Prasa polska XIX wieku o uzdrowiskach dolnośląskich

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Prasa polska XIX wieku o uzdrowiskach dolnośląskich"

Transkrypt

1 Marian Ursel Uniwersytet Wrocławski Prasa polska XIX wieku o uzdrowiskach dolnośląskich Wprowadzenie Dziewiętnaste stulecie nazwano niegdyś wiekiem pary i elektryczności, choć wydaje się, że można by tu dorzucić jeszcze dwa dookreślenia, jako że była to również epoka wodolecznictwa i uzdrowisk. Zalety zdrojów i cieplic znano od dawien dawna, jednak w XIX wieku hydroterapia i balneologia zaczęły cieszyć się szczególnym wzięciem i uznaniem 1. Stało się tak m.in. za sprawą Vincenta Priessnitza 2 i księdza Sebastiana Kneippa 3, ale i tysięcy późniejszych lekarzy, którzy tych metod leczniczych dostrzegali szczególne właściwości. U wód jak to wtedy mawiano bywano tak dla [...] zdrowia, jak i przyjemności, by użyć tu frazy zapożyczonej z listu Józefa Grabowskiego 4, eksnapoleończyka i kuracjusza wielu nowoczesnych zdrojowisk, 1 Szerzej na temat tego zjawiska i jego również kulturotwórczego znaczenia pisałem w pracach: Przebywam obecnie w Warmbrunn tak dla mojego zdrowia, jak i przyjemności. Romantyczne Cieplice w relacjach swych kuracjuszy, [w:] Księga X-lecia Kolegium Karkonoskiego, red. naukowa M. Ursel, przy współpracy U. Liksztet, Jelenia Góra 2008; Cieplice romantyków nie można przeczyć, że się tu pięknie bawić umieją. Rzecz o rozrywkach i życiu towarzyskim zdrojowiska, Zeszyty Wydziału Humanistycznego Kolegium Karkonoskiego, pod red. M. Peisert i M. Ursela, Jelenia Góra 2008; Z problemów życia kuracyjnego i kulturalno-towarzyskiego w uzdrowiskach śląskich w XIX wieku w świetle ówczesnych polskich wspomnień i relacji prasowych, [w:] Kultura uzdrowiskowa w Europie aspekty historyczne, pod red. B. Płonki-Syroki, A. Kaźmierczak, Kultura uzdrowiskowa w Europie, t. 1, Wrocław Por. np. I. Spielvogel, M. Migała, K. Spałek, Opolskie uzdrowiska, Opole 2012 [tu rozdział: Vincent Priessnitz]. 3 Ibidem [tu rozdział: Sebastian Kneipp]. 4 A. Fredro, Korespondencja, [w:] Pisma wszystkie, wyd. krytyczne, oprac. S. Pigoń, wstępem poprzedził K. Wyka, t. 14, Warszawa , s

2 Śląskie pogranicza kultur do innego bywalca badów Aleksandra Fredry. Leczyli się i bywali w kurortach dziewiętnastowiecznych z różnym skutkiem zarówno chorzy, jak i zdrowi, starzy i młodzi, władcy i poddani, bogaci i biedni, artyści i zwykli zjadacze chleba, katolicy, protestanci i starozakonni. Sława zaś owych uzdrawiających metod leczniczych splotła się z tamtą obyczajowością i z pobytów w kurortach uczyniła znak czasu, wyznaczyła jeden z bardziej charakterystycznych rytów dziewiętnastowiecznych stylów zachowań. Mówiąc nieco żartobliwie, bez balneologii i krenoterapii oraz kuracji serwatkowych po prostu nie wyobrażano już sobie życia 5. Znakomity dziewiętnastowieczny balneolog dr Michał Zieleniewski w pracy Rys balneologii powszechnej, wydanej w Warszawie w 1873 roku, wymienia aż 384 zdrojowiska ówcześnie czynne w Europie. Spora z nich część działała na terenie Dolnego Śląska, ciesząc się już znaczną i na dodatek stale rosnącą sławą. Źródeł której upatrywać należy zarówno w walorach leczniczych jak wtedy mówiono i pisano szląskich wód, a także taniości oferowanych najczęściej wysokiej jakości usług medycznych i socjalnych oraz dogodnym położeniu, pozwalającym Polakom z trzech zaborów korzystać z owych kurortów 6, Polakom, którzy w XIX stuleciu stanowili 5 Świetnie, w skrótowej postaci, odzwierciedla się to na łamach leszczyńskiego Przyjaciela Ludu, czyli tygodnika potrzebnych i pożytecznych wiadomości, wydawanego przez Ernesta Güntera w latach W numerze 6 z 1840 roku na stronie tytułowej znalazł się portret Priessnitza, a następnie artykuł poświęcony jego metodzie leczniczej i prowadzonemu przez niego zakładowi wodoleczniczemu w Gräfenbergu. Autor pisał z niesłychanym entuzjazmem i emfazą o nieuczonym wieśniaku, nazywając go figurą historyczną i geniuszem pierwszego rzędu. Dopiero znacznie później, bo już w drugiej połowie XIX wieku, metoda ta uzyskała naukową wykładnię i uzasadnienie dzięki badaniom i pracom Wilhelma Winternitza. Nb. w 1839 roku, a więc jeszcze dwa lata przed oficjalnym otwarciem, poddawała się leczeniu u Priessnitza Zofia Fredrowa. Z kolei w 1845 roku, w nrze 51, Przyjaciel Ludu informował słowami korespondenta W.M. : Tylu Polaków zwiedza w każdym roku zakład wodny Prysznica [!] w Grefenbergu [!], że niektórzy w polskiej ziemi podobne wystawili zakłady. W Brzezinach pod Warszawą uczynił to pan Sauvan, w Lubarze na Wołyniu Dr Romański, a na Ukrainie w Korostyczowie, majętności hr. Olizar (s. 401). Natomiast w roku następnym w nrze 30 przeczytać można było w żartobliwej relacji z pobytu u wód w Lippispinge, że wodolecznicze kuracje stały się wręcz plagą i nieomal wszędzie można natknąć się w Europie na powozy wiozące do wód lub z wód. Autor nazywa to szczególnym zwyczajem, modnym koczowaniem zamożniejszych klas ludu. Jest to zaś według niego nie tyle efekt potrzeb zdrowotnych, ale nudy, a dodatkowo prowadzi do pozostawiania przez Polaków znacznych sum poza granicami kraju. 6 Ludwik Niemojewski w 1857 na łamach Gazety Warszawskiej w nrze 214, opisując Szczawno- -Zdrój, konstatował nieco żartobliwie: Któż z nas nie zna Salzbrunnu? Kogoż choć raz w życiu przeznaczenie lub doktorowie nie wyprawili w to ustronie, w którym tak gwarno z rana, a tak cicho w południe, w którym ulata tyle gazu ze szklanek, ile westchnień miłosnych z piersi wybiega, łączy tyle par, ile rozdziela koteryj, w którym plotki tak szybko biegają, jak wolno chodzą pacjenci. Skuteczność źródeł, piękno położenia. A nade wszystko bliskość od kraju naszego sprawia, iż miejsce to więcej obejmuje żywiołu polskiego; prócz chorych szukających zdrowia, panien mężów, kawalerów posagu, wiele jest osób, które przyjeżdżają tu bez celu, dla zabicia nudów, pokazania nowych toalet, a wszystko małym kosztem czasu i pieniędzy (s. 4). Warto pamiętać, że o wyborach polskich kuracjuszy decydowała wtedy często i polityka; polscy poddani króla pruskiego czy cesarza Austro-Węgier jeździli głównie do kurortów położonych na terenie państw zaborczych, Wielkopolanie zatem do uzdrowisk śląskich. Przybywali 88

3 Marian Ursel Prasa polska XIX wieku o uzdrowiskach dolnośląskich wcale znaczną liczbę ich gości 7 i dla których była to okazja przekroczenia zaborczych kordonów oraz przynajmniej czasowego zjednoczenia się. Do kanonu tematów komunikacji społecznej w XIX wieku w skali europejskiej wtargnęły z niezwykłą siłą wodolecznictwo, fizjoterapia oraz uzdrowiska, wysuwając się na poczesne miejsce i stając się zespołem tematyczno-problemowym wcześniej w takiej skali nieznanym. O nich się mówiło, terapii wodnej z większym lub mniejszym powodzeniem poddawano się, kąpiąc się i pijąc wody mineralne, w uzdrowiskach bywać należało, więc się w nich bywało, o nich się rozmawiało oraz również pisało, zarówno na kartach literatury pięknej 8, jak i w pamiętnikach, korespondencji prywatnej, a także co stanowi istotne novum w ówczesnej prasie; i to coraz częściej, obszerniej i na wielorakie sposoby. I właśnie różne formy istnienia uzdrowisk dolnośląskich w prasie polskiej XIX stulecia będą przedmiotem niniejszych, porządkujących te kwestie rozważań. Wizerunek uzdrowisk dolnośląskich w polskich periodykach XIX wieku można rekonstruować na podstawie analizy zawartości 25 polskich tytułów prasowych, wyodrębniając przy tym dwa główne dukty źródłowe, po pierwsze drukowane relacje i korespondencje, po drugie różnorodne materiały reklamowe. Rozpocznijmy od tam także licznie szczególnie właśnie na Śląsk polscy goście z Kongresówki. Choć ci mieli z tym niekiedy trudności, będące wynikiem aktualnej sytuacji politycznej na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim bądź zmieniających się relacji i napięć pomiędzy Rosją, Prusami i Austrią. 7 W XIX wieku w dolnośląskich uzdrowiskach corocznie w sezonie gościło od kilku do nawet kilkunastu tysięcy polskich kuracjuszy. Liczbę gości w poszczególnych kurortach można często wcale dokładnie określić. Wynik to pruskiej skrupulatności, buchalteryjnych zapisów, imiennych kasowych opłat wystawianych za pobyt oraz zabiegi lecznicze, rocznych sprawozdań zarządów zdrojowisk, tzw. kurlistów, zawierających nazwiska przybyłych kuracjuszy oraz towarzyszących im osób, raportów policyjnych na temat gości i ich zachowań oraz wszelkich wydarzeń na terenie uzdrowiska czy też ksiąg pamiątkowych ze schronisk lub innych miejsc odwiedzanych przez gości badów. Interesującym źródłem są też uzdrowiskowe parafialne księgi narodzin i zgonów oraz cmentarne nagrobki. Mimo tych licznych źródeł ustalenie rzeczywistej liczby polskich kuracjuszy jest trudne, ponieważ zapisywano ich przynależność państwową zgodnie z danymi widniejącymi w paszporcie. W wielu też przypadkach można się jedynie po nazwisku o ile nie zostało zdeformowane przez zapisującego niemieckiego urzędnika zorientować o narodowości gości. 8 W literaturze polskiej XIX wieku podobnie zresztą jak np. w niemieckiej zaczęły pojawiać się uzdrowiska, stając się miejscem akcji głównie w utworach prozaicznych i dramatycznych, by wymienić powieści gościa wielu m.in. śląskich kurortów Fryderyka Skarbka Damian Ruszczyc ( ) czy Powieść bez celu ( ), Julii Molińskiej-Woykowskiej Z Kudowy (1850), opowiadanie Józefa Bohdana Dziekońskiego Siła woli (1843), Stefana Żeromskiego Ludzi bezdomnych (1899) czy Gabrieli Zapolskiej słynną swego czasu Sezonową miłość, drukowaną w odcinkach w Kurierze Warszawskim, opiewającą miłość w Zakopanem, czym ugruntowywała też sławę Zakopanego jako artystycznej stolicy Polski. O tematyce uzdrowiskowej w literaturze niemieckiej XIX wieku zob. np.: E. Rosenberg, Romantiker In Hirschberg und im Riesengebirge, Der Wanderer im Riesengebirge 1908, nr 309; F. Andreae, Warmbrunn und sein Badeleben In der Unterhaltungsliteratur vor 100 Jahren, Der Wanderer im Riesengebirge 1926, nr 4. Warto również pamiętać, że choć to nieco późniejsze od interesujących nas tu czasy akcja powieści Tomasza Manna Czarodziejska góra (1924) toczy się w szwajcarskim uzdrowisku. 89

4 Śląskie pogranicza kultur pierwszego aspektu, czyli wymienienia czasopism publikujących owe relacje i korespondencje, uwzględniając przy tym miejsce wydania jako kryterium wstępnego ich podziału oraz charakterystyki. I tak, z czasopism galicyjskich wymienić należy ukazujące się: w Krakowie Czas, Przegląd Lekarski, Wieniec, Zdrojowiska, oraz we Lwowie Dziennik Literacki, Gazetę Narodową, Bibliotekę Naukowego Zakładu imienia Ossolińskich i Rozmaitości ; w zaborze pruskim: chełmskiego Nadwiślanina, leszczyńskiego Przyjaciela Ludu, a także Dziennik Poznański i Kurier Poznański, zaś w zaborze rosyjskim: w Warszawie Dziennik Warszawski, Kronikę Wiadomości Krajowych i Zagranicznych (od 1860 pod zmienionym tytułem, jako kontynuacja Dziennika Warszawskiego ), Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne, Gazetę Codzienną, Gazetę Lekarską, Gazetę Warszawską, Kłosy, Kuriera Warszawskiego, Pielgrzyma, Tygodnik Ilustrowany, Wandę, Wędrowca, Wiek. Nasuwałby się w świetle tego wyliczenia wniosek, że o dolnośląskich badach pisano najwięcej w czasopismach z zaboru rosyjskiego. Jest to jednak konstatacja tylko częściowo słuszna, wymagająca ważkiego objaśnienia i zweryfikowania. Liczbę czasopism należy bowiem zestawić z liczbą pomieszczonych w nich relacji. I tak, w Galicji ukazało się ich 12, w Poznańskiem 41, a w zaborze rosyjskim 26. Należy również pamiętać, że korespondencje te ukazywały się odpowiednio, począwszy od pierwszej publikacji, od 1838 (lwowskie Rozmaitości ), od 1861 ( Dziennik Poznański ) i od 1820 ( Wanda ). Okazuje się wtedy, że chociaż w Warszawie wiele i to wcale znakomitych pism podejmowało tematykę uzdrowisk dolnośląskich, to jednak czyniły to na przestrzeni 80 lat zdecydowanie rzadko, omal sporadycznie, szczególnie w trzech ostatnich dziesiątkach lat wieku XIX. Statystycznie rzecz ujmując, publikacja tego typu pojawiała się co trzy lata, a w prasie polskiej w zaborze austriackim nawet co pięć. W wyniku tego wizerunek prasowy kurortów dolnośląskich był w obu zaborach poza nielicznymi przypadkami mało medialnie upowszechniany, co nie znaczy bynajmniej, że nieznany. Jedynie czasopisma wielkopolskie, przede wszystkim zaś Dziennik Poznański z 35 relacjami w ciągu 40 lat, najwyraźniej i najsilniej odtwarzały, ale i kształtowały ich wizerunek. Nb. z czasem redakcja Dziennika wyodrębniła na łamach gazety letnią rubrykę, zatytułowaną Echa z Wód, w której pisano również o innych kurortach europejskich. Ta nikła obecność, z czasem zaś wręcz absencja kurortów dolnośląskich na łamach prasy zaboru rosyjskiego i austriackiego nie była dziełem przypadku. Szczególnie w drugiej połowie XIX stulecia, przede wszystkim po roku 1871, miała polityczne, a niekiedy i ekonomiczne uzasadnienie. Jak wskazuje Jarosław Kita, promocja kultury uzdrowiskowej na łamach trzech najbardziej opiniotwórczych w drugiej połowie XIX wieku pism warszawskich: Tygodnika Ilustrowanego, Wędrowca i Kłosów, rozwijała się bardzo intensywnie, lecz dotyczyła omal wyłącznie tzw. zdrojowisk krajowych 9. Oznaczało to uwzględnianie wyłącznie 9 J. Kita, Promocja kultury uzdrowiskowej na łamach prasy Królestwa Polskiego po 1864 r., [w:] Historia kultury uzdrowiskowej, pod red. B. Płonki-Syroki i A. Syroki, Kultura uzdrowiskowa w Europie, 90

5 Marian Ursel Prasa polska XIX wieku o uzdrowiskach dolnośląskich relacji i korespondencji z i na temat uzdrowisk polskich na ziemiach objętych zaborem rosyjskim i austriackim, wykluczając te znajdujące się na terenie zaboru pruskiego. Zapominano jakby powszechnie, że ziemie dolnośląskie tak obficie obdarzone przez naturę wodami mineralnymi były kiedyś w polskim, piastowskim władaniu 10. Zapomniano lub nie chciano pamiętać. Po roku 1871, kiedy to nasiliły się działania germanizacyjne inspirowane polityką Bismarcka, kwestia uzdrowisk szerzej ujmując śląskich stała się sprawą polityczną. Na terenie Kongresówki i Galicji zrodził się niekiedy niezbyt dobrze pojęty ruch obrony zdrojowisk krajowych. Zaczęto też mówić o sporach lekarzy z różnych zaborów, a nawet ich zmowie przeciwko niektórym konkurencyjnym uzdrowiskom. Dziennik Poznański z 1896 roku w numerze 158 informował np. za swym korespondentem, że do Szczawna codziennie przybywa teraz około 100 kuracjuszów[...] Polaków stosunkowo mało. [...] Na palcach policzyć można braci z Galicji i Królestwa, gdzie jak usłyszałem od pewnego warszawiaka agitacja przeciw wodom śląskim bardzo wielka. Agitacja rzecz jasna na korzyść kurortów krajowych, która zresztą była prowadzona już od przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIX wieku w myśl jakby zasady dobre, bo polskie ; mieli w niej walny udział polscy lekarze. W 1886 roku Krynica pismo poświęcone sprawom p o l s k i c h zdrojowisk [podkr. M.U.] formułowała w numerze 6 następujący apel: Nie jedźmy do niemieckich i pruskich badów, a szukajmy ulgi na nasze cierpienia w domu w naszych uzdrowiskach (s. 39). W rezultacie takich wezwań do bojkotu śląskie uzdrowiska zaczęły cierpieć w ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku na brak polskich kuracjuszy. Dziennik Poznański w numerze 156 z roku 1892 informował: To życie, które się niegdyś w Salzbrunnie ze wszystkich dzielnic koncentrowało, [...] należy już do wspomnień. Przeniosło się ono dziś do naszego ulubionego Zakopanego i do wód swojskich, gdzie również zdrowym powietrzem oddychać i więcej pokarmu duchowego znaleźć można. Wybór zatem kurortu miał określać postawę kuracjusza, być świadectwem jego polskości. Warto tu jednak przypomnieć słowa Józefa Rostafińskiego, który już w 1883 roku w 32-stronicowej broszurce rozważał ówczesny kuracyjny dylemat : jechać czy nie jechać w Tatry?. I ironicznie stwierdzał, że część kuracjuszy t. 2, Wrocław 2012, s. 156 i nn. Jak wskazuje badacz, choć bywały lata, kiedy nie pojawiały się obszerniejsze relacje i omówienia uzdrowisk krajowych, to jednak generalnie dominowała tendencja do ich promocji, pojawiały się wręcz całe cykle artykułów i korespondencji na ten temat. Np. wybitny polski balneolog M. Zieleniewski opublikował na łamach Tygodnika Ilustrowanego w latach 1871 (nry , 183, ) i 1872 (nry 226, 227, 229, 233, 235) omówienie dziewięciu najważniejszych jego zdaniem zakładów zdrojowo-kąpielowych w Galicji. Z kolei A. Pajewski w Wędrowcu z 1891 w nrach omówił najważniejsze nasze zdrojowiska i uzdrowiska, diagnozując zarazem, czem są i czemby być mogły. 10 Pamiętał o tym z kolei F. Chłapowski, który w Poznaniu w 1895 opublikował broszurkę pt. O zdrojowiskach i stacjach klimatycznych w Polsce, w której uwzględniał wszystkie leżące w obszarze dawnej Polski (s. 27), a zatem i na terenie Śląska. 91

6 Śląskie pogranicza kultur musi leczyć swe przypadłości wodami, ale [...] innych spotyka stokroć gorszy los wspierania własnymi niewygodami i znacznym wydatkiem krajowych miejsc kuracyjnych 11. Rok wcześniej głos w sprawie uzdrowisk śląskich i ich bojkotu przez medyków warszawskich zabrał słynny ówczesny balneolog prof. dr Henryk Łuczkiewicz, publikując bardzo rzetelny materiał w dwóch kolejnych numerach (49 i 50) Gazety Lekarskiej. Wskazywał, że otoczone są owe kurorty jakąś zmową milczenia i choć o krajowych pisze się często i dużo, to o śląskich milczy się od lat kilkunastu. Miał też świadomość, że podjęcie przez niego tematyki niemieckich badów może być uznane nie tylko za niepatriotyczne, ale i na dodatek kosmopolityczne. Wyjaśniał więc już na wstępie swego artykułu: Nie kieruje mną bynajmniej zamiłowanie cudzoziemczyzny [...]. Pobudką do napisania niniejszego artykułu jest po prostu szczera chęć przysłużenia się kolegom [lekarzom przyp. M.U.] i chorym przedstawieniem wiernego opisu źródeł najbliżej kraju naszego leżących, pod względem terapeutycznym nader potrzebnych, a w skutek swych niezaprzeczenie bardzo pożytecznych. Tym bardziej że wśród licznych wód znajdują się i takie, których w kraju naszym wcale nie posiadamy (s. 1013). Podkreślał zatem, że kieruje się wyłącznie dobrem pacjentów i względami leczniczymi, merytorycznymi. Wskazywał, że Szląsk pruski jest jedną z najpiękniejszych, najbardziej zaludnionych i przemysłowych prowincji królestwa pruskiego. Posiada przy tym kraina ta uwzględniając Górny i Dolny Śląsk 15 zakładów wodoleczniczych: Szczawno, upadający pod inwazją przemysłu Stary Zdrój, Jedlina, Sokołowsko, Cieplice, Świeradów, Kudowa, Duszniki, Długopole, Lądek, Mużaków, Pokój, Goczałkowice, Jastrzębie, Kokoszyce, rejestrując tym samym stan o 60 lat późniejszy względem pionierskiej publikacji Karola F. Moscha Wody mineralne szląskie i hrabstwa glackiego (Wrocław 1821), będącej niezwykle instruktywnym przewodnikiem i zarazem informatorem uzdrowiskowym 12, źródłem jakże cennych także dla nas dzisiaj informacji. A na dodatek Oprócz tych przez lekarzy uznanych i publiczności (chociaż często tylko miejscowej) znajomych jest jeszcze w szląskich górach mnóstwo źródeł mineralnych (w samym hrabstwie Glatz [Kłodzko M.U.] około 40 żelazistych, które głównie z powodów topograficznych nie zjednały sobie szerszego zastosowania [...] (s. 1013), takich jak np. Przerzeczyn. Łuczkiewicz nie ukrywał również, że opinie negatywne są stronnicze i bezzasadne. Polscy goście na ogół mieli dobre warunki mieszkaniowe i zapewnione najróżniejsze atrakcje, w odróżnieniu od Polaków odwiedzających krajowe uzdrowiska. Częstokroć np. podróżować musieli z całym dobytkiem albo z obawy przed szalejącymi wtedy chorobami (także gruźlicą i cholerą), albo z uwagi na bardzo ubogą, wręcz prymitywną infrastrukturę dopiero rozwijających się uzdrowisk. Jedynym 11 Por. J. Rostafiński, Jechać czy nie jechać w Tatry?, Kraków 1883, s Nb. interesujące byłoby zestawienie śląskich publikacji Łuczkiewicza z pracą Moscha celem ich porównania oraz ustalenia zmian, jakie zaszły w owych uzdrowiskach, ich infrastrukturze, a także metodach leczniczych. 92

7 Marian Ursel Prasa polska XIX wieku o uzdrowiskach dolnośląskich mankamentem pisał balneolog znający szląskie wody z autopsji jest fatalna kuchnia, co jest jednak charakterystyczne dla całych Prus. Tę wygodę i dbałość śląskich uzdrowisk o kuracjuszy podkreślają i potwierdzają zgodnie w zasadniczej większości polskie relacje pamiętnikarskie oraz epistolografia. Warto tu zauważyć jeszcze aspekt ekonomiczny niezdrową konkurencję opartą na zmowie. Sugeruje to apel anonimowego korespondenta, który w Dzienniku Poznańskim z 21 sierpnia 1875 roku wyraźnie pisał, że ma stronienie Poznańczyków od Krynicy być w pewnym związku z nieporozumieniem lekarzy poznańskich z dyrekcją zakładu krynickiego (s. 2), które miał nadzieję zostanie z korzyścią dla pacjentów i lekarzy pozytywnie rozwiązane. Na marginesie wypada też stwierdzić, że prasa wielkopolska, głównie Dziennik Poznański, ale także Kurier Poznański, a wcześniej w latach czterdziestych XIX wieku Przyjaciel Ludu, konsekwentnie pomieszczała opisy i korespondencje ze zdrojowisk krajowych, utrzymane najczęściej w pozytywnym, obiektywnym tonie, kierując się przede wszystkim dobrem kuracjuszy. Większość owoczesnych zdrojowisk na pruskim Śląsku funkcjonowała pod niemieckimi nazwami. W celu ułatwienia lektury podajemy je, o ile istnieją, przy nazwach polskich uporządkowanych w kolejności alfabetycznej. I tak, do najbardziej znanych w XIX wieku należały: 1. Bukowina Festenberg, 2. Cieplice-Zdrój, czyli Warmbrunn, 3. Długopole Langenau, 4. Duszniki Reinerz, 5. Jedlina-Zdrój Charlottenbrunn, 6. Kudowa Cudoba, 7. Lądek Landek, 8. Polanica-Zdrój Alt-Heide, 9. Sokołowsko Görbersdorf, 10. Stary Zdrój Altwasser, 11. Szczawno Salzbrunn, 12. Świeradów Flisenberg. Wśród tych dolnośląskich były zarówno te najstarsze i szczególnie modne od lat wśród Polaków, jak i mało znane czy nowo odkrywane i zakładane, np. Bukowina położona 7 mil od Wrocławia, a 3 mile od Oleśnicy 13, Görbersdorf i założony tam zakład leczniczy przez doktora Hermanna Brehmera w 1855 roku czy Polanica, najmłodsza z tych miejscowości, rozwijająca się dopiero od końca lat siedemdziesiątych XIX wieku. Można przy tej okazji zauważyć, że jednym z czynników rzutujących na frekwencję uzdrowisk dolnośląskich na łamach prasy polskiej mógłby być czas ich funkcjonowania, choć w świetle tego, co powiedziano wyżej, nie była to na pewno determinanta decydująca. Używając żartobliwego określenia korespondenta Przyjaciela Ludu, który w 1845 roku odwiedziny w kurortach nazywał dowcipnie modnym koczowaniem zamożniejszych klas ludu, można na podstawie ówczesnej prasy polskiej wskazać najważniejsze takie koczowiska na terenie Dolnego Śląska. Posługując się jako miernikiem częstotliwością pojawiania się w korespondencjach i relacjach, można wymienić pięć kurortów najchętniej przez Polaków odwiedzanych. I tak bezwzględnie pierwsze miejsce przypada tutaj Szczawnu-Zdrojowi (20 korespondencji), następne w kolejności są: Duszniki (16), Kudowa, Lądek oraz Görbersdorf (po 8 razy). 13 Głosił tak inserat reklamowy w nrze 129 Dziennika Poznańskiego na s. 5 niedzielnego wydania z 8 czerwca

8 Śląskie pogranicza kultur Nie dziwi pierwsze miejsce Szczawna Zdroju, owego Salzbrunn, o którym żartobliwie pisał cytowany już Ludwik Niemojewski na łamach Gazety Warszawskiej z 1857 roku, że miejsce to więcej jak inne zagraniczne wody obejmuje żywiołu polskiego. Uzdrowisko to, prasowo odkryte w 1828 roku przez Kuriera Warszawskiego, było w pierwszej połowie XIX wieku miejscem szczególnie chętnie nawiedzanym przez Polaków ze wszystkich zaborów, tak dla jego skuteczności leczniczej, jak i taniości oraz bliskości kraju. Dobra passa trwała jeszcze dłużej, bo przez kolejne 30 lat, gdzieś do początków lat osiemdziesiątych. Jednak pojawiać się zaczęły coraz silniej negatywne skutki uprzemysłowienia. Szerzyła się też agitacja za uzdrowiskami krajowymi, a lekarze z Królestwa jak donosił korespondent Dziennika Poznańskiego w numerze 183 z 1882 roku informowali swych pacjentów o zgubnych skutkach kuracji w Salzbrunn. Jako groźne memento towarzyszył ich słowom widok pobliskiego Starego Zdroju, błyskawicznie pożeranego i degradowanego przez przemysłowego polipa 14. Na dodatek nasilały się antypolskie restrykcje, które skutecznie odstręczały wielu Polaków od wizyt w dolnośląskich uzdrowiskach, zwłaszcza tych z zaboru rosyjskiego i austriackiego. O Szczawnie zaś od połowy lat siedemdziesiątych XIX wieku pisze już wyłącznie Dziennik Poznański (7). Duszniki po raz pierwszy pojawiły się w prasie polskiej w 1820 roku, na łamach II tomu Wandy. Tygodnika polskiego płci pięknej i literaturze poświęconego. I był to nie tylko debiut tego uzdrowiska, ale i debiut kurortów dolnośląskich na łamach czasopiśmiennictwa polskiego w XIX wieku. Na pewno oprócz niezaprzeczalnych walorów leczniczych czynnikiem katalizującym sławę uzdrowiska był pobyt tam na kuracji Fryderyka Chopina 15, o czym donosił Kurier Warszawski w numerze 199 z 1826 roku. Nie bez znaczenia było i to, że młody artysta dał w tym uzdrowisku dwa koncerty filantropijne na rzecz osieroconych wtedy dzieci 16. Żywsze zainteresowanie kurortem odzwierciedlone korespondencjami zauważalne jest od drugiej połowy lat siedemdziesiątych XIX wieku. W latach czasopisma polskie co ważne ze wszystkich trzech zaborów zamieszczą łącznie 14 O degradacji uzdrowisk w XIX wieku, m.in. przez rozwijający się przemysł, piszę w: O uzdrowisk dziewiętnastowiecznych umieraniu i próbach ich ratowania. Glosa, [w:] Romantyzm literatura, kultura, obyczaj, folklor, studia pod red. M. Joncy i M. Łoboz, Wrocław 2009, s Nb., jak później pisał Henryk Łuczkiewicz, Duszniki z racji ostrego powietrza nie nadawały się do leczenia chorób płucnych. 16 W 1826 z zalecenia warszawskich lekarzy przebywający tam Chopin miał dać dwa koncert na wieść o dzieciach osieroconych przez kurującego się na suchoty ojca. Dzisiaj wiemy, że był to nie kuracjusz, ale mieszkaniec uzdrowiska, sukiennik czeski Józef Schoor, który osierocił czwórkę dzieci. Wszystko to obrosło legendą, którą w podstawowym kształcie (sieroty i dobroczynność młodego artysty) zaczął jeszcze za bytności młodego geniusza muzycznego w kurorcie upowszechniać Kurier Warszawski ; por. R. Kincel, Z polskich tradycji dusznickiego zdroju, Kłodzko 1975, s Można dodać, że istniała bardziej romantyzowana wersja owej legendy, która głosiła, iż dzieci zostały osierocone przez matkę; pisał o tym w 1896 w 30 nrze Tygodnika Ilustrowanego korespondent podpisujący się pseudonimem Quis. 94

9 Marian Ursel Prasa polska XIX wieku o uzdrowiskach dolnośląskich 11 relacji z Dusznik. Kudowa, obecna w literaturze polskiej od 1849 roku dzięki opowieści Julii Molińskiej-Woykowskiej pt. Z Kudowy, na łamach prasy polskiej pojawiła się w almanachu Wieniec z 1853 roku w obszernym opisie wytrawnego znawcy problemów balneologicznych dra Fryderyka Skobla. I choć od lat gościła Polaków, to jednak nie zyskała praktycznie szerszego rozgłosu w ówczesnej polskiej prasie pozaborowej. Z jednym wyjątkiem. W ostatnim dwudziestoleciu XIX wieku kilkakrotnie pojawiły się na łamach Dziennika Poznańskiego (5) oraz Kuriera Poznańskiego (1) korespondencje z owego kurortu. Oznacza to praktycznie, że była Kudowa kurortem znanym przede wszystkim Wielkopolanom i przez nich głównie odwiedzanym. Prasa polska ani w zaborze rosyjskim, ani w zaborze austriackim nie informowała na swych łamach o Kudowie, jej profilu leczniczym, życiu kulturalno-towarzyskim czy bytności polskich kuracjuszy. Podobnie też było z kolejnym uzdrowiskiem Lądkiem. Landek jak wówczas pisano swoisty patent na uzdrawiającą moc swych wód otrzymał dzięki uzdrowieniu króla pruskiego, Filozofa z Sanssouci, który po pobycie tam od 5 do 24 sierpnia 1765 roku odzyskał władzę w nogach i siły witalne w takim stopniu, że ku zdumieniu swego dworu raczył własną osobą wchodzić na otaczające kurort góry. Od tego czasu Lądek zyskał status monarszego zdrojowiska, w którym pojawiały się coraz liczniej berlińskie elity urzędnicze. W ten sposób stał się obok kameralnych chętnie odwiedzanych przez m.in. artystów i inteligencję Cieplic, czyli ówczesnego Warmbrunn, najbardziej znanym i nowoczesnym uzdrowiskiem śląskim. Rządowy charakter Lądka utrwaliła wizyta króla Fryderyka Wilhelma III i cara Aleksandra I, którzy w 1813 roku spotkali się tam m.in. po to, aby przygotowywać i ustalać nowy, ponapoleoński ład polityczno-społeczny w ramach restauracji starego porządku na Starym Kontynencie (nb. specyficznym początkiem nowego-starego ładu był wydany rok później z woli króla zakaz wspólnych kąpieli kobiet i mężczyzn). Wojny śląskie oraz napoleońskie czyniły okresowo z obu zdrojowisk także uzdrowiska wojskowe, kurujące żołnierzy wszystkich walczących armii, i to nie tylko w okresach zawieszenia broni. Lądek, obecny w polskiej literaturze pięknej, a także pamiętnikarstwie i epistolografii, zaistniał wyraźnie w prasie polskiej tak samo jak to miało miejsce z Kudową dopiero w ostatnim dwudziestoleciu XIX wieku, i to wyłącznie omal na łamach Dziennika Poznańskiego (6). W związku z tym nasuwa się wniosek, że i Kudowa, i Lądek uzyskały w drugiej połowie XIX wieku status pruskich krajowych uzdrowisk, zamykających się przed Polakami, a nawet wrogich Polakom z zaboru austriackiego czy szczególnie z rosyjskiego 17. W ramach rewanżu w obu zaborach objęte zostały medialnym milczeniem. 17 W Dzienniku Poznańskim, w nrze 161 z 1886 roku, w korespondencji sygnowanej (R.), można było przeczytać, że w stosunku do roku poprzedniego w Lądku było co najmniej o 1000 kuracjuszy mniej: Nieobecnością swoją podpadło każdemu Królestwo Polskie zwłaszcza, które wbrew dotychczasowemu zwyczajowi literalnie nie przysłało ani jednego Polaka do landeckich kąpieli [...]. Powód był 95

10 Śląskie pogranicza kultur Warto też zauważyć i skomentować fenomen Görbersdorf, kurortu powołanego do życia w 1855 roku, o którym pisała prasa polska wszystkich trzech zaborów, ze szczególnym jednak udziałem tej z rosyjskiego. Decydować o tym zdawał się właśnie fenomen leczniczy tego zdrojowiska, jego eksperymentalny charakter i zaskakująca skuteczność w leczeniu chorób płuc, szczególnie gruźlicy, dzięki zastosowaniu nowatorskiej metody fizykalno-dietetycznej, stosowanej przez dra Hermanna Brehmera. Powszechny w Europie lęk przed gruźlicą skutecznie zachęcał do bacznego obserwowania wszelkich postępów medycyny w walce z tą chorobą. Rozrastająca się sława uzdrowiska katalizowała nadzieję chorych na życie 18. Wiedza o nim swobodnie przekraczała zaborcze kordony, znikały animozje polityczne czy ekonomiczne. Rozsławiali uzdrowisko wyleczeni pacjenci, ale i lekarze przybywający z różnych stron, by zapoznać się z metodami leczniczymi Brehmera (nb. jednym z jego pacjentów był Alfred Sokołowski, późniejszy współpracownik). Kurort znajdował się w centrum zainteresowania medycznego, publicznego, medialnego. Na jego wzór i podobieństwo starano się w Europie tworzyć kolejne, w których suchotnicy znaleźliby szansę na wyleczenie. Tak jak to będzie potem np. z Zakopanem czy szwajcarskim Davos. Natomiast z pewnością dziwić może dalekie miejsce Cieplic, które swą dawniejszą świetność miały już w latach osiemdziesiątych XIX wieku jakby za sobą. Choć wydaje się, że głównie zmieniła się dla Polaków ich atrakcyjność. I byłby to szerszy proces już sygnalizowany odwracania się od śląskich, pruskich uzdrowisk. Jak wskazywał w 1879 roku na łamach 145 numeru Wieku Teodor Jeske- -Choiński, Goście kąpielowi wiodą tu ciche, spokojne życie. Są tu same rozbitki pod względem moralnym lub fizycznym: chorzy na nerwy, zreumatyzowani, kaleki; takim gościom nie bardzo chce się zabaw, a zwłaszcza tańców [...]. Widać tu najwięcej starców i staruszek; połowę z nich wożą na krzesłach na kółkach. Cieplice z modnej uzdrowiskowej miejscowości, tłumnie odwiedzanej corocznie przez kilka tysięcy kuracjuszy, przemieniły się w sanatorium dla geriatryków. Odszedł w przeszłość młody Warmbrunn, o którym kiedyś z zauroczeniem pisała Anna Nakwaska ( Pielgrzym 1845, t. 1). Starość wyparła z biegiem lat młodość. W 1883 roku, w numerze 35 Wędrowca, korespondent o inicjałach A.Ł. pisał nawet: Warmbrunn mało jest uczęszczanym miejscem. Niejeden może nie wiedzieć, gdzie się znajduje: otóż jest ono na Śląsku, blisko granicy czeskiej, pięć godzin jazdy od Wrocławia. Cieplice, chociaż dalej się rozwijały, czekały na ponowne odkrycie. oczywisty, donosił autor relacji: rozporządzenie władz pruskich, wydalające obcych poddanych spod berła pruskiego, nawet tych szukających u szląskich wód poratowania zdrowia, spowodowało, że Polacy spod zaboru rosyjskiego w obawie banicji nie mieli odwagi przyjechać do kurortów pruskich. I nie pomogly tu nic starania władz miejskich, które w trosce o własne dochody wydały stosowne mitygujące oświadczenie. Nb. często wcześniej w doniesieniach prasowych pojawiało się nieco żartobliwie zabarwione stwierdzenie, że poszczególne zabory przysyłały do konkretnych dolnośląskich badów swe kontyngenty, teraz z Kongresówki żaden kontyngent kuracjuszy nie dotarł. 18 Nb. także słynny doktor Tytus Chałubiński szukał tu ratunku niestety bezskutecznie dla swego chorego syna, którego przywiózł do Görbersdorf z leczenia we Włoszech. 96

11 Marian Ursel Prasa polska XIX wieku o uzdrowiskach dolnośląskich Warto zastanowić się nieco nad tym, skąd w polskich dziewiętnastowiecznych czasopismach brały się teksty na temat uzdrowisk dolnośląskich, czyjego były autorstwa. Otóż nawiązywanie kontaktu przez czytelników z czasopismami stanowiło zjawisko w XIX wieku powszechne, a z biegiem lat stawało się wręcz normą. Było standardem w komunikacji społecznej obowiązującym w czasopiśmiennictwie zarówno dla dzieci i młodzieży, jak i dla dorosłych. W pismach dla dorosłych pojawiały się korespondencje czytelników, wyrażające ich opinie w najróżniejszych sprawach. Z czasem, wraz z rozwojem techniki, redakcje drukowały już nie tylko korespondencje, ale i wiadomości nadsyłane telegraficznie, dzięki czemu m.in. ubiec mogły inne, konkurencyjne czasopisma 19. Korespondencje i relacje prasy polskiej w XIX wieku na temat uzdrowisk dolnośląskich można podzielić na dwie zasadnicze grupy, przyjmując jako kryterium rozróżnienia jeśli wolno tak powiedzieć spontaniczność przekazu. Wyraźnie wyodrębniają się spontaniczne relacje kuracjuszy i gości spośród tych bardzo profesjonalnych, sygnowanych często przez utytułowanych lekarzy czy badaczy i sprawiające niekiedy wrażenie, że zostały zamówione w celach medyczno-reklamowych (o tym marketingowo-reklamowym aspekcie istnienia szląskich wód na łamach ówczesnej prasy polskiej będzie mowa nieco dalej). Mechanizm powstawania wielu spontanicznych relacji czy korespondencji objaśnić można, przywołując kilka charakterystycznych głosów z epoki. I tak np. na łamach Dziennika Poznańskiego z 1877 roku w numerze 166 z 19 lipca relacja zaczyna się następująco: Ponieważ nigdy dotąd nie czytałem żadnej korespondencji ze zdrojowiska Reinerz, mimo że wody te są dosyć przez Polaków uczęszczane, sądzę przeto, że nie od rzeczy będzie choć parę słów stąd do was napisać (s. 3). Arcypodobny do niej początek korespondencji z Kudowy, przesłanej przez kuracjusza w 1880 roku na ręce Szanownego Pana Redaktora, by choć niewprawnym piórem tych kilka słów skreślonych na temat uzdrowiska zamieścił w swoim Dzienniku Poznańskim (nr 163). Inny czytelnik piszący z Dusznik powołując się na swą trzydziestoletnią znajomość kurortu, konstatował: niemałe znalazłem tu zmiany ( Dziennik Poznański nr 145) i opisywał jego wygląd Anno Domini Kuracjusz skrywający się za kryptonimem Quis w relacji dla Tygodnika Ilustrowanego (1896, nr 30) zaznaczał: Minionego lata byłem w Reinerz w Śląsku mimochodem. I dalej opisywał swe wrażenia związane z odkryciem tablicy pamiątkowej w Dusznikach, poświęconej pamięci pobytu tam Chopina i jego charytatywnych koncertów. Apelował także, by uczcić podobnie pobyt Mickiewicza w Karlsbadzie przed siedemdziesięciu laty. Generalnie więc korespondencje inspirowane były chęcią podzielenia się swymi wrażeniami z pobytu w badach. Ale był 19 Np. relacje o śmierci czy uroczystościach żałobno-pogrzebowych, związanych ze znanym postaciami. Szerzej na ten temat piszę w: Śmierć Fredry w świetle ówczesnej polskiej prasy krajowej, [w:] Media w regionach, regiony w mediach, pod red. M. Ursela i A. Woźnego, Jelenia Góra

12 Śląskie pogranicza kultur też innych mechanizm powstawania owych relacji. Ich autorami byli najczęściej utytułowani lekarze, często balneolodzy, którzy przedstawiali medyczne opisy kurortów, ich profile lecznicze, zalety, ale i wady stosowanych tam terapii. Tak jak to było m.in. w relacjach Fryderyka Skobla 20 czy przywoływanego już Henryka Łuczkiewicza, wpisujących się w tradycję i poetykę istniejącą już w pierwszej połowie XIX wieku 21. Pewną odmianą tego naukowego opisu zdrojowisk może być obszerna relacja z Cieplic autorstwa Wincentego Pola dla ossolińskiego periodyku 22 napisana z tak modnej wtedy podróży naukowej. Czy i na ile korespondencje ze zdrojowisk spełniały swą rolę, podpowiedzieć może głos czytelnika-kuracjusza. Anonimowy korespondent Dziennika Poznańskiego z 1875 roku, kończąc swą relację w numerze 191 z pobytu (nie ma tu znaczenia, że są to galicyjskie kurorty) w Szczawnicy i Krynicy, wyraża opinię z tego, czego oczekiwałby od prasy zdrojowej, a więc tej powstającej w kurortach i w całości o nich traktującej. Na marginesie lektury wydawanego przez Michała Zieleniewskiego tygodnika Krynica. Pismo poświęcone sprawom polskich zdrojowisk pisał: Szkoda, że pismo to zanadto odpowiada swemu tytułowi wolałbym znaleźć w nim, obok krynickich, wiadomości bieżące o wszystkich krajowych zdrojowiskach, jak to w nagłówku obiecuje. Zamiast szerokich rozpraw z historii balneologii wolałbym krótsze notatki np. codzienne meteorologiczne obserwacje z główniejszych krajowych zdrojowisk, dalej korespondencyjki i wyciągi list gości ze Szczawnicy, Iwonicza, Ciechocinka, a choćby i wód zagranicznych, o ile Polaków i życia polskiego kąpielowego dotyczą (s. 2). Wolno przypuszczać, że czytelnik ów wyrażał poglądy większości ówczesnych polskich kuracjuszy, którzy w czasie kanikuły pragnęli otrzymywać aktualności, ciekawostki i ploteczki z kurortowego życia towarzyskiego, ujęte w formę prasowych korespondencyjek 23. Może na wzór niemieckich pisemek zdrojowych o relaksowym charakterze, jak np. w Cieplicach tygodnik Der Bote aus dem Riesengebirge ( Posłaniec z Karkonoszy ), w Lądku w latach plotkarski dwutygodnik Bade-Conversations-Blatt ( Gazeta Kąpielowo-Towarzyska ) czy rodzima Ondyna Druskiennickich Źródeł, ukazująca się w sezonie kąpielowym w latach Inny typ stanowią, pozbawione z reguły charakterystycznej spontaniczności, fabularności i plotkarskości, piarowskie korespondencje, eksponujące zalety bądź poszczególnych zdrojowisk, bądź lekarzy, mające wybitnie reklamowy 20 Por. relację z Kudowy na łamach Wieńca, t. 1, Warszawa Przykładem tego są opisy uzdrowisk w Przyjacielu Ludu (np. Krynica 1839, nr 7; Wieliczka 1839, nr 49; Iwonicz 1840, nr 5; Ciechocinek 1841, nr 11 12). 22 Biblioteka Naukowego Zakładu im. Ossolińskich 1848, z. 1 i Wątki kuracyjno-medyczne i towarzysko-kulturalne w ich najróżniejszych aspektach pojawiające się w relacjach i prasie XIX wieku piszącej na temat uzdrowisk dolnośląskich omawiałem w pracach, które przywołałem w przypisie 1. 98

13 Marian Ursel Prasa polska XIX wieku o uzdrowiskach dolnośląskich charakter i wydźwięk. Np. anonimowy korespondent Dziennika Poznańskiego pisze w charakterystyczny sposób z Langenau, czyli Długopola, w 124 numerze z 1896 roku: Sezon kąpielowy nastręcza mi sposobność przypomnienia szanownej publiczności, szukającej zdrowia w wodach, o uroczym zakątku w górach kłodzkich [...]. Następnie zaś następuje laurkowy, folderowy opis uzdrowiska, które posiada wszystkie warunki, aby uczynić pobyt kuracjuszom nadzwyczaj pożytecznym i przyjemnym. Składają się zaś na to nie tylko znakomite warunki naturalne, ale i starania czynione przez zarząd kąpieliska o wszelkie przyjemności kuracjuszy, takie jak np. muzyka doborowa, a usłużny i sympatyczny gospodarz w Kurhauzie poleca higieniczną i doborową kuchnię. Z kolei pomieszkania w willach blisko promenady położone są zdrowe i nadzwyczaj miłe, a gospodarze usłużni i grzeczni, starają się usilnie o wygody gości. Omal raj na ziemi, bo i komunikacja z kurortem bardzo łatwa i tania, pociąg z Wrocławia jedzie tylko trzy godziny, na miejscu praktykuje polski lekarz, dr Wojciech Grabiowski, który umiał [...] pozyskać zaufanie i sympatię wszystkich. Kurort staje się w tej relacji swoistym by użyć współczesnego terminu marketingowego produktem lokowanym, lokowanym z nadzwyczajną siłą i staraniem. Istotnym czynnikiem upowszechniającym szczególnie w okresie letnim, kąpielowym wiedzę i sławę uzdrowisk dolnośląskich były zaskakująco liczne w owoczesnej prasie inseraty reklamowe na temat samych badów i zakładów wodoleczniczych, ich standardów leczniczych, praktykujących lekarzy czy dystrybucji wód zdrojowych. I była to już czystej wody działalność reklamowa, niekryjąca swych zamiarów, tak jak ta przed chwilą wspomniana. Prasa polska z Kongresówki, począwszy od połowy lat sześćdziesiątych XIX wieku, nie zamieszczała inseratów jak wskazuje Jarosław Kita 24 na temat leżących na Dolnym Śląsku kurortów. Zarządy i właściciele jakby zupełnie stracili wiarę w sens poczynań reklamowych na ich łamach. Z kolei w druku takich anonsów i druków reklamowych celowały od momentu swego powstania takie czasopisma, jak Dziennik Poznański (1859) i Kurier Poznański (1872), z oczywistą przewagą tego pierwszego. Oto garść przykładów w porządku zasygnalizowanym już wyżej. Regularnie pojawiały się reklamy uzdrowisk dolnośląskich i znajdujących się tam zakładów leczniczych. Informowały ogłoszenia, że np. Zakład leczniczy i hydropatyczny [sic!] Thalheim u wód Landek na Szląsku poleca, w hrabstwie Kłockiem [sic!] swe usługi. Pod spodem zaś widniał podpis: Dr. med. E. Gergnes, dyrektor lekarski ( Dziennik Poznański 1885, nr 177 z 6 sierpnia ). Z kolei Dr. Warschauer wielokrotnie w Dzienniku Poznańskim przypominał swój Zakład wodo-leczniczy i solanki w Inowrocławiu, zapewniając, że przy wysokiej jakości usług medycznych są tam ceny mierne. Jeśli zaś mowa o reklamach praktykujących lekarzy, to bezsprzecznie na czoło wysuwał się doktor Aleksander Ostrowicz: 24 J. Kita, op. cit., s. 163 i nn. 99

14 Śląskie pogranicza kultur lekarz zdrojowy i kąpielowy w Landek przyjmuje chorych od 3 5 po południu w Willi Ostrowicz (np. Dziennik Poznański 1883, nr 121 z 1 czerwca; Kurier Poznański 1883, nr 119 z 29 maja). Zamieszczane były co ważne nie tylko inseraty na temat uzdrowisk dolnośląskich, ale i polskich krajowych, np. Truskawca ( Dziennik Poznański 1883, nr 119 z 29 maja), Iwonicza ( Dziennik Poznański 1885, nr 125 z 4 czerwca), Szczawnicy i Zakopanego ( Dziennik Poznański 1900, nr 121 z 10 czerwca). W czasie sezonu gościły obok siebie ogłoszenia o pruskich, krajowych uzdrowiskach, np. w przywoływanym przed chwilą numerze pojawiło się łącznie sześć reklam. W przypadkowo przez mnie wybranym lipcu 1896 roku w Dzienniku Poznańskim reklamowały się Wody Bukowinie w numerach: 149, 152, 158, 160, 164, 166, 170, 173, a więc 8 razy; Miejsca kuracyjne Salzbrunn (numer 156) jeden raz, Görbersdorf i zakład dra Brehmera jeden raz, uzdrowisko Langenau, czyli Długopole (148) jeden raz. To wcale sporo jak na 26 numerów jednego dziennika. Nb. kwestia reklam prasowych wymagałaby odrębnych badań. Reasumując, przyjdzie powiedzieć, że uzdrowiska dolnośląskie gościły w XIX wieku na łamach prasy polskiej wszystkich trzech zaborów, chociaż w stopniu i zakresie znacznie mniejszym niż polscy kuracjusze. Jest to jak wskazywałem frekwencja specyficzna i odzwierciedlająca ówczesne ewoluujące okoliczności oraz aspekty tak lecznicze, jak kulturowe czy społeczno-polityczne, a nawet patriotyczne. Uzdrowiska także dolnośląskie były w owym czasie nie tylko miejscami, w których leczono chorych czy zapewniano profilaktykę przybywającym zarówno dla zdrowia, jak i dla przyjemności kuracjuszom. W przypadku Polaków dodatkowo kurorty u szląskich wód, położone blisko ziem zaboru rosyjskiego i austriackiego, były miejscami okresowych spotkań, umożliwiały w miarę swobodne kontaktowanie się i rozwój polskiego życia kulturalno-towarzyskiego. Praktycznie do połowy lat siedemdziesiątych XIX wieku tętniły pełnią życia i kultury polskiej. To dopiero germanizacyjne zapędy władz pruskich i nasilające się antypolskie restrykcje sprawiły, że radykalnie zmniejszała się w nich liczba polskich kuracjuszy z zaboru rosyjskiego i austriackiego. Doprowadziły one również do tego przy nasilającej się akcji popierania krajowych zdrojowisk że prasa polska w Kongresówce oraz w Galicji programowo omal milczała na temat śląskich badów; odwrotnie niż to miało miejsce w przypadku czasopism poznańskich, które pisały i reklamowały często także polskie uzdrowiska krajowe. To jedynie prasa polska w zaborze pruskim głównie Dziennik Poznański pomieszczała korespondencje, relacje, a także materiały reklamowe na ich temat, dokumentując w ten sposób również życie kulturalne polskich kuracjuszy, rozwijające się jakby na przekór rozplenionemu hakatyzmowi i równocześnie często ze wsparciem władz lokalnych i zarządów uzdrowisk, a także samych Niemców, wielokrotnie wykazujących na najróżniej- 100

15 Marian Ursel Prasa polska XIX wieku o uzdrowiskach dolnośląskich sze sposoby swe sympatie dla Polaków i sprawy polskiej 25. Istotne jest także to, że na podstawie relacji prasowych można wyznaczyć główne ośrodki kuracyjnego koczowania Polaków, a także zmiany upodobań w tym zakresie, aż po tendencję do powrotu do uzdrowisk krajowych. Relacje i korespondencje prasowe są bezcennym, bardzo bogatym źródłem informacji na temat tak ówczesnego życia kuracyjno-towarzyskiego, jak i kulturalno-rozrywkowego, z natury uzdrowisk dolnośląskich również wielokulturowego. Ilustrują i dokumentują owe teksty specyfikę upowszechniającej się ponad kordonami zaborczymi oraz granicami charakterystycznej kultury i obyczajowości uzdrowiskowej. Wydobywają i określają status kulturowo-społeczny owoczesnych kurortów, a także właściwe im standardy i normy, łącznie z tymi odnoszącymi się do sfery duchowej. Prasa polska ze wszystkich zaborów, choć w przypadku rosyjskiego tylko gdzieś do połowy lat pięćdziesiątych XIX wieku, ukazuje również marketingowe i reklamowe oblicze dolnośląskich kurortów, głównie w formie inseratów zamieszczanych na ich łamach przez władze lokalne, zarządy czy właścicieli uzdrowisk, ordynujących tam lekarzy czy wreszcie aptekarzy i kupców handlujących wodami ze zdrojowisk Kwestia ówczesnych relacji polsko-niemieckich w wymiarze uzdrowiskowej codzienności i praktyki jest przedmiotem moich uwag w przygotowywanej rozprawie Niemcy i Polacy u szląskich wód w XIX wieku. 26 Ta komercyjna działalność i forma propagowania uzdrowisk dolnośląskich na łamach prasy polskiej trzech zaborów była wcześniejsza niż korespondencje i relacje na ich temat. 101

Wstęp do inwentarza. zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA

Wstęp do inwentarza. zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA ARCHIWUM OŚRODKA KARTA 02-536 Warszawa ul. Narbutta 29 Wstęp do inwentarza zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA 1884; 1887; 1889-1891; 1893-1896; 1898-1899; 1903-1904; 1906-1907; 1909-1910;

Bardziej szczegółowo

Wstęp do inwentarza. zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA

Wstęp do inwentarza. zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA ARCHIWUM OŚRODKA KARTA 02-536 Warszawa ul. Narbutta 29 Wstęp do inwentarza zespołu/ zbioru: KOLEKCJA OSOBISTA HENRYKA EBERSA 1884, 1887, 1889-1891, 1893-1896, 1898-1899, 1903-1904, 1906-1907, 1909-1910,

Bardziej szczegółowo

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny KLUCZ ODPOWIEDZI K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny Zadanie 1. max. 7 p. Wiosna Ludów na ziemiach polskich Zaznacz w tabeli (wpisując w odpowiednią rubrykę literę ), czy poniższe

Bardziej szczegółowo

Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia

Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia Internetowy Projekt Zbieramy Wspomnienia WSPOMNIENIA Z LAT 70 NA PODSTAWIE KRONIK SZKOLNYCH. W ramach Internetowego Projektu Zbieramy Wspomnienia pomiędzy końcem jednych, a początkiem drugich zajęć wybrałam

Bardziej szczegółowo

Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska

Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska Terytorium współczesnej Ukrainy zamieszkały przez liczne grupy nieukraińców Radziecki spadek - to spadek niepodległej Ukrainy i niepodległej Polski Ludność polska

Bardziej szczegółowo

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Szkoła pisania - rozprawka 1. W poniższej rozprawce wskaż wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Na bogactwo świata składają się między innymi dziedzictwo kulturowe

Bardziej szczegółowo

Wykorzystywane formy prasy cyfrowej

Wykorzystywane formy prasy cyfrowej Wykorzystywane formy prasy cyfrowej Czytam prasę Czytelnictwo prasy w wersji cyfrowej w ciągu ostatniego miesiąca =

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

Antoni Guzik. Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży

Antoni Guzik. Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży Antoni Guzik Antoni Guzik Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży Docent Antoni Guzik urodził się 7 kwietnia 1925 r. w Izydorówce, w dawnym województwie stanisławowskim. Szkołę

Bardziej szczegółowo

Raport statystyczny SCENA POLITYCZNA

Raport statystyczny SCENA POLITYCZNA Raport statystyczny SCENA POLITYCZNA październik 2014 Spis treści Wstęp... 3 Komentarz... 4 Rozdział I - Podsumowanie... 6 Rozdział II - Partie polityczne... 9 Rozdział III - Liderzy partii politycznych...

Bardziej szczegółowo

Ranking cytowań i informacji

Ranking cytowań i informacji Ranking cytowań i informacji marzec 0 Ranking cytowań W marcu liderem zestawienia w grupie dzienników ogólnopolskich została Gazeta Wyborcza (0). Wśród wielu publikacji dziennika cytowano między innymi

Bardziej szczegółowo

Życie kulturalne w uzdrowiskach dolnośląskich w XIX wieku

Życie kulturalne w uzdrowiskach dolnośląskich w XIX wieku Marian Ursel Życie kulturalne w uzdrowiskach dolnośląskich w XIX wieku (w świetle polskich wspomnień i relacji prasowych) Dziewiętnasty wiek katalizował wręcz eksplozywny rozkwit medycyny naturalnej, szczególnie

Bardziej szczegółowo

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI CELE PROJEKTU: przybliżenie uczniom sylwetki Janusza Korczaka, zapoznanie z jego nowatorskimi poglądami na wychowanie dzieci; uświadomienie dzieciom posiadania

Bardziej szczegółowo

LITERATURA tematu Temat

LITERATURA tematu Temat Nr tematu LITERATURA Temat 1 Literackie dialogi z Bogiem. Omów temat na podstawie analizy wybranych 2 Funkcjonowanie stereotypów w społeczeństwie polskim. Omów temat, analizując wybrane utwory literackie

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

Najbardziej opiniotwórcze polskie media dekady: 2004-2013

Najbardziej opiniotwórcze polskie media dekady: 2004-2013 Najbardziej opiniotwórcze polskie media dekady: 2004-2013 Analiza częstotliwości cytowania poszczególnych mediów przez inne media na podstawie przekazów prasowych, telewizyjnych i radiowych z okresu od

Bardziej szczegółowo

Raport medialny SCENA POLITYCZNA

Raport medialny SCENA POLITYCZNA Raport medialny SCENA POLITYCZNA marzec 2014 Spis treści Wstęp... 3 Komentarz... 4 Rozdział I - Podsumowanie... 6 Rozdział II - Partie polityczne... 10 Rozdział III - Liderzy partii politycznych... 13

Bardziej szczegółowo

social relations agency

social relations agency social relations agency POBIJ REKORD ŚWIATA W SWOJEJ KUCHNI CASE STUDY Facebook Facebook to obecnie najpopularniejszy serwis społecznościowy na świecie. Posiada bardzo dobre możliwości targetowania komunikatów.

Bardziej szczegółowo

RANKING CYTOWAŃ I INFORMACJI

RANKING CYTOWAŃ I INFORMACJI RANKING CYTOWAŃ I INFORMACJI Okres badania: marzec 0 SPIS TREŚCI Ranking cytowań... Dzienniki ogólnopolskie... Dzienniki regionalne... Tygodniki ogólnopolskie... Ranking cytowań i informacji... 6 Dzienniki

Bardziej szczegółowo

RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE

RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE 2009 P A P I E R RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE 2009 P A P I E R Piotr Dobrołęcki współpraca: Tomasz Nowak, Daria Kaszyńska-Dobrołęcka BibliotekaAnaliz Warszawa 2009 Copyright by Piotr

Bardziej szczegółowo

Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia pięknego hotelu Pałac Lucja w Zakrzowie (www.pałaclucja.pl).

Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia pięknego hotelu Pałac Lucja w Zakrzowie (www.pałaclucja.pl). Serdecznie zapraszamy do odwiedzenia pięknego hotelu Pałac Lucja w Zakrzowie (www.pałaclucja.pl). Nasz hotel to idealne miejsce na organizację m.in.: spotkań biznesowych, konferencji, szkoleń oraz imprez

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Standardy pracy licencjackiej dla Instytutu Humanistycznego PWSZ w Głogowie

Standardy pracy licencjackiej dla Instytutu Humanistycznego PWSZ w Głogowie Standardy pracy licencjackiej dla Instytutu Humanistycznego PWSZ w Głogowie Trzy egzemplarze pracy + wersja elektroniczna na płycie CD (rtf. doc.) + praca w kopercie. Oprawa miękka, przeźroczysta. Grzbiety

Bardziej szczegółowo

Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013

Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013 Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013 Karolina Hansen Marta Witkowska Warszawa, 2014 Polski Sondaż Uprzedzeń 2013 został sfinansowany

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI klasy I - III Opracowanie: Katarzyna Drożdżal Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie: Statutu Szkoły Podstawowej im. Karola

Bardziej szczegółowo

Zasady i wskazówki pisania prac dyplomowych

Zasady i wskazówki pisania prac dyplomowych Zasady i wskazówki pisania prac dyplomowych 1. Informacje ogólne Prawo autorskie Student przygotowujący pracę dyplomową (licencjacką/magisterską) powinien zapoznać się z przepisami wynikającymi z "Ustawy

Bardziej szczegółowo

Widzicie tu Stan -czyli naszą piekarnię :). Zróbcie sobie wspólne zdjęcie przy otłoczyńskiej karczmie. Pamiętacie to zdjęcie z 2013 roku?

Widzicie tu Stan -czyli naszą piekarnię :). Zróbcie sobie wspólne zdjęcie przy otłoczyńskiej karczmie. Pamiętacie to zdjęcie z 2013 roku? DROGA W PRAWO 1. Jak wiecie budynek ten już od dawna jest po prostu budynkiem mieszkalnym(mieszkają tu co niektórzy z Was lub z drużyny przeciwnej).powstał tu w XIX wieku. Jednak gdy był budowany nie miał

Bardziej szczegółowo

Pytania do testu wiedzy II etapu (z jedną odpowiedzią)

Pytania do testu wiedzy II etapu (z jedną odpowiedzią) Pytania do testu wiedzy II etapu (z jedną odpowiedzią) Pytanie 1 Janusz Korczak urodził się Pytanie 2 22 lipca 1878 lub 1879 roku w Warszawie 21 lipca 1878 lub 1879 roku w Warszawie 22 lipca 1876 lub 1877

Bardziej szczegółowo

Wynajem.pl Miesięczny raport rynku wynajmu mieszkań lipiec 2010

Wynajem.pl Miesięczny raport rynku wynajmu mieszkań lipiec 2010 Wynajem.pl Miesięczny raport rynku wynajmu mieszkań lipiec 2010 Na rynku wynajmu mieszkań w okresie wakacyjnym wciąż jest spokojnie i panuje tu urlopowe rozluźnienie. Powoli zaczyna się zauważać ruch wśród

Bardziej szczegółowo

Tab. Zestawienie rodzajów i zasobów kopalin leczniczych w polskich uzdrowiskach

Tab. Zestawienie rodzajów i zasobów kopalin leczniczych w polskich uzdrowiskach Tab. Zestawienie rodzajów i zasobów kopalin leczniczych w polskich uzdrowiskach Uzdrowisko Augustów "Kolnica" złoże torfu typu wysokiego 583 779 ton Aleksander nr 8b-Michał nie eksploatowane, brak świadectwa

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów radio telewizja Internet publikacje książkowe ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU wideokasety filmy fonografia wysokonakładowa prasa płyty kasety dzienniki czasopisma serwisy agencyjne

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie akcji promocyjnej Klimatyczni Plażowicze w centrach dużych miast

Podsumowanie akcji promocyjnej Klimatyczni Plażowicze w centrach dużych miast Podsumowanie akcji promocyjnej Klimatyczni Plażowicze w centrach dużych miast W TYCH MIASTACH MOŻNA BYŁO ZOBACZYĆ KLIMATYCZNYCH PLAŻOWICZÓW!!! POZNAŃ 7.04 WARSZAWA 8.04 WROCŁAW 14.04 KRAKÓW 15.04 Cele

Bardziej szczegółowo

Ustroń. Uzdrowisko, ośrodek wczasowy i wypoczynkowy na Śląsku Cieszyńskim

Ustroń. Uzdrowisko, ośrodek wczasowy i wypoczynkowy na Śląsku Cieszyńskim Ustroń Uzdrowisko, ośrodek wczasowy i wypoczynkowy na Śląsku Cieszyńskim Herb Ustronia Flaga Ustronia O Ustroniu słów kilka... Pierwsza historyczna wzmianka o Ustroniu pochodzi z 1305 r. i zapisana jest

Bardziej szczegółowo

Krystyna Wajda Horodko. Opowieści spod złocistej. Kraina Wodospadów. Moim dorosłym już dzieciom: Natalii, Filipkowi i Jakubowi

Krystyna Wajda Horodko. Opowieści spod złocistej. Kraina Wodospadów. Moim dorosłym już dzieciom: Natalii, Filipkowi i Jakubowi 2 Krystyna Wajda Horodko Opowieści spod złocistej tęczy Kraina Wodospadów Moim dorosłym już dzieciom: Natalii, Filipkowi i Jakubowi 4 K o s z a l i n 2013 by Krystyna Wajda, Koszalin 2013 ISBN 978-83-64234-09-5

Bardziej szczegółowo

Hektor i tajemnice zycia

Hektor i tajemnice zycia François Lelord Hektor i tajemnice zycia Przelozyla Agnieszka Trabka WYDAWNICTWO WAM Był sobie kiedyś chłopiec o imieniu Hektor. Hektor miał tatę, także Hektora, więc dla odróżnienia rodzina często nazywała

Bardziej szczegółowo

Bazy Biblioteki Narodowej

Bazy Biblioteki Narodowej Bazy Biblioteki Narodowej Wyszukiwanie i gromadzenie informacji Opracowała: Jolanta Nowakowska Biblioteka Narodowa al. Niepodległości 213 02-086 Warszawa tel. (0-22) 608 29 99 (centrala), (0-22) 452 29

Bardziej szczegółowo

Ochrona danych osobowych w administracji samorządowej

Ochrona danych osobowych w administracji samorządowej Ochrona danych osobowych w administracji samorządowej Raport z badania w urzędach marszałkowskich przeprowadzonego w miesiącach kwiecień-maj 2016 r. Warszawa, 13 maja 2016 roku Ochrona danych osobowych

Bardziej szczegółowo

Ranking cytowań i informacji

Ranking cytowań i informacji Ranking cytowań i informacji luty 0 Ranking cytowań W lutym liderem zestawienia w grupie dzienników ogólnopolskich została Gazeta Wyborcza (4). Najczęściej przytaczano opublikowane w GW wyniki sondażu

Bardziej szczegółowo

lekarz, pedagog, pisarz, publicysta, działacz społeczny pochodzenia żydowskiego.

lekarz, pedagog, pisarz, publicysta, działacz społeczny pochodzenia żydowskiego. JANUSZ KORCZAK Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, znany też jako: Stary Doktor lub Pan doktor padoktor (ur. 22 lipca 1878 lub 1879 w Warszawie, zm. 5 sierpnia lub 6 sierpnia 1942 w Treblince)

Bardziej szczegółowo

Ziemie polskie w I połowie XIX wieku. Sprawdzian wiadomości dla klasy III A. Grupa I

Ziemie polskie w I połowie XIX wieku. Sprawdzian wiadomości dla klasy III A. Grupa I Strona1 Ziemie polskie w I połowie XIX wieku. Sprawdzian wiadomości dla klasy III A. Grupa I......... Imię i nazwisko uczennicy/ucznia klasa nr w dzienniku Liczba uzyskanych punktów:... ocena:... Podpis

Bardziej szczegółowo

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Żył w latach 1805 1875; Prozaik, poeta, dramaturg i baśniopisarz duński; W wieku 14 lat, po śmierci ojca, we wrześniu

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SKARBU PAŃSTWA 1)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SKARBU PAŃSTWA 1) ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SKARBU PAŃSTWA 1) z dnia...2007 r. Projekt z 08 maja 2007r. w sprawie wykazu zakładów lecznictwa uzdrowiskowego prowadzonych w formie jednoosobowych spółek Skarbu Państwa, które

Bardziej szczegółowo

CZYTANIE I PISANIE ZA MAJĄTEK STANIE

CZYTANIE I PISANIE ZA MAJĄTEK STANIE CZYTANIE I PISANIE ZA MAJĄTEK STANIE Witam Państwa na III Forum Nauczycieli Przedmiotów Humanistycznych Dobre praktyki. W bieżącym roku szkolnym duży nacisk kładę na czytanie. Dlaczego? Każdego roku nasza

Bardziej szczegółowo

Nr wpisu do rejestru OD/.../.../ Data wpisu Ważny do. usprawniająco - rekreacyjny 20.05.2010 20.05.2013 01.04.2010 01.04.2013 16.09.2010 16.09.

Nr wpisu do rejestru OD/.../.../ Data wpisu Ważny do. usprawniająco - rekreacyjny 20.05.2010 20.05.2013 01.04.2010 01.04.2013 16.09.2010 16.09. REJESTR OŚRODKÓW 1 2 3 4 5 PCZ Polskie Uzdrowisko Ciepłowody Przerzeczyn Zdrój Dom "Uzdrowienie Chorych" im. Jana Pawła II Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Sanatorium Ministerstwa Spraw Wewnętrznych

Bardziej szczegółowo

...Dumny sztandar pręży pierś W słońcu błyszczą karabiny, Dziś rozlega się już pieśń... rytm jej -wolność przypomina...

...Dumny sztandar pręży pierś W słońcu błyszczą karabiny, Dziś rozlega się już pieśń... rytm jej -wolność przypomina... 1 Budzik dzwonił coraz głośniej i głośniej, a słońce jakby za wszelką cenę chciało się wedrzeć do mojego pokoju. Niedali mi spać już dłużej;wstałam. Wtedy właśnie uswiadomiłam sobie, że jest dzień 11 listopada

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian nr 2. Rozdział II. Za wolną Polskę. 1. Przeczytaj uważnie poniższy tekst i zaznacz poprawne zakończenia zdań A C.

Sprawdzian nr 2. Rozdział II. Za wolną Polskę. 1. Przeczytaj uważnie poniższy tekst i zaznacz poprawne zakończenia zdań A C. Rozdział II. Za wolną Polskę GRUPA A 0 1. Przeczytaj uważnie poniższy tekst i zaznacz poprawne zakończenia zdań A C. Wykrzyknąłem z uniesieniem [ ]: Niech żyje Polska wolna, cała i niepodległa!, co w ogóle

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Wrocławski

Uniwersytet Wrocławski Uniwersytet Wrocławski Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Instytut Historii Państwa i Prawa Zakład Historii Administracji Studia Stacjonarne Administracji pierwszego stopnia Anna Jaskóła SYTUACJA

Bardziej szczegółowo

Instrukcja dla nauczyciela: Przedmiot: Wiedza o społeczeństwie Realizowany zapis podstawy programowej: Cele ćwiczenia: S 52

Instrukcja dla nauczyciela: Przedmiot: Wiedza o społeczeństwie Realizowany zapis podstawy programowej: Cele ćwiczenia: S 52 ĆWICZENIE 8 WIEDZA o SPOŁeczeństwie kodeks pomocy humanitarnej S 52 część opisowa Ćwiczenie pozwala uczniom i uczennicom na wejście w rolę pracownika organizacji udzielającej pomocy humanitarnej. Dzięki

Bardziej szczegółowo

Marzycielska Poczta: szczegółowy opis akcji

Marzycielska Poczta: szczegółowy opis akcji Marzycielska Poczta: szczegółowy opis akcji Czym jest Marzycielska Poczta? Marzycielska Poczta to ogólnopolska akcja, która polega na wysyłaniu tradycyjnych listów i kartek do ciężko chorych dzieci. Na

Bardziej szczegółowo

Pozycjonowanie stron w wyszukiwarkach internetowych. Szansa dla małych i średnich firm na konkurowanie z największymi

Pozycjonowanie stron w wyszukiwarkach internetowych. Szansa dla małych i średnich firm na konkurowanie z największymi Pozycjonowanie stron w wyszukiwarkach internetowych Szansa dla małych i średnich firm na konkurowanie z największymi Podstawowe informacje na temat pozycjonowania Według badań Search Engine Watch 81% internautów

Bardziej szczegółowo

Przedwojenny wzorcowy system opieki zdrowotnej.

Przedwojenny wzorcowy system opieki zdrowotnej. Przedwojenny wzorcowy system opieki zdrowotnej. Wzorcowy - bo przetrwał sanację, okupację i dał podwaliny opiece zdrowotnej PRL-u. Nie przetrwał jednak w III RP Zbierając artefakty do utworzonej przeze

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak i nasz świat. Jeśli chcesz zmieniać świat, zacznij od siebie.

Janusz Korczak i nasz świat. Jeśli chcesz zmieniać świat, zacznij od siebie. Janusz Korczak i nasz świat Jeśli chcesz zmieniać świat, zacznij od siebie. Struktura WebQuestu Wprowadzenie Zadania Zadanie dla wszystkich Zadanie do wykonywania w parach Zadania dla grup Zadania dla

Bardziej szczegółowo

WIZERUNEK KRAKOWA W POLSKIM SPOŁECZEŃSTWIE

WIZERUNEK KRAKOWA W POLSKIM SPOŁECZEŃSTWIE WIZERUNEK KRAKOWA W POLSKIM SPOŁECZEŃSTWIE Sondaż dla Miasta Krakowa zrealizowany przez TNS OBOP Warszawa, lipiec Na pytanie o najbardziej atrakcyjne polskie miasto, które mogłoby stać się wizytówką naszego

Bardziej szczegółowo

Jak powstaje gazeta? Projekt edukacyjny dla uczniów klas pierwszych Gimnazjum nr 7 w Chełmie

Jak powstaje gazeta? Projekt edukacyjny dla uczniów klas pierwszych Gimnazjum nr 7 w Chełmie Jak powstaje gazeta? Projekt edukacyjny dla uczniów klas pierwszych Gimnazjum nr 7 w Chełmie Podstawa prawna Na mocy Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 20 sierpnia 2010 roku zmieniającego rozporządzenie

Bardziej szczegółowo

ZASADY PISANIA PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH

ZASADY PISANIA PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Elblągu Instytut Ekonomiczny ZASADY PISANIA PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH 1. Założenia ogólne Napisanie pozytywnie ocenionej pracy licencjackiej jest jednym z podstawowych

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

Czasopisma sprzed II wojny światowej w katalogu NUKAT

Czasopisma sprzed II wojny światowej w katalogu NUKAT Magdalena Rowioska Beata Kowaleczko Centrum NUKAT BUW Czasopisma sprzed II wojny światowej w katalogu NUKAT problematyka opracowania dokumentów okiem administratora Konferencja Opracowanie czasopism ukazujących

Bardziej szczegółowo

Czy Twoja biblioteka?

Czy Twoja biblioteka? Czy Twoja biblioteka? Stworzyła internetową społeczność użytkowników? Gdy wprowadza jakąś usługę, to czy systematycznie ocenią ją i usprawnia? Bierze pod uwagę opinie użytkowników? Zna potrzeby swoich

Bardziej szczegółowo

Józef Ignacy Kraszewski (1812-1887) życie i twórczość

Józef Ignacy Kraszewski (1812-1887) życie i twórczość PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA W KONINIE FILIA W KOLE 62-600 Koło, ul. Toruńska 60 tel. (0-63) 2721261 e-mail kolo@pbpkonin.pl www.pbpkonin.pl Józef Ignacy Kraszewski (1812-1887) życie i twórczość (bibliografia

Bardziej szczegółowo

Interdyscyplinarny projekt edukacyjny w PSM I st. w Prudniku - Rok Chopinowski

Interdyscyplinarny projekt edukacyjny w PSM I st. w Prudniku - Rok Chopinowski Interdyscyplinarny projekt edukacyjny w PSM I st. w Prudniku - Rok Chopinowski Nasza inicjatywa to przykład szerokiego myślenia o edukacji artystycznej i perspektywicznego myślenia o szkole, jako społeczności

Bardziej szczegółowo

Grupa Medicover. Grupa Medicover to lider w zakresie prywatnej opieki zdrowotnej w Europie Środkowo- Wschodniej.

Grupa Medicover. Grupa Medicover to lider w zakresie prywatnej opieki zdrowotnej w Europie Środkowo- Wschodniej. MedMagazyn Grupa Medicover Grupa Medicover to lider w zakresie prywatnej opieki zdrowotnej w Europie Środkowo- Wschodniej. W Polsce od ponad 17 lat troszczymy się o zdrowie pacjentów zgodnie z najwyższymi

Bardziej szczegółowo

1 Maria Zduniak Ukończyła studia w zakresie teorii muzyki i gry na fortepianie w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej we Wrocławiu (1961), a także w zakresie historii sztuki na Uniwersytecie Wrocławskim

Bardziej szczegółowo

Polscy konsumenci a pochodzenie produktów. Raport z badań stowarzyszenia PEMI. Warszawa 2013.

Polscy konsumenci a pochodzenie produktów. Raport z badań stowarzyszenia PEMI. Warszawa 2013. Polscy konsumenci a pochodzenie produktów.. Spis treści Wstęp 3 1. Jak często sprawdzacie Państwo skład produktu na etykiecie? 4 2. Jak często sprawdzacie Państwo informację o kraju wytworzenia produktu

Bardziej szczegółowo

PRZESTĘPCZOŚĆ W PRZESTRZENI KRAKOWA W WYOBRAŻENIACH JEGO MIESZKAŃCÓW

PRZESTĘPCZOŚĆ W PRZESTRZENI KRAKOWA W WYOBRAŻENIACH JEGO MIESZKAŃCÓW Tekst ukazał się jako: Guzik R., 2, Przestępczość w przestrzeni Krakowa w wyobrażeniach jego miaszkańców, [w:] I.Jażdżewska (red.) XIII Konwersatorium wiedzy o mieście. Miasto postsocjalistyczne organizacja

Bardziej szczegółowo

W dniu Twojego święta. Uczniowskie wiersze o książce i bibliotece.

W dniu Twojego święta. Uczniowskie wiersze o książce i bibliotece. BIBLIOTEKA ZESPOŁU SZKÓŁW REGNOWIE W dniu Twojego święta. Uczniowskie wiersze o książce i bibliotece. Centrum Multimedialne 2008/2009 1 Szanowni uczniowie Zespołu Szkół w Regnowie! Oto pierwszy zbiór waszej

Bardziej szczegółowo

Yatenga to innowacyjne centrum kultury, nauki, rekreacji i rozrywki z bazą restauracyjno-hotelowo-handlową

Yatenga to innowacyjne centrum kultury, nauki, rekreacji i rozrywki z bazą restauracyjno-hotelowo-handlową Yatenga miejsce unikalne pod względem architektury i zadań, w którym architektura i działalność będą się wzajemnie uzupełniać i współdziałać. Yatenga to innowacyjne centrum kultury, nauki, rekreacji i

Bardziej szczegółowo

ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ

ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ WYŻSZA SZKOŁA EKOLOGII I ZARZĄDZANIA Wydział Architektury 02-061 Warszawa, ul. Wawelska 14 INŻYNIERSKA PRACA DYPLOMOWA na kierunku Budownictwo ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ Warszawa 2011/2012 r.

Bardziej szczegółowo

Raport prasowy SCENA POLITYCZNA

Raport prasowy SCENA POLITYCZNA Raport prasowy SCENA POLITYCZNA listopad 2013 Spis treści Wstęp... 3 Komentarz... 4 Rozdział I - Podsumowanie... 7 Rozdział II - Partie polityczne... 10 Rozdział III - Liderzy partii politycznych... 13

Bardziej szczegółowo

PRAWO I SPRAWIEDLIWOŚĆ

PRAWO I SPRAWIEDLIWOŚĆ Mariusz Kierasiński PRAWO I SPRAWIEDLIWOŚĆ Słysząc w kościele podczas czytań mszalnych sformułowanie "prawo i sprawiedliwość" niejeden katolik uśmiecha się pod nosem, myśląc - no tak, nawet Pismo święte

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Hieronim Bartel. Uroczystość jubileuszu 80-lecia urodzin

Prof. dr hab. Hieronim Bartel. Uroczystość jubileuszu 80-lecia urodzin jubileusze nauczycieli akademickich Prof. dr hab. Hieronim Bartel Uroczystość jubileuszu 80-lecia urodzin płk prof. dr. hab. n. med. Tadeusza Brzezińskiego Zgodnie z kontynuowanym od lat zwyczajem, na

Bardziej szczegółowo

Wizyta w Gazecie Krakowskiej

Wizyta w Gazecie Krakowskiej Wizyta w Gazecie Krakowskiej fotoreportaż 15.04.2013 byliśmy w Gazecie Krakowskiej w Nowym Sączu. Dowiedzieliśmy, się jak ciężka i wymagająca jest praca dziennikarza. Opowiedzieli nam o tym pan Paweł Szeliga

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA 1. Konflikt pokoleń jako motyw literatury. Zanalizuj

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: II. Podręcznik: III.Tematyka realizowanych modułów :

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: II. Podręcznik: III.Tematyka realizowanych modułów : Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: Program nauczania języka angielskiego dla II etapu edukacyjnego (szkoła podstawowa, klasy IV VI), autorzy: Ewa Piotrowska

Bardziej szczegółowo

Mgr Anna Bernacka Mgr Justyna Cherchowska Uniwersytet Warmińsko Mazurski w Olsztynie

Mgr Anna Bernacka Mgr Justyna Cherchowska Uniwersytet Warmińsko Mazurski w Olsztynie Mgr Anna Bernacka Mgr Justyna Cherchowska Uniwersytet Warmińsko Mazurski w Olsztynie Obecnie jesteśmy świadkami niespotykanej dynamiki postępu technologicznego, który w głównej mierze tyczy się sposobu

Bardziej szczegółowo

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z KURSU METODYCZNO- JĘZYKOWEGO W WIELKIEJ BRYTANII

SPRAWOZDANIE Z KURSU METODYCZNO- JĘZYKOWEGO W WIELKIEJ BRYTANII SPRAWOZDANIE Z KURSU METODYCZNO- JĘZYKOWEGO W WIELKIEJ BRYTANII W dniach 24 lipca- 6 sierpnia 2011r. uczestniczyłam w kursie metodycznojęzykowym pt. Teachers of English Course w ramach programu Comenius-

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

Z góry dziękujemy za życzliwość i liczymy, że będzie Pan zainteresowany uczestnictwem w badaniu.

Z góry dziękujemy za życzliwość i liczymy, że będzie Pan zainteresowany uczestnictwem w badaniu. POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT FILOZOFII I SOCJOLOGII UL. NOWY ŚWIAT 72 00-330 WARSZAWA Warszawa, pażdziernik 2008 Szanowny Panie, Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk realizuje badanie

Bardziej szczegółowo

Szkolenie specjalistyczne - relacje z mieszkańcami

Szkolenie specjalistyczne - relacje z mieszkańcami Szkolenie specjalistyczne - relacje z mieszkańcami Dagmara Lis, Jan Zujewicz Miasto Obywateli - działania Działania w ramach projektu: badania opinii dotyczące rad osiedli, konferencja podsumowująca 4

Bardziej szczegółowo

PROGRAM HENRYK SIENKIEWICZ PATRONEM. SZKOŁY PODSTAWOWEJ Nr 2 W WIERBCE

PROGRAM HENRYK SIENKIEWICZ PATRONEM. SZKOŁY PODSTAWOWEJ Nr 2 W WIERBCE PROGRAM HENRYK SIENKIEWICZ PATRONEM SZKOŁY PODSTAWOWEJ Nr 2 W WIERBCE I. CHARAKTERYSTYKA PROGRAMU 1. Program HENRYK SIENKIEWICZ- PATRONEM SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 2 w Wierbce ma na celu przybliżenie postaci

Bardziej szczegółowo

Najbardziej opiniotwórcze social media w Polsce

Najbardziej opiniotwórcze social media w Polsce Najbardziej Opis badania Najbardziej Analizę Najbardziej przeprowadzono na podstawie 544 przekazów z mediów (wycinków prasowych, programów radiowych i telewizyjnych) z okresu 1 30 czerwca 2012 r, w których

Bardziej szczegółowo

historia powstania i realizacja pokoleniowa

historia powstania i realizacja pokoleniowa historia powstania i realizacja pokoleniowa Dzieło Karola Estreichera Seniora Pierwsze założenie - bibliografia = listą dostępnych druków zwartych od 1800 roku. Materiały zbierane od 1840 r. Pierwszy tom

Bardziej szczegółowo

Are you superstitious? Przesądy w kulturze angielskiej i polskiej.

Are you superstitious? Przesądy w kulturze angielskiej i polskiej. Are you superstitious? Przesądy w kulturze angielskiej i polskiej. pogłębianie wiedzy w zakresie znajomości krajów anglojęzycznych oraz ich tradycji i kultury, pogłębianie wiedzy w zakresie słownictwa

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY I ARTYSTYCZNY Instytut Edukacji Muzycznej

Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY I ARTYSTYCZNY Instytut Edukacji Muzycznej Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY I ARTYSTYCZNY Instytut Edukacji Muzycznej Struktura pisemnej pracy licencjackiej / magisterskiej 1. STRONA TYTUŁOWA

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ OTWARTYCH KLASA II Opracowany przez Zofię Twardowską i Elżbietę Kołodziejczuk OŚRODEK TEMATYCZNY: RODZINNE SPOTKANIA

SCENARIUSZ ZAJĘĆ OTWARTYCH KLASA II Opracowany przez Zofię Twardowską i Elżbietę Kołodziejczuk OŚRODEK TEMATYCZNY: RODZINNE SPOTKANIA 1 Zofia Twardowska Ztwardowska@wp.pl Nauczyciel informatyki Szkoła Podstawowa nr 279 04-044 Warszawa, ul. Cyrklowa 1 SCENARIUSZ ZAJĘĆ OTWARTYCH KLASA II Opracowany przez Zofię Twardowską i Elżbietę Kołodziejczuk

Bardziej szczegółowo

Nowe formy przekazu audiowizualnego - aspekty prawne

Nowe formy przekazu audiowizualnego - aspekty prawne Nowe formy przekazu audiowizualnego - aspekty prawne Zmniejszenie obciążeń regulacyjnych Zgodnie z zasadą ulepszenia przepisów prawnych, dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych (AVMS) ma na celu

Bardziej szczegółowo

Formularz oferty cenowej prasy dla Miejskiej Biblioteki Publicznej w Gliwicach w roku 2012

Formularz oferty cenowej prasy dla Miejskiej Biblioteki Publicznej w Gliwicach w roku 2012 Formularz oferty cenowej prasy dla Miejskiej Biblioteki Publicznej w Gliwicach w roku 202 Załącznik nr 2 Liczba. 3 Magazyn Szczęśliwej Nastolatki 8 2. 2 Wiek 3. Abecadło 3 4. Architektura-Murator 5. Atest

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia cukrzycy

Epidemiologia cukrzycy Cukrzyca kiedyś Epidemiologia Epidemiologia - badanie występowania i rozmieszczenia stanów lub zdarzeń związanych ze zdrowiem w określonych populacjach oraz wpływu czynników wpływających na stan zdrowia

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania

Przedmiotowy System Oceniania Przedmiotowy System Oceniania PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO GIMNAZJUM NR 2 W GOLENIOWIE ROK SZKOLNY 2013/2014 Podstawa prawna do opracowania Przedmiotowego Systemu Oceniania: 1. Wewnątrzszkolny

Bardziej szczegółowo

Stan środowiska naturalnego w polskich uzdrowiskach

Stan środowiska naturalnego w polskich uzdrowiskach KANCELARIA SEJMU BIURO STUDIÓW I EKSPERTYZ WYDZIAŁ ANALIZ EKONOMICZNYCH I SPOŁECZNYCH Stan środowiska naturalnego w polskich uzdrowiskach Sierpień 1992 Janusz Jeziorski Informacja Nr 62 Środowisko naturalne

Bardziej szczegółowo

Raport z ewaluacji wewnętrznej przeprowadzonej w Zespole Szkół w Ozimku

Raport z ewaluacji wewnętrznej przeprowadzonej w Zespole Szkół w Ozimku Raport z ewaluacji wewnętrznej przeprowadzonej w Zespole Szkół w Ozimku Ozimek 2012 1 Spis treści: 1. Projekt ewaluacji wewnętrznej 2. Wyniki projektu 3. Zalecenia 4. Załączniki 2 1. PROJEKT EWALUACJI

Bardziej szczegółowo

Analiza przekazów mediowych dotyczących polskiego sektora bankowego w listopadzie 2003 roku

Analiza przekazów mediowych dotyczących polskiego sektora bankowego w listopadzie 2003 roku Analiza przekazów mediowych dotyczących polskiego sektora bankowego w listopadzie 2003 roku Raport ma na celu przybliżenie, w jaki sposób prezentowano w mediach polski sektor bankowy. Zestawienia zostały

Bardziej szczegółowo

PODSUMOWANIE AKCJI DRUGIE ŻYCIE

PODSUMOWANIE AKCJI DRUGIE ŻYCIE PODSUMOWANIE AKCJI DRUGIE ŻYCIE I LO IM. KAROLA MARCINKOWSKIEGO W POZNANIU KLASA MEDICUS-2 Wychowawca klasy: mgr Renata Mikołajczyk-Szwaczkowska POZNAŃ 2013/2014 25 października 2013r. - w naszej szkole

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ...

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 Rozdział II ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... 33 Rozdział III ROLA SERWISU INTERNETOWEGO UCZELNI

Bardziej szczegółowo