OBLICZA NOWOCZESNOŚCI

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "OBLICZA NOWOCZESNOŚCI"

Transkrypt

1 OBLICZA NOWOCZESNOŚCI EXHIBITION BY POLISH HISTORY MUSEUM Royal Castle in Warsaw WYSTAWA MUZEUM HISTORII POLSKI Zamek Królewski w Warszawie

2 Kuratorki wystawy Curators: Monika Matwiejczuk, Anna Kosińska Koncepcja i redakcja merytoryczna Content and editing: Monika Matwiejczuk, Anna Kosińska, Robert Kostro spis treści contents Redakcja techniczna Additional editing: Tomasz Wiścicki, Katarzyna Kacprzak, Wojciech Szydłowski Tłumaczenie Translation: Thomas Anessi for the Polish History Museum Projekt graficzny, skład i łamanie Graphic design and layout: Adam Żebrowski Robert Kostro, Andrzej Rottermund Wstęp 4 Introduction Materiał ikonograficzny Illustrative materials: Narodowe Archiwum Cyfrowe, Jakub Ber, Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, Maurycy Bryx, Marek Drewniak, Filmoteka Narodowa, Robert Gawkowski, Andrzej Glass, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Tomasz Lachowski, Tomasz Makowski, Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, Muzeum Historii Miasta Poznania, Muzeum Historii Polski w Warszawie, Muzeum Karykatury im. Eryka Lipińskiego w Warszawie, Muzeum Lubelskie w Lublinie, Muzeum Miasta Gdyni, Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Muzeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Narodowe we Wrocławiu (fot. Edmund Witecki, Wojtek Rogowicz), Muzeum Niepodległości w Warszawie, Muzeum Plakatu w Wilanowie, Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie, Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, Państwowa Wytwórnia Papierów Wartościowych, Rodzina Sosenko, Zakład im. Ossolińskich we Wrocławiu, Żydowski Instytut Historyczny Druk i oprawa Printing and binding: ARW Grzegorczyk ISBN: Podziękowania Paweł Skibiński We własnym państwie. Życie polityczne II RP Marek Piotr Deszczyński Gospodarka. Między rynkiem a państwem Włodzimierz Mędrzecki Rzeczypospolita wielu narodów Jan Tomkowski Muzy między wojnami Acknowledgements A State of Their Own. Political Life in the Second Republic Economy. Between the Market and the State A Multinational Republic Muses of the Interwar Years Copyright by: Muzeum Historii Polski w Warszawie Warszawa 2008 r. Muzeum Historii Polski w Warszawie ul. Hrubieszowska 6a Warszawa Tel Fax Joanna M. Sosnowska Sztuka dwudziestolecia międzywojennego Małgorzata Możdżyńska-Nawotka W rytmie epoki Robert Gawkowski Sport w II Rzeczypospolitej Art Between the Wars To the Beat of the Times Sport in the Second Republic

3 Robert Kostro Andrzej Rottermund Robert Kostro Andrzej Rottermund In Noc listopadowa [November Night], Stanisław Wyspiański poses a now well-known question to the Grand Duke: Is November a dangerous time of year for Poles? What the poet had in mind was November 1830 a month that marked one of Poland s great, though ultimately disastrous, national uprisings. In reading this drama today, however, we cannot forget about another, joyful November in the memorable year of 1918, when after 123 years of partition and the destruction caused by World War One, Poland regained its independence. This year s celebration of the 90th anniversary of the establishment of the Second Polish Republic coincides with the 20th anniversary of the birth of the current Polish state the Third Republic in This inevitably leads us to reflect on the two decades of the interwar period, which began in 1918 and brutally ended in September To mark this occasion, the Polish History Museum in conjunction with the Royal Castle in Warsaw has organised a historical exhibition that seeks to present various dimensions of that period of independence. It is an exhibition about an adventure with freedom that did not last long, but which left its mark on the nation s political, social, and cultural life. Where does this undying interest in the interwar period come from, the enduring power of its myth, the ability of eminent political figures from the era such as Józef Piłsudski and Roman Dmowski to continue to arouse emotions, the fascination with the technical achievements of the time, the popularity of Marian Hemar s songs or the films of Eugeniusz Bodo and Hanna Ordonówna? One can assume that there are at least two sources. First, is the creative energy that radiated during this short space of time between two periods of subjugation. Second, it was a moment in which the Polish state and Polish society had a sudden encounter with modernity. It was precisely at this time that Poland, along with the rest of Europe, entered into a world that was modernizing, whose face was being rapidly altered by social and technological change. City, masses, machine this was one of the slogans of the era. Democratic governments and mass movements, a world of airplanes and automobiles, concrete apartment buildings and factories, a world of new media radio, film, experiments with television. When an independent Poland was suddenly born, neither the shape nor the political system of the Polish Republic had been set. In Central Europe, historical and ethnic borders cut across one another, often resulting in knotty problems. For three years, Poland was engaged in an armed struggle, as a result of which the final borders of the new state were established. Between 1914 and 1921, the front lines numerous times moved across the area between Poznań, Vilnius, and Lviv, causing massive destruction the demolition of bridges and railway lines, a dismantling of the technical infrastructure, the bombing of villages and cities. Winning independence brought not only great joy, but disappointment, as well. Juliusz Kaden-Bandrowski wrote of the joy of acquiring a rubbish bin. Modernity, too, was not just a blessing, but also a challenge and even a threat, as well. Independent states were being created in a Europe plagued by economic crises and threatened by totalitarian mass movements. However, when we look carefully into the achievements of our fathers and grandfathers, it turns out that they had an astonishing number of accomplishments for such a short period of time. In the very first months of independence, women were given the right to vote, in one of the first women s suffrage laws in Europe, and universal obligatory schooling was introduced. The pace of investment activity was astonishing: the building of Gdynia, the creation of the Central Industrial Region, the construction of the Silesia-Gdynia rail line. The development of modern technology in such areas as aviation, W Nocy listopadowej Stanisława Wyspiańskiego pada znana kwestia Wielkiego Księcia: Listopadto dla Polaków niebezpieczna pora?. Poeta miał na myśli listopadowe dni roku 1830 jedno z wielkich, choć zakończonych klęską powstań narodowych. Jednak my dzisiaj, czytając ten dramat, nie możemy zapomnieć o innym radosnym listopadzie pamiętnego 1918 roku, kiedy po zaborach i zniszczeniach wojennych Polska odradzała się do niepodległego bytu. Tegoroczna dziewięćdziesiąta rocznica odzyskania niepodległości zbiega się niemal z dwudziestoleciem naszego współczesnego państwa, odrodzonego w 1989 roku. Skłania to nieuchronnie do refleksji na temat tamtego dwudziestolecia, rozpoczętego w 1918 roku i brutalnie przerwanego we wrześniu Z tej okazji Muzeum Historii Polski wraz z Zamkiem Królewskim w Warszawie proponują wystawę historyczną, która pragnie przedstawić różne wymiary ówczesnej niepodległości. Jest to wystawa o przygodzie z wolnością, która nie trwała długo, ale odcisnęła silne piętno na naszym życiu politycznym, społecznym, kulturalnym. Skąd bierze się niegasnące zainteresowanie dwudziestoleciem, trwanie i siła jego mitu, budzące do dzisiaj emocje postaci wybitnych polityków, jak Piłsudski i Dmowski, fascynacje ówczesnymi osiągnięciami techniki, popularność piosenek Hemara czy filmów z Bodo i Ordonką? Można sądzić, że ma to co najmniej dwa źródła. Po pierwsze, był to promieniujący twórczą energią krótki czas wolności pomiędzy dwoma okresami zniewolenia. Po drugie, jest to moment gwałtownego zetknięcia się polskiego społeczeństwa i państwa z nowoczesnością. Przecież właśnie wówczas Polska wraz z całą Europą wkraczała w świat modernizujący się, raptownie zmieniający swoje oblicze społeczne i techniczne. Miasto, masa, maszyna to jedno z haseł tamtej epoki. Demokratyzacja rządów i ruchy masowe, świat samolotów i samochodów, domów z betonu i fabryk, świat nowych mediów radia, filmu, eksperymentów telewizyjnych. Kiedy wybuchła niepodległość, ani kształt, ani ustrój Rzeczypospolitej nie były dane. W Europie Środkowej granice historyczne i etniczne się przecinały, tworząc często trudny do rozwiązania splot. Przez trzy lata Polska była zaangażowana w konflikty zbrojne, w których wyniku został ostatecznie ustalony przebieg granic nowego państwa. Pomiędzy rokiem 1914 a 1921 fronty wielokrotnie przetaczały się przez obszar pomiędzy Poznaniem a Wilnem i Lwowem, pozostawiając wielkie zniszczenia wysadzone mosty i linie kolejowe, zdemontowane urządzenia, zbombardowane wsie i miasta. Odzyskanie niepodległości przyniosło radość, ale i rozczarowanie. Nie było szklanych domów Żeromskiego. Juliusz Kaden-Bandrowski pisał nawet o radości z odzyskanego śmietnika. Również nowoczesność nie była tylko błogosławieństwem, ale i wyzwaniem, a nawet zagrożeniem. Niepodległe państwo tworzyło się w Europie nękanej kryzysami gospodarczymi i zagrożonej masowymi ruchami totalitarnymi. Kiedy jednak przyglądamy się uważniej dokonaniom naszych ojców i dziadków, okaże się, że w krótkim okresie udało się osiągnąć zdumiewająco wiele. Już w pierwszych miesiącach niepodległości nastąpiło przyznanie kobietom praw wyborczych, co było jednym z pierwszych takich aktów w Europie, wprowadzony został powszechny obowiązek szkolny. Zadziwia rozmach inwestycji: budowa Gdyni, powstanie COP, budowa magistrali kolejowej Śląsk-Gdynia. Zastanawiający jest rozwój nowoczesnej techniki: lotnictwo, radio, eksperymenty z telewizją. II Rzeczypospolita to również okres niezwykłego rozkwitu polskiej kultury i nauki. Żeromski i Witkacy, Znaniecki i Łukasiewicz, Strzemiński i Szymanowski to tylko niektóre ówczesne nazwiska, które zapisały się na kartach historii naszej kultury. 4 5

4 radio, and in experiments with television was also amazing. The Second Republic witnessed an extraordinary blossoming of Polish culture and science, as well. In literature, the writers Stefan Żeromski and Stanisław Ignacy Witkiewicz, in academics, the sociologist Florian Znaniecki and mathematician Jan Łukasiewicz, and in the arts, the painter Strzemiński and composer and pianist Karol Szymanowski are just some of the names from that period that have been written into the history of Polish culture. Few people remember the Grand Duke s answer to the question about the dangerous time of year for Poles: Yes, it is now November, so we are keeping our ears open. It is a time when ghosts walk among the living and fraternize. Wyspiański, like Mickiewicz before him in Dziady [Forefather s Eve], believed that in terms of the most important questions concerning their homeland, the ghosts of their forefathers were important interlocutors for the living. The loss of independence at the end of the 18th century led Poles to search for freedom in history, in literature, in the memory of past victories and national heroes. Communing in various forms with the past was the only means of preserve the dignity and identity of a defeated and suppressed nation. Yet was this passionate engagement with history not fatal for Poles, preventing them from acting and closing their eyes and minds to reality? Did a passion for history remain necessary for Poles even after independence? We can find the answer to this question not on the pages of literature, but in political and social history. The works of Wyspiański were a direct source of inspiration for a rebellious generation, for those who at the turn of the 19 th and 20 th centuries had taken an active stance towards independence. It was they, readers of the Romantics and Wyspiański, who become the heroes of the second Polish November in 1918 and the heroes of the interwar decades. It was they who were responsible for Poland no longer being merely a historical and literary concept, but a political, administrative, and economic reality. Fraternizing with ghosts proved to be a quite realistic strategy for maintaining political identity, and for achieving and strengthening statehood. The bonds between the living and the dead, between the present and the past, between action and memory, is an extremely salient feature of Polish culture. History is the memory of a society. Living in the Information Age, we know that in terms of computerized media, memory is as important as processor speed and the rate of information flow. Our ambition has been to harmonically join tradition and modernity. Visitors can see original exhibits arranged within a modern setting, supplemented with multimedia displays. It is not possible to mention in such a short introduction all those who brought this exhibit to fruition without printing a full list of acknowledgements separately, but I would like to mention the curators and coordinators of the work. The exhibition required months of work by a team directed by the curators of the exhibition, Monika Matwiejczuk and Anna Kosińska of the Polish History Museum. Anna Małecka and Przemysław Deles from the Royal Castle in Warsaw supervised work on the exhibition. Special thanks is due to Agnieszka Sowa- -Szenk, whose arrangement gave the exhibition its exceptional character, as well as to dr. Marek Deszczyński, an expert on the era, who provided oversight in terms of factual accuracy. We also want to express our sincere appreciation to the museums, cultural institutions, and private institutions who loaned us exhibits for the exhibition, as well as to the numerous consultants, reviewers, and those who helped in conducting preparatory research work. Mało kto pamięta odpowiedź na pytanie Wielkiego Księcia o niebezpieczną porę dla Polaków: Tak teraz jest listopad, więc baczne mam słuchy. Jest to pora, gdy idą między żywych duchy i razem się bratają. Wyspiański, podobnie jak wcześniej Mickiewicz w Dziadach, uważał, że w najważniejszych kwestiach dotyczących ojczyzny duchy przodków są ważnymi interlokutorami żywych. Utrata niepodległości pod koniec XVIII wieku skłaniała Polaków do szukania wolności w historii, w literaturze, we wspominaniu dawnych zwycięstw i narodowych bohaterów. Obcowanie w różnych formach z przeszłością było jedyną możliwością ocalenia godności i tożsamości narodu pokonanego i stłamszonego. Czy jednak zajmowanie się historią nie było zgubną pasją Polaków odciągającą od czynu, zamykającą oczy i umysł na rzeczywistość? Czy pasja do historii jest nam potrzebna w czasach niepodległości? Odpowiedź znajdujemy nie na kartach literatury, ale w dziejach historii politycznej i społecznej. Dzieła Wyspiańskiego były bezpośrednią inspiracją dla pokolenia niepokornych, dla tych, którzy na przełomie XIX i XX wieku zajęli aktywną postawę wobec rzeczywistości. To oni, czytelnicy romantyków i Wyspiańskiego, stali się bohaterami drugiego polskiego listopada 1918 r. i bohaterami dwudziestolecia międzywojennego. To oni sprawili, że Polska przestała być tylko pojęciem historycznym i literackim, a stała się bytem politycznym, administracyjnym i gospodarczym. Bratanie się z duchami okazało się całkiem realistyczną strategią podtrzymania polskiej tożsamości, odzyskania i umocnienia państwowości. Ta łączność pomiędzy żywymi a umarłymi, pomiędzy teraźniejszością, a przeszłością czy też pomiędzy czynem a pamięcią jest niesłychanie ważnym rysem polskiej kultury. Historia jest pamięcią społeczeństw. Żyjąc w społeczeństwie informacyjnym, wiemy, że w nowoczesnych mediach pamięć jest równie ważna, jak moc obliczeniowa procesorów czy szybkość przepływu informacji. Naszą ambicją było, by ekspozycja harmonijnie połączyła w sobie tradycję z nowoczesnością. Zwiedzający zobaczy oryginalne eksponaty zaaranżowane w ramach nowoczesnej scenografii, uzupełnionej ciekawymi instalacjami multimedialnymi. Nie sposób wymienić w krótkim wstępie wszystkich osób, które przyczyniły się do powstania ekspozycji, możliwie pełna lista podziękowań została wydrukowana osobno, pozostaje wspomnieć tylko kuratorów i koordynatorów prac. Wystawa wymagała wielomiesięcznej pracy zespołu kierowanego przez kuratorki wystawy Monikę Matwiejczuk i Annę Kosińską z Muzeum Historii Polski. Ze strony Zamku Królewskiego nad realizacją wystawy czuwali Anna Małecka i Przemysław Deles. Szczególne podziękowania należą się Agnieszce Sowie- -Szenk, której aranżacja nadała wystawie wyjątkowy charakter, oraz dr. Markowi Deszczyńskiemu, znawcy epoki, który sprawował merytoryczną opiekę nad ekspozycją. Serdeczne podziękowania kierujemy również pod adresem muzeów, instytucji kultury oraz osób prywatnych, które wypożyczyły nam eksponaty na wystawę, oraz szerokiego grona konsultantów, recenzentów i osób współpracujących przy realizacji kwerend. 6 7

5 Dyrekcja Muzeum Historii Polski w Warszawie składa podziękowania następującym instytucjom i osobom za wypożyczenie eksponatów: The Polish History Museum would like to express its gratitude to the following institutions and individuals for loaning exhibits: Archiwum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie Archiwum Akt Nowych Archiwum Głównemu Akt Dawnych Archiwum i Muzeum Polskich Korporacji Akademickich w Poznaniu Archiwum Państwowemu m.st. Warszawy oddz. w Otwocku Archiwum Państwowemu w Radomiu Archiwum Polskiego Radia Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego Bibliotece Narodowej w Warszawie Bibliotece Synodu Kościoła Ewangelicko-Reformowanego Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego Centralnemu Muzeum Morskiemu w Gdańsku Centrum Kultury Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej w Gdańsku Filmotece Narodowej Fundacji Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich Gminie Żydowskiej w Łodzi Instytutowi Sztuki PAN w Warszawie Klasztorowi ojców Paulinów na Jasnej Górze Międzynarodowemu Centrum Kultury w Krakowie Muzeum Akademii Sztuk Pięknych Muzeum Architektury we Wrocławiu Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku Muzeum Diecezjalnemu w Kielcach Muzeum Harcerstwa w Warszawie Muzeum Historycznemu Miasta Poznania Muzeum Historycznemu m.st. Warszawy Muzeum Holocaustu w Waszyngtonie Muzeum Karykatury im. Eryka Lipińskiego w Warszawie Muzeum Kolejnictwa w Warszawie Muzeum Literatury w Warszawie Muzeum Lotnictwa Polskiego i Astronautyki w Krakowie Muzeum Lubelskiemu w Lublinie Muzeum Miasta Gdyni Muzeum Motoryzacji i Techniki w Otrębusach Muzeum Nadwiślańskiemu w Kazimierzu Dolnym Muzeum Narodowemu w Poznaniu Muzeum Narodowemu w Warszawie Muzeum Narodowemu we Wrocławiu Muzeum Niepodległości Muzeum Plakatu w Wilanowie Muzeum Rzeźby im. Alfonsa Karnego w Białymstoku Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie Muzeum Tatrzańskiemu im. dr. Tytusa Chałubińskiego Muzeum Teatralnemu w Warszawie Muzeum Warszawskiej Prowincji Zakonu Braci Mniejszych Kapucynów w Zakroczymiu Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie Muzeum-Zamkowi w Łańcucie Narodowemu Archiwum Cyfrowemu Państwowej Wytwórni Papierów Wartościowych Parafii Ewangelicko-Augsburskiej Świętej Trójcy w Warszawie Parafii Ewangelicko-Augsburskiej Wniebowstąpienia Pańskiego w Żyrardowie Parafii Rzymskokatolickiej pw. św. Jana Ewangelisty w Polubiczach Wiejskich Rodzinie Sosenko Telewizji Kino Polska Warszawskiej Katedrze Metropolitalnej pw. św. Marii Magdaleny w Warszawie Wielkopolskiemu Muzeum Walk Niepodległościowych Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich Zamkowi Królewskiemu w Warszawie Żydowskiemu Instytutowi Historycznemu Panu Januszowi Banaszakowi Panu Jakubowi Berowi Panu Samowi Bryanowi Panu Maurycemu Bryx Panu Markowi Drewniakowi Panu Robertowi Gawkowskiemu Panu Andrzejowi Glassowi Panu Adamowi Jońcy Pani Katarzynie Kuligowskiej Panu Tomaszowi Lachowskiemu Pani Matyldzie Mikołajczyk Panu Tomaszowi Wróblewiczowi Dyrekcja Muzeum Historii Polski w Warszawie składa podziękowania naszym współpracownikom, recenzentom i konsultantom: The Polish History Museum would like to acknowledge dedicated help and professional assistance coming from: Barbarze Banaś dr. Markowi Piotrowi Deszczyńskiemu dr. Robertowi Gawkowskiemu Witoldowi Głębowiczowi Stanisławowi Janickiemu dr. Łukaszowi Krzywce dr. Piotrowi Majewskiemu prof. Włodzimierzowi Mędrzeckiemu Małgorzacie Możdżyńskiej-Nawotce dr Katarzynie Sierakowskiej Magdalenie Sieramskiej dr. Pawłowi Skibińskiemu Katarzynie Sosenko prof. Joannie Sosnowskiej prof. Janowi Zomkowskiemu 8 9

6 we własnym Państwie Życie polityczne II RP A State of Their Own. Political Life in the Second Republic Otwarcie posiedzenia Sejmu RP, r. Przemawia Naczelnik Państwa Józef Piłsudski (fot. Muzeum Niepodległości w Warszawie) Head of State Józef Piłsudski speaking at the opening session of the Polish Sejm, (photo: Museum of Independence in Warsaw)

7 PAWEŁ SKIBIŃSKI A State of Their Own. Political Life in the Second Republic We własnym państwie. Życie polityczne II RP Assessments of the Second Republic oscillate between an idealization of its creation as a sovereign state and strong criticism of it. What is required, however, is a more balanced look. The interwar years was the only period between the third partition of Poland in 1795 and the fall of Communism in 1989 in which there existed a modern Polish state that could act independently of external powers, and for whose politics Poles themselves bore responsibility. This sovereign state was built with the broad support of its society. A vast majority of Poles identified with its institutions, and worked to help create and defend them. The Polish state took shape amidst exceptionally difficult conditions. Due to years of partition, several different administrative, fiscal, and legal systems were in place after Poland s independence. The lands of each of the partitions varied in terms of their social and economic situation. The creation of a unified state administration, unification of the legal system, and the building of effective central institutions were among the successes of the period. The crisis in democracy that was arising throughout Europe took a relatively mild form in Poland. There were no Nazi formations in spite of the problem of anti-semitism and even the most extreme nationalists rejected racist ideologies. The level of identification with the Communist party was also low. In the Second Republic, acts of political terrorism were carried out by both communists and Ukrainian nationalists. On a smaller scale, other, less radical formations also turned to violence, organizing paramilitary formations. In this sense, Poland s situation very much reflected what, sadly, had become a European norm. In Polish political life, there was no lack of outstanding political figures. Józef Piłsudski, Roman Dmowski, and Wincenty Witos have been written into the pages of Polish history. Polish political elites during the interwar period engaged in politics as a selfless public service. In the realm of intellectual culture, the work of Niedziałkowski, Bocheński and Dmowski became an integral part of Polish political culture. A broad spectrum of political organizations were active in Poland, representing a wide range of views on both the left and right, and playing an integral role in the nation s social life. Organizations representing national and political minorities also thrived. The extent of the population s engagement population was made apparent during the fight for independence in One result of this was Władysław Grabski s reform of the treasury, which was carried out using exclusively domestic resources. Towards the end of the 1930s, when it became necessary to defend the Republic, the level of social commitment of Polish citizens to their state and their willingness to sacrifice for it was demonstrated once again. In terms of the development of Poland s political life, the years 1918 to 1926 was a period of parliamentary democracy. During this time, the foundations of the political system were set up and a reform of state finances was carried out. It was an era of significant freedom in terms of civil liberties women were given the right to vote in Poland in 1919, whereas in France this took place a quarter century later. As in other European democracies, however, Poland lacked a strong executive branch, and violence was on the rise with both the left and right making use of it. Polish parliamentary democracy was ended by Piłsudski s seizing power during the so-called May coup d état. From 1926 to 1933, the marshal s supporters were able to strengthen the executive branch, but state institutions grew more alienated from society. Electoral fraud took place, the opposition faced pressure from the state, and show trials of its leaders were even held (the Brest trials). In the second half of the 1930s, the political system grew more authoritarian. Free elections were ended in Power was now concentrated in the hands of the president. At the same time, however, a legal opposition continued to function, though the citizenry enjoyed limited civil liberties. With the threat of war approaching, the citizenry again supported the government in order to face the danger. The Second Republic remains for Poland an important source of political traditions. Although the young state was clearly unable to overcome all the difficulties facing it, the Second Republic offers a model in terms of the sacrifices made by its citizens and their level of engagement in public life. Dwudziestolecie międzywojenne, okres istnienia niepodległej II Rzeczypospolitej, skłania historyków do formułowania nieraz skrajnie odmiennych sądów. Oceny tej krótkiej epoki wahają się od idealizacji suwerennego bytu państwowego po nieumiarkowaną krytykę, najczęściej formułowaną z perspektywy klęski, jaka spotkała naszą ojczyznę w II wojnie światowej, wojnie, która pogrzebała II RP. P rzed idealizacją ostrzega w swym podręczniku m.in. współczesny badacz krakowski Czesław Brzoza: Większość Polaków od z górą sześćdziesięciu lat wspominała coraz bardziej wyidealizowaną II Rzeczypospolitą i mające na celu jej utrzymanie heroiczne wysiłki z lat II wojny światowej. Utrwalający się w świadomości społecznej obraz międzywojnia coraz bardziej oddalał się od rzeczywistego. [...] O ile duma z osiągnięć międzywojennej Polski [...] była i jest stale obecna w powszechnej świadomości narodowej, o tyle liczne porażki II Rzeczypospolitej [...], a zwłaszcza faktyczny bilans dokonań, są znacznie trudniejsze do zaakceptowania (Cz. Brzoza, Polska w czasach niepodległości i II wojny światowej ( ), w: Wielka Historia Polski, t. V, Kraków- -Warszawa 2003, s. 401). Symbolem idealizacji tradycji politycznych tego okresu jest nasz stosunek do Józefa Piłsudskiego. Jak zauważa Andrzej Nowak, bohaterem, symbolem wyobraźni politycznej Polaków pozostaje niewątpliwie Józef Piłsudski wciąż [...] uważany za najwybitniejszego polityka polskiego w XX wieku, albo nawet całej polskiej historii (A. Nowak, Historie politycznych tradycji., Kraków 2007, s. 7). Piłsudski jest w świadomości dzisiejszych Polaków bezdyskusyjnym symbolem polityki dwudziestolecia, polityki, która oznaczała odzyskanie niepodległości. Dla swoich współczesnych był postacią kontrowersyjną, mającą zarówno żarliwych wielbicieli, jak i zażartych przeciwników, obecnie nabrał w oczach potomnych jedynie pomnikowych kształtów. Gdyby brać pod uwagę tylko jego dzisiejszy wizerunek, marszałek nie popełniał błędów, wolny był od śmieszności... Z. Czermański, Marszałek Piłsudski w ramach konstytucji 17 marca 1931 r. (wł. Muzeum Karykatury im. Eryka Lipińskiego w Warszawie) Z. Czermański, Marshall Piłsudski in the frame of the Constitution of March 17, 1931 (property of Museum of Caricature in Warsaw) 12 13

8 Józef Piłsudski i Ignacy Jan Paderewski w drodze z Belwederu do katedry św. Jana, r. (fot. Muzeum Niepodległości) Ignacy Paderewski and Józef Piłsudski on the road from Belweder to the Cathedral of St. John, (photo: Museum of Independence) Nikt dziś nie kojarzy z osobą zwycięzcy Bitwy Warszawskiej i twórcy Legionów ani inwektyw pod adresem demokratycznego sejmu, ani niepotrzebnej brutalności, ani otaczania się posłusznymi miernotami, ani kartek wysyłanych przymusowo przez całe szkoły z okazji imienin marszałka na portugalską Maderę... To wyidealizowane uproszczenie sprzyja zapewne szerzeniu się innej, równie upraszczającej wizji. W świadomości społecznej utrwala się bowiem równocześnie także skrajny krytycyzm wobec epoki niepodległego bytu państwowego. Nieraz przybiera on formę ocen niesprawiedliwych, bo zupełnie ahistorycznych. W tej hiperkrytycznej wizji dwudziestolecie staje się okresem wyłącznie niemal antysemityzmu i skrajnego nacjonalizmu. W ten nurt wpisuje się wielu wybitnych nam współczesnych choćby Czesław Miłosz, który wprawdzie nie polemizował ze świetlanym mitem marszałka Piłsudskiego, ale epokę swojej młodości postrzegał jako czas podbijania narodowego i mocarstwowego bębenka, czas nie tylko zaciemniającego umysły pustosłowia i wygrywania nienawiści do wszystkich <innych>, także [...] polowań na czarownice, rozpowszechnionego donosicielstwa i szantażu (Cz. Miłosz, Wyprawa w dwudziestolecie, Kraków 1999, s. 543). Aby wyplątać się z gąszczu tych prowadzących na manowce uproszczonych opinii, warto sięgnąć po zdanie wypowiedziane przez jednego z najwybitniejszych polskich historyków Władysława Konopczyńskiego. Twórca Polskiego Słownika Biograficznego pisał: W duszy czytelnika opaczny [byłby] obraz, [...] [ukazujący], że wskrzeszenie Polski w 1918 roku, było krótkotrwałą, nieudaną próbą, żeśmy wszyscy razem nie zdali życiowego egzaminu. [...] Niewiele pomoże [...] stawianie takich negatywnych tez, jak to żeśmy nie rozwiązali całkowicie kwestii społecznej, albo kwestii rolnej, albo kwestii żydowskiej, czy ukraińskiej. Żadne europejskie rozwiązanie tych trudności nie uchroniłoby państwa od katastrofy dwustronnego najazdu, a nie każde rozwiązanie dawało się pogodzić z egzystencją narodu polskiego (W. Konopczyński, Historia polityczna Polski , Gdańsk 1995, s ). Z tej perspektywy patrząc, można z pewnością powiedzieć, że w okresie dwudziestolecia międzywojennego Polacy znajdowali się w szczególnej sytuacji, jeśli chodzi o uprawianie przez siebie polityki. Polityka polska miała w ciągu tych dwu dekad do dyspozycji suwerenne państwo polskie. Był to jedyny taki okres w ciągu dwu ostatnich stuleci między trzecim rozbiorem w 1795 roku a upadkiem komunizmu w Polsce w 1989 roku. Był to więc jedyny w tym okresie czas, gdy istniało nowoczesne państwo polskie, dysponujące w zasadzie samodzielnością w stosunku do ośrodków zewnętrznych, za którego politykę sami Polacy ponosili odpowiedzialność. To suwerenne państwo budowane było przy wielkim poparciu społecznym. Mimo nieraz ostrych sporów politycznych (choćby zażartej rywalizacji między narodowymi demokratami a zwolennikami marszałka Piłsudskiego) ogromna większość Polaków identyfikowała się z jego instytucjami, starała się je współtworzyć i chronić. W walce o to państwo wykazali się szczególną ofiarnością, ponosząc trudy trwających aż do 1921 roku wojen, a następnie łożąc na potrzeby ustabilizowania młodego państwa podczas reformy skarbowej premiera Władysława Grabskiego. Zdjęcie gmachu Sejmu 1930 r. (fot. NAC) Photo of the Sejm building, 1930 (photo: NDA National Digital Archive, Warsaw) Zbiorowy wysiłek wspólnoty wart jest podkreślenia tym bardziej, że państwo polskie kształtowało się w niesłychanie trudnych warunkach. Poważnym utrudnieniem i wyzwaniem, jakie stanęły przed polskimi politykami, było przezwyciężenie podziałów i szerzej rzecz ujmując całego dziedzictwa zaborów. Na obszarze międzywojennej Polski występowały cztery systemy administracyjne i fiskalne, pięć systemów prawnych. Ziemie poszczególnych 14 15

9 Legitymacja senatorska Kazimierza Bartla, nr 107, IV Kadencja, Warszawa r. (wł. Muzeum Historii Polski) Senator s card of Kazimierz Bartel, no. 107, IV Term, Warsaw July 1, 1938 (property of Polish History Museum) zaborów różniły się też nieraz diametralnie pod względem panującej tam sytuacji społeczno-gospodarczej. Stworzenie jednolitej administracji państwowej, ujednolicenie systemu prawnego, zbudowanie efektywnie działających instytucji centralnych nie było więc zadaniem banalnym, a w zasadzie naszym dziadkom się udało. Budowa instytucji państwa polskiego była tym bardziej skomplikowana, że w wielu dziedzinach brakowało u progu niepodległości doświadczonej kadry funkcjonariuszy państwowych. Polakom zwłaszcza żyjącym na terenach zaborów rosyjskiego i niemieckiego wyjątkowo trudno było uzyskiwać najwyższe stanowiska w administracji czy sądownictwie państw zaborczych. W 1939 roku taka kadra już istniała, więc wychowała się ona w znakomitej większości w odrodzonym państwie. Problemem bardzo ważnym i jak się miało okazać niemożliwym do rozwiązania były stosunki między krzepnącym państwem polskim a zamieszkującymi jego terytorium mniejszościami narodowymi. Polskie elity polityczne nie były w stanie sformułować wiarygodnego programu współżycia z tymi mniejszościami w ramach państwa polskiego. Na wschodzie kraju ani federacyjna koncepcja piłsudczyków, ani inkorporacyjna reprezentowana przez rywalizujących z nimi narodowych demokratów, z różnych przyczyn nie były w stanie złagodzić napięć, zwłaszcza w stosunkach z ludnością ukraińską. Problem ten miał wymiar niemal nierozwiązywalnego konfliktu racji na miarę tragedii antycznej. Mniejszości narodowe miały bowiem własne, zrozumiałe ambicje stworzenia swoich państw narodowych (Ukraińcy, Białorusini, a nawet w inny sposób Żydzi), bądź identyfikowały się z obcymi państwami, nieprzychylnymi Polsce (Niemcy). Niemal jedna trzecia obywateli nie czuła się więc silnie związana z państwem polskim, traktowała je w najlepszym razie dość obojętnie, niejednokrotnie podejmowała działania sprzeczne z polskimi interesami, a niekiedy wprost wrogie wobec państwa. W tej sytuacji doprowadzenie do porozumienia graniczyło z niemożliwością. Świetnie ilustrują to losy Tadeusza Hołówki, szczerego rzecznika porozumienia polsko-ukraińskiego, który został zamordowany przez Organizację Nacjonalistów Ukraińskich. II Rzeczypospolitej przyszło rozwijać się w epoce, która postawiła przed nią szczególnie trudne wyzwania cywilizacyjne. W Europie narastał niemal przez całe dwadzieścia lat kryzys demokracji, wyrażający się w powstawaniu państw autorytarnych i w rosnącej w skali nawet globalnej popularności ruchów totalitarnych: sowieckiego komunizmu, włoskiego faszyzmu, a w latach trzydziestych także do niemieckiego nazizmu ruchów, jak się wkrótce miało okazać, zbrodniczych. Ten kryzys nie ominął także Polski, choć przybrał w naszym kraju stosunkowo łagodną formę. W dwudziestoleciu międzywojennym na świecie zmieniała się cała filozofia funkcjonowania państwa i prowadzenia polityki. Był to czas, w którym państwo zmuszone było przejąć na siebie ogromne zobowiązania społeczne (ubezpieczenia społeczne, opiekę zdrowotną, szkolnictwo). Odbywało się to przy zwiększających się wciąż oczekiwaniach społeczeństw wobec państwa. Doświadczenia I wojny, gdy zetatyzowane zostało życie gospodarcze, atrakcyjny dla wielu zwłaszcza mniej zorientowanych wzór państwa sowieckiego i Włoch faszystowskich, a także wielki kryzys gospodarczy początku lat trzydziestych stanowiły kontekst narastania mody na etatyzm i omnipotencję państwa. W tej atmosferze kształtował się też nowy model społeczeństwa kolektywistycznego i zmaterializowanego społeczeństwa masowego. Zjawiska te nie omijały także naszego kraju. Państwu polskiemu było jednak wyjątkowo trudno sprostać rozbudzonym oczekiwaniom, ponieważ brakowało mu okrzepłych i sprawnych struktur administracyjnych. Polskie społeczeństwo i tak niezbyt zasobne zubożone zostało dodatkowo skutkami I wojny światowej oraz przedłużających się konfliktów o granice i zachowanie niepodległości nowego państwa, które przetoczyły się przez ziemie polskie w latach Prowadziło więc taką politykę społeczną, na jaką było je stać. Wprowadzono ośmiogodzinny dzień pracy, starano się walczyć z patologiami społecznymi ograniczono analfabetyzm, starano się przezwyciężyć zapóźnienie cywilizacyjne najbardziej ubogich regionów (tzw. Polski B) etc. Polskim elitom politycznym przyszło się też zmierzyć z ogólnoeuropejskim wyzwaniem, jakim było bezprecedensowe narastanie przemocy w życiu społecznym. Jego przejawem była militaryzacja polityki. Zapanowała wówczas moda na upodobnienie ruchów politycznych do wojska: obowiązywały partyjne mundury, sztandary, formowanie bojówek etc. W II RP był silnie obecny terroryzm polityczny, o czym zdarza nam się po latach zapominać. Początkowo terror (ataki sabotażowe, napady rabunkowe na urzędy pocztowe etc.) stanowił instrument w rękach skrajnej lewicy, zwłaszcza komunistycznej. Potem metody te zastosowali skrajni nacjonaliści ukraińscy z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, którzy m.in. zamordowali ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego. Te skrajne ruchy polityczne nie wahały się też współpracować w działaniach wywiadowczych i sabotażowych prowadzonych w Polsce przez państwa obce Związek Sowiecki i Niemcy. Po przemoc na mniejszą skalę sięgnęły także bardziej umiarkowane formacje polityczne: socjaliści, narodowcy, ludowcy i dysponujący aparatem państwowym rządzący zwolennicy sanacji. Pod tym względem Polska nie odbiegała od niechlubnej europejskiej normy marek z 1922 r., awers (wł. PWPW) 10,000 mark note from 1922, front (property of PSPW Polish Security Printing Works) marek z 1922 r., rewers (wł. PWPW) 10,000 mark note from 1922, back (property of PSPW) 16 17

10 Mimo tych wszystkich trudności polskie życie polityczne miało swoje bezdyskusyjne dodatnie cechy. Nie brakowało w nim wybitnych osobowości politycznych. Józef Piłsudski, Roman Dmowski, czy Wincenty Witos bez względu na ocenę szczegółów ich polityki z pewnością byli postaciami nietuzinkowymi, które zapisały się trwale w naszej historii. Polskie elity polityczne okresu dwudziestolecia w znacznej mierze ukształtowane zostały w atmosferze pojmowania polityki jako bezinteresownej służby publicznej. Dwudziestolecie stanowiło czas organizacyjnego rozkwitu polskiego życia społeczno-politycznego. W Polsce powstało i działało pełne spektrum organizacji politycznych, które reprezentowały opinie od lewicy po prawicę. Partie polityczne, związane z nimi stowarzyszenia, spółdzielnie, organizacje kobiece i młodzieżowe stanowiły integralną część życia społecznego. Mówiąc językiem nam współczesnym, polskiego społeczeństwa obywatelskiego. Rozwój ten nie ograniczał się tylko do ludności polskiej. Prężnie rozwijały się również instytucje i organizacje społeczno-polityczne mniejszości. Aktywność obywatelska rozbudowana wśród Polaków w okresie ofiarnej walki o niepodległość w latach przejawiała się nieraz także i w późniejszym czasie. Polska reforma skarbowa co było ewenementem na skalę europejską została przeprowadzona jedynie w oparciu o środki krajowe. Ofiarność obywatelska ujawniła się po raz kolejny przybierając poruszające nieraz formy gdy trzeba było, pod koniec lat trzydziestych, bronić Rzeczypospolitej. Zarówno Fundusz Obrony Narodowej, jak i postawa żołnierzy podczas kampanii obronnej 1939 roku najlepiej pokazywały przywiązanie społeczeństwa do własnego państwa i ogromną zdolność do ponoszenia ofiar w jego obronie. Aktywność polityczna Polaków w okresie międzywojennym odcisnęła ślad w sferze kultury intelektualnej. Dwudziestolecie pozostawiło po sobie cenną literaturę polityczną od publicystyki po poważne traktaty analityczne. Stanowi ona świadectwo głębokiej i autentycznej dyskusji politycznej, która toczyła się między Polakami reprezentującymi różne opcje polityczne. Dorobek Mieczysława Niedziałkowskiego, Adolfa Bocheńskiego czy Romana Dmowskiego stanowi integralną część polskiej kultury politycznej i jest przywoływany do dziś. Mimo że dwudziestolecie jest dość krótkim okresem w perspektywie tysiąca lat dziejów naszego kraju, to w rozwoju polskiego życia politycznego można wyróżnić trzy zasadnicze etapy. Pierwszy z nich to lata , okres demokracji parlamentarnej. Okres ten przyniósł niemały dorobek. Udało się przyjąć podstawy ustroju (naszym dziadkom przyjęcie konstytucji zajęło 2 lata, a proces konstytucyjny w III RP trwał lat 8). Udało się wówczas przeprowadzić reformy finansów państwa, wszcząć proces ujednolicania prawa i administracji, przyjąć zasady reformy rolnej, zawrzeć konkordat. Zwraca uwagę spory zakres swobód obywatelskich. Symboliczne znaczenie miał fakt, że już w 1919 roku kobiety korzystały w Polsce z pełni praw wyborczych, podczas gdy ówczesny wzór demokracji Francja, zdobyła się na to dopiero w ćwierć wieku później. Polskie życie polityczne kształtowało się wówczas na wzór parlamentaryzmu francuskiego, ze wszystkimi niestety jego słabościami. II RP, podobnie jak francuska III Republika, była systemem słabym wewnętrznie, politycznie rozdrobnionym, pozbawionym silnej i stabilnej władzy wykonawczej, niewolnym od politycznej korupcji (afera żyrardowska). Skrajnie parlamentarna forma demokracji okazała się też podatna na narastanie przemocy po które sięgała zarówno prawica, jak i lewica. Zabójstwo prezydenta Narutowicza w 1922 roku, tzw. wypadki krakowskie 1923 roku, zamach majowy 1926 roku wstrząsały funkcjonowaniem systemu. Dysfunkcjonalność tej odmiany systemu demokratycznego pogłębiana była postawą mniejszości narodowych, które, od 1922 roku kontrolując niemal jedną czwartą parlamentu, pozostawały w stałej opozycji, uniemożliwiając w praktyce i tak utrudnione powstanie stabilnych koalicji rządowych. Polska demokracja parlamentarna została zakończona przejęciem władzy przez Piłsudskiego w wyniku zamachu majowego. Mniej więcej na lata przypadł okres przejściowy. Zwolennikom marszałka udało się wówczas wzmocnić władzę wykonawczą, Weterani powstania 1863 r. podczas głosowania w lokalu komisji wyborczej, Warszawa 1930 r. (fot. NAC) Veterans of the 1863 Uprising voting at a polling station, Warsaw 1930 (photo: NDA) ale dokonało się to kosztem postępującej alienacji instytucji państwowych, które stały się bardziej wyobcowane ze społeczeństwa. Sprawująca władzę sanacja nie wahała się fałszować wyborów, wywierać nacisków administracyjnych na opozycję, czego najskrajniejszym przypadkiem był proces brzeski, w którym zostali skazani przywódcy opozycji. Władza posuwała się choć rzadko do zabójstw politycznych. Obóz rządzący, który miał w założeniu uzdrowić ( sanować ) polskie życie polityczne od korupcji i partyjnych partykularyzmów, sam nie był wolny od uzasadnionych zarzutów nepotyzmu, korupcji i stronniczości

11 Wojsko i policja przy wjeździe na most Kierbedzia, r. (fot. NAC) Army and police at Kierbedzia bridge, (photo: NDA) Zamach majowy. Rodziny ofiar podczas pogrzebu. Warszawa, maj 1926 r. (fot. NAC) May coup. Families at a funeral for the victims, Warsaw, May 1926 (photo: NDA) 20 21

12 Rząd Kazimierza Bartla, r. (wł. Muzeum Historii Polski) Kazimierz Bartel government, (property of Polish History Museum) Alfons Karny, Marszałek Piłsudski, brąz, 1935, wys. 47 cm (wł. Muzeum Alfonsa Karnego w Białymstoku) > Alfons Karny, Marshall Piłsudski, bronze, 1935, 47 cm (property of Alfons Karny Museum in Białystok) > Trzeci okres ewolucji rzeczywistości politycznej Polski przypada na drugą połowę lat trzydziestych. Następuje wówczas ostateczna autorytaryzacja ustroju. Władza organizuje m.in. tzw. obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej, do którego trafiać będą zarówno polscy skrajni narodowcy, komuniści, jak i Ukraińcy. Z czasem będą tam przetrzymywani nawet krytyczni wobec władz zwolennicy obozu rządzącego np. Stanisław Cat-Mackiewicz. Represyjność systemu więc narastała. Policyjną infiltrację życia społecznego oddaje np. Bal w operze Juliana Tuwima, gdzie na tajniaka tajniak mruga. Po 1935 roku ostatecznie zrezygnowano z wolnych wyborów. Władza zostaje skupiona w ręku prezydenta. Autorytaryzm sanacyjny ma charakter raczej modernizacyjny, choć z biegiem czasu coraz silniejsze w jego ramach stały się tendencje nacjonalistyczne. Jednocześnie jednak należy przyznać, że nadal funkcjonuje legalna opozycja różnych odcieni, a władze okazują się dość ograniczone, jeśli chodzi o możliwość mobilizacji społeczeństwa poprzez propagandę. Społeczeństwo nie cieszyło się pełnią swobód politycznych, ale warunki rozwoju życia społecznego w niczym nie przypominały sytuacji u naszych sąsiadów Niemiec czy ZSRS. Jednak przed samą wojną nastąpiło złagodzenie najbardziej niepokojących tendencji w życiu politycznym. Nastąpił odczuwalny spadek radykalizacji nastrojów społecznych. Społeczeństwo w obliczu zagrożenia zjednoczyło się z władzą. Wokół rządzących skupiła się nawet ta część Polaków (zapewne większość), która dotąd ostro krytykowała poczynania władzy. Symbolicznym znakiem zbliżenia stała się obecność polityków opozycji w społecznym komitecie Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej, który odwiedził w marcu 1939 roku prezydenta Ignacego Mościckiego na Zamku Królewskim. Mimo że Polska borykała się z większością problemów, które trapiły także inne państwa europejskie, wyróżniała się pod pewnymi względami na ich tle. Przede wszystkim nie powstała w Polsce mimo problemu antysemityzmu formacja nazistowska, a nawet najbardziej skrajni nacjonaliści podkreślali swoją niechęć do Hitlera, odrzucając ideologię rasistowską. W społeczeństwie polskim niski był również stopień identyfikacji z inną ze zbrodniczych ideologii z komunizmem. W II RP nie było silnej partii komunistycznej, a w 1937 roku w okresie tzw. wielkiej czystki w ZSRS Komunistyczna Partia Polski została w ogóle rozwiązana przez Stalina. Dwie najgroźniejsze patologie międzywojennej polityki w Polsce nie odgrywały w naszym kraju poważniejszego znaczenia. Dzisiejsza Polska zajmuje inny niż w dwudziestoleciu obszar, inni są z pewnością jej mieszkańcy. Między rokiem 1939 a dniem dzisiejszym przetoczył się przez nasz kraj niszczący walec II wojny światowej, a następnie wyjaławiające doświadczenie komunizmu. W minionych latach miały też miejsce gwałtowne i głębokie przemiany cywilizacyjne. Jednak z pewnością wciąż ważne dla nas pozostaje, że jak pisał Konopczyński: obrona Lwowa, Cud Wisły, Bank Polski [...] to były dzieła całego narodu, którego żaden obóz ani wódz nie może sobie zasadnie przypisać. II RP jest dla nas jednym z ważnych źródeł naszych tradycji politycznych, zmagania się z wyzwaniami, choćby z wyzwaniem komunistycznym. Choć z pewnością nie udało się wówczas pokonać wszystkich piętrzących się przed młodym państwem trudności, II Rzeczypospolita może być jednak dla nas wzorem społecznej ofiarności i zaangażowania w życie publiczne

13 Podpisanie konstytucji przez prezydenta RP Ignacego Mościckiego, , Warszawa (fot. NAC) President of Poland Ignacy Mościcki signing the Constitution, April 2, 1935, Warsaw (photo: NDA) Moment wręczenia buławy marszałkowskiej gen. dyw. Edwardowi Rydzowi-Śmigłemu przez prezydenta RP Ignacego Mościckiego, r., dziedziniec Zamku Królewskiego w Warszawie (fot. NAC) President of Poland Ignacy Mościcki handing over the marshall s baton to Gen. Edward Rydz-Śmigły, , courtyard of the Royal Castle in Warsaw (photo: NDA) 24 25

14 Złożenie listów uwierzytelniających Naczelnikowi Państwa Józefowi Piłsudskiemu przez posła nadzwyczajnego i ministra pełnomocnego Francji w Polsce Eugène Pralona, r. (fot. NAC) Submitting letters of accreditation to Commander in Chief Józef Piłsudski by special envoy and plenipotentiary minister of France in Poland Eugène Pralon, (photo: NDA) Exposé ministra spraw zagranicznych Józefa Becka po zerwaniu przez Niemcy paktu o nieagresji z Polską, Warszawa, r. (fot. NAC) Statement by Foreign Minister Józef Beck on Germany s breaking non-aggression pact with Poland, Warsaw, (photo: NDA) 26 27

15 Generał William Edmund Ironside w rozmowie z polskimi dowódcami, lipiec 1939 r. (fot. NAC) General Ironside during talks with Polish commanders, July 1939 (photo: NDA) Ambasador RP w Rzymie, Wieniawa-Długoszowski w Warszawie, 1939 r. (fot. NAC) Polish Ambassador to Rome Wieniawa-Długoszowski, in Warsaw, 1939 (photo: NDA) 28 29

16 Stefan Norblin, Portret Marszałka Józefa Piłsudskiego, przed 1939 r., olej, płótno, wym. 148 x 120 cm, (foto Piotr Ligier, wł. Muzeum Narodowe w Warszawie) Stefan Norblin, Portrait of Marshall Józef Piłsudski, before 1939, oil, canvas, 148 cm. x 120 cm. (photo: Piotr Ligier, property of National Museum in Warsaw) 30 31

17 II gospodarka Między rynkiem a państwem The Economy. Between the Market and the State Trałowce ORP Rybitwa, Czajka, Mewa i Jaskółka zacumowane przy nabrzeżu w Gdyni, późne lata 30. (fot. NAC) Minesweepers ORP Rybitwa, Czajka, Mewa and Jaskółka docked offshore in Gdynia, late 1930s (photo: NDA)

18 The Economy. Between the Market and the State MAREK PIOTR DESZCZYŃSKI Gospodarka. Między rynkiem a państwem The accomplishments of Poland in the interwar period were numerous: building the port city of Gdynia and entire city districts from the ground up, rationally planned development, a modern industrial base, a strong currency, reasonable taxes, an effective legal code, achievements in international trade and transport, including the creating of a merchant marine, and the highest levels of competence and business ethics ever seen in modern times. Most important, however, was the unification of three regions that had been divided for a century and a half. On the downside, there were disproportions in the nation s development, a lack of investment capital, widespread rural poverty, and unemployment on a massive scale. In 1921, barely one fourth of the country s inhabitants lived in the city. The poorest and least developed region, Polesia, was estimated to be years behind the affluent region of Upper Silesia. More than 1.8 million buildings had been destroyed as a result of war 1/3 of the available housing. In terms of transport, things were even worse. There were structural deficiencies in the development of agriculture, the automotive industry, communications, and other sectors of industry. Although monetary unification was achieved in 1920, monetary policy was proinflationary this was the only way to finance the army and state structures. The monetary reform of Prime Minister Władysław Grabski, although initially successful, resulted in not only a strong zloty, but in a crisis, as well. The situation did not improve until In 1927, the government began focusing on economic growth. Due to a lack of domestic private investment capital and limited interest from abroad, the government had to play an active role in such areas as the arms industry, rebuilding the transport infrastructure, public housing construction, and the creation of a merchant marine. This policy was personified by vice-prime minister and treasury minister Eugeniusz Kwiatkowski. The Great Depression hit Poland hard in Several million people found themselves unemployed, and poverty plagued the nation. The recovery began in 1934, but its effects were not felt until two years later. The economy reached pre-depression levels shortly before the outbreak of the Second World War. The final years of the 1930s, however, could be called a period of ascent. In five years, Polish foreign trade rose nearly 40%. By the end of the decade, exports consisted not only of agricultural products, coal, and textiles, but also of arms, aircraft, and rolling stock. Raw materials began to be imported, a sign of growing industrialization. In 1936, Poland s main trade partners were Great Britain, Germany, the USA, Belgium, Austria, Sweden, France, Czechoslovakia, Holland, and India. Poland had managed to effectively reorient its trade ties, and the perspectives for the coming years appeared favourable. The outbreak of war put an end to a number of plans for the future. In the fall of 1939, the first ocean-going ship was to be launched, and in the following year work was to begin on a destroyer for the navy and 1941 were to see completion of the construction of the Central Industrial District. In addition to expansion of the radio network, plans were being made to broadcast television programs. Many other new construction projects were being planned, as well. No solution was ever found, however, to the problem of overpopulation in rural areas. There was too little land to farm, but in the cities jobs were too few, as well. A key issue here was the growth of the trades, services, and construction in rural areas. In spite of numerous successes, particularly in terms of railway construction, the building of new roads progressed slowly. Moreover, the housing situation for the poorest could hardly be called dignified, and improvements in other areas of infrastructure were slow, especially in terms of electrification. These weaknesses, however, were not enough to cloud the overall positive economic balance sheet for the interwar years. At the end of the 1930s, the economy was in a period of growth and modernization, although closing the gap between Poland and the more industrialized countries west of it would have taken decades. The mistakes of decision-makers were a secondary problem, and can be explained, above all, by the scale of the backwardness they inherited and a chronic lack of investment capital. W poszukiwaniu właściwej perspektywy N iecałe 21 lat istnienia, z czego tylko niespełna 19 lat pokoju... A pozostała z nich Gdynia i całe dzielnice wielu innych miast, rozumne kształtowanie ładu przestrzennego, nowoczesny przemysł. Ponadto silny pieniądz, rozsądne podatki, dobre prawo normujące życie gospodarcze, osiągnięcia w handlu zagranicznym i komunikacji, w tym stworzenie od zera floty morskiej oraz najwyższy w nowoczesnych dziejach kraju poziom kompetencji i etyki przedsiębiorczości. Wreszcie od czego właściwie wyliczenie to należałoby zacząć złączenie w jeden organizm obszarów rozdzielonych nawet przez półtora stulecia. A chodziło o częściowe choćby zniwelowanie skutków niesłychanie ważnej przerwy w życiorysie utraty przez państwo polskie jako całość tego wieku, w którym tworzyły się nowoczesne gospodarki. Z drugiej strony były też braki: dysproporcje rozwojowe, niedobór kapitałów, ubóstwo wsi, bezrobocie przybierające w okresach dekoniunktury charakter masowy. Wiele razy obarczano Polskę międzywojenną winą za nieziszczenie się wizji szklanych domów marzeń o dobrobycie wszystkich warstw społecznych. Czynili tak współcześni komuniści i przedstawiciele lewicy. Potem przyszedł szok września i gorzkie poszukiwanie jego przyczyn. Po 1944 roku propaganda narzuconych władz i lojalni wobec niej autorzy z lubością zestawiali osiągnięcia okresu Polski Ludowej z nędzą międzywojnia, ale nigdy ludowych cieni z burżuazyjno-obszarniczymi blaskami! Przemilczenie było tu środkiem najdelikatniejszym; nie brakło też manipulacji, a z czasem także, choć po części niezawinionej, zwykłej niewiedzy. Schyłek epoki Edwarda Gierka pokazał, że i docelowy ustrój nie jest odporny na zapaść gospodarczą, w początku lat osiemdziesiątych przejawiającą się brakiem nieomal wszystkiego. Stąd pamięć o lepszych czasach, w których np. w odległym od morza Stanisławowie co dzień można było kupić świeże śledzie, a z pierwszej robotniczej wypłaty szyto niezniszczalny garnitur z bielskiej wełny zwanej setką, zaczęła przeistaczać się w mit. Doświadczenie bytowe pomagało nieraz rozwiać wątpliwości. Ot, w mieszkaniach i domach wybudowanych między wojnami żyło się wygodniej i bardziej po ludzku niż w gomułkowskich mrówkowcach. Gdy zelżał nacisk cenzury, w kręgach interesujących się historią zaczęły odżywać impresje Melchiora Wańkowicza z pisanej z agitacyjną werwą Sztafety, czyniąc w potocznym mniemaniu z tzw. Centralnego Okręgu Przemysłowego sztandarowe osiągnięcie tamtej niepodległości. Równolegle wśród zawodowych historyków toczyła się dyskusja: czy II Rzeczypospolita była erą stagnacji, czy też rozwoju. W końcu, przemiany zaszłe od 1989 r. usunęły w cień zainteresowanie dziejami gospodarczymi Polski międzywojennej. Próby porównań jej dorobku z erą pokomunistyczną czyniono rzadko, a i to nie zawsze celnie. Jak więc wtedy było? Ciekawie, a nieraz nawet pasjonująco co nie jest tak częste w ekonomicznych trybach historii. Raz lepiej, raz gorzej; często odmiennie od wartości średnich Małego rocznika statystycznego z 1939 roku, by przywołać źródło stanowiące najczęściej podstawę do ferowania ocen. Zadaniem historyka jest przedstawić wizję możliwie realistyczną, odróżniającą przyczyny od skutków, przywracającą optykę badanej epoki, zestawiającą ekstrema zjawisk i różne racje. W tym celu przytoczmy garść niezbędnych faktów. Uwarunkowania M ówiąc o Polsce okresu międzywojennego, mamy na myśli państwo średniej wielkości, które stopniowo formalnie do połowy 1922 roku, kiedy nastąpiło włączenie części Górnego Śląska powiększało swoje terytorium. Sięgnęło ono blisko 389 tys. km 2, co dawało mu szóste miejsce w Europie i czternaste w świecie. Granice lądowe bardzo długie 34 35

19 i o skomplikowanym przebiegu; do tego 140 km wybrzeża, niełatwo dostępnego nie tylko z Wileńszczyzny, ale i z centrum kraju. Przypomnijmy, że kordonów granicznych nie przekraczało się wtedy tak łatwo jak dziś. W 1921 roku Rzeczypospolitą zamieszkiwało 27,2 mln mieszkańców (szóste miejsce w Europie i aż dwunaste w świecie). Do wybuchu II wojny światowej liczba ta wzrosła o 29%, czyli przeciętnie zwiększała się o 439 tys. osób rocznie. Dynamika wzrostu ludności należała do najwyższych pośród krajów Starego Kontynentu, a działo się to w warunkach poważnego ograniczenia swobody migracji, choćby do Stanów Zjednoczonych Ameryki, co przed I wojną światową samoczynnie łagodziło napięcia społeczno-ekonomiczne. Inne uwarunkowania życia gospodarczego nie były korzystne. Aż 69% terytorium stanowiły ziemie byłego zaboru rosyjskiego, przeciętnie wyjąwszy Warszawę, Łódź i Zagłębie Dąbrowskie słabo rozwinięte, zwłaszcza na wschód od Bugu. Następne 20% to dawna austriacka Galicja, niewolna od wysp zacofania, i Śląsk Cieszyński. Wreszcie 11% to ziemie ekspruskie: Pomorze, Wielkopolska, Górny Śląsk najzamożniejsze i stanowiące punkt odniesienia dla reszty kraju. W sumie, w 1921 roku ledwie co czwarty mieszkaniec żył w mieście. Na nieznacznie wyższym poziomie kształtowało się zatrudnienie poza sektorem rolniczym. Kraj musiał nieść brzemię zniszczeń i kosztów wojen lat porównywalnych tylko z uchodzącymi za najbardziej poszkodowane Rosją, Belgią oraz Królestwem Serbów, Chorwatów i Słoweńców (późniejszą Jugosławią). Zmieniła się diametralnie konfiguracja geopolityczna i geografia gospodarcza. Do wybuchu Wielkiej Wojny poszczególne zabory integrowały się ze swymi metropoliami, ciągnąc z tego dość znaczne korzyści. Po 1918 roku układ ten został zburzony, a więzi handlowe się załamały. Po nastaniu pokoju wielcy, a niekoniecznie przyjaźni sąsiedzi nie mieli zamiaru ułatwiać Polsce gospodarczego startu. Z tego m.in. powodu wymiana towarowa z Rosją (potem Związkiem Sowieckim), a pewnych okresach także z Niemcami, znajdowała się na niskim poziomie. Jako państwo młode i nieokrzepłe, organizowane na obszarze niemal peryferyjnym dla centrów finansowych świata, musiała Rzeczypospolita zmagać się z upośledzeniem w postaci niewielkiego zainteresowania inwestorów i znacznej wrażliwości na załamania koniunktury. Do tego przemiany w Polsce dokonywały się w okresie generalnie gorszej koniunktury niż przed I czy też po II wojnie światowej. W końcu zaś, pozostające w cieniu zagrożenia państwo musiało utrzymywać dużą armię i stale rozwijać potencjał obronny. Z jednej strony zwiększało to obciążenie fiskalne, z drugiej zaś stanowiło koło zamachowe dla przedsięwzięć unifikacyjnych i modernizacyjnych. Zjednoczenie, odbudowa, rozwój T o były najważniejsze wyzwania, jakim musiała podołać międzywojenna niepodległość. Konieczne jest przypomnienie, że u progu dwudziestolecia łączące się dzielnice miały różne prawo, systemy walutowe, a dawne koleje rosyjskie dodatkowo szersze tory (lewostronny ruch uliczny w Galicji odnotujmy jako mniej istotny szczegół). Opisywane m.in. przez Eugeniusza Kwiatkowskiego dysproporcje, odziedziczone w znacznej mierze po epoce porozbiorowej, przejawiały się, jeśli spojrzeć na wskaźniki statystyczne, w zacofaniu najbiedniejszego regionu Polesia o lat względem znajdującego się w awangardzie zasobności i nowoczesności Górnego Śląska. Pewne dziedziny życia gospodarczego cechował strukturalny niedorozwój. Był on odczuwalny w rolnictwie, motoryzacji, łączności i w zaawansowanej technicznie wytwórczości przemysłowej. Skalę strat materialnych obrazują dane na temat budownictwa. W wyniku wojen przestało istnieć ponad 1,8 mln budynków, co stanowiło jedną trzecią zasobów mieszkalnych i 18% całości zabudowy. Stan infrastruktury komunikacyjnej przedstawiał się jeszcze gorzej. Ziemie zabużańskie i dawna Galicja Wschodnia były wprost spustoszone tu nawet pola uprawne nieraz wymagały rekultywacji. Na szczęście zachodnia, silniej uprzemysłowiona część kraju poniosła tylko nieznaczny uszczerbek. Ujednolicenie warunków aktywności gospodarczej, likwidacja zniszczeń, wreszcie rozwój poszczególnych branż stanowiły triadę zadań w pierwszej dekadzie niepodległego bytu. Wiązała się z tym kwestia uporządkowania stosunków walutowych, będąca nieodzownym warunkiem powodzenia zarysowanych zamierzeń. O ile unifikacja pieniądza w postaci przyjęcia marki polskiej nastąpiła Katalogi ofertowe Państwowej Wytwórni Uzbrojenia 1939 r. (wł. M. Drewniak) 1939 Catalogues for the State Arms Manufacturing Company (property of M. Drewniak) 36 37

20 już w 1920 roku, to problem jej stabilności pozostawał otwarty. W pierwszych latach polityka walutowa przybrała kierunek proinflacyjny, co w warunkach wojennych i pierwszych kwartałach pokoju miało sens, bo nie istniał inny sposób uzyskania środków na sfinansowanie wydatków na armię i tworzenie zrębów administracji, szkolnictwa itd. Taką politykę prowadzono jednak zbyt długo, skutkiem czego w 1923 roku inflacja wyrwała się spod kontroli, powodując paraliż życia gospodarczego. Przyszedł wtedy czas reform Władysława Grabskiego. Zrazu udane, przyniosły jednak obok silnego złotego kryzys postabilizacyjny. Dodatkowo, w gospodarkę uderzyła wojna celna rozpoczęta przez Niemcy. Zanosiło się na powtórkę: w 1925 roku doszło do tzw. drugiej inflacji. Poprawa nastąpiła dopiero rok później, gdy strajk górników w Wielkiej Brytanii dał impuls do poprawy koniunktury poprzez rozwinięcie eksportu polskiego węgla. Przejęcie władzy przez marszałka Józefa Piłsudskiego i wyrzeczenie się przez jego ekipę eksperymentów społecznych i gospodarczych zostało odebrane w kręgach zachodniej finansjery jako rzeczywista gwarancja stabilności ekonomiczno-politycznej, dzięki czemu starania o pożyczkę stabilizacyjną zostały uwieńczone powodzeniem. Uporawszy się z zagadnieniem walutowym, od 1927 roku rząd skupił się na realizacji głównego zadania intensyfikacji rozwoju gospodarczego. Niewidzialna ręka... rządu P rzedstawione procesy dokonywały się bowiem nie tylko samoistnie. Kapitały prywatne były zbyt słabe, by podołać wielkim zadaniom. Poważni inwestorzy zagraniczni pojawiali się rzadko. Mechanizm rynkowy nie wystarczał. Dlatego w niektórych dziedzinach władze państwowe uaktywnić się po prostu musiały. Przygotowywano studia i projekty, inicjowano poszczególne przedsięwzięcia. Tak było np. z wytwórczością zbrojeniową, do 1918 roku faktycznie na naszych ziemiach nieobecną, podobnie z dźwiganiem z ruin komunikacji czy budownictwem publicznym. Osobny rozdział stanowiła tu polityka morska. Co istotne, przejawy zaangażowania się państwa na polu gospodarki można dostrzec już w pierwszej połowie lat dwudziestych, na długo przed zamachem majowym. Okres pomyślności przyniósł kontynuację tego trendu. Finansowym sercem poczynań inwestycyjnych stał się działający i dziś Bank Gospodarstwa Krajowego. Rząd kontrolował też inne, powołane wówczas instytucje depozytowo-kredytowe: Pocztową Kasę Oszczędności (dziś PKO BP), Bank Polska Kasa Opieki SA (dziś Bank Pekao) czy Państwowy Bank Rolny. Podczas wielkiego kryzysu rola rządu i państwa nie wzrosła tak poważnie, jak można było tego oczekiwać. W kręgach władz dominowało bowiem nastawienie na przeczekanie depresji i utrzymanie mocnej waluty, a nie na szeroko zakrojoną akcję interwencyjną, jak od 1933 roku działo się to np. za oceanem, właśnie kosztem odejścia od zasad klasycznej polityki walutowej. I tak jednak, m.in. w drodze przejmowania upadających koncernów górnośląskich, rósł udział inwestycji rządowych. Notabene teoretyczny opis interwencji rządu na rzecz poprawy koniunktury ogłosił w 1933 roku, a więc na trzy lata przed Johnem M. Keynesem, polski ekonomista Michał Kalecki, absolwent Politechniki Gdańskiej i pracownik Instytutu Badania Koniunktur Gospodarczych i Cen. Dopiero od 1936 roku i zmiany układu sił w obrębie ekipy rządzącej, wywołanej śmiercią Piłsudskiego, zaznaczyła się tendencja do silniejszego zaangażowania państwa w gospodarkę. Kierunek ten uosabiał wicepremier i minister skarbu Eugeniusz Kwiatkowski, a wspierała zyskująca coraz większe wpływy za to pozostająca na drugim planie grupa wyższych oficerów skupionych wokół wiceministra spraw wojskowych gen. Aleksandra Litwinowicza. Udział rządu i kapitałów państwowych w gospodarczej rzeczywistości międzywojnia miał wymiar szczególny. Doświadczenia w tej mierze ocenia się także dziś na ogół pozytywnie, choć nie bez krytyki ze strony apologetów wolnego rynku. W szerokich kręgach społeczeństwa wytworzyły one jednak mentalne przyzwolenie na stopniową etatyzację życia gospodarczego, czego po 1944 roku dokonały władze komunistyczne. Reklama motocykla SHL, 1939 r. (wł. M. Drewniak) Advertisement for SHL motorcycle, 1939 (property of M. Drewniak) Motocykl Sokół 1000 z wózkiem, lata 30. (fot: M. Drewniak) Sokół 1000 motorcycle with sidecar, 1930s (photo: M. Drewniak) 38 39

Effective Governance of Education at the Local Level

Effective Governance of Education at the Local Level Effective Governance of Education at the Local Level Opening presentation at joint Polish Ministry OECD conference April 16, 2012, Warsaw Mirosław Sielatycki Ministry of National Education Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

raca Polaków w Niemczech

raca Polaków w Niemczech Edward Marek raca Polaków w Niemczech P ółtora wieku emigracji zarobkowej Warszawa 2008 3 Spis treści WPROWADZENIE... 9 Rozdział pierwszy WYCHODŹSTWO ZAROBKOWE POLAKÓW DO NIEMIEC DO ZAKOŃCZENIA I WOJNY

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Dlaczego powstało? - świat przeżywa dziś rewolucję w obszarze edukacji, - naszym celem jest promocja śląskiego jako regionu opartego na wiedzy, i najnowszych technologiach,

Bardziej szczegółowo

Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M

Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M United States Holocaust Memorial Museum Archive 100 Raoul Wallenberg Place SW Washington, DC 20024 2126 Tel. (202) 479 9717 Email:

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia I. Społeczeństwo socjologia

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

Polska Federacja Klubów Business and Professional Women

Polska Federacja Klubów Business and Professional Women Polska Federacja Klubów Business and Professional Women 5 października 2013 roku zainaugurowała we Dworze Podstolice Kampanię EQUAL PAY DAY na lata 2014-2015 pod hasłem: JOINT ACTION WSPÓLNA AKCJA. Polska

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik. Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for. Tatras National Park (Slovakia) Director Pawel Majko

Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik. Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for. Tatras National Park (Slovakia) Director Pawel Majko April 22, 2012 Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik Tatrzanski Park Narodowy Director Pawel Skawinski (host) Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for National Parks Jan Reklewski Tatras

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Nauczyciel prowadzący: Jacek Foszczyński Liczba tygodni nauki: 38 Liczba godzin w tygodniu: 3 Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o.

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. Miejsce odbywania stażu / Legal address Muchoborska 8, 54-424 Wroclaw Stanowisko, obszar działania/

Bardziej szczegółowo

An employer s statement on the posting of a worker to the territory of the Republic of Poland

An employer s statement on the posting of a worker to the territory of the Republic of Poland Państwowa Inspekcja Pracy Annotation Główny Inspektorat Pracy ul. Barska 28/30 02-315 Warszawa Rzeczypospolita Polska Polska An employer s statement on the posting of a worker to the territory of the Republic

Bardziej szczegółowo

1987-2012 DYSKRET POLSKA 1987-2014

1987-2012 DYSKRET POLSKA 1987-2014 25 LAT 27 LAT 1987-2012 DYSKRET POLSKA 1987-2014 nasi klienci dobrze trafili... get your swing on with us... www.dyskret.com.pl 30-023 Kraków, ul. Mazowiecka 131 tel. +48 12 423 31 00, office@dyskret.com.pl

Bardziej szczegółowo

Zestawienie czasów angielskich

Zestawienie czasów angielskich Zestawienie czasów angielskich Present Continuous I am, You are, She/ He/ It is, We/ You/ They are podmiot + operator + (czasownik główny + ing) + reszta I' m driving. operator + podmiot + (czasownik główny

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Metropolization : Local Development and Government in Poland

Metropolization : Local Development and Government in Poland Metropolization : Local Development and Government in Poland Lydia COUDROY DE LILLE Université Lumière-Lyon 2 & Centre Géophile - Ecole Normale Supérieure de Lettres et Sciences Humaines de Lyon OCDE-

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VII Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: prof. dr hab. Jan Jacek Bruski Redaktor

Bardziej szczegółowo

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ Part-financed by EU South Baltic Programme w w w. p t m e w. p l PROSPECTS OF THE OFFSHORE WIND ENERGY DEVELOPMENT IN POLAND - OFFSHORE WIND INDUSTRY IN THE COASTAL CITIES AND PORT AREAS PORTS AS LOGISTICS

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT A n g i e l s k i Phrasal Verbs in Situations Podręcznik z ćwiczeniami FRAGMENT Dorota Guzik Joanna Bruska Autorzy: Dorota Guzik, Joanna Bruska Konsultacja językowa: Tadeusz Z. Wolański Lektorzy: Maybe

Bardziej szczegółowo

Aglomeracje miejskie w Polsce na przełomie XX i XXI wieku

Aglomeracje miejskie w Polsce na przełomie XX i XXI wieku I NSTYTUT GEOGRAFII I GOSPODARKI PRZESTRZENNEJ W YŻSZEJ SZKOŁY GOSPODARKI W BYDGOSZCZY Aglomeracje miejskie w Polsce na przełomie XX i XXI wieku Problemy rozwoju, przekształceń strukturalnych i funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

Wiejskie organizacje pozarządowe

Wiejskie organizacje pozarządowe Wiejskie organizacje pozarządowe Rural Non-Governmental Organisations Editor Maria Halamska Institute of Rural and Agricultural Development Polish Academy of Sciences Warsaw 2008 Wiejskie organizacje pozarządowe

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers

Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers 10-12 milionów Romów w Europie 6 milionów mieszkających w U E Irlandia Polska Republika Czeska Turcja Populacja społeczności romskiej w liczbach Irlandia Polska

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be angry with somebody gniewać się na kogoś Czy gniewasz

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia Katedra Rynku Transportowego Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia dr Marcin Wołek Department of Transportation Market University of Gdansk Warsaw,

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

The Lights of Chartres Eustachy Kossakowski, 1983-1989

The Lights of Chartres Eustachy Kossakowski, 1983-1989 Eustachy Kossakowski, 1983-1989 dimensions: 40 x 29 cm technique: 12 color prints on Hahnemuhle Photo Rag 308 g/m² paper made from original Eustachy Kossakowski s negatives edition: 6 price: 12 000 PLN

Bardziej szczegółowo

ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland

ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland OECD Przegląd krajowej polityki miejskiej National Urban Policy Review of Poland 17-19 19 March 2010 ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland Zygmunt Ziobrowski Instytut Rozwoju Miast The

Bardziej szczegółowo

XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW PYTANIE NIE JEST ZADAWANE W POLSCE W 2006 ROKU. WCIŚNIJ Ctrl+R BY PRZEJŚĆ DALEJ. 1.

XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW PYTANIE NIE JEST ZADAWANE W POLSCE W 2006 ROKU. WCIŚNIJ Ctrl+R BY PRZEJŚĆ DALEJ. 1. Share w2 Exit Questionnaire version 2.7 2006-09-29 XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW 1. Kontynuuj XT006_ PROXY RESPONDENT'S SEX 1. Mężczyzna 2. Kobieta XT002_ RELATIONSHIP TO THE DECEASED IF XT002_

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Imię i Nazwisko Kandydata/Kandydatki Proszę wstawić X w pole zgodnie z prawdą: Brak znajomości języka angielskiego Znam j. angielski (Proszę wypełnić poniższy

Bardziej szczegółowo

No matter how much you have, it matters how much you need

No matter how much you have, it matters how much you need CSR STRATEGY KANCELARIA FINANSOWA TRITUM GROUP SP. Z O.O. No matter how much you have, it matters how much you need Kancelaria Finansowa Tritum Group Sp. z o.o. was established in 2007 we build trust among

Bardziej szczegółowo

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r EGARA 2011 Adam Małyszko FORS POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r HISTORIA ELV / HISTORY ELV 1992r. 5 Program działań na rzecz ochrony środowiska / EAP (Environmental Action Plan) 1994r. Strategia dobrowolnego

Bardziej szczegółowo

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Jan Witkowski : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Project for exhibition photo graphic compositions typography colors Berlin London Paris Barcelona Vienna Prague Krakow Zakopane Jan Witkowski ARTIST FROM

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ A 388068 Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe Redakcja i opracowanie: Andrzej Ciupiński Kazimierz Malak WARSZAWA 2004 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 CZĘŚĆ I. NOWE PODEJŚCIE DO POLITYKI

Bardziej szczegółowo

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Prawo jest na naszej stronie! www.profinfo.pl www.wolterskluwer.pl codzienne aktualizacje pełna oferta zapowiedzi wydawnicze rabaty na zamówienia zbiorcze do negocjacji

Bardziej szczegółowo

Adam Kozierkiewicz JASPERS

Adam Kozierkiewicz JASPERS Adam Kozierkiewicz JASPERS Europa 2020 Flagship initiatives Priorities Targets Digital agenda for Europe Innovation Union Youth on the move Resource efficient Europe An industrial policy for the globalisation

Bardziej szczegółowo

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ Zaproponowany dla krajów Unii Europejskiej oraz dla wszystkich zainteresowanych stron wzór Umowy wypożyczenia między muzeami i instytucjami kultury opracowany został przez

Bardziej szczegółowo

We Bring Brands to Life. for online portfolio visit www.ms-design.pl

We Bring Brands to Life. for online portfolio visit www.ms-design.pl We Bring Brands to Life for online portfolio visit www.ms-design.pl yetico producent styropianu styrofoam producer Świetliste logo zatopione w płaszczyznach plexi podkreśla innowacyjne podejście firmy

Bardziej szczegółowo

ANALIZA SYSTEMOWA TYPOWE ZADANIA ANALIZY SYSTEMOWEJ:

ANALIZA SYSTEMOWA TYPOWE ZADANIA ANALIZY SYSTEMOWEJ: ANALIZA SYSTEMOWA ANALIZA SYSTEMOWA: zbiór metod i technik analitycznych, ocenowych i decyzyjnych, służących racjonalnemu rozwiązywaniu systemowych sytuacji decyzyjnych, badanie wspomagające działania

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

JÓZEF PIŁSUDSKI (1867-1935)

JÓZEF PIŁSUDSKI (1867-1935) JÓZEF PIŁSUDSKI (1867-1935) 70 ROCZNICA ŚMIERCI (zbiory audiowizualne) Wideokasety 1. A JEDNAK Polska (1918-1921 ) / scen. Wincenty Ronisz. Warszawa : Studio Filmów Edukacyjnych Nauka, 1998. 1 kas. wiz.

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 8

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 8 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 8 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to take a rest - odpocząć Muszę odpocząć. (5) Czy chcesz

Bardziej szczegółowo

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego 18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego I m sorry, could you repeat that, please? - Przepraszam, czy mo na prosiæ o powtórzenie? I m sorry, I don t understand. - Przepraszam, nie rozumiem. Did you

Bardziej szczegółowo

Obrona lotniska. CAW, kol. 60/14

Obrona lotniska. CAW, kol. 60/14 Janusz Gzyl KOLEKCJA FOTOGRAFII PRZEWRÓT MAJOWY 1926 R. Jedną z kolekcji wyodrębnionych z zasobu ikonograficznego Pracowni Zbiorów Specjalnych Centralnego Archiwum Wojskowego, jest kolekcja Nr 60 Przewrót

Bardziej szczegółowo

Galeria Handlowa Starogard Gdański

Galeria Handlowa Starogard Gdański Galeria Handlowa Starogard Gdański Parkridge Retail Miasto Starogard Gdański leży w południowo-wschodniej części województwa pomorskiego, w pobliżu Borów Tucholskich, nad rzeką Wierzycą na Pojezierzu Starogardzkim.

Bardziej szczegółowo

Angielski Biznes Ciekawie

Angielski Biznes Ciekawie Angielski Biznes Ciekawie Conditional sentences (type 2) 1. Discuss these two types of mindsets. 2. Decide how each type would act. 3. How would you act? Czy nauka gramatyki języka angielskiego jest trudna?

Bardziej szczegółowo

Public Schools No. 1 in Chelm Project: The Whole World Is a One Big Chelm

Public Schools No. 1 in Chelm Project: The Whole World Is a One Big Chelm Public Schools No. 1 in Chelm Project: The Whole World Is a One Big Chelm The realization of the programme "The Whole World is One Big Chelm" March 2006 We have completed yet another stage of our programme.

Bardziej szczegółowo

BULLETIN 2 II TRAINING CAMP POLISH OPEN MTBO CHAMPIONSHIPS 19-22.06.2014 MICHAŁOWO 23-29.06.2014 TRAINING CAMP WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS

BULLETIN 2 II TRAINING CAMP POLISH OPEN MTBO CHAMPIONSHIPS 19-22.06.2014 MICHAŁOWO 23-29.06.2014 TRAINING CAMP WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS BULLETIN 2 II TRAINING CAMP POLISH OPEN MTBO CHAMPIONSHIPS 19-22.06.2014 MICHAŁOWO 23-29.06.2014 TRAINING CAMP WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS MASTERS WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS MTB ORIENTEERING

Bardziej szczegółowo

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY ODMIENNE PODEJŚCIE JAK NAWIGOWAĆ W OBECNYCH NURTACH I RUCHACH, KTÓRE

Bardziej szczegółowo

Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce. Sustainable Urban Mobility Planning Poland. Wprowadzenie. Introduction

Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce. Sustainable Urban Mobility Planning Poland. Wprowadzenie. Introduction Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce Sustainable Urban Mobility Planning Poland Wprowadzenie Introduction Wyzwania polityki UE w zakresie transportu miejskiego Zatłoczenie centrów miast

Bardziej szczegółowo

STOSUNKI UKRAIŃSKO-POLSKIE W LATACH 1917 1923

STOSUNKI UKRAIŃSKO-POLSKIE W LATACH 1917 1923 STOSUNKI UKRAIŃSKO-POLSKIE W LATACH 1917 1923 THE POZNAŃ SOCIETY FOR THE ADVANCEMENT OF THE ARTS AND SCIENCES INSTITUTE OF EUROPEAN CULTURE, ADAM MICKIEWICZ UNIVERSITY IN POZNAŃ GNIEZNO EUROPEAN STUDIES

Bardziej szczegółowo

PRODUCTION HALL OFFER

PRODUCTION HALL OFFER PRODUCTION HALL OFFER 1. Name of production hall / Nazwa hali produkcyjnej Bałtowska 2. Location / Lokalizacja PRODUCTION HALL DATA Town / Street Miasto / Ulica Ostrowiec Świętokrzyski/Bałtowska Street

Bardziej szczegółowo

1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi

1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi 1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi 2. Przeczytaj poniższy tekst. Następnie zapisz w wyznaczonym miejscu odpowiedzi dwa

Bardziej szczegółowo

Perspektywy PDF. ==>Download: Perspektywy PDF ebook By 0

Perspektywy PDF. ==>Download: Perspektywy PDF ebook By 0 Perspektywy PDF ==>Download: Perspektywy PDF ebook By 0 Perspektywy PDF By 0 - Are you searching for Perspektywy pdf Books? Now, you will be happy that Perspektywy PDF is available at our online library

Bardziej szczegółowo

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND Ala ma kota is a network of non-public education preschools which are entered into the register of non-public schools and institutions of the Capital City of

Bardziej szczegółowo

POLISH CULTURAL FOUNDATION

POLISH CULTURAL FOUNDATION 177 Broadway Clark, New Jersey 07066 Tel: 732-382-7197 Fax: 732-382-7169 web: www.pcfnj.org e-mail: pcf@pcfnj.org Accept our cordial invitation to JOIN TODAY! Come visit and experience our hospitality.

Bardziej szczegółowo

niedziela, 29 stycznia 2012 PR dobrych praktyk

niedziela, 29 stycznia 2012 PR dobrych praktyk PR dobrych praktyk o PSPR PSPR to najstarsza organizacja branżowa w Polsce 19 stycznia obchodziliśmy okrągłą rocznicę popularyzacja zagadnień związanych z Public Relations wskazywanie kierunku i działań

Bardziej szczegółowo

V MIĘDZYNARODOWEGO BIENNALE PASTELI NOWY SĄCZ 2010 THE 5 TH INTERNATIONAL BIENNIAL PASTEL EXHIBITION NOWY SĄCZ 2010

V MIĘDZYNARODOWEGO BIENNALE PASTELI NOWY SĄCZ 2010 THE 5 TH INTERNATIONAL BIENNIAL PASTEL EXHIBITION NOWY SĄCZ 2010 organizator_organiser Oddział Małopolskiego Centrum Kultury SOKÓŁ w Nowym Sączu Branch of SOKÓŁ Małopolska Culture Centre współorganizator_co-organiser Stowarzyszenie Pastelistów Polskich The Association

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS semestr trzeci( klasa II) Dział I. Społeczeństwo 1. Życie zbiorowe i jego reguły socjologia formy życia społecznego normy społeczne

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ OBSZARÓW MIEJSKICH W KRAJACH CZŁONKOWSKICH UE W LATACH 2014-2020 29 września 1 października 2015 r. Sesja warsztatowa - Zintegrowane Strategie Miejskie tworzenie i realizacja Tworzenie

Bardziej szczegółowo

POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU

POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU by Marek Oppeln-Bronikowski, 17 of March 2005, Brussels POLISH ECONOMICAL SITUATION POLISH ECONOMICAL SITUATION REAL ECONOMY: YEAR GDP CPI year-end Investment

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 5

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 5 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 5 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be to do something mieć coś zrobić Mam jej pomóc jutro.

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 6

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 6 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 6 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to eat out jeść poza domem Czy często jadasz poza domem?

Bardziej szczegółowo

Eugeniusz Koś micki Zrównoważony rozwój w warunkach globalizacji gospodarki. Podstawowe problemy teoretyczne i polityczne

Eugeniusz Koś micki Zrównoważony rozwój w warunkach globalizacji gospodarki. Podstawowe problemy teoretyczne i polityczne Eugeniusz Koś micki Zrównoważony rozwój w warunkach globalizacji gospodarki Podstawowe problemy teoretyczne i polityczne Białystok Poznań 2009 3 copyright by: Fundacja Ekonomistów Środowiska i Zasobów

Bardziej szczegółowo

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round Extraclass Football Men Season 2009/10 - Autumn round Invitation Dear All, On the date of 29th July starts the new season of Polish Extraclass. There will be live coverage form all the matches on Canal+

Bardziej szczegółowo

NAUCZYCIELE/TEACHERS Nauczyciele z Polskiej Szkoły Sobotniej z Liverpool:

NAUCZYCIELE/TEACHERS Nauczyciele z Polskiej Szkoły Sobotniej z Liverpool: NAUCZYCIELE/TEACHERS Nauczyciele z Polskiej Szkoły Sobotniej z Liverpool: posiadają odpowiednie kwalifikacje, przygotowanie pedagogiczne oraz doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą, stosują w swojej

Bardziej szczegółowo

Awareness campaign Safe rail-road level crossing "Stop and Live!"

Awareness campaign Safe rail-road level crossing Stop and Live! Awareness campaign Safe rail-road level crossing "Stop and Live!" www.plk-sa.pl Geneva, 12-13 May 2014 The key objective of the campaign is: What are our objectives? - to promote the correct patterns of

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu perspektywy i kierunki rozwoju

Społeczna odpowiedzialność biznesu perspektywy i kierunki rozwoju Społeczna odpowiedzialność biznesu perspektywy i kierunki rozwoju Redakcja Robert Karaszewski Anna Paluszek Spis treści Wstęp Janina Ochojska... 7 Robert Karaszewski... 11 I. Pierwsze refleksje Katarzyna

Bardziej szczegółowo

Industrial Landscape Eustachy Kossakowski, 1950s and 60s

Industrial Landscape Eustachy Kossakowski, 1950s and 60s dimensions: 38.5 x 28.5 cm technique: 12 black and white silver gelatin fiber prints made from original Eustachy Kossakowski s negatives edition: 6 price: 12 000 PLN Each portfolio is numbered and signed

Bardziej szczegółowo

Lekcja 1 Przedstawianie się

Lekcja 1 Przedstawianie się Lekcja 1 Przedstawianie się i poznawanie innych 2 Wysłuchaj dialogów, najpierw w wersji oryginalnej, później z tłumaczeniem. Powtarzaj poszczególne kwestie za lektorami. Dialog 1 Przedstawianie się w sytuacji

Bardziej szczegółowo

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne

Bardziej szczegółowo

Problemy nauki i szkolnictwa wyższego

Problemy nauki i szkolnictwa wyższego Problemy nauki i szkolnictwa wyższego SPIS TREŚCI Ryszard Maciołek, Wiesław Maik, Krzysztof Sikora WPROWADZENIE 11 Część I NAUKA 15 Zbyszko Chojnicki NAUKA JAKO SYSTEM SPOŁECZNO-POZNAWCZY 17 Jan Woleński

Bardziej szczegółowo

EUROPA W PERSPEKTYWIE ROKU 2050

EUROPA W PERSPEKTYWIE ROKU 2050 POLSKA AKADEMIA NAUK KANCELARIA PAN KOMITET PROGNOZ POLSKA 2000 PLUS' EUROPA W PERSPEKTYWIE ROKU 2050 EUROPĘ IN THE PERSPECTIVE TO 2050 Warszawa 2007 SPIS TREŚCI Uwagi wstępne 10 EUROPA 2050 - WYZWANIA

Bardziej szczegółowo

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki 2017-2018 Zanim zaczniesz wypełniać formularz, zapoznaj się z Instrukcjami! Imię i nazwisko:

Bardziej szczegółowo

OFERTA REKLAMOWA. advertisement offer

OFERTA REKLAMOWA. advertisement offer OFERTA REKLAMOWA 2015 advertisement offer LICZBY GRAMWZIELONE.PL FACTS & FIGURES 5 LAT NA RYNKU YEARS ON THE MARKET 1 POZYCJA NA RYNKU MEDIÓW W POLSCE DEDYKOWANYCH ENERGII ODNAWIALNEJ NO 1 POSITION AMONG

Bardziej szczegółowo

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM 1. Imię i nazwisko dziecka / Child's name... 2. Adres / Address... 3. Data urodzenia / Date of birth... 4. Imię i nazwisko matki /Mother's name... 5. Adres

Bardziej szczegółowo

PLSH1 (JUN14PLSH101) General Certificate of Education Advanced Subsidiary Examination June 2014. Reading and Writing TOTAL

PLSH1 (JUN14PLSH101) General Certificate of Education Advanced Subsidiary Examination June 2014. Reading and Writing TOTAL Centre Number Surname Candidate Number For Examiner s Use Other Names Candidate Signature Examiner s Initials Section Mark Polish Unit 1 Reading and Writing General Certificate of Education Advanced Subsidiary

Bardziej szczegółowo

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE I.1. X Have a nice day! Y a) Good idea b) See you soon c) The same to you I.2. X: This is my new computer. Y: Wow! Can I have a look at the Internet? X: a) Thank you b) Go ahead c) Let me try I.3. X: What

Bardziej szczegółowo

K S I Ą Ż K I. Narodowe Święto Niepodległości. 1. Bitwa Warszawska 1920 : materiały edukacyjne. Warszawa, 2011

K S I Ą Ż K I. Narodowe Święto Niepodległości. 1. Bitwa Warszawska 1920 : materiały edukacyjne. Warszawa, 2011 Narodowe Święto Niepodległości K S I Ą Ż K I 1. Bitwa Warszawska 1920 : materiały edukacyjne. Warszawa, 2011 2. Borucki M. / Historia Polski do 2010 roku. Warszawa, 2010. 3. Brzoza Cz. / Historia Polski

Bardziej szczegółowo

First year of studies - Sculpture... 2. Second year of studies- Sculpture... 3. Third year of studies- Sculpture... 4

First year of studies - Sculpture... 2. Second year of studies- Sculpture... 3. Third year of studies- Sculpture... 4 Academic year 2014/2015 Academy of Fine Arts in Gdańsk Faculty of Sculpture and Intermedia Long-cycle Master s degree studies (5 years) The Faculty of Sculpture is divided into two fields of study: Sculpture

Bardziej szczegółowo

Dobry wieczór. Cieszę się, że mogę być na Festiwalu po raz drugi. [Congratulations to Gołda Tencer and the Shalom Foundation.]

Dobry wieczór. Cieszę się, że mogę być na Festiwalu po raz drugi. [Congratulations to Gołda Tencer and the Shalom Foundation.] Ambassador Feinstein s Remarks at the Singer Jewish Cultural Festival, August 28, 2011 Dobry wieczór. Cieszę się, że mogę być na Festiwalu po raz drugi. in a row.] [Good evening. It is a great pleasure

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation operation good practices presentation Polites association was founded in 2002 in Szczecin Stowarzyszenie POLITES w Szczecinie Starszy Brat Starsza Siostra

Bardziej szczegółowo

25 years ago Poland changed its political system. We regained our independence.

25 years ago Poland changed its political system. We regained our independence. 25 years ago Poland changed its political system. We regained our independence. During those years we have made significant progress and tremendous growth in all areas of life in our country. Gazeta Wyborcza,

Bardziej szczegółowo

90. ROCZNICA ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI

90. ROCZNICA ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI "Kto nie szanuje i nie ceni swojej przeszłości, ten nie jest godzien szacunku teraźniejszości, ani nie ma prawa do przyszłości". Józef Piłsudski Po 123 latach zaborów Polacy doczekali się odzyskania niepodległości.

Bardziej szczegółowo

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES The Student First and last name(s) Nationality E-mail Academic year 2014/2015 Study period 1 st semester 2 nd semester Study cycle Bachelor Master Doctoral Subject area,

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+ Goodman Kraków Airport Logistics Centre 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth Goodman Kraków Airport Logistics Centre ul. Komandosów 1, 32-085 Modlniczka Goodman

Bardziej szczegółowo

Privacy policy. Polityka prywatności. www.wochen-office.com. office@wochen-offce.com 0048 667-352-102 0048 501-059-473

Privacy policy. Polityka prywatności. www.wochen-office.com. office@wochen-offce.com 0048 667-352-102 0048 501-059-473 Privacy policy Polityka office@wochen-offce.com 0048 667-352-102 0048 501-059-473 registration / correspondence address: 05-850 Ożarów Mazowiecki ul. Dmowskiego 70A/37 Polska / Poland The personal / business

Bardziej szczegółowo

SIŁA EKSPORTU POLSKIEJ BRANŻY KOSMETYCZNEJ

SIŁA EKSPORTU POLSKIEJ BRANŻY KOSMETYCZNEJ SIŁA EKSPORTU POLSKIEJ BRANŻY KOSMETYCZNEJ THE POWER OF EXPORT IN POLISH COSMETICS INDUSTRY KATARZYNA OLĘDZKA Brand Manager Verona Products Professional AGENDA 1. Branża kosmetyczna w Polsce i na świecie

Bardziej szczegółowo