane jest kłącze perzu, zawierające garbniki, gorycze, flawonoidy i kwas salicylowy. Napar używany jest jako środek moczopędny, żółciopędny, w niewydolności wątroby oraz w miażdżycy. Odwar stosuje się pomocniczo w le czeniu nadwagi i trądziku młodzieńczego oraz w uzupełnianiu niedoborów jodu. Innym krajowym gatunkiem leczniczym jest drżączka średnia (Briza media) kłączowa trawa o delikatnych kwiatostanach. W me - dycynie ludowej napar z ziela ma zastosowanie w bólach pęcherza moczowego. Można też nim przemywać oczy przy zapaleniu spojówek. Świeże ziele rzekomo potęguje popęd płciowy. Turówka wonna (Hierochloe odorata) to roślina objęta w Polsce częściową ochroną gatunkową. Ro - ś nie na obrzeżach Puszczy Biało - wieskiej i na Pomorzu. Ziele turówki zawiera kumarynę, kwas kumarynowy, ferulowy i melilotowy. W medycynie ludowej stosowane bywa zewnętrznie w postaci naparów i wewnętrznie na dolegliwości układu pokarmowego. Pochodne kumaryny zawarte w roślinie dzia - łają przeciwskurczowo. Lecznicze właściwości posiada wiele uprawianych w Polsce zbóż. Owies zwyczajny. Jednym z nich jest kukurydza zwyczajna (Zea mays). Jej zielarską częścią są znamiona. Zawierają tłuszcze, sole mineralne, saponiny, garbniki, witaminę C oraz cukry. Odwar ze znamion działa korzystnie na wątrobę i drogi żółciowe, leczy stany zapalne dróg moczowych i cukrzycę oraz reguluje miesiączkowanie. Płatki z nasion kukurydzianych obniżają poziom cholesterolu we krwi, działają korzystnie w schorzeniach wątroby i układu nerwowego. Kukurydza obniża ryzyko chorób serca, nowotworów i próchnicy. Owies zwyczajny (Avena sativa) to zboże uprawiane w Polsce środek przeciwreumatyczny. Gotowane płatki owsiane zalecane są rekonwalescentom i osobom wyczerpanym fizycznie i psychicznie jako środek wzmacniający. Jęczmień zwyczajny (Hordeum vulgare) to zboże, z którego produkuje się kaszę i słód do wyrobu piwa, rzadziej mąkę. Zawiera duże ilości skrobi i soli mineralnych. Ziarno, otręby i słód jęczmienny stosuje się do leczenia chorób dróg oddechowych, biegunek, schorzeń nerek i pęcherza moczowego. Odwar z ziarniaków obniża poziom cholesterolu we krwi, hamuje rozwój nowotworów, ułatwia pracę jelit i zapobiega zaparciom. Lecznicze właściwości traw głównie w rejonach górskich. Jest rośliną bogatą w alkaloidy, skrobię, witaminy z grupy B i prowitaminę A, a także w krzem, żelazo, mangan, cynk, miedź i kobalt. Wywar z ziarniaków stosuje się w nadciśnieniu tętniczym, jako środek napotny i przeciwgorączkowy. Składniki zawarte w ziarnie pobudzają skurcze mięśni, ośrodkowy układ nerwowy i przyspieszają regenerację uszkodzonej tkanki. Wywar ze słomy stosuje się do okładów na miejsca obolałe oraz w kąpieli jako Suszone kłącze perzu. Pszenica zwyczajna (Triticum vulgare) pochodzi z Bliskiego Wschodu. Uprawiana jest w Europie, wschodniej Azji, Indiach, obu Amerykach, a także w Australii. W lecznictwie stosuje się otręby pszenne, które likwidują zaparcia, poprawiają funkcjonowanie jelit, zapobiegają żylakom i hemoroidom. Zmniejszają również ryzyko zachorowania na raka jelita grubego. Wetiweria pachnąca (Vetiveria zizanioides) to trawa rosnąca w po - łudniowo-wschodniej Azji, używana do produkcji olejków eterycznych. Korzeń wetiwerii uważany jest za bardzo silny afrodyzjak. Ludność północnych Indii wykorzystuje ten gatunek przy gorączce, bólach głowy, reumatyzmie czy epilepsji. Pastę ze świeżych korzeni stosuje się przeciw wrzodom i przy ukąszeniach węży, a wywar z łodyg przy zapaleniu dróg moczowych. Ludność środkowych Indii wykorzystuje sok z liści wetiwerii przeciw pasożytom jelit, a wywar z korzeni do inhalacji przy gorączce malarycznej. Palczatka cytrynowa (Cymbopogon citratus) jest uprawiana w krajach tropikalnych. Jej liście i łodygi mają silny cytrynowy smak i zapach (olejki: cytral i mircen). W Ameryce Południowej napar z trawy cytrynowej jest popularnym napojem orzeźwiającym, który rozjaśnia umysł i zwiększa zdolność koncentracji. Nalewka i napar działają przeciwdepresyjnie, usprawniają procesy kojarzenia i zapamiętywania. Pobudzają też wydzielanie soków trawiennych i krążenie krwi oraz rozgrzewają ciało. Napar zastosowany na skórę zmniejsza wydzielanie łoju, od - świeża i znosi zapach potu. Nalewka jest dobra w leczeniu opryszczki. Preparaty z palczatki pomagają w stanach zapalnych gardła, jamy ustnej, krtani, oskrzeli i zatok. Tekst i zdjęcia: Perz właściwy. Turówka wonna. JUSTYNA KIERSNOWSKA

10 10 CO NAM GROZI zym są huby? Jaką funkcję peł - Cnią w ekosystemach? Czy są szkodliwe dla swoich żywicieli? To najczęstsze pytania nasuwające się przy spotkaniu z tymi ciekawymi grzybami. Potrafią one zadziwić kształtem, barwą, a także rozmiarami. Ich niewinny wygląd może jednak zwieść obserwatora. Niektóre z nich są niebezpiecznymi pasożytami drzew, doprowadzającymi je do rychłego zamierania. Grzyby nadrzewne należą do gromady Basidiomycota (podstawkowe). W Polsce możemy wyróż - każenia roślin dochodzi za pośrednictwem zarodników wytwarzanych przez owocniki. Są one przenoszone anemochorycznie, czyli przy udziale wiatru. Zarodniki wnikają do tkanek roślinnych przez odsłaniające drewno zranienia. Jednym z bardziej charakterystycznych i zarazem groźnych dla drzew grzybów jest żółciak siarkowy (Laetiporus sulphureus). Atakuje on głównie drzewa liściaste, takie jak robinie, dęby, kasztanowce, wierzby i klony. Rzadziej poraża rośliny iglaste. Owocniki można zaobserwować już od maja. Są to mi (Meripilus giganteus). Jego jed - noroczne owocniki osiągają ogrom - ne rozmiary. Są barwy żółtobrązowej, z czasem przechodzącej w czer - wonobrązową. Składają się z wielu dachówkowato ułożonych, pofał - do wanych kapeluszy. Można je zaobserwować zarówno na żywych, jak i na martwych pniach dębów, klonów, kasztanowców, jesionów i brzóz. Rzadko pojawia się na drzewach iglastych (jodły). Spotykany jest w zadrzewieniach śródmiejskich, parkach, alejach i na cmen tarzach. Flagowiec olbrzymi to pasożyt słabości : atakuje drzeczyrenia utrzymują się na drzewie przez wiele lat. Ich kształt jest zróżnicowany. Mogą to być guzowate lub kopytowate narośle o barwie jasnobrązowej, brązowej lub czarnej. Powierzchnia owocników jest bardzo twarda, z czasem ulega spękaniu. Grzyb ten jest jednym z ważniejszych organizmów szkodliwych drzew liściastych. Chcąc uniknąć porażenia drzew przez pasożytnicze grzyby nadrzewne, powinniśmy zabezpieczać maściami ogrodniczymi miejsca cięć oraz wszelkie zranienia i pęknięcia mrozowe (listwy mrozowe). Takie nić około 300 gatunków grzybów potocznie nazywanych hubami. Ich zróżnicowanie jest ogromne. Na podstawie kształtu, barwy i wielkości owocników można w przybliżeniu określić gatunek. Obecność owocników na pniu świadczy o tym, że w drewnie rozwija się grzybnia. Pasożyt czerpie składniki pokarmowe z żywiciela, powodując rozkład drewna, jego gnicie i w konsekwencji rozpad. Grzyb penetruje komórki żywiciela za pomocą enzymów. Rozpuszcza je i wnika do następnych. Do za- wachlarzowate, siarkowożółte kapelusze, wyróżniające się na tle ciem nego pnia. Są aktywne przez jeden sezon i w jesieni zamierają. Grzyb ten powoduje brunatną zgniliznę, prowadząc w ciągu kilku lat do śmierci drzewa. Widoczny jest rozkład drewna w postaci rozpadających się brunatnych kostek. Co ciekawe, młode owocniki żół - ciaka po odpowiednim przyrządzeniu (sparzeniu) są jadalne i cał - kiem smaczne. Do najokazalszych grzybów na - drzewnych należy flagowiec olbrzywa stare, porażone przez inne choroby lub szkodniki. Jakiekolwiek zwalczanie tego grzyba jest zabronione, ponieważ podlega on ochronie ścisłej. Bardzo pospolitym grzybem nadrzewnym jest czyreń ogniowy (Phellinus igniarius). Ten groźny pasożyt atakuje zdrowe wierzby, klony, graby, topole, olchy i wiązy. Powoduje obumieranie poszczególnych konarów, co w konsekwencji prowadzi do śmierci drzewa. Na porażonych tkankach drewna pojawia się biała zgnilizna. Owocniki uszkodzenia są bowiem wrotami dla zarodników infekujących rośliny. Nie wszystkie spośród wielu gatunków grzybów nadrzewnych prowadzą pasożytniczy tryb życia. Niektóre odgrywają w przyrodzie bardzo ważną rolę są tak zwanymi reducentami rozkładającymi mar - twą materię. Dzięki temu przyspieszają obieg składników pokarmowych, zmagazynowanych przez lata w tkankach roślinnych. Tekst i zdjęcia: MARCIN KACZMAREK Owocniki flagowca olbrzymiego na pniu dębu. Żółciak siarkowy na pniu robinii. Czyreń ogniowy na pniu wierzby.

11 WIEŚCI Z WOJSŁAWIC 11 edenastego października bieżą - Jcego roku mija 80 lat od śmierci Fritza von Oheimba twórcy woj - sła wickiego Arboretum. Z tej oka - zji przedstawiamy jego sylwetkę, szczególnie bliską nam, dzisiejszym gospodarzom różanecznikowego raju. Urodził się 10 czerwca 1850 r. w rodzinnym majątku w Neudorf (obecnie Nowa Wieś Niemczańska), w średniozamożnej rodzinie ziemiańskiej. Był drugim synem pruskiego podporucznika marynarki Adolpha von Oheimba i pocho - dzącej ze starego rodu Emilie von Poser und Groß- Naedlitz. Jego mat ką chrzestną była hrabina Gold - fuß z pobliskiego Kietlina. Tytuł szla - checki i herb Żuraw ród Oheimbów zawdzięczał Johannowi Leonhardowi Oheimbowi ( ) z Wroc ła - wia, królewskiemu urzędnikowi skarbowemu, któ - remu nadano go za zasługi w 1727 r. Ze względu na słabe zdrowie Fritz od dziecka cierpiał na chroniczną astmę do dziesiątego roku życia uczył się w domu, później w szkole podstawowej w Görlitz, a następnie, zgodnie z rodzinną tradycją, w Akademii Rycerskiej w Legnicy. Gdyby nie choroba, zostałby zapewne wojskowym, jak jego trzej bracia. Od młodości interesowały go jednak nauki przyrodnicze, geografia i literatura, dlatego wybrał życie ziemianina. Odbył kilka praktyk rolniczych, a następnie ukończył Akademię Rolniczą w Hohenheim koło Stuttgartu i renomowany Uniwersytet w Lipsku. Praktyki i studia rolne nie ukształtowały znacząco jego osobowości właściciela ziemskiego. Praw dziwe zainteresowania Fritza zdominowała natura marzyciela i poety oraz zamiłowanie do ogrodnictwa, rozbudzone w czasie leczniczych pobytów w alpejskich uzdrowiskach w Szwaj carii i Ty rolu oraz podczas podróży do Anglii, Holandii i Włoch. Co ciekawe, jego późniejsza pasja kolekcjonowania różaneczników i zgłębiania tajników ich uprawy zrodziła się po groźnej przygodzie w Alpach, kiedy to różanecznik alpejski (Rho do den dron ferrugineum) zamortyzował jego upadek podczas wspinaczki. Fritz zawsze twierdził: Życie zawdzięczam róża - necz nikowi. Swoją przyszłą żo - nę, Berthę Vorländer ( ), poznał w szwajcarskim klasztorze Franciszkanów w Davos-Prättigau, gdzie przebywał na kuracji. To dla niej 25 czerwca 1880 r. kupił od Hansa Oswalda von Hochberg und Buchwald wojsławicki majątek (143,5 ha). Kilka dni po ślubie, który odbył się w Dreźnie 27 marca 1881 r., nowożeńcy przybyli do Wojsławic i zamieszkali w starym, renesansowym dworze. Tu przyszło na świat czworo ich dzieci, w tym pierworodny Arno ( ), któremu w 1921 r. ojciec przekazał oficjalnie majątek, aby móc zająć się wy - łącznie ukochanym parkiem i trzyhektarową szkółką. Można zaryzykować twierdzenie, że fascynacja dendrologią wypełniła całe dorosłe życie Fritza, a prowadzenie gospodarstwa rolnego było tylko życiową koniecznością. Miał duszę kolekcjonera, który nie tylko z wielkim zapałem sadził rośliny i badał możliwości ich uprawy, ale gromadził także monety i medale. Zebrał Życie zawdzięczam różanecznikowi Reklama wojsławickiej szkółki w Gartenschönheit, W wątłym i chorowitym Fritzu drzemała dusza przyszłego wielkiego pasjonata roślin. Za: Schlesische Oheimbs, Miejsce spoczynku Fritza von Oheimba w wojsławickim Arboretum. bogatą kolekcję różaneczników, pierwszą tego typu na Dolnym Śląsku. Uwa żany był za wielkiego znawcę tych roślin i pioniera uprawy wielu innych. W 1890 r. przekazał kilka swoich pierwszych różaneczników wrocławskiemu Ogrodowi Botanicznemu. Zimową przerwę w pracy wykorzystywał na grę w szachy, uwiecznianie renesansowych motywów roślinnych w drewnie, cynie i na skórze. Najchętniej jednak pisał wiersze, eseje i artykuły przyrodnicze. Był autorem wielu publikacji w czasopismach popularnonaukowych jak dotąd odnaleźliśmy ich 68. Współpracował z tygodnikiem Nimpt scher Landsmann-Kalender, miesięcznikiem Garten- schön heit i rocznikiem Niemieckiego Towarzystwa Dendrologicznego (DDG), którego był także współzałożycielem. Od 1892 r. brał czynny udział w pracach Towarzystwa, a wojsławicki park stał się stacją doświadczalną DDG. Tuż przed śmiercią został mianowany honorowym członk iem tej organizacji. Przyjaźnił się i korespondował Ornament roślinny wykonany przez Oheimba techniką pirografii. Friedrich (Fritz) von Oheimb ( ), właściciel majątku Wojsławice w latach z wieloma autorytetami ogrodniczymi. Należeli do nich m.in. Franz Ledien inspektor drezdeńskiego Ogrodu Botanicznego, Ludwig Beissner botanik z Bonn, Fritz Graf von Schwerin dendrolog i pre - zes DDG, Rudolf Seidel szkółkarz z Grüngräbchen, który wniósł ogromny wkład w hodowlę mrozoodpornych odmian róża necz ników. Szczególną dumą napawały Oheimba osobiste kontakty z księż ną Hermine von Schönaich-Carolath, żoną byłego cesarza Wilhelma II, oraz księciem Wilhelmem Friedrichem III z Kamieńca Ząbkowickiego. Park w Wojsławicach zyskał w czasach Fritza von Oheimba należną mu sławę i uznanie. Był licznie odwiedzany przez osoby ze sfer ziemiańskich ze Śląska i Czech. W 1933 r. prof. Hinrich Höfker, botanik z Dortmundu, wydał następującą opinię: Należałoby niezwłocznie życzyć sobie, aby park w Wojsławicach, znany daleko poza granicami Śląska, zachować jako zabytek kultury i przyrody Wschodu. Nagromadzono tu wiele botanicznych skarbów i rośnie niemało stuletnich drzew. Postulat ten i zapewne marzenie Oheimba zrealizowano dopiero w 1988 r., kiedy arboretum zostało filią wrocławskiego Ogrodu Botanicznego. Fritz von Oheimb zmarł w swoim domu 11 października 1928 r., w wieku 78 lat, po ciężkiej chorobie nowotworowej, którą uaktywnił prawdopodobnie żywokost lekarski (Symphytum officinale), sto - sowany wówczas do łagodzenia objawów astmy i nadużywany przez Oheimba (obecnie zakazany ze względu na działanie rakotwórcze i toksyczne). Pochowany został w Wojsławicach, w swoim ukochanym parku. HANNA GRZESZCZAK-NOWAK Ilustracje ze zbiorów Hanny Grzeszczak-Nowak i Archiwum OBUWr.

12 12 BYŁO, JEST, BĘDZIE Plan Ogrodu Botanicznego Warto zobaczyć Chociaż jesień kojarzy się przede wszystkim z owocowaniem, w Ogrodzie kwitną jeszcze rośliny, które właśnie teraz mają swoje pięć minut. Należy do nich pochodzący z Dalekiej Północy złocień arktyczny (Dendranthema arcticum) (1, opis na str. 1), a także niezwykły kosaciec (Iris) 'Victoria Falls' (2), który zakwita dwa razy w sezonie: późną wiosną i jesienią. Efektowne owoce można zobaczyć na wielu drzewach i krzewach. Powojnik selerolistny (Clematis apiifolia var. biternata) (3) obsypany jest puszystymi pomponikami, a na gałęziach północnoamerykańskiej żółtnicy pomarańczowej (Maclura pomifera) (4) wiszą ciężkie, jasnozielone kule, przypominające pomarańcze, ale niejadalne. Spośród roślin szklarniowych warto zobaczyć okazały afrykański sukulent Pachypodium lamerei (5) oraz meksykańskie pnącze Antigonon leptopus (6). PAŹDZIERNIKOWE IMPREZY PAŹDZIERNIKOWE IMPREZY SPACER Z PRZEWODNIKIEM Na ostatni niedzielny spacer, pod hasłem Owoce jesieni, zapraszamy 5 października. Mgr inż. Wioletta Foremska będzie oprowadzać po arboretum, czyli dziale drzew i krzewów, które o tej porze roku przykuwają uwagę różnobarwnymi owocami. Na kiermaszu można będzie nabyć atrakcyjne rośliny z naszych kolekcji oraz z renomowanych szkółek. Wstęp w cenie biletu do Ogrodu. Zbiórka o godz pod dębem przy alei kasztanowcowej. V DOLNOŚLĄSKI FESTIWAL DYNI W tym roku, 12 października, będziemy świętować mały jubileusz, bo miłośnicy warzyw dyniowatych spotkają się już po raz piąty. Uczestnicy i goście Festiwalu mogą liczyć na mnóstwo atrakcji, przede wszystkim niezwykle malownicze aranżacje z dyń różnych wielkości, barw i kształtów, gry, zabawy i konkursy dla dzieci i dorosłych, występy muzyczne oraz kiermasz zdrowej żywności, m.in. miodów, nalewek, olejów roślinnych, przetworów z aronii. Piknik na wolnym powietrzu będzie trwał aż do zmierzchu. Wstęp w cenie ulgowego biletu do Ogrodu. PLENER PLASTYCZNY W czasie trwania Festiwalu Dyni odbędzie się ostatni już w tym roku plener plastyczny dla dzieci i młodzieży, zorganizowany przez Młodzieżowy Dom Kultury im. Mikołaja Kopernika oraz Ogród Botaniczny. Tym razem proponujemy uczestnikom wykonanie dyniowego smoka. Spotykamy się wyjątkowo nie w sobotę, lecz w niedzielę, 12 października, o godz obok kasy przy ul. Sienkiewicza. Prosimy o przyniesienie potrzebnych dodatków; dynie w wielkim wyborze zapewnia Ogród. Najlepsze prace zostaną nagrodzone. Życzymy dobrej zabawy! Z ŻYCIA OGRODU Z ŻYCIA OGRODU Z ŻYCIA OGRODU We wrześniu pracownicy Ogrodu Botanicznego odwiedzili Arboretum Wyższej Szkoły Rolniczej w Brnie (Czechy), Ogród Botaniczny Uniwersytetu w Bonn (Niemcy) oraz wiodące instytucje botaniczne Stanów Zjednoczonych: Chicago Botanic Garden, Missouri Botanical Garden w St. Louis i The Morton Arboretum w Lisle. Wzięli również udział w zjeździe Niemieckiego Towarzystwa Miłośników Bluszczu w Stolk i przy tej okazji zwiedzili wystawę ogrodniczą Landesgartenschau 2008 Schleswig-Schleiregion. Wyjazd szkoleniowy do Ogrodu Botanicznego w Wilnie nie odbył się z powodu rezygnacji dwóch zgłoszonych osób. ARBORETUM W BOLESTRASZYCACH POLECAMY: ędąc w Przemyślu, warto podjechać 7 km w kierunku północno-wschodnim i zwiedzić niezwykle malow- Arboretum w Bolestraszycach, bogate w wiekowe drzewa, krzewy i byliny z różnych stron świata. Bnicze Obejmuje ono 25-hektarowy historyczny park z dworem dziewiętnastowiecznego malarza Piotra Michałowskiego (obecnie Muzeum Przyrodnicze), stawy z cenną roślinnością wodną i błotną oraz otwarty w bieżącym roku Uniwersalny Ogród Sensualny, przystosowany dla osób niewidomych oraz poruszających się na wózkach. Dodatkową atrakcją Arboretum są liczne rzeźby plenerowe z wikliny. W pobliżu znajdują się również godne obejrzenia ruiny fortów dawnej Twierdzy Przemyśl. Arboretum jest otwarte od 1 maja do 31 października codziennie w godz , a od 1 listopada do 30 kwietnia tylko w dni robocze, w godz Bilety: normalny 5 zł, ulgowy 3 zł. Dokładne informacje na stronie internetowej: Fot. Magdalena Mularczyk

Owoce pomidora zawierają sód, potas, magnez, wapń, mangan, żelazo, kobalt, miedź, cynk, fosfor, fluor, chlor, jod, karoten, biotynę, witaminy: K, B1, B2, B6, C, PP; kwasy: pantotenowy, foliowy, szczawiowy.

Bardziej szczegółowo

Rośliny lecznicze występujące na Kaszubach. Zapraszamy na seans!!!

Rośliny lecznicze występujące na Kaszubach. Zapraszamy na seans!!! Rośliny lecznicze występujące na Kaszubach Zapraszamy na seans!!! Krótki wstęp Zioła lecznicze dostarczają naszemu organizmowi wiele witamin, soli mineralnych oraz substancji leczniczych, które pozytywnie

Bardziej szczegółowo

Czas na rośliny zimozielone

Czas na rośliny zimozielone Czas na rośliny zimozielone Jeśli chcesz cieszyć się ogrodem pięknym o każdej porze roku, postaw na rośliny zimozielone. Poznaj najpopularniejsze gatunki, które ożywią go również zimą i wczesną wiosną:

Bardziej szczegółowo

Żywopłot. - raz, dwa! 72 Żwywopłoty

Żywopłot. - raz, dwa! 72 Żwywopłoty 72 Żwywopłoty Żywopłot - raz, dwa! Jednym z podstawowych elementów w ogrodzie, który dodaje walorów dekoracyjnych, a jednocześnie zapewnia przestrzeń i prywatność, jest żywopłot. Sposobów na uzyskanie

Bardziej szczegółowo

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C).

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Wzrost temperatury redukuje poziom większości składników odżywczych. Surowy por

Bardziej szczegółowo

XX WIELKI KIERMASZ OGRODNICZY POD IGLICĄ oraz VII KIERMASZ ŻYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ I PRODUKTÓW REGIONALNYCH

XX WIELKI KIERMASZ OGRODNICZY POD IGLICĄ oraz VII KIERMASZ ŻYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ I PRODUKTÓW REGIONALNYCH XX WIELKI KIERMASZ OGRODNICZY POD IGLICĄ oraz 10-11 maja 2014, Plac pod Iglicą, Hala Stulecia, Wrocław Miejsce: Tereny Hali Stulecia (Plac pod Iglicą) ul. Wystawowa 1, Wrocław Data: 10-11 maja 2014 (sobota-

Bardziej szczegółowo

OGŁASZAMY MIESIĄC JEDZENIA OWOCÓW!

OGŁASZAMY MIESIĄC JEDZENIA OWOCÓW! OGŁASZAMY MIESIĄC JEDZENIA OWOCÓW! Polska to kraj pysznych owoców sezonowych. Szczególnie latem warto z tego bogactwa korzystać, bo owoce to nie tylko bomby witaminowe, lecz także doskonałe źródło składników

Bardziej szczegółowo

II Wystawa Grzybów pt: Grzyby znane i nieznane

II Wystawa Grzybów pt: Grzyby znane i nieznane II Wystawa Grzybów pt: Grzyby znane i nieznane Powiatowa Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Częstochowie już po raz drugi zorganizowała wystawę grzybów. Ekspozycja dostępna była dla zwiedzających od 7,8

Bardziej szczegółowo

Zioła i przyprawy: SZAŁWIA - NOWOŚĆ

Zioła i przyprawy: SZAŁWIA - NOWOŚĆ Zioła i przyprawy: Zioła - dzięki badaniom naukowym w Polsce i na świecie roślinne preparaty ziołowe okazują się niejednokrotnie bardziej skuteczne w działaniu niż czysta chemia. Nasze zaufanie do ziół

Bardziej szczegółowo

Czytajcie działkowca!

Czytajcie działkowca! Czytajcie działkowca! Jesień już w pełni, a działki i ogrody mienią się bogactwem odcieni złota, żółci i brązu. To okres w którym przyroda przygotowuje się do spoczynku i jest już coraz mniej czasu na

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Gawłowska ROŚLINY CEBULOWE

Agnieszka Gawłowska ROŚLINY CEBULOWE Agnieszka Gawłowska ROŚLINY CEBULOWE Spis treści WSTĘP 3 Ogólna charakterystyka 4 Wymagania roślin cebulowych 6 Uprawa 7 Sadzenie roślin cebulowych 8 Pielęgnacja 10 Nawożenie 10 Podlewanie 11 Odchwaszczanie

Bardziej szczegółowo

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA Soki 100% naturalne MALINA Sok z malin 100 % jest doskonałym uzupełnieniem codziennej diety. Zawiera bogactwo witamin: C, E, B1, B2, B6, PP oraz minerały: magnez, potas, wapń i żelazo. W jego składzie

Bardziej szczegółowo

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE Czym jest cellulit? cellulit= skórka pomarańczowa = nierównomierne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, wody i produktów przemiany materii w tkankach skóry, widoczne wgłębienia i guzkowatość skóry, występująca

Bardziej szczegółowo

SWOICH ŻYWICIELI. = wirusy = priony = bakterie pasoŝytnicze = grzyby. = robaki = kleszcze = owady

SWOICH ŻYWICIELI. = wirusy = priony = bakterie pasoŝytnicze = grzyby. = robaki = kleszcze = owady Wszystkie prawa zastrzeżone CALIVITA INTERNATIONAL INTERNATIONAL--POLSKA 2006 ParaProteX OSOBISTY OCHRONIARZ www.calivita.com.pl PASOŻYTY ORGANIZMY ŻYJĄCE KOSZTEM SWOICH ŻYWICIELI Mikroparazyty = wirusy

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Gawłowska UPRAwA ZIÓŁ

Agnieszka Gawłowska UPRAwA ZIÓŁ Agnieszka Gawłowska UPRAwA ZIÓŁ Spis treści WSTĘP 3 Ogólna charakterystyka 4 Usytuowanie rabaty w ogrodzie 7 Ogólne wymagania ziół 8 Uprawa 10 Sposoby uprawy ziół 10 Wymagania pokarmowe ziół 13 Pożądane

Bardziej szczegółowo

Jeśli jesteś początkującym grzybiarzem, zbieraj tylko grzyby rurkowe wśród nich nie ma odmian śmiertelnie trujących.

Jeśli jesteś początkującym grzybiarzem, zbieraj tylko grzyby rurkowe wśród nich nie ma odmian śmiertelnie trujących. WRZESIEŃ to miesiąc, kiedy wytrwali grzybiarze ruszają do lasów i rozpoczynają zbiórkę najwspanialszych okazów, by móc potem ucztować. Nie zbieraj grzybów w miejscach, gdzie znajdują się przetwórnie chemiczne

Bardziej szczegółowo

WOLFSBLUT WIDE PLAIN (SZEROKIE RÓWNINY) świeża konina, bataty, zioła i owoce lasu,

WOLFSBLUT WIDE PLAIN (SZEROKIE RÓWNINY) świeża konina, bataty, zioła i owoce lasu, Strona 1 z 5 Strona 2 z 5 WOLFSBLUT WIDE PLAIN (SZEROKIE RÓWNINY) świeża konina, bataty, zioła i owoce lasu, to unikalne połączenie mięsa końskiego i wybranych ziół, owoców lasów lasów i łąk. Skład karmy

Bardziej szczegółowo

001-003_AUHER_PL 6/29/09 1:42 PM Page 1 WIELKA KSIĘGA, ZIOŁ

001-003_AUHER_PL 6/29/09 1:42 PM Page 1 WIELKA KSIĘGA, ZIOŁ , WIELKA KSIĘGA ZIOŁ , WIELKA KSIĘGA ZIOŁ Warszawa 2009 Spis treści Wstęp 6 Katalog ziół 8 Opisy ponad 100 ziół i porady na temat ich pielęgnacji, wykorzystania i przechowywania Ogrody 140 Informacje

Bardziej szczegółowo

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu.

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Dostarczają także kwasu foliowego. Zawierają znaczne ilości składników

Bardziej szczegółowo

Tygodnik klasy 1 nr

Tygodnik klasy 1 nr Tygodnik klasy 1 nr 13 30.11.2014 Z życia szkoły W minionym tygodniu szkolne życie toczyło się pod znakiem nadchodzących Jasełek. Choć czasu jest jeszcze dużo, postanowiliśmy poczynić już pierwsze przygotowania.

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian wiedzy dla uczniów klas szkół gimnazjalnych. (klucz dla nauczyciela).

Sprawdzian wiedzy dla uczniów klas szkół gimnazjalnych. (klucz dla nauczyciela). Multimedialny program Poznajemy nasze drzewa i krzewy stworzono w ramach ogólnopolskiego projektu edukacyjnego Bioróżnorodność poznaj by zachować realizowanego przez Centrum Informacji i Edukacji Ekologicznej

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: Dział Gospodarstwa Wiejskiego i Agroturystyki MODR Karniowice

Opracowanie: Dział Gospodarstwa Wiejskiego i Agroturystyki MODR Karniowice Opracowanie: Dział Gospodarstwa Wiejskiego i Agroturystyki MODR Karniowice RÓŻA (Rosa) Zachwycano się nią w już starożytności, oznaczona tytułem królowej kwiatów. Najbardziej popularna roślina hodowana

Bardziej szczegółowo

ROŚLINY WYKORZYSTANE W OGRODZIE

ROŚLINY WYKORZYSTANE W OGRODZIE ROŚLINY WYKORZYSTANE W OGRODZIE 1. sumak octowiec Krzew lub niskopienne drzewo. Korona parasolowata, palmowa, na niedużej wysokości. Pędy grube, gęsto pokryte brunatnymi włoskami, z dużym rdzeniem. Drzewo

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian wiedzy dla uczniów klas szkół gimnazjalnych.

Sprawdzian wiedzy dla uczniów klas szkół gimnazjalnych. Multimedialny program Poznajemy nasze drzewa i krzewy stworzono w ramach ogólnopolskiego projektu edukacyjnego Bioróżnorodność poznaj by zachować realizowanego przez Centrum Informacji i Edukacji Ekologicznej

Bardziej szczegółowo

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU Szkoła Podstawowa im. Adama Mickiewicza w Skalmierzycach rok szkolny / PROJEKT EDUKACYJNY PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU I Wstęp Świat wokół nas zmienia się bardzo szybko, a my żyjemy ciągłym pędzie.

Bardziej szczegółowo

KLUB 4 H Dobiesławice w akcji. czyli nasz udział w projekcie Na ratunek pszczołom.

KLUB 4 H Dobiesławice w akcji. czyli nasz udział w projekcie Na ratunek pszczołom. KLUB 4 H Dobiesławice w akcji czyli nasz udział w projekcie Na ratunek pszczołom. Organizacja akcji ekologicznych w naszym środowisku szkolnym ma bogate tradycje dlatego i tym razem zgłosiliśmy nasz udział

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 11. Rola martwego drewna.

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 11. Rola martwego drewna. 11. Rola martwego drewna W celu przybliżenia dzieciom pojęcia martwego drzewa nauczycielki z przedszkola nr 16 w Koszalinie zorganizowały wycieczkę autokarową do lasu, podejmując współpracę z Nadleśnictem

Bardziej szczegółowo

Żywność w łańcuchu troficznym człowieka

Żywność w łańcuchu troficznym człowieka Żywność w łańcuchu troficznym człowieka Łańcuch troficzny jest to szereg grup organizmów ustawionych w takiej kolejności, że każda poprzednia jest podstawą pożywienia dla następnej. ELEMENTY ŁAŃCUCHA TROFICZNEGO

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

LEPSZE WARUNKI WZROSTU DLA ROŚLIN

LEPSZE WARUNKI WZROSTU DLA ROŚLIN PODŁOŻA OGRODNICZE Z MIKROORGANIZMAMI LEPSZE WARUNKI WZROSTU DLA ROŚLIN Każdy amator ogrodnictwa wie, że obok odpowiedniej dla danej rośliny ekspozycji na słońce i konieczności regularnego podlewania,

Bardziej szczegółowo

Rośliny uprawne, głód i środki ochrony roślin karta pracy z obrazkami do wycinania CZĘŚĆ I - OD NASIENIA DO NASIENIA

Rośliny uprawne, głód i środki ochrony roślin karta pracy z obrazkami do wycinania CZĘŚĆ I - OD NASIENIA DO NASIENIA Rośliny uprawne, głód i środki ochrony roślin karta pracy z obrazkami do wycinania CZĘŚĆ I - OD NASIENIA DO NASIENIA Zadanie 1. Po czym poznamy słonecznika? Po czym kukurydzę? Spróbuj odgadnąć, które z

Bardziej szczegółowo

Z notatników Tadeusza Szymanowskiego From Tadeusz Szymanowski s notes

Z notatników Tadeusza Szymanowskiego From Tadeusz Szymanowski s notes NOTATKI 186 Z notatników Tadeusza Szymanowskiego From Tadeusz Szymanowski s notes ROCZNIK DENDROLOGICZNY Vol. 55 2007 187-192 BRONISŁAW JAN SZMIT Dwie zapomniane Botaniki Leśne autorstwa Henryka Edera

Bardziej szczegółowo

69 BORÓWKA BRUSZNICA

69 BORÓWKA BRUSZNICA 69 BORÓWKA BRUSZNICA BORÓWKA BRUSZNICA Systematyka 70 BORÓWKA BRUSZNICA Nazwa łacińska: Vaccinium vitis - idaea Rodzina: wrzosowate Ericaceae Jest także zwana borówką czerwoną. 71 BORÓWKA BRUSZNICA Opis

Bardziej szczegółowo

Źródło: archiwum Terra

Źródło: archiwum Terra Czas na tulipany! Uznawany za najważniejszy symbol Holandii, występuje w niezliczonej ilości odmian, efektownie wygląda, a na dodatek nie wymaga szczególnie trudnej pielęgnacji tulipan. Ta niezwykle popularna

Bardziej szczegółowo

Konkurs Matematyka z Przyrodą dla uczniów szkół podstawowych rok szkolny 2006/2007 etap szkolny

Konkurs Matematyka z Przyrodą dla uczniów szkół podstawowych rok szkolny 2006/2007 etap szkolny Konkurs Matematyka z Przyrodą dla uczniów szkół podstawowych rok szkolny 2006/2007 etap szkolny 1. Krysia, Basia, Wojtek i Michał wybrali się do lasu na grzyby. Zebrali następujące gatunki grzybów: 16

Bardziej szczegółowo

Centrum Edukacji Przyrodniczej

Centrum Edukacji Przyrodniczej Centrum Edukacji Przyrodniczej zaprasza do skorzystania z darmowej oferty zajęć edukacyjnych pod hasłem lekcje przyrody Pakiety edukacyjne dla przedszkolaków i klas I-III szkół podstawowych... 3 Pakiety

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

POZNAJEMY DRZEWA LIŚCIASTE

POZNAJEMY DRZEWA LIŚCIASTE Ścieżka dydaktyczna przy Przedszkolu Niepublicznym Pod Akacjami w Bydgoszczy (dla dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym) POZNAJEMY DRZEWA LIŚCIASTE Autor: mgr Dorota Chrzaniecka i mgr Lucyna Konopa

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

Scenariusz nr 4. Autor scenariusza: Małgorzata Marzycka. Blok tematyczny: Jesień z pełnym koszem

Scenariusz nr 4. Autor scenariusza: Małgorzata Marzycka. Blok tematyczny: Jesień z pełnym koszem Autor scenariusza: Małgorzata Marzycka Blok tematyczny: Jesień z pełnym koszem Scenariusz nr 4 I. Tytuł scenariusza zajęć : Poznaj rośliny okopowe ". II. Czas realizacji: 2 jednostki lekcyjne. III. Edukacje

Bardziej szczegółowo

Krystyna Piguła konspekt lekcji przyrody w szkole podstawowej.

Krystyna Piguła konspekt lekcji przyrody w szkole podstawowej. Krystyna Piguła konspekt lekcji przyrody w szkole podstawowej. Temat: Nie tylko rydze i maślaki. Klasa: IV. Czas: 45 minut. Cel ogólny: Wykształcenie umiejętności rozpoznawania grzybów trujących, a także

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian wiedzy dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych.

Sprawdzian wiedzy dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych. Multimedialny program Poznajemy nasze drzewa i krzewy stworzono w ramach ogólnopolskiego projektu edukacyjnego Bioróżnorodność poznaj by zachować realizowanego przez Centrum Informacji i Edukacji Ekologicznej

Bardziej szczegółowo

Jeżówka z prerii do ogrodów Europy. Narodowy Uniwersytet Farmaceutyczny Charków, Ukraina Jana Diakonowa Docent Katedry Chemii Związków Naturalnych

Jeżówka z prerii do ogrodów Europy. Narodowy Uniwersytet Farmaceutyczny Charków, Ukraina Jana Diakonowa Docent Katedry Chemii Związków Naturalnych Jeżówka z prerii do ogrodów Europy Narodowy Uniwersytet Farmaceutyczny Charków, Ukraina Jana Diakonowa Docent Katedry Chemii Związków Naturalnych Ta roślina powoli torowała sobie drogę od czasu gdy zwrócono

Bardziej szczegółowo

ROŚLINY 17 gatunków szkoły podstawowe

ROŚLINY 17 gatunków szkoły podstawowe ROŚLINY 17 gatunków szkoły podstawowe 1. BARWINEK POSPOLITY Roślina o wysokości do 20 cm. Pędy płożące się. Liście lancetowate i zimozielone. Kwiaty niebiesko-fioletowe na szypułkach, pojedyncze w kontach

Bardziej szczegółowo

AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014

AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014 AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014 KASZTANOWCE POTRZEBUJĄ POMOCY! RATUJMY JE! Jesień to pora roku budząca zachwyt mieniącymi się w słońcu barwami. Zjawisko jesiennej zmiany barwy liści jest

Bardziej szczegółowo

Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku

Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku Grażyna Nawrocka Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku Cele dydaktyczne: -rozróżnianie trzech typów lasu: las iglasty, las liściasty i las mieszany, - poznanie przez

Bardziej szczegółowo

OGRÓD JAK Z BAJKI PROJEKTOWANIE I ZAKŁADANIE OGRODÓW

OGRÓD JAK Z BAJKI PROJEKTOWANIE I ZAKŁADANIE OGRODÓW PROJEKTOWANIE I ZAKŁADANIE OGRODÓW OGRÓD JAK Z BAJKI Zaniedbany ogród, który jest przecież wizytówką domu, to problem niejednego właściciela nieruchomości. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest kilka może

Bardziej szczegółowo

PROJEKT BADAWCZY ZIOŁA - GRUPA MOTYLKI

PROJEKT BADAWCZY ZIOŁA - GRUPA MOTYLKI PROJEKT BADAWCZY ZIOŁA - GRUPA MOTYLKI I. FAZA - ROZPOCZĘCIE PROJEKTU/ WYBÓR TEMATU PROJEKTU Podczas wakacyjnych spacerów Przedszkolaczki często zachwycały się napotkanymi roślinkami i pytały Ciociu jak

Bardziej szczegółowo

Marta Jańczak-Pieniążek

Marta Jańczak-Pieniążek Projekt Bioróżnorodność Opolszczyzny skarbem dziedzictwa przyrodniczego (nr decyzji RPOP.05.01.00-16-0001/15-00) współfinansowany jest ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego

Bardziej szczegółowo

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia.

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Łukasz Sujecki IIIA Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Piramida zdrowego Odżywiania Pyyyszne mięsko

Bardziej szczegółowo

Październik 2015. Plan Pracy "Maluchów" Jesienne Owoce Jesienne Warzywa Skarby Jesieni Las Jesienią

Październik 2015. Plan Pracy Maluchów Jesienne Owoce Jesienne Warzywa Skarby Jesieni Las Jesienią Październik 2015 Plan Pracy "Maluchów" Temat Tygodnia Jesienne Owoce Jesienne Warzywa Skarby Jesieni Las Jesienią Dzień 1 Jesienne owoce Na straganie Żołędzie Wycieczka do lasu Dzień 2 Dzień 3 Małe czerwone

Bardziej szczegółowo

Sprawdź przepisy na nalewki w dziale "Nalewki i alkohole" kuchni regionalnej. Nalewki? To moja specjalność

Sprawdź przepisy na nalewki w dziale Nalewki i alkohole kuchni regionalnej. Nalewki? To moja specjalność Nalewka z owoców to trunek w smaku wyborny. Smakuje nie tylko w mroźne zimowe wieczory, ale też w chłodne letnie dni można szukać w niej rozgrzewki lub po prostu - delektować się smakiem. Bo to trunek,

Bardziej szczegółowo

Akcja pomidor - krem! Dodany przez Kasia Łukasiewicz wtorek, 21 maja :48 - Poprawiony niedziela, 19 stycznia :22

Akcja pomidor - krem! Dodany przez Kasia Łukasiewicz wtorek, 21 maja :48 - Poprawiony niedziela, 19 stycznia :22 Wreszcie są! Co prawda to nie lato i nie pełny sezon, ale już wdzięczą się do nas ze straganów. Pachnące, soczyste, o różnych barwach i zaskakujących kształtach. Krwistoczerwone, cudownie malinowe, gargamele,

Bardziej szczegółowo

Zapraszamy na zajęcia

Zapraszamy na zajęcia 1 Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej Leśny Zakład Doświadczalny Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego ul. Leśna 5a, 95-063 Rogów Zapraszamy na zajęcia w lesie, parku lub w Muzeum Lasu i Drewna Informacje

Bardziej szczegółowo

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 14. Drzewa.

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 14. Drzewa. 14. Gatunki i rola drzew w przyrodzie. Zadanie: sadzenie drzewa. Dzieci z Przedszkola nr 16 w Koszalinie 10 października obchodziły ŚWIETO DRZEWA. Tegoroczne Święto Drzewa odbyło się pod hasłem DRZEWO

Bardziej szczegółowo

PTASIA OPIEKUNKA / PTASI OPIEKUN

PTASIA OPIEKUNKA / PTASI OPIEKUN ---PRZYRODNICZE--- HODOWCA KWIATÓW 1. Znam różne rośliny ozdobne domowe i ogrodowe. Prowadzę małą hodowlę kwiatów doniczkowych. 2. Potrafię pielęgnować kwiaty, wiem kiedy się je sadzi, przesadza, podlewa.

Bardziej szczegółowo

Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia

Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia Emilia Bylicka Departament Zarządzania Zasobami Przyrody Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska 14 października 2015 r. Warszawa

Bardziej szczegółowo

Kwiaty na talerzu. Źr ódło:

Kwiaty na talerzu. Źr ódło: Kwiaty na talerzu Sałatka z nasturcji, deser z bratków, a do tego naleśniki z kwiatów czarnego bzu. To nie menu zwariowanej restauracji, ale całkiem realne pomysły na wiosenne posiłki. Spróbuj koniecznie!

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja zdjęciowa

Dokumentacja zdjęciowa Ogródek dydaktyczny Zmysłowy zakątek przy Przedszkolu Samorządowym nr 1 im. Marii Konopnickiej z oddziałami integracyjnymi w Zelowie Na terenie ogródka dydaktycznego Zmysłowy zakątek przy Przedszkolu Samorządowym

Bardziej szczegółowo

Kilka słów na temat trucizn nas otaczających

Kilka słów na temat trucizn nas otaczających Kilka słów na temat trucizn nas otaczających Tlumaczenie Aleksandra Maciejewska Co jadłeś dzisiaj na śniadanie? Czy miałeś miskę owoców lub inne zdrowe jedzenie? Ludzie stają się bardziej świadomi tego,

Bardziej szczegółowo

OGÓLNA UPRAWA RO LIN OZDOBNYCH

OGÓLNA UPRAWA RO LIN OZDOBNYCH OGÓLNA UPRAWA RO LIN OZDOBNYCH Mieczys aw Czekalski wydanie III poprawione i uzupe nione Wroc aw 2010 Spis treści Przedmowa do wydania I... 9 Przedmowa do wydania II... 10 Przedmowa do wydania III... 11

Bardziej szczegółowo

Wiosenne Targi Ogrodnicze pełne atrakcji

Wiosenne Targi Ogrodnicze pełne atrakcji Wiosenne Targi Ogrodnicze pełne atrakcji Chcesz sprawnie przygotować się do sezonu ogrodniczego? Szukasz unikalnych nasadzeń? Przyjedź do Szepietowa, 18 i 19 kwietnia Podlaski Ośrodek Doradztwa Rolniczego

Bardziej szczegółowo

Vital DETOX. Herbatki. 2012 By Katarzyna Gurbacka. Vital Detox - Oczyszczanie Katarzyna Gurbacka

Vital DETOX. Herbatki. 2012 By Katarzyna Gurbacka. Vital Detox - Oczyszczanie Katarzyna Gurbacka Vital DETOX Herbatki 2012 By Katarzyna Gurbacka Spis treści Wstęp...3 Odchudzająca Herbatka VitalDetox...4 Herbatka Dla Wątroby...5 Herbatka Zastrzyk Minerałów...6 Herbata Oczyszczająca Wątrobę...7 Rozmarynowa-Imbirowa

Bardziej szczegółowo

Ogródek ziołowy. Sosna właściwości i działanie lecznicze sosny. 1.Zawartość substancji leczniczych w pączkach i pędach sosny

Ogródek ziołowy. Sosna właściwości i działanie lecznicze sosny. 1.Zawartość substancji leczniczych w pączkach i pędach sosny Ogródek ziołowy Sosna właściwości i działanie lecznicze sosny 1.Zawartość substancji leczniczych w pączkach i pędach sosny Gorycze związki chemiczne o gorzkim smaku. Przyjmowane w małych dawkach przed

Bardziej szczegółowo

Ellagi Guard Ochrona kwasem elagowym

Ellagi Guard Ochrona kwasem elagowym Ellagi Guard Ochrona kwasem elagowym Ellagi Guard wspomaga wysiłki mające na celu utrzymanie dobrego stanu zdrowia. Jest on, bogaty w składniki, które są silnymi przeciwutleniaczami, zwalczającymi wolne

Bardziej szczegółowo

Nieprawidłowe odżywianie jest szczególnie groźne w wieku podeszłym, gdyż może prowadzić do niedożywienia

Nieprawidłowe odżywianie jest szczególnie groźne w wieku podeszłym, gdyż może prowadzić do niedożywienia Nieprawidłowe odżywianie jest szczególnie groźne w wieku podeszłym, gdyż może prowadzić do niedożywienia Niedożywienie może występować u osób z nadwagą (powyżej 120% masy należnej) niedowagą (poniżej 80%

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE!

SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE! SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE! CELE: 1. Przekazanie dzieciom wiedzy na temat znaczenia wody dla ludzi, zwierząt i roślin. 2. Uświadomienie dzieciom wagi picia wody. 3. Przekazanie dzieciom wiedzy na

Bardziej szczegółowo

Zielnik. Joachim Górnaś

Zielnik. Joachim Górnaś Zielnik Joachim Górnaś Co to jest zielnik? Zielnik to zazwyczaj zbiór roślin lub liści. Drzew. Mój zielnik składa się z 12 liści iglastych i liściastych. Aby zrobić zielnik należy wysuszyć roślinę lub

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYPRZEDMIOTOWY PROJEKT WYCIECZKI EDUKACYJNEJ DALEKIE I BLISKIE WYPRAWY KLASY 6c

MIĘDZYPRZEDMIOTOWY PROJEKT WYCIECZKI EDUKACYJNEJ DALEKIE I BLISKIE WYPRAWY KLASY 6c Szkoła Podstawowa nr 3 im. Tadeusza Kościuszki Sanok MIĘDZYPRZEDMIOTOWY PROJEKT WYCIECZKI EDUKACYJNEJ DALEKIE I BLISKIE WYPRAWY KLASY 6c CELE: - poznanie wybranych, ciekawych miejsc w okolicach Sanoka

Bardziej szczegółowo

GOSPODARSTWO PASIECZNE KÓSZKA OFERTA HANDLOWA

GOSPODARSTWO PASIECZNE KÓSZKA OFERTA HANDLOWA GOSPODARSTWO PASIECZNE KÓSZKA OFERTA HANDLOWA Szanowni Państwo, Mamy przyjemność zaproponować Państwu szeroki asortyment Miodów Drahimskich, świec woskowych, oraz pyłku kwiatowego. Pszczelarstwem nasza

Bardziej szczegółowo

KOJĄCA ZIELEŃ MIEJSKA

KOJĄCA ZIELEŃ MIEJSKA DRZEWA I KRZEWY W PRZESTRZENI PUBLICZNEJ KOJĄCA ZIELEŃ MIEJSKA Drzewa, krzewy i kwiaty w przestrzeni miejskiej stanowią swoiste oazy zieleni, do których uciekamy, gdy chcemy odpocząć od zgiełku, pracy

Bardziej szczegółowo

Zioła to jest to. Do czego można używać zioła

Zioła to jest to. Do czego można używać zioła Zioła to jest to Zioła stają się coraz bardziej popularne. Ich dobroczynne działanie jest znane od pokoleń, lecz trochę zapomniane w natłoku różnych łatwo dostępnych przypraw ze wzmacniaczami smaku i gotowych

Bardziej szczegółowo

Ciekawostki o owocach. Klaudia Chyczewska

Ciekawostki o owocach. Klaudia Chyczewska Ciekawostki o owocach Klaudia Chyczewska Kiwi Owoc kiwi, nazywany chińskim agrestem występuje w klimacie umiarkowanym. Nazwę "kiwi" roślina otrzymała od Nowozelandczyków na początku XX wieku - puszek skórki

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ OBSERWACYJNY - DRZEWA

ARKUSZ OBSERWACYJNY - DRZEWA ARKUSZ OBSERWACYJNY - DRZEWA Nr 1. Kolumna Data Polecenie Wpisz datę wykonania pomiaru. 2. Nazwa Podaj nazwę punktu, w którym dokonano pomiaru. 3. 4. 5. Współrzędne geograficzne Dokładność pomiaru Określ

Bardziej szczegółowo

Temat: Higiena i choroby układu oddechowego.

Temat: Higiena i choroby układu oddechowego. Temat: Higiena i choroby układu oddechowego. 1. Sprawność układu oddechowego - ważnym czynnikiem zdrowotnym. a) zanieczyszczenia powietrza Pyły miedzi, aluminium, żelaza, ołowiu, piaskowe, węglowe, azbestowe,

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

Zapraszamy do zabawy!

Zapraszamy do zabawy! 2014 Zapraszamy do zabawy! Za nami kilka miesięcy obserwacji zmian zachodzących na monitorowanych przez nas drzewach wraz z następującymi po sobie porami roku. W trakcie wakacji szkolnych drzewa nie próżnują

Bardziej szczegółowo

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: DIETETYK przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej Priorytet III. Wysoka jakość

Bardziej szczegółowo

SPA. cztery pory roku

SPA. cztery pory roku SPA cztery pory roku Rozświetlający zabieg z czerwonym winem Odmładzające wygładzenie ciała z okładem z czerwonego wina. Doskonały zabieg dla wymagającej odnowy skóry, dzięki bogactwu polifenoli, oczyści,

Bardziej szczegółowo

SUPLEMENTY ODŻYWCZE FIRMY "DR. NONA"

SUPLEMENTY ODŻYWCZE FIRMY DR. NONA SUPLEMENTY ODŻYWCZE FIRMY "DR. NONA" Suplementy odżywcze zawierają sole i minerały Morza Martwego, ekstrakt z archebakterii o wybitnym działaniu regenerującym uszkodzenia komãłrek i struktury DNA ludzkiego

Bardziej szczegółowo

Mąka gryczana Ekologiczna mąka gryczana ze zmielonej na żarnach gryki. Doskonała na bliny, placki i kluski. Spożywanie mąki gryczanej oraz kaszy gryczanej uznawane jest za bardzo korzystne dla prawidłowego

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ DO LEKCJI TRZECIEJ

SCENARIUSZ DO LEKCJI TRZECIEJ SCENARIUSZ DO LEKCJI TRZECIEJ Temat: Zwiastuny wiosny Adresat: Zajęcia są kierowane do uczniów Szkól Podstawowych. Miejsce: Park im. W. Szafera w Słocinie Czas realizacji: 2,5 godziny Cel główny zajęć:

Bardziej szczegółowo

Autor scenariusza: Małgorzata Marzycka. Blok tematyczny: Jesień z pełnym koszem. Scenariusz nr 6

Autor scenariusza: Małgorzata Marzycka. Blok tematyczny: Jesień z pełnym koszem. Scenariusz nr 6 Autor scenariusza: Małgorzata Marzycka Blok tematyczny: Jesień z pełnym koszem Scenariusz nr 6 I. Tytuł scenariusza zajęć : Poznaj rośliny przyprawowe " II. Czas realizacji: 2 jednostki lekcyjne. III.

Bardziej szczegółowo

Drzewa iglaste i liściaste

Drzewa iglaste i liściaste Drzewa iglaste i liściaste 1. Cele lekcji a) Wiadomości Uczeń zna: budowę drzewa, nazwy drzew liściastych, nazwy drzew iglastych. b) Umiejętności Uczeń rozpoznaje: drzewa liściaste, drzewa iglaste, rodzaje

Bardziej szczegółowo

POPRAWIA FUNKCJONOWANIE APARATU RUCHU CHRONI CHRZĄSTKĘ STAWOWĄ ZWIĘKSZA SYNTEZĘ KOLAGENU ZMNIEJSZA BÓL STAWÓW. Best Body

POPRAWIA FUNKCJONOWANIE APARATU RUCHU CHRONI CHRZĄSTKĘ STAWOWĄ ZWIĘKSZA SYNTEZĘ KOLAGENU ZMNIEJSZA BÓL STAWÓW. Best Body > Model : - Producent : Universal Animal Flex - to suplement przeznaczony dla wszystkich, którzy odczuwają dolegliwości spowodowane przeciążeniem stawów i ich okolic. Zawarte w nim składniki chronią przed

Bardziej szczegółowo

Napój likopenowy Jabłkowo-Brzoskwiniowy

Napój likopenowy Jabłkowo-Brzoskwiniowy Napoje likopenowe > Model : 624 Producent : Cinna Napój likopenowy o smaku Jabłkowo - Brzoskwiniowym Napój likopenowy LycoLife produkowany jest z naturalnych surowców na bazie wody głębinowej z dodatkiem

Bardziej szczegółowo

Już po raz kolejny klasy 1-3 brały udział w ogólnopolskim programie ,,Śniadanie daje moc Uczniowie klasy 2c

Już po raz kolejny klasy 1-3 brały udział w ogólnopolskim programie ,,Śniadanie daje moc Uczniowie klasy 2c Już po raz kolejny klasy 1-3 brały udział w ogólnopolskim programie,,śniadanie daje moc. W tym roku święto zdrowego odżywiania wyznaczono na dzień 8 listopada. Z wielką ochotą dołączyliśmy do ponad 6 tysięcy

Bardziej szczegółowo

Rośliny odstraszające komary

Rośliny odstraszające komary Rośliny odstraszające komary Komary potrafią zepsuć całą przyjemność odpoczywania w ogrodzie. Są różne sposoby walki z nimi. Niektórzy twierdzą, że wystarczy otoczyć miejsce wypoczynku odpowiednimi roślinami

Bardziej szczegółowo

Jestem częścią przyrody PROGRAM EDUKACJI EKOLOGICZNO PRZYRODNICZEJ DZIECI 5 LETNIE

Jestem częścią przyrody PROGRAM EDUKACJI EKOLOGICZNO PRZYRODNICZEJ DZIECI 5 LETNIE Jestem częścią przyrody PROGRAM EDUKACJI EKOLOGICZNO PRZYRODNICZEJ DZIECI 5 LETNIE Wstęp Wiek przedszkolny to okres wzmożonej aktywności poznawczej i szczególnej wrażliwości emocjonalnej. Dlatego już w

Bardziej szczegółowo

Piotr Czescik 1g. Pomniki przyrody w Gdyni

Piotr Czescik 1g. Pomniki przyrody w Gdyni Piotr Czescik 1g Pomniki przyrody w Gdyni Pomnik przyrody-definicja W brzmieniu Ustawy o ochronie przyrody z 2004 roku: Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody ożywionej i nieożywionej lub ich

Bardziej szczegółowo

Śladami mamutów. W wykładzie szczegółowo poruszone zostały następujące zagadnienia: 1. Przynależność systematyczna mamutów

Śladami mamutów. W wykładzie szczegółowo poruszone zostały następujące zagadnienia: 1. Przynależność systematyczna mamutów Śladami mamutów. W dniu 20.10.2012 r. tj. sobota, wybraliśmy się z nasza Panią od geografii do Instytutu Nauk Geologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego na tegoroczną XI już edycję cyklu Tajemnice Ziemi

Bardziej szczegółowo

2

2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Wzajemne oddziaływanie substancji leczniczych, suplementów diety i pożywienia może decydować o skuteczności i bezpieczeństwie terapii. Nawet przyprawy kuchenne mogą w istotny sposób

Bardziej szczegółowo

Rok w ogrodzie - H. M. Schmidt

Rok w ogrodzie - H. M. Schmidt Rok w ogrodzie - H. M. Schmidt Spis treści Styczeń Pogoda dla ogrodników Prace w styczniu Zapobieganie uszkodzeniom przez śnieg i mróz Siew roślin kiełkujących w chłodzie RozmnaŜanie kwiatów balkonowych

Bardziej szczegółowo

Hormony roślinne ( i f t i o t h o or o m r on o y n )

Hormony roślinne ( i f t i o t h o or o m r on o y n ) Hormony roślinne (fitohormony) Hormony roślinne: To związki chemiczne syntetyzowane w pewnych częściach rośliny służące do "komunikacji" pomiędzy poszczególnymi jej częściami. Działają w bardzo małych

Bardziej szczegółowo

Zasady prawidłowego zbierania grzybów

Zasady prawidłowego zbierania grzybów Zasady prawidłowego zbierania grzybów Zanim wybierzemy się do lasu po grzyby, musimy się odpowiednio przygotować. Wcale nie jest obojętne, w jaki sposób zbieramy grzyby i jak przynosimy je z lasu do domu.

Bardziej szczegółowo

Zadania zbiorcze do czterech plansz PRACE W LESIE

Zadania zbiorcze do czterech plansz PRACE W LESIE Ewa Sulejczak Zadania zbiorcze do czterech plansz PRACE W LESIE. Rozwiąż logogryf. Pomogą ci w tym plansze Prace w lesie. Wpisz do diagramu litery z pól oznaczonych liczbami do do, a otrzymasz hasło..

Bardziej szczegółowo

Zadania do planszy PRACE W LESIE ZIMA

Zadania do planszy PRACE W LESIE ZIMA 1 Ewa Sulejczak Zadania do planszy PRACE W LESIE ZIMA 1. Zima jest porą spoczynku w przyrodzie, ale nie jest porą odpoczynku dla leśników. Przeciwnie! Przyjrzyj się planszy i napisz, jakie zabiegi wykonuje

Bardziej szczegółowo

Plan nasadzeń strefy nektarodajnej w miejscowości Rusocice (gmina Czernichów)

Plan nasadzeń strefy nektarodajnej w miejscowości Rusocice (gmina Czernichów) Plan nasadzeń strefy nektarodajnej w miejscowości Rusocice (gmina Czernichów) Mgr Wiktoria Rojek Instytut Nauk o Środowisku, Uniwersytet Jagielloński Spis treści Opis koncepcji.... 1 Lokalizacja strefy

Bardziej szczegółowo