PREPOZYTYWIZM FILOZOFII JEAN LE ROND D ALEMBERTA?

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PREPOZYTYWIZM FILOZOFII JEAN LE ROND D ALEMBERTA?"

Transkrypt

1 A R T Y K U Ł Y Zeszyty Naukowe KUL 55 (2012), nr 2 (218) KS. STANISŁAW JANECZEK * PREPOZYTYWIZM FILOZOFII JEAN LE ROND D ALEMBERTA? Pytanie o prawomocność funkcjonujących w poszczególnych naukach interpretacji określonych dokonań staje się tym bardziej aktualne, im bardziej upowszechnia się świadomość historycznego charakteru każdej nauki, choć nie musi to prowadzić do modnych prób przekształcania humanistyki w panhistoryzującą antropologię społeczno-kulturową 1. Nic dziwnego, że i tematyka kategorializacji w historii nauki i filozofii budzi coraz większe zainteresowanie, zwłaszcza w odniesieniu do schematyzujących przedstawień dziejów racjonalizmu i empiryzmu w filozofii nowożytnej. Przejawem tego ruchu intelektualnego może być choćby cenna praca H.J. Engfera Empirismus versus Rationalismus? Kritik eines philosophiegeschichtlichen Schemas 2. Meandry epistemologii oświeceniowej zwykło się bowiem przedstawiać jako zwycięstwo empiryzmu nad racjonalizmem tak w wymiarze teorii poznania, jak i metodologii nauk. Dotyczy to także wpływowego, a niedocenianego na gruncie polskiej historiografii piśmiennictwa Jean le Rond d Alemberta ( ) 3, znanego w dobie oświecenia nie tylko wąskiemu światu akademickiemu, ale także szerszej publiczności dzięki jego działalności * Ks. prof. Stanisław Janeczek historyk filozofii i kultuty intelektualnej, kierownik Katedry Historii Filozofii w Polsce, dziekan Wydział Filozofii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. 1 Zob. np. Antropologizowanie humanistyki. Zjawisko proces perspektywy, red. J. Kowalewski, W. Piasek, Olsztyn 2009; W. P i a s e k, Historia jako wiedza lokalna. Antropologiczne przesunięcie w badaniach nad historiografią PRL, Toruń Paderborn Innym przykładem takiej rzetelnej troski interpretacyjnej jest instruktywny artykuł I. Z i e l i ń s k i e g o, Glosa do obrazu filozofii Jana Dunsa Szkota zarysowanego w Historii filozofii Władysława Tatarkiewicza (w: Studia z filozoficznej tradycji chrześcijaństwa, red. M. Manikowski, Wrocław 1998, s ), który w wyważonej formie doprecyzowuje zbyt schematyzującą, choć przez to łatwiejszą w recepcji w dydaktyce uniwersyteckiej, wizję piśmiennictwa Dunsa Szkota. Jego poglądy zwykło się określać w opozycji do dokonania Tomasza z Akwinu, co narzuca określony schemat interpretacyjny. Por. S. J a n e c z e k, Między nowożytnym arystotelizmem chrześcijańskim a drugą scholastyką. Rozważania o naturze i uwarunkowaniach kategorializacji w historii filozofii, Acta Mediaevalia 2005, nr 18, s Najcenniejszy jest wciąż artykuł I. H a l p e r n a (M y ś l i c k i), Rzekoma i prawdziwa klasyfikacja wiedzy d Alemberta, Przegląd Filozoficzny 1918, nr 21, s

2 4 Ks. Stanisław Janeczek związanej z edycją Wielkiej Encyklopedii Francuskiej, do której włączył go D. Diderot, filozof-publicysta, dla zapewnienia jej naukowego statusu. D Alembert był bowiem członkiem Akademii Francuskiej (od r. 1741, czyli w wieku 24 lat, będąc jej sekretarzem od r. 1772) i Akademii Berlińskiej 4. Paradoksalnie jednak rozgłos zapewniły mu nie pisma matematyczne, znane tylko wąskiemu kręgowi uczonych, ale dokonania filozoficznie 5. Wykształcony przede wszystkim w zakresie matematyki, od której też zaczął działalność badawczą, łączoną ze studiami nad podstawami mechaniki 6, zainteresował się bliżej problematyką ogólnofilozoficzną od czasu zainicjowania prac nad Encyklopedią, a więc dopiero w roku 1745 lub Zaowocowało to sformułowaniem Discours préliminaire de l Encyclopédie, opublikowanym w pierwszym tomie Encyklopedii w roku , a następnie licznymi wypowiedziami na temat metodologicznego statusu wielu dziedzin aktywności ludzkiej, czego pokłosiem jest Essai sur les éléments de philosophie, ou sur les principes des connaissances humaines 8, w którym d Alembert wyraźnie sformu- 4 Biografię d Alemberta w języku polskim najpełniej omawia T. Kotarbiński we wprowadzeniu do Wstępu do Encyklopedii, przekł. J. Hartwig, Warszawa 1954, s. VII XXI. Przekład tego dzieła, jeśli nie zaznaczono inaczej, cytuję za wydaniem polskim. W kwestii rodowodu naukowego d Alemberta i jego pozycji w środowisku naukowym, zwłaszcza w kręgu matematyków, zob. syntetycznie: T.L. H a n k i n s, Jean d Alembert. Science and the Enlightenment, Oxford 1970, s Szerzej zob. Jean d Alembert, savant et philosophe. Portrait à plusieurs voix. Actes du Colloque organisé par Centre International de Synthèse Fondation pour la Science, Paris, juin 1983, red. M. Emery, P. Monzani, Paris 1989 (bibliogr. s ); G. C h a u s s i n a n d-n o g a r e t, D Alembert, Une vie d intellectuel au siècle des Lumières, Paris Dzieła zbiorowe d Alemberta to: Œuvres philosophiques, historiques et littéraires de d Alembert, t. 1 18, red. J.F. Bastien, Paris (repr. t. 2 zawierający przede wszystkim Essai sur les éléments de philosophie, wyd. R.N. Schwab. Hilesheim 1965); Œuvres complètes de d Alembert, red. A. Belin, t. 1 5, Paris (repr. Genève 1967); Œuvres et correspondances inédites de d Alembert, red. Ch. Henry, Paris 1887 (repr. Genève 1967). Cytuję pisma d Alemberta wg Œuvres complètes de d Alembert w wydaniu A. Belina, chyba że zaznaczono inaczej. 6 Wśród licznych publikacji (książkowych) najbardziej nośny w aspekcie epistemologicznym jest Traité de dynamique (Paris 1743; repr. Bruxelles 1996; repr. wydania paryskiego z r Paris 1990). W zakresie formułowania matematycznych podstaw mechaniki ważne są także: Traité de l équilibre et du mouvement des fluides (Paris 1744; repr. Bruxelles 1966), Réflexions sur la cause générale des vents (Paris 1747), Recherches sur les différents points importants du système du monde, t. 1 3, Paris ) i Opuscules mathématiques (t. 1 8, Paris ). 7 Discours préliminaire de l Encyclopédie został opublikowany w pierwszym tomie Encyclopédie ou dictionnaire universel raisonné des sciences, des arts et des métiers, par une société de gens de lettres. Mis en ordre et publié par.. [Denis] Diderot et quant à la partie mathématique par [Jean le Rond] D Alembert, t. 1, Paris 1751 (repr. wyd. trzeciego z roku 1763 Paris 1984). Na temat roli d Alemberta w Encyklopedii zob. J.N. Pa p p a s, Diderot, d Alembert, et l Encyclopédie, Diderot Studies 1963, nr 4, s ; T.L. H a n k i n s, Jean d Alembert, s ; R. G r i m s l e y, Jean d Alembert, Oxford 1963, s. 1 77; J. L o u g h, Essays on the Encyclopédie of Diderot and d Alembert, London 1968, s Listę haseł d Alemberta zamieszczonych w Encyklopedii zestawia J. L o u g h, Essays on the Encyclopédie of Diderot and d Alembert, London 1968, s Essai sur les éléments de philosophie, ou sur les principes des connaissances humaines został wydany w ramach czwartego tomu Mélanges de littérature, d histoire et de philosophie (Amsterdam

3 prepozytywizm filozofii Jean le Rond d Alemberta? 5 łował swe stanowisko epistemologiczne. Zainteresowanie tą problematyką ujawniło się zresztą na fali gwałtownego ożywienia w zakresie filozofii, owocującego licznymi publikacjami z tego zakresu w ciągu kilku lat poprzedzających wydanie Discours préliminaire de l Encyclopédie. W latach swe podstawowe prace filozoficzne opublikowali Ch. Montesquieu (Esprit de lois, 1748), D. Diderot (Lettres sur les aveugles, 1749), G.L. Leclerc de Buffon (metodologiczny wstęp do Histoire naturelle, 1749), É. Condillac (Traité de systèmes, 1749), A.R.J. Turgot (Discours sur l histoire universelle, 1750) i J.J. Rousseau (Discours sur les sciences et les arts, 1750). Dokonania te na nowo podniosły prestiż filozofii, nadwyrężony w starciu z matematyką i naukami przyrodniczymi. Ponowną nobilitację filozofii umożliwiło zorganizowanie się jej twórców jako société de gens de lettres, co sygnalizuje podtytuł Encyklopedii wskazujący jej autorów, którzy stali się głosem wzrastającej gwałtownie na znaczeniu opinii publicznej 9. Nic dziwnego, że Discours préliminaire de l Encyclopédie spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem elity ówczesnych filozofów (Buffon, Monteskiusz, Wolter) 10. * Nieśmiertelny podręcznik W. Tatarkiewicza określa koncepcję nauki i filozofii d Alemberta jako pozytywizm. Kreśląc obraz pozytywistycznej koncepcji nauki d Alemberta, akcentuje nade wszystko empiryzm, który prowadził do uznania za jedyny przedmiot nauki faktów, i to tylko faktów zewnętrznych, wbrew psychologizmowi empiryzmu nowożytnego. Taka postawa miała gwarantować nauce pewność i obiektywność. Prowadziła jednak nie tylko do rezygnacji z korzystania hipotez, ale nawet do dyskwalifikacji metafizyki, gdyż dociekania istoty bytu nie mieszczą się w wiedzy programowo faktualnej. Konsekwencją takiej postawy miało być unikanie wypowiedzi na tematy światopoglądowe, unikanie wyraźnego opowiedzenia się za teizmem lub materializmem. Nie inaczej jak w kategoriach pozytywizmu określa Tatarkiewicz także koncepcję filozofii d Alemberta, która również miała zajmować się faktami, ale miały to być fakty już opracowane przez nauki szczegółowe. Należy jednak zaznaczyć, że Tatarkiewicz rzetelnie osłabia tę kategoryczną opinię, stwierdzając, że zasady nauk pozytywizm pojmował również jako fakty, tylko fakty proste i ogólnie uznane (faits simples et reconnus). Tym niemniej sądzi, że filozofia wg d Alemberta jest nauką drugiego stopnia, traktującą o faktach już opracowanych przez inne nauki i dokonywającą na ich podstawie syntezy. Stąd też kategorycznie stwierdza: Filo- 1759). Integralnym elementem tego dzieła są Eclaircissements z r (w piątym tomie Mélanges); repr. całości wg wydania trzeciego z r Paris 1986). 9 Zob. A.M. W i l s o n, Diderot. The Testing Years , New York 1957, s Zob. R. G r i m s l e y, Jean d Alembert, s

4 6 Ks. Stanisław Janeczek zofia przestała być nauką o bycie i stała się nauką o zasadach nauk, którymi były owe fakty opracowane już przez nauki. Równocześnie d Alembert miał w sposób nowatorski dostrzegać nie tylko rolę uwarunkowań społecznych nauki, ale także uwarunkowań biologicznych, gdyż zasady nauk ujmujemy rodzajem instynktu, któremu należy się poddać bez wahania, gdyż inaczej wypadałoby w poszukiwaniu zasad cofać się w nieskończoność, a to byłoby niedorzeczne 11. Tezy Tatarkiewicza, zresztą powołując się na jego autorytet, powtarza wpływowa polska wersja internetowa Wikipedii 12. Nic dziwnego, upowszechnia bowiem w zasadzie te tezy, znakomity skądinąd, podręcznik historii filozofii nowożytnej Z. Kuderowicza, który koncepcję d Alemberta nazywa prepozytywizmem 13. Także J. Woleński, choć charakteryzując postawę twórców Encyklopedii stwierdzi unifikująco, że ich postawa racjonalna polegała na rozumnym korzystaniu z danych doświadczalnych, to przecież nie zawaha się użyć jednoznacznej kategorii scjentyzmu i pozytywizmu na oznaczenie poglądów d Alemberta 14. Powstrzymując się od użycia terminu pozytywizm, tezy te upowszechnia również historyk nauki S. Kamiński, który, akcentując dążenie d Alemberta do sformułowania wiedzy odznaczającej się wymogiem pewności, stwierdza, że sądził on, iż z wiedzy nau kowej należy bezwzględnie wyłączyć metafizykę, a filozofia ma być jedynie wiedzą encyklopedyczną o zasadach nauk, a więc jakby metanauką 15. Od użycia 11 W. Ta t a r k i e w i c z, Historia filozofii, Warszawa 1970, t. 2, s Za główne zadanie myślenia i działalności naukowej uznał porównywanie faktów lub idei i poszukiwanie związków między nimi. Dokonał podziału nauk na historię, filozofię i sztuki piękne, upatrując ich dominant odpowiednio w pamięci, rozumie i wyobraźni. Filozofii przypisał funkcje metodologiczne. Jako pierwszy zwrócił uwagę na społeczne i biologiczne uwarunkowania ludzkich pojęć i sądów o świecie. Ostatecznie skłaniał się ku sceptycyzmowi, nawet agnostycyzmowi, zakładając niepoznawalność tzw. istoty rzeczy. Przez Władysława Tatarkiewicza uważany był za przedstawiciela wczesnej fazy pozytywizmu. Alembert [dostęp: ]. 13 Z. K u d e r o w i c z, Filozofia nowożytnej Europy, Warszawa 1989, s Uważał on poznanie naukowe za jedyny wartościowy rodzaj poznania, był więc scjentystą Z punktu widzenia dalszego rozwoju filozofii, d Alembert był nie tylko empirystą, ale i pozytywistą, pierwszym tak wyraźnym w dziejach myśli. Jako pozytywista dezawuował wszelkie problemy metafizyczne tyczące się istoty świata. W tym był podobny do Hume a, innego prekursora myśli pozytywistycznej. Ale była między nimi istotna różnica, gdyż Hume był probabilistą, a d Alembert wierzył, że poznanie empiryczne może być pewne. J. Wo l e ń s k i, Epistemologia, t. 1, Zarys historyczny i problemy meta teoretyczne, Kraków 2000, s Na gruncie polskim tezę o prepozytywistycznym charakterze koncepcji nauki d Alemberta upowszechniała też I. S t a s i e w i c z[-j a s i u k o w a] w cennym studium ukazującym europejskie uwarunkowania polskiej koncepcji nauki w dobie oświecenia, w którym przywołała analogiczne sformułowania klasycznego podręcznika historii filozofii W. Tatarkiewicza (Poglądy na naukę w Polsce okresu Oświecenia na tle europejskim, Wrocław 1967, s. 67). 15 S. K a m i ń s k i, Nauka i metoda. Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk, red. A. Bronk, Lublin 1960, , s

5 prepozytywizm filozofii Jean le Rond d Alemberta? 7 tej kategorii powstrzyma się również Z. Drozdowicz, choć akcentuje empiryzm koncepcji d Alemberta i jego niechęć do metafizyki mającej odniesienia religijne 16. Na innym miejscu starano się wykazać, że nieuprawnione jest kategoryczne wiązanie piśmiennictwa d Alemberta z pozytywizmem na gruncie teorii nauki. Choć nie można lekceważyć charakterystycznego dla oświeceniowego empiryzmu ograniczania przedmiotu nauki do badania faktów, co ma być warunkiem obiektywności i pewności wiedzy, to przecież w piśmiennictwie tym można dostrzec trwałość tradycji kartezjańskiego racjonalizmu, z wizją zespolenia nowożytnie pojętej nauki z filozofią, co tłumaczy nawet przejawy myślenia spekulatywnego w fizyce. Tłumaczy też oddziaływanie w formie raison physico-mathématique ducha more geometrico, nakazującego traktować matematykę jako model domonstratywności (niezawodności) wiedzy, jej systemowego ujęcia, a także precyzji językowej. Nie wyklucza to jednak prawomocności stosowania metod, które umożliwiają zdobycie poznania tylko prawdopodobnego, w tym korzystania z hipotez. Specyficznym przejawem zespolenia empiryzmu i racjonalizmu w koncepcji nauki d Alemberta jest też uprawomocnienie poznania o charakterze instynktownym, ujawniającego się w oświeceniu nie tylko za sprawą szkockiej filozofii common sense, ale też wpływu w ówczesnej Francji ducha kartezjańskiego, np. w dokonaniach wpływowego reformatora szkolnictwa jezuickiego, jakim był tyleż empirysta, co racjonalista Claude Buffier. Wyrazem harmonijnego splotu tych dwu tradycji jest unifikująca klasyfikacja nauk d Alemberta, w której uprawomocnił on nie tylko nauki przyrodnicze i społeczne, ale i elementy należące do filozofii klasycznej (nowożytny arystotelizm chrześcijański), z odniesieniami światopoglądowymi, choćby podejmowane w tle narastającego agnostycyzmu, wymuszanego tyleż przez ideał wiedzy pewnej, co przez utylitarystycznie pojętą koncepcję natury nauki, jej genezy i funkcji 17. * Osią piśmiennictwa d Alemberta jest nade wszystko poszukiwanie właściwej metody uprawiania nauki, zresztą śladem Kartezjusza, który dramatycznie twierdzi, że lepiej nie podejmować aktywności poznawczej niż dokonywać jej bez właściwej metody cała wiedza pochodzi wyłącznie z ludzkich zdolności poznawczych (zmysłów i umysłu) oraz nie powinna poza nie wychodzić i nie ma tutaj nic do powiedzenia ani Bóg, ani tym bardziej jego ziemscy słudzy. Z. D r o z d o w i c z, Filozofia oświecenia, Warszawa 2006, s Zob. S. J a n e c z e k, Teoria nauki w ujęciu J. le Ronda d Alemberta. Między empiryzmem, racjonalizmem i intuicjonizmem, w: Philosophia vitam alere. Prace dedykowane Profesorowi Romanowi Darowskiemu SJ, Kraków 2005 (właściwe 2006), s ; tenże, Z dziejów kultury naukowej. Koncepcja nauki Jean le Rond d Alemberta, Roczniki Kulturoznawcze (w druku). 18 Poszukiwanie prawdy bez właściwej metody powoduje, iż naturalne światło ulega zmąceniu, umysł zaś zaślepieniu tak dalece przyzwyczajając się do poruszania w ciemnościach, które

6 8 Ks. Stanisław Janeczek W Essai sur les éléments de philosophie, stanowiącym zarys całościowo pojętej filozofii, nim d Alembert wskaże jej przedmiot stwierdzi nie tylko ogólnikowo, że filozofia nie jest niczym innym niż stosowaniem rozumu do różnych przedmiotów, którymi się zajmuje, ale też, iż filozofia zawiera zasady fundamentalne wszystkich rodzajów ludzkiego poznania 19. Nic więc dziwnego, że szeroko ujmuje materialny przedmiot filozofii, którym wg d Alemberta jest nie tylko dziedzina faktów, ale i uczuć (sentiment). W pierwszym przypadku jest to wiedza dotycząca przyrody (natury) i historii, zaś w drugim, kwestie z zakresu etyki i estetyki (smaku goût), z tym że sfera religii, odpowiednio do przekonań Pascala, jest bardziej rzeczą serca niż rozumu. Określając zaś cel filozofii, d Alembert stwierdzi, że ma ona nie tylko uczyć umiejętności dokonywania odkryć na podstawie dotychczasowych efektów poznawczych, w sensie cenionej w nowożytności ars inveniendi przeciwstawianej od czasów Bacona i Kartezjusza jałowej erudycji tradycyjnej szkoły, łączącej kształcenie filologiczno-historyczne ze spekulatywnie pojętą filozofią arystotelizmu chrześcijańskiego 20 ale także krytycyzmu w wymiarze indywidualnym i społecznym, umożliwiając umiejętną ocenę owych odkryć. Gdy bowiem pamięta się o przedmiocie filozofii, to wówczas okaże się, że ten krytycyzm ma dotyczyć nie tylko wiedzy stricte naukowej, ale też szeroko pojętej praktyki życiowej, skoro obejmuje np. sferę moralności, łączonej w oświeceniu nierozerwalnie z problematyką społeczną, polityczną i gospodarczą 21. W tym sensie d Alembert osłabi bystrość umysłu że później nie będzie można znieść pełnego światła. R. D e s c a r t e s, Prawidła kierowania umysłem, w: Prawidła kierowania umysłem. Poszukiwanie prawdy poprzez światło przyrodzone rozumu, przekł. L. Chmaj, Warszawa 1937, , s. 15; tenże, Regulae ad directionem ingenii, w: Oeuvres de Descartes, wyd. Ch. Adam, P. Tannery, Paris (repr. 1996), t. 10, s Zob. L.J. B e c k, The Method of Descartes. A Study of the Regulae, Oxford 1952; H.H. J o a c h i m, Descartes Rules for the Direction of the Mind, London La philosophie n est autre chose que d application de la raison aux différents objets sur lesquels elle peut s exercer. Des éléments de philosophie doivent donc contenir les principes fondamentaux de toutes les connaissances humaines. J. l e R o n d d A l e m b e r t, Essai sur les éléments de philosophie, w: Œuvres complètes de d Alembert, t. 1, s W Zakończeniu stwierdzi zaś: Nous avons tracé en général la méthode qu on doit suivre dans l étude des principales parties de la philosophie. Tamże, s Kartezjusz nie kryje swej niechęci do wiedzy książkowej (Œuvres de Descartes, t. 1, s. 221). Uwidoczni się to zwłaszcza, gdy przedstawi historię swojej edukacji, wkładając w ramy wiedzy erudycyjnej ( książkowej science des livres) zarówno przedmioty językowo-humanistyczne, a więc retorykę z poezją, historię z geografią oraz etykę z prawem, jak też nauki przyrodnicze z medycyną. R. D e s c a r t e s, Prawidła kierowania umysłem, s. 11; tenże, Regulae ad directionem ingenii, w: Œuvres de Descartes, t. 10, s. 367; tenże, Rozprawa o metodzie, s. 7 9, 15 16; tenże, Discours de la méthode, w: Œuvres de Descartes, t. 6, s. 5 7, 12. Zob. L. L é v y-b r u h l, Cartesian Spirit and History, w: tenże, Philosophy and History, Oxford 1936, s Por. S. J a n e c z e k, Edukacja oświeceniowa a szkoła tradycyjna. Z dziejów kultury intelektualnej i filozoficznej, Lublin 2008, s Des éléments composés suivant le plan que nous avons tracé dans cet essai, auraient une double utilité; ils mettraient les bons esprits sur la voie des découvertes à faire, en leur présentant les

7 prepozytywizm filozofii Jean le Rond d Alemberta? 9 współtworzy główny nurt oświeceniowej formacji intelektualnej, jakim była zdaniem E. Cassirera wiedza na temat własnego działania, w jej źródłach i w jej celu, w formie duchowej autorefleksji i prognozy, urzeczywistniając wezwanie Pope a, że właściwym studium rodzaju ludzkiego jest człowiek 22. Choć w Zakończeniu Essai d Alembert stwierdził, że w dziele tym nie podjął kwestii dotyczących faktów historycznych i zasad smaku, to przecież nie zapomniał dodać, że refleksja filozoficzna odnosi się i do tych dziedzin 23. W praktyce, problematyka filozoficzna w Essai objęła wykład nie tylko zasad uprawiania logiki czy klasycznie pojętej metafizyki oraz etyki, ale także gramatyki, matematyki i różnych form fizyki. Jak wskazano wyżej, określając fundamentalne zadanie filozofii, d Alembert stwierdził, że filozofia zawiera zasady fundamentalne wszystkich rodzajów ludzkiego poznania. Stanowią one swoisty depozyt metafizyki. Tak pojęta metafizyka obejmuje jednak nie tylko kategorie tradycyjnej ontologii czy pneumatologii 24, ale także pryncypia poszczególnych nauk pojętych w sensie nowożytnym, bowiem nie ma nauki, która nie miałaby swojej metafizyki, obejmującej zasady specyficzne dla każdej nauki 25, a więc nawet algebry 26. Ujawnienie zaś tych zasad jest podstawowym zadaniem nauki, nawet najważniejszym, bowiem ważniejsze jest oświetlenie wejścia każdej nauki od powiększania jej budowli 27. Skoro, zdaniem d Alemberta, tak pojęta refleksja ma polegać na ujęciu zarodków, które wydobywa język 28, to wydaje się, że ujawnienie tych zasad jest nawet formą filozofowania zbliżoną do dzisiejszej filozofii analitycznej, która formułuje pewne rozstrzygnięcia metafizyczne, wychodząc z analizy języka potocznego. Odpowiednio do ówczesnej preferencji empiryzmu, wyraźnie z jednej strony ukonstytuowanego na empirycznie właśnie zorientowanej filozofii umysłu oraz découvertes déjà faites; ils mettraient de plus les lecteurs ordinaires à porte de distinguer les vraies découvertes d avec ce qui ne l est pas; car tout ce qui ne pourrait être ajouté aux éléments d une science comme par forme de supplément, ne serait point digne da nom de découverte. J. l e R o n d d A l e m b e r t, Essai sur les éléments de philosophie, s E. Cassirer, Die Philosophie der Aufklärung, Tübingen 1932; cyt. za: Filozofia oświecenia, przekł. T. Zatorski, Warszawa 2010, s Nous avons déjà indiqué le plan que le philosophe doit se proposer dans l étude des uns et des autres, nous avons même fixé dans un écrit particulier (i) l usage et l abus de l esprit philosophique par rapport aux matières de goût; c est pourquoi nous terminerons ici cet essai. J. l e R o n d d A l e m b e r t, Essai sur les éléments de philosophie, s Jest to Essai sur le goût, par Alexandre Gérard, augmenté de trois Dissertations par Mrs de Voltaire, D Alembert & de Montesquieu. Traduit sur la seconde Edition angloise par M. E***, Paris J. l e R o n d d A l e m b e r t, Discours préliminaire de l Encyclopédie, w: Œuvres complètes de d Alembert, t. 1, s. 49; tenże, Wstęp do Encyklopedii, s Tenże, Essai sur les éléments de philosophie, s Tamże, s Tamże, s Tamże, s. 262.

8 10 Ks. Stanisław Janeczek swoistego kultu nauk przyrodniczych, a z drugiej strony odpowiednio do wysokiej oceny ujęć o charakterze systemowo-wyjaśniającym, d Alembert, w miejsce tradycyjnej (przedmiotowo i maksymalistycznie) pojętej metafizyki, formułuje nade wszystko wizję metafizyki utożsamianej aspektywnie z logiką. Tak pojęta metafizyka poznania jest wyrazem epistemologicznego nachylenia logiki nowożytnej, która w miejsce praktyki podkreślania wagi poprawności procedur wnioskowania, charakterystycznej dla logiki należącej do nowożytnego arystotelizmu chrześcijańskiego, akcentowała znaczenie dbałości o materialny wymiar tych rozumowań, o prawdziwość występujących w nim przesłanek, co wyraziło się w swoistym kulcie poszukiwań metody odkrycia naukowego. Nasilające się w nowożytności przejawy akcentowania wagi języka jako formy artykulacji i komunikacji poznania tłumaczy natomiast zespolenie tak pojętej logiko-epistemologii z gramatyką, jako istotnym elementem rozbioru funkcjonowania naszego umysłu 29, co jest charakterystyczne np. dla oświeceniowego zestawu podręczników, jakim był Cours d études pour l instruction du prince de Parme Condillaca 30. Tak pojęta metafizyka stanowi przejaw genetycznie pojętej psychologii poznania z odniesieniami teoriopoznawczymi, w czym d Alembert odwoływał się do Locke a, a faktycznie operował analizami asocjacjonistycznej logiki Condillaca, stawiającego kwestię samej możliwości urzeczywistnienia ludzkiego poznania, co ówczesna filozofia umysłu określała w kategoriach zagadnienia pochodzenia naszych idei 31. W tej perspektywie sztuka rozumowania miała się sprowadzać do określenia zasad umiejętnego porównywania idei ( art du raisonnement se réduit à la comparaison des idées ), ucząc szeregowania idei wedle jak naturalniejszego porządku Zob. S. Janeczek, Z dziejów nowożytnej koncepcji logiki. Od F. Bacona do É. Condillaca. Zeszyty Naukowe KUL 2009, nr 3, s ; szerzej tenże, Logika czy epistemologia? Historycznofilozoficzne uwarunkowania nowożytnej koncepcji logiki, Lublin É. C o n d i l l a c, Cours d études pour l instruction du prince de Parme, t. I XVI, Parma [właśc. Paris] 1775 (t. 1. Grammaire; t. 2. Art d écrire; t. 3. Art de raisonner; t. 4. Art de penser; t Introduction à l étude de l histoire ancienne; t Introduction à l étude de l histoire moderne; Directions pour la conscience d un roi, composées pour l instruction de Louis de France... par Messire François de Salignac de la Motte-Fénelon wg wyd. La Haye 1747); cyt. w wyd.: Œuvres philosophiques de Condillac, t. 1, s ; t. 2 (Paris 1948), s Zob. L. G u e r i c i, La Composizione e le vivende eidtoriali del Cours d études di Condillac, w: Miscellanea Walter Maturi, Torino 1966, s ; P. G r i l l e n z o n i, Una ricerca in Parma su Etienne Bonnot de Condillac, Verfiche 1979, nr 4, s ; M. D a l P r a, Il Cours d études di Condillac nuova enciclopedia del sapere, w: Atti del convegno sul Settecento parmense nel II centenario della morte di C.I. Drugoni (10 12 maggio 1968), Parma 1969, s J. l e R o n d d A l e m b e r t, Essai sur les éléments de philosophie, s Tenże, Discours préliminaire de l Encyclopédie, s ; tenże, Wstęp do Encyklopedii, s

9 prepozytywizm filozofii Jean le Rond d Alemberta? 11 Wizję tak pojętej metafizycznej epistemologii przedstawił d Alembert w encyklopedycznym haśle Collège 33. D Alembert przedstawia mroczny, a nadto jak słusznie sądzi Dominique Julia, wybitny współczesny historyk francuski niesprawiedliwy obraz tradycyjnej szkoły 34, skupionej na kształceniu w zakresie językowo-historycznym (humanités) i filozofii. Pierwszej dziedzinie zarzuca podejście formalistyczne, skoncentrowanie się na nauce reguł wymowy, bez troski o dostateczny poziom wiedzy materialnej wychowanka. Nieużyteczna była też ówczesna filozofia, bo skupiała się na kwestiach metafilozoficznych (natura filozofii i jej pochodzenie), a w zakresie logiki koncentrowała się na metafizyce poznania (uniwersalia) i sylogistyce czy na niewiele lepszej metafizyce, która mieszała kwestie wartościowe z błahymi, oraz na fizyce opanowanej przez ducha systemów. Nic więc dziwnego, że d Alembert postuluje w nauce języka dbałość o dobrą gramatykę, która analogicznie jak w przypadku Condillaca, dla którego warunkiem zrozumienia procesów myślowych była analiza natury języka byłaby równocześnie znakomitą logiką i znakomitą metafizyką. W zakresie dydaktyki filozofii postuluje ograniczenie się do kilku linijek logiki, przedstawiając zarys Locke a, czyli w istocie ukazaną przez niego specyfikę zasad funkcjonowania umysłu, uznaną za wartościową formę metafizyki ( la métaphysique à un abrégé de Locke ). Rozbudowaną wizję tak pojętej metafizyki przedstawił d Alembert w sygnalizowanej wypowiedzi z Essai sur les Eléments de philosophie, do której dołączył Eclaircissement (1767). Stanowiły one zarys swoistego kursu filozofii sformułowanego na wyraźnie zakreślonym fundamencie metodologicznym, w miejsce tradycyjnego ujęcia filozofii grzeszącej nieprzeniknioną ciemnością (obscurité impénétrable). D Alembert będzie więc dążył do nowego określenia relacji dotyczących poszczególnych dyscyplin filozoficznych 35. Wymieniając trzy typy nauk najbardziej człowiekowi potrzebnych, za jakie uznaje logikę, metafizykę i etykę, wskaże, że są one wzajemnie powiązane 36. Szczególnie dotyczy to logiki i metafizyki, która ma przedstawiać wspomniane pochodzenie naszych idei (la generation de nos idées), zwłaszcza że wszystkie pochodzą do wrażeń (sensation). Zagadnienie to, rozwinięte następnie w problematykę możliwości i sposobu przechodzenia od wrażeń do uzasadnienia istnienia przedmiotów zewnętrznych, a następnie 33 Obszerne hasło Collège poświęcone jest zróżnicowanej problematyce od prawa po wojskowość. Partia traktująca kolegium jako instytucję szkolną została opracowana przez J. le Rond d Alemberta [sygnowany jako O ], w: Encyclopédie ou dictionnaire universel, t. 3, s ; część poświęcona pedagogice jest zawarta na s D. J u l i a, Staat, Gesellschaft und Reform der Lehrpläne in Frankreich im 18. Jahrhundert, w: Sozialgeschichte der Aufklärung in Frankreich, red. H.U. Gumbrecht, R. Reichardt, Th. Schleich, t. 1, Synthese und Theorie. Trägerschichten, München 1981, s Zob. P. K o n d y l i s, Die Aufklärung im Rahmen des neuzeitlichen Rationalismus, Stuttgart 1981, s ; D.F. E s s a r, The Language Theory, Epistemology, and Aesthetics of Jean Lerond d Alembert, Oxford 1976, s Por. V. L e R u, D`Alembert philosophe, Paris 1994, s J. l e R o n d d A l e m b e r t, Essai sur les éléments de philosophie, s

10 12 Ks. Stanisław Janeczek sposobu sformułowania idei ciał i ich wielkości, które są ich przedmiotem, ma być centralną kwestią tak epistemologicznie zorientowanej metafizyki. Być może wręcz metafizyka winna ograniczyć się tylko do tych zagadnień, bowiem prawie wszystkie inne pytania, które zwykła stawiać, są albo nierozwiązywalne, albo nieistotne (insolubles ou frivoles). Nic więc dziwnego, że tyle subtelnych kwestii od dawna poruszanych nie zostało rozstrzygniętych, stąd są one dla rozsądnych umysłów (bon esprit) przedmiotem pogardy. Metafizyka uniknęłaby zaś pogardy, gdyby potrafiła pozostać w swych granicach (justes bornes) i dotykać jedynie tych rzeczy, które może dosięgnąć, a tych jest niestety niewiele 37. Przykładem tak pojętej metafizyki, ugruntowanej na asocjacjonistycznie pojętej epistemologii, może być, przypisywana Lockowi, na wzór stworzonej przez Newtona nowej fizyki, fizyka eksperymentalna duszy, do której doszedł na drodze wniknięcia w siebie... autokontemplacji. Bada ona fakty o charakterze psychicznym, by odkryć najogólniejsze zasady, które stanowią przedmiot tej nowej i swoistej metafizyki 38. Nie trudno więc zauważyć, że d Alembert ceni także szeroko pojęte doświadczenie wewnętrzne, wbrew późniejszej postawie Comte a, którą Tatarkiewicz przypisuje myślicielowi oświeceniowemu. Oprócz pierwszorzędnie pojętej metafizyki jako metafizyki poznania, tak jak w przypadku Condillaca 39, także w twórczości d Alemberta znajdzie się miejsce na elementy metafizyki pojętej tradycyjnie, podejmującej wprost, choć głównie w sposób postulatywny, tak wątki ontologiczne ( własności ogólne bytów istnienie, możliwość, trwanie, substancja, atrybut ) 40, jak problematykę z zakresu metafizyki szczegółowej, a więc z zakresu filozofii przyrody, Boga czy człowieka. Uwidacznia się to najpełniej w rozbudowanej klasyfikacji nauk sporządzonej na potrzeby Encyklopedii, a następnie w podziale nauk sporządzonym przez Bacona, do którego nawiązuje własne rozwiązanie d Alemberta. Jak wiadomo, w jednym i drugim przypadku trojakim władzom człowieka odpowiadają trzy dziedziny wiedzy, gdyż 1. pamięci odpowiada szeroko pojęta historia, 2. rozumowi znów szeroko pojęta filozofia, utożsamiana jednak w dobie wyzwalania się nauk szczegółowych spod kurateli filozofii z całym kompleksem wiedzy naukowej, stąd uprawnione są dalej wszystkie dyscypliny klasycznie pojętej filozofii, od metafizyki po etykę, a nawet teologię, a 3. wyobraźni odpowiada sztuka, ściślej biorąc poezja Tamże, s J. l e R o n d d A l e m b e r t, Discours préliminaire de l Encyclopédie, s. 70; tenże, Wstęp do Encyklopedii, s S. J a n e c z e k, Przejawy refleksji metafizycznej w filozofii Étienne a Bennota de Condillaca ( ), w: Z dziejów filozoficznej refleksji nad człowiekiem. Księga pamiątkowa ku czci Profesora Jana Czerkawskiego ( ), Lublin 2007, s J. l e R o n d d A l e m b e r t, Discours préliminaire de l Encyclopédie, s. 103; tenże, Wstęp do Encyklopedii, s Tenże, Discours préliminaire de l Encyclopédie, s ; tenże, Wstęp do Encyklopedii, s

11 prepozytywizm filozofii Jean le Rond d Alemberta? 13 Urzeczywistnienie wątków maksymalistycznie pojętej filozofii można znaleźć w jakiejś mierze w Essai, choćby wbudowane były one w analizy metafizycznie traktowanej epistemologii. Można znaleźć tu nawet drogi dowodzenia istnienia Boga czy duszy ludzkiej. W każdym przypadku ma się to dokonywać przez procedury fundamentalne dla oświeceniowego empiryzmu, choć przecież zakorzenione również w aposteriorycznych procedurach typowych dla nowożytnego arystotelizmu chrześcijańskiego. Nie trudno wszakże zauważyć nowożytnego ducha ich przekształcenia, ducha fizyko-teologii, zakładającej ideę świata jako wielkiej maszyny, u podstaw której stoi jej Stwórca pojęty jako źródło ruchu, a więc odwołującej się do mechaniki. Możliwości tej metafizyki z powodu swoistego getta oświeceniowego empiryzmu były wszakże ograniczone. Podejmując kwestię natury duszy, w tym zagadnienie jej nieśmiertelności, d Alembert stwierdzi uogólniająco, iż rozwiązanie większości problemów podejmowanych na gruncie metafizyki przekracza możliwości naszego rozumienia. Kwestie te jak wskazano wyżej miały być zasłonięte przez Najwyższą Inteligencję dla naszego ograniczonego widzenia, stąd jest rzeczą nieużyteczną próbować rozerwać tę zasłonę, gdyż sytuacja ta jest smutną przypadłością ludzkiej natury 42. Nie wnikając w osobiste przekonania, być może różne w przypadku katolickiego księdza, jakim był Condillac, i liberalnego zapewne encyklopedysty, jakim był d Alembert, wydaje się jednak, że tak pojęta problematyka filozoficzna jest nade wszystko efektem akceptacji, na zasadzie long durée, ówczesnego kulturowego status quo. W oświeceniowym systemie szkolnym funkcjonują bowiem dalej unowocześnione formy tradycyjnego filozofowania spełniającego istotne funkcje wobec światopoglądu chrześcijańskiego, a konsekwentnie, stanowiącego fundament ładu społecznego, politycznego i gospodarczego 43. Stąd nawet zadaniem 42 Tenże, Essai sur les éléments de philosophie, s , Zob. V. L e R u, D Alembert philosophe, s Por. R. G r i m s l e y, Jean d Alembert, Oxford 1963, s Religia nie przestała być niezbędnym fundamentem moralności Disciplinar-Vorschriften cesarze Józefa II (Wien 1781; przedruk w: K. Wo t k e, Das Oesterreichische Gymnasium im Zeitalter Maria Theresias, Berlin 1905, s ; także w: H. E n g e l b r e c h t, Geschichte des österreichischen Bildungswesens. Erziehung und Unterricht auf dem Boden Österreichs, t. 3. Von der frühen Aufklärung bis zum Vormärz, Wien 1984, s ). Katechizmowo ujęty zestaw obowiązków wobec monarchy nie tylko nakazywał wychowywać uczniów, by byli gute Christen und nützliche Glieder des Staats, analogicznie zresztą jak preambuła Disciplinar-Vorschriften, ale także stwierdzał, że ten, kto keine Religion hat, fürchtet Gott nicht; und wer Gott nicht fürchtet, der kann kein rechtschaffener Unterthan seyn (Anhang zum Lesebuch für Landschulen. Pflichten der Unterthaten gegen ihre Monarchen. Zum Gebrauche der deutschen Schulen, Wien 1782, s. 8 12; przedruk w: H. E n g e l b r e c h t, Geschichte des österreichischen Bildungswesens, t. 3, s ). Por. tamże s Zob. S. J a n e c z e k, Między religią a moralnością. Podstawy wychowania w oświeceniowej szkole europejskiej, Rocznik Wydziału Pedagogicznego Wyższej Szkoły Filozoficzno-Pedagogicznej Ignatianum w Krakowie 2008 [właśc. 2009], s ; tenże, Ideały wychowawcze w szkołach Komisji Edukacji Narodowej - między nauką moralną a nauką chrześcijańską, w: Humanitas i christianitas w kulturze polskiej, red. M. Hanusiewicz-Lavallee, Warszawa 2009, s

12 14 Ks. Stanisław Janeczek asocjacjonistycznie pojętej logiko-metafizyki miało być badanie idei z zakresu etyki, a nawet filozofii Boga. D Alembert uznał bowiem wielką prawdę o istnieniu Boga za najbardziej użyteczne zastosowanie reguł rozumowania, w tym sensie, że metafizycznie pojęta epistemologia znajdzie zwieńczenie w analizie idei stanowiącej naczelną prawdę klasycznie pojętej metafizyki 44. Trudno więc te religijne odniesienia nonszalancko traktować jako przejaw oportunizmu, jako względy taktyczne, choć słusznie Kuderowicz stwierdza, że w tym względzie d Alembert był daleki od sceptycyzmu Hume a, co sugeruje Tatarkiewicz, choćby przywoływał agnostycznie brzmiące sformułowanie listu d Alemberta do Woltera: W metafizyce»nie«zdaje się być bardziej rozsądne niż»tak«45. Standardy tak maksymalistycznie pojętej filozofii oddaje hasło Philosophie, zamieszczone w Encyclopédie ou dictionnaire universel raisonné 46. Choć programowo kontestowała ona tradycyjną wizję wiedzy utożsamianej z filozofią 47, w to miejsce podkreślając rolę nauk szczegółowych oraz rzemiosł i sztuk, to przecież podtrzymuje w istocie standardy filozofii nauczanej w ówczesnych szkołach wyższych i średnich. Hasło Philosophie respektuje wizję filozofii pojętej klasycznie, a więc obejmującej jej wszystkie dyscypliny, co uwidacznia się w referowaniu starożytnej i średniowiecznej struktury filozofii, np. w ujęciu Arystotelesa, stoików czy epikurejczyków; ukazuje także związki filozofii z teologią, podejmując wątki z zakresu filozofii Boga i człowieka w ramach czteroczęściowego układu kursu filozofii drugiej scholastyki (logika, metafizyka, fizyka, czyli filozofia przyrody, 44 La génération des idées étant suffisamment connue, le philosophe expliquera pour lors l art de les comparer, c est-à-dire la logique, pour passer de là à la grande vérité de l existence de Dieu, qui étant la plus utile application des règles. J. l e R o n d d A l e m b e r t, Essai sur les éléments de philosophie, s Naturalnie nie sposób nie dostrzec niechęci d Alemberta do ówczesnej religijności lub nawet instytucji religijnej w jego pismach historycznych, w których Kościół katolicki (zwłaszcza zakon jezuitów: Sur la destruction des Jésuites en France, Genève 1765) postrzegał prawie zawsze jako symbol bigoterii i nietolerancji (A. S c h o b e r, D`Alembert der vermeintliche Vater des Positivismus. Eine historisch-systematische Untersuchung, Erlangen 1982, s. 73; R. G r i m s l e y, Jean d Alembert, s ). W postawie tej można widzieć przejaw ideologizacji typowy dla historiografii oświeceniowej, będącej elementem szerszego procesu, nazywanego nieprzypadkowo oświeceniową nietolerancją czy wręcz oświeceniowym obskurantyzmem, jak chce słusznie P. C h a u n u (La civilisation de l Europe des Lumières, Paris 1971; cyt. jako: Cywilizacja wieku Oświecenia, przekł. E. Bąkowska, Warszawa 1993, s. 163, 180); por. F. B l u c h e, Le despotisme éclaire, Paris 1968). Zob. C.L. B e c k e r, The Heavenly City of the Eigteenth-Century Philosophers, Yale 1932; cyt. jako: Państwo Boże osiemnastowiecznych filozofów, przekł. J. Roszkowski, Poznań 1995, s Na temat polskich realiów zob. S. J a n e c z e k, Historyczna czy filozoficzna koncepcja religii Hugona Kołłątaja?, w: Mit historia kultura, red. J. Skoczyński, Kraków 2012, s Encyclopédie ou dictionnaire universel raisonné, t. 12, s Zob. Arti, scienze e lavoro nell età dell Illuminismo. La filosofia dell Encyclopédie, red. P. Quintili, Roma Por. K.H. M ü l l e r, Von den Einheits-Wissenschaften zu den Wissenschafts- Einheiten. 250 Jahre moderne Wissenschafts-Synthesen, Wien 1994.

13 prepozytywizm filozofii Jean le Rond d Alemberta? 15 i filozofia moralna) 48. Podstawowym punktem odniesienia wizji filozofii podtrzymywanej przez Encyklopedię jest bowiem integralne, choć eklektyczne jej ujęcie sformułowane przez Ch. Wolffa, obejmujące zarówno filozofię teoretyczną, czyli w istocie metafizykę, jak i filozofię praktyczną, odpowiednio do dwu ludzkich działań logikę i filozofię moralną 49. W pierwszym z działów wyróżnia obok trzech części poświęconych analizie Boga, człowieka i przyrody także ontologię jako najogólniejszą naukę o bycie i jego właściwościach, wyrażaną w kategoriach możliwości zaistnienia różnych jego form. Równocześnie hasło to sygnalizuje przemiany, jakie dokonały się w oświeceniowej dydaktyce filozofii, która wchłonęła nowożytną fizykę, stąd wspomina o filozofii korpuskularnej, mechanicznej czy eksperymentalnej. Choć filozofia nie powinna się ograniczać do rejestracji faktów, ale szukać jej przyczyn, to jednak jest bliższa nowożytnej kulturze naukowej. D Alem bert bowiem przeciwstawia się kulturze autorytetu i duchowi systemu, który jest przeciwny postępowi prawdy. Przeciwstawia kultowi doktryny Arystotelesa standardy epistemologiczne kartezjanizmu, przywołując B. le Bovier de Fontenelle a, który wypowiadał się także z podziwem o obserwacjach i eksperymentach przedstawianych w Optyce I. Newtona 50. Nic dziwnego, że w haśle tym chwali także próby doskonalenia rozumowania, śladem preferencji nowożytnej metody matematycznej. Przede wszystkim jednak bliski jest d Alembertowi kult faktów. Na drodze obserwacji i eksperymentów możliwe jest bowiem sformułowanie un systême complet, który dostrzega już w refleksji kosmologicznej N.A. de Pluche a 51. Jego stworzenie wymaga wszakże dbałości o bon esprit, utożsamiany z esprit philosophique. 48 Na temat filozofii tzw. drugiej scholastyki zob. S. J a n e c z e k, Geneza nowożytnego arystotelizmu chrześcijańskiego, w: Oblicza filozofii XVII wieku, red. tenże, Lublin 2008, s Odbiciem maksymalistycznie pojętej wizji filozofii, łączącej doktrynę ze specyficznym (wymagającym) stylem życia filozofa, jest także hasło Philosophe, które wbrew obiegowym opiniom formułuje wizję filozofa, będącą synonimem postawy racjonalnej w każdej dziedzinie działania i zachowań. Filozof unika emocji i nieuporządkowanej wyobraźni, opiera osąd na dogłębnym i rozważnym sądzie (opartym na obserwacji, ale dążącym do odkrycia przyczyn), określając precyzyjnie wartość swoich przekonań. Encyclopédie ou dictionnaire universel raisonné, t. 12, s Na temat kultury naukowej i filozoficznej Ch. Wolffa, eklektycznie godzącego maksymalistycznie pojętą filozofię z osiągnięciami nowożytnego przyrodoznawstwa, zob. S. J a n e c z e k, Logika czy epistemologia?, s Por. P. B r u n e t, L Introduction des théories de Newton en France au XVIII e siècle avant 1738, Paris 1931 (repr. Genève 1970). 51 Histoire du ciel où l on recherche l origine de l dolâtrie et les méprises de la philosophie sur la formation et sur les influences des corps célestes, t. 1 2, Paris Pluche był bardzo popularnym autorem ze względu na publikację dziewięciotomowego dzieła Le spectacle de la nature, ou Entretiens sur les particularités de l histoire naturelle, qui ont paru les plus propres à rendre les jeunes-gens curieux, & à leur former l esprit, t. 1 8, Paris Przełożone aż na dziewięć języków, zespala apologetycznie najnowszą fizykę Newtona z biblijną wizją kosmologii. Pluche oponuje przeciwko romansowi filozoficznemu, a tym bardziej przeciw wizjom poetycko- -religijnym, w to miejsce postulując zespolenie wykładu historii naturalnej i eksperymentalnej fizyki.

14 16 Ks. Stanisław Janeczek Najtrudniej zinterpretować natomiast, akcentowane przez Tatarkiewicza, traktowanie przez d Alemberta filozofii jako nauki drugiego stopnia. W tym sensie filozofia przestaje być nauką o bycie, a staje się nauką o zasadach nauk, dokonuje syntezy dokonań nauk szczegółowych. Ceniąc w duchu kartezjańskim dążenie do unifikacji ówczesnej wiedzy spowodowane rozdarciem między dominującym w ówczesnej oświacie arystotelizmem chrześcijańskim a nowożytnym przyrodoznawstwem, którego osiągnięcia chętnie implantowano w strukturę kursu filozofii d Alembert chciał niewątpliwie, jeśli byłoby to możliwe, uporządkować, a nawet scalić wszystkie gałęzie nauki i to in a stricly logical fashion, czyli w układ tez logicznie powiązanych, jak chce T.L. Hankins 52. Wymagało to troski o stworzenie właściwie pojętego ducha filozoficznego (véritable esprit philosophique), w sensie dobrze ukształtowanego, a co ważniejsze dogłębnego postrzegania rzeczywistości. Troskę tę odnosił d Alembert tyleż do wymiaru kulturowo-społecznego, począwszy od ducha instytucjonalnie pojętej nauki po racjonalne urządzenie wszelkich form życia publicznego, co do umysłowości odpowiednio wykształconych, poszczególnych osób. Słusznie podejście to zauważa R. Grimsley, stwierdzając, że w tym sensie filozofia w ujęciu d Alemberta byłaby an attitude of mind rather than a particular form of intelectual discipline ; umożliwiałaby bowiem swoiste przewidywanie i wyczuwanie prawdy, co wprost odnosił francuski myśliciel do sztuki przewidywania. Akcentując empiryczny charakter podstawowych zasad nauki, d Alembert wskazywał równocześnie, że w nauce posługujemy się docelowo prawdami pierwszymi (vérités premiéres), a faktycznie prawdami fundamentalnymi (vérités fondamentales) dla każdej z nauk, jako swoistej metafizyki każdej z nauk (np. gramatyki czy matematyki), z których wyprowadzamy inne prawdy wg reguł kombinacji idei, czego zasady określa asocjacjonistycznie pojęta logika ( les régles... cette combinaison ) 53. Takie podejście najpełniej bodaj uwidacznia się w pisarstwie d Alemberta, jako matematyka i fizyka, w odniesieniu do tzw. metafizyki ciał (métaphysique des corps). Jest ona z jednej strony fizyką ogólną, jako najbardziej ogólną nauką o przyrodzie, różną od fizyki eksperymentalnej; bada stąd wspólne wszystkim ciałom właściwości (ogólne), takie jak nieprzenikliwość, ruchomość i rozciągłość. Ze względu jednak na empiryczną koncepcję filozofii matematyki, której pojęcia wyprowadzane są z analizy przyrody, metafizykę ciał można też chyba utożsamić z matematyką stosowaną, którą określał jako matematyka mieszana (mathématique mixte) lub fizyko-matematyka (physico-mathématique), w czym widzimy współcześnie empiryczno-matematyczną fizykę. Odkrycie metafizycznych właściwości ciał dokonuje się, zdaniem d Alemberta, na podstawie eklektycznie pojętych, bo zaczerpniętych z różnych tradycji, procedur, określanych jako intelektualne, w formie porównywania, abstrakcyjnego uogólniania, analizy i redukcji. Przyjmuje bowiem 52 T.L. H a n k i n s, Jean d Alembert. Science and the Enlightenment, Oxford 1970, s J. l e R o n d d A l e m b e r t, Essai sur les éléments de philosophie, s. 152.

15 prepozytywizm filozofii Jean le Rond d Alemberta? 17 formę cofania się od empirycznie postrzeganych faktów do pierwszych pojęć czy zasad, które w geometrii mają charakter aksjomatów. Zespolenie analizy i syntezy oraz indukcji i dedukcji miało być następnie podstawą szukania uprawomocnienia dla tych faktów. Podstawowe właściwości ciał, traktowane jako fakty, zasady czy elementy pierwsze, odpowiednio do specyfiki metody analitycznej, najprostsze i oczywiste, powiązane ze sobą, mają zapewnić także jedność i prostotę całej nauce, tak bliską wymogom, które głosił Kartezjusz 54. W tym kontekście słusznie dostrzega Kuderowicz, że d Alembert był na tropie koncepcji praw przyrody, jako obiektywnych więzi przyczynowej, która polega na powtarzalności stosunków między rozmaitymi rzeczami 55. Wydaje się jednak, że tak pojęta metafizyka jest dalej tylko konglomeratem wyników nauk szczegółowych, w sensie najbardziej podstawowych dla nich tez, a użyty w tym znaczeniu termin metafizyka odpowiada właściwej oświeceniu tendencji przekraczania prostego, faktograficznego empirycyzmu w duchu wywodzącej się z kartezjanizmu idei wyjaśniania przyrody przy pomocy najbardziej podstawowych zasad, choćby jak słusznie stwierdza E. Cassirer miały one tylko charakter względny, bowiem to samo stwierdzenie, które w jednej nauce przytaczane jest jako zasada, w innej może się pojawić jako wyprowadzona konkluzja 56. Dzieląc z Kartezjuszem dbałość o oczywistość poszczególnych elementów nauki i filozofii, d Alembert dzieli z nim też ducha prostoty (esprit simpliste) 57, który tłumaczy szacunek wobec krytykowanego skądinąd ducha systemu, mimo że za Condillakiem, ojcem tej krzykliwej krytyki, upatruje w nim przejaw doktrynerskich spekulacji, ducha konstruktywistycznego, ducha nieuprawnionej metafizyki, który utrudnia systematyczne myślenie i odkrycie prawdy 58. Tym niemniej nie można nie dostrzec także w kulturze naukowej wieku XVIII, zwłaszcza w biologii, aktualności idei swoistej pełności (plenitude), wg której w przyrodzie zostały zaktualizowane wszelkie konceptualne możliwości, a także zachodzi ciągłość między występującymi 54 Tenże, Discours préliminaire de l Encyclopédie, s , 49 50, 103, 105; tenże, Wstęp do Encyklopedii, s , 56 57, 141, Por. S. J a n e c z e k, Przyrodoznawstwo w polskim szkolnictwie kościelnym okresu oświecenia, Roczniki Filozoficzne 1993, z. 3, s ; tenże, Epistemologia w dydaktyce fizyki Komisji Edukacji Narodowej, Roczniki Filozoficzne 2002, z. 1, s w miarę rozwoju nauki pojawia się»redukcja«, czyli zabieg abstrakcji, w którym odkrywa się zasadę, która wyznacza przebieg zjawisk w określonej dziedzinie. Z. K u d e r o w i c z, Filozofia nowożytnej Europy, s E. C a s s i r e r, Die Philosophie der Aufklärung, Tübingen 1932; cyt jako: Filozofia oświecenia, przekł. T. Zatorski, Warszawa 2010, s Por. R.E. B u t t s, Rationalism in Modern Science. D Alembert and the esprit simpliste, Bucknell Review , nr 8, s ; P. C a s i n i, D Alembert, l économie des principes et la métaphysique des sciences, w: Jean d Alembert, savant et philosophe, s J. l e R o n d d A l e m b e r t, Discours préliminaire de l Encyclopédie, s. 77; tenże, Wstęp do Encyklopedii, s W odniesieniu do krytyki ducha systemu przeprowadzonej przez Condillaca zob. S. J a n e c z e k, Logika czy epistemologia?, s

16 18 Ks. Stanisław Janeczek w niej gatunkami, jak też są one w równej mierze hierarchicznie uporządkowane, co jest bliskie zwłaszcza poglądom Buffona, skądinąd przecież zdecydowanego empirysty 59. Co prawda d Alembert kategorycznie stwierdzał, że wszystko jest połączone w przyrodzie, wszystkie istoty są połączone za pomocą ciągłego łańcucha. Ale równocześnie realistycznie dodawał, że tylko czasami widać tę ciągłość, bowiem istnieje większa liczba miejsc, w których ciągłość nam umyka. W tym kontekście ujawnia się ogromna rola filozofa, który nie tylko ma oglądać niejako z wysoko całość ludzkiej wiedzy 60, ale także ma łączyć odseparowane elementy przyrodniczej wizji przyrody, czyli faktycznie ma dodawać nowe ogniwa do odseparowanych części, aby je powiązać, jak to jest tylko możliwe. D Alembert nie zapomni jednak przestrzec, by nie pochlebiać sobie, że tam nie będzie już żadnych pustych przestrzeni. Podejście takie wskazuje na konstruktywistyczne zadania filozofii, nie tylko scalającej wyniki nauk szczegółowych, ale współtworzącej samodzielnie wizję przyrody, choć naturalnie używając współczesnej terminologii w kontekście nauk przyrodniczych. Co ważniejsze, tak pojęte procedury gwarantują, wbrew kategorycznej tezie Tatarkiewicza, prawomocność choćby tylko relatywnie pojętej autonomii filozofii wobec przyrodoznawstwa, że może być ona uznana także za naukę pierwszego stopnia, samodzielnie reflektującą rzeczywistość 61. W tym kontekście ujawnia się rola wspomnianego zmysłu filozoficznego (esprit philosophique), jako synonimu pewności czy dogłębności analiz ( sięga źródeł 59 Zob. A.O. L o v e j o y, Wielki łańcuch bytu. Studium z dziejów idei, s ; na temat oświeceniowej koncepcji idea łańcucha przyrody i jej różnorodnych implikacji zob. tamże, s , , ). Por. J. C a b a j, Arthura O. Lovejoya filozofia i koncepcja historii idei, Lublin Buffon, konstruując zhierarchizowaną wizję przyrody, równocześnie zauważa ciągłość, która przez rozmaite, często nam nieznane stopnie pośrednie burzy strukturę gatunkową. Jak zauważa wydawca pism filozoficznych Buffona, w tym drugi aspekcie nawiązuje on do prawa ciągłości sformułowanego przez Leibniza. Stąd też, przynajmniej początkowo, stwierdzał kategorycznie, iż faktycznie istnieją bowiem w naturze tylko indywidua ( car en général plus on augmentera le norme des divisions des productions naturelles, plus on approchera du vrai, puisqu`il n`existe réellement dans la Nature que des individus, et que les genres, les ordres et les classes n`existent que dans notre imagination ). Nic dziwnego więc, że oponował przeciwko przecenianiu wartości klasyfikacji sztucznych przed naturalnymi, co odnosił do Linneusza. G.-L. L e c l e r c d e B u f f o n, Oeuvres philosophiques, red. J. Piveteau, Paris 1954, s. 19 A; por. tamże, s. 10 A B, 12 A B, 18 B (wydanie dwuszpaltowe). 60 J. l e R o n d d A l e m b e r t, Discours préliminaire de l Encyclopédie, s. 45; tenże, Wstęp do Encyklopedii, s Tout est lié dans la Nature; tous les êtres se tiennent par une chaîne dont nous appercevons quelques parties continues, quoique dans un plus grand nombre d endroits la continuité nous échappe. L art du Philosophe ne consiste pas, comme il ne lui arrive que trop souvent, à rapprocher de force les parties éloignées pour renoüer la chaîne mal - à - propos dans les endroits où elle est interrompue; car par un tel effort on ne fait que séparer les parties qui se tenoient, ou les éloigner davantage de celles dont elles étoient déjà éloignées par l autre bout opposé à celui qu on rapproche; l art du Philosophe consiste à ajoûter de nouveaux chainons aux parties séparées, afin de les rendre le moins distantes qu il est possible: mais il ne doit pas se flatter qu il ne restera point toûjours de vuides en beaucoup d endroits. Tenże, Cosmologie, w: Encyclopédie, t. 4, s. 294.

17 prepozytywizm filozofii Jean le Rond d Alemberta? 19 wszystkiego ) 62. Mówiąc o konieczności formułowania metafizyki każdej nauki, d Alembert przeciwstawia się jednak esprit de système, który wszystko chce mieć naocznie i niczego nie przypuszczać, jako właściwy matematyce esprit purement géometrique; ma on bowiem ograniczony zasięg ( son talent est restreint dans une sphère étroite bornée ), uznając za prawdę tylko to, co jest bezpośrednio dane. Właściwy duch filozofii (esprit géometrique) chce natomiast objąć swym zasięgiem całość poznania ( applicable à tout ), a więc także sferę pozostającą w mroku i daleko, co zdaniem A. Schober ma odpowiadać Pascalowskiemu esprit de finesse, a więc przyrodzonej bystrości 63. Właściwie pojęty duch filozoficzny (véritable esprit philosophique) ma umożliwić dotarcie do podstawowych zasad rzeczywistości. Wydaje się, że utożsamia się on jednak z celem nowożytnie pojętej logiki, która przekształcała się w epistemologię, nawet w sensie swoistej medicina mentis, rozszerzając pole kształcenia logicznego, z dbałości o formalną prawidłowość procedur naukowych, o troskę o wykształcenie postawy krytycznego wydawania sądów w szeroko pojętej praktyce życiowej 64. Odpowiada to ogólnikowo pojętemu rozumieniu bystrości umysłu (sagacité), jego elastyczności (flexibilité), w formie umiejętności przewidywania i swoistego wyczuwania prawdy, wprost odnoszonego przez d Alemberta do sztuki przewidywania (art de conjecturer) 65, co zdaje się odpowiadać Pascalowskiemu esprit droit, który wyciąga wnioski z niewielu zasad oraz wnika żywo i głęboko w konsekwencje zasad, a także odznacza się siłą i trafnością. Tak pojęty esprit philosophique, tożsamy z esprit droit, umożliwia dążenie do sformułowania zasad, które stanowią zasady (założenia) wszystkich nauk. Podstawą ich przyjęcia są nie tyle skomplikowane racjonalne zabiegi heurystyczne, ile raczej szeroko pojęta droga instynktowna 66. Postawa ta jednocześnie pozwala uniknąć abstrakcjonizmu, esprit philosophique qui remonte à la source de tout. J. l e R o n d d A l e m b e r t, Discours préliminaire de l Encyclopédie, s. 35; tenże, Wstęp do Encyklopedii, s Tenże, Discours préliminaire de l Encyclopédie, s , 127; tenże, Wstęp do Encyklopedii, s ; tenże, Essai sur les éléments de philosophie, s Por. A. S c h o b e r, D Alembert der vermeintliche Vater des Positivismus, s Np. w przypadku J. Locke a rozważania dotyczące natury i szeroko pojętych zadań logiki stanowią początek traktatu Of the Conduct of the Understanding. J. L o c k e, O właściwym używaniu rozumu, w: tenże, Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, przekł. B. Gawecki, Warszawa 1955, t. 2, s ; tenże, Some Thoughts on the Conduct of the Understanding, w: The Works of John Locke, t. 1 10, London ; repr. Aalen 1963, t. 3, s J. l e R o n d d A l e m b e r t, Essai sur les éléments de philosophie, s W typowej dla Pascala, a bliskiej d Alembertowi logice serca można widzieć poznanie o charakterze intuicyjno-instynktownym, różne od dyskursu, choć o nie mniejszej od niego pewności, stąd to właśnie ten typ poznania jest ostateczną odporą dla sceptycyzmu. B. P a s c a l, Myśli, przekł. T. Żeleński (Boy), Warszawa 1972, s , Por. W. M a r c i s z e w s k i, A Rationalistics Interpretation of Reasons of the Heart. A Study in Pascal, Dialectics and Humanism 1980, nr 4, s ; S. J a n e c z e k, Logika czy epistemologia?, s

18 20 Ks. Stanisław Janeczek gubiącego swoistość konstytuującą każdą rzecz 67, a więc tym samym zapewnia tak ważne w epistemologii d Alemberta zakorzenienie w sferze danych doświadczenia. * Dążąc do sformułowania odpowiedzi na tytułowe pytanie o prawomocność kategorializacji dokonania d Alemberta jako pozytywizmu, należy zapytać, jaką ideą pozytywizmu Tatarkiewicz się posługiwał, by mógł zmieścić w tym kręgu ideowym myśl oświeceniowego myśliciela. Bodaj najistotniejsze jest stwierdzenie zawarte w rozdziale poświęconym myśli Comte a 68, gdy Tatarkiewicz zaliczy do jego poprzedników przede wszystkim d Alemberta, mówiąc o podobieństwie tak znacznym, że upoważnia go do posługiwania się terminem pozytywizm. Co ważniejsze, stwierdzi, że postawa ich [d Alemberta, Turgota i Condorceta SJ] była taka, jak jego [Comte a SJ], a utrzymana nawet konsekwentniej (s. 17). Oznacza to, że Tatarkiewicz posługiwał się stereotypowym określeniem pozytywizmu. Omawiając poglądy Comte a, źródeł antymetafizycyzmu i agnostycyzmu w kwestiach światopoglądowych Tatarkiewicz dopatrywał się w preferencji nauk szczegółowych, które rozparcelowują całość dostępnego nam poznania, ograniczał więc funkcję filozofii nawet już nie do badania założeń czy zasad nauk bo tym mogą się zajmować one same, ale do pozostawienia jej zadania encyklopedycznego: zestawiając to, co zrobiły nauki szczegółowe. Choć zaś akcentuje empiryzm Comte a, to jednak przypisuje mu, tak jak d Alembertowi, nastawienie obiektywne, antypsychologiczne, trzymanie się faktów. Równocześnie jednak podkreśla podstawową funkcję nauki, którą jest przewidywanie faktów, by sprawnie działać. Prowadzi do relatywizacji roli doświadczenia, bowiem stwierdza, iż prawdziwa nauka nie składa się jednakże z samych doświadczeń. Przeciwnie, dąży do tego, by stały się zbędne. Wyprzedza je i zastępuje przez przewidywania, choćby wykluczał rys probabilizmu w myśli tego autora. Dlatego Comte był przeciwnikiem empiryzmu, jeżeli przez»empiryzm«rozumieć ograniczenie nauki do samego tylko zbierania doświadczeń. Stwierdzenie to przypomina jednak pomysły d Alem berta, niedostrzeżone przez Tatarkiewicza, dotyczące wykorzystania rachunku prawdopodobieństwa w badaniach statystycznych, m.in. do przewidywania takich zjawisk jak długość życia ludzkiego, wysokość dożywotnich rent, ubezpieczenia morskie, szczepienia 69. W końcu stwierdza: W niespodzianej u następcy Bacona i Hume a tezie Comte twierdził, że myśl wskazuje drogę doświadczeniu 67 J. l e R o n d d A l e m b e r t, Réflexions sur l usage et sur l abus de la philosophie dans les matières de gout, w: Œuvres complètes de d Alembert, t. 4, s W. Ta t a r k i e w i c z, Historia filozofii, t. 3, s Zob. B. B r u, Doutes de d`alembert sur le calcul des probabilités, w: Jean d`alembert, savant et philosophe, s ; H. L e B r a s, D`Alembert et la querelle de l inoculation le sujet contre la

19 prepozytywizm filozofii Jean le Rond d Alemberta? 21 i że ostatecznym celem nauki jest uczynić doświadczenie zbędnym, zastąpić je przez rozumowanie.choć Tatarkiewicz nie zdobędzie się w tym kontekście na dostrzeżenie w odniesieniu do myśli Comte a roli hipotez 70, to przecież trudno nie dojrzeć w tym stwierdzeniu uznania wpływu racjonalizmu, tak ważnego w myśli d Alemberta, który dziedziczy za Kartezjuszem. Konkludując, w obrazie myśli d Alemberta przedstawionym przez Tatarkiewicza można dostrzec zbyt duże symplifikacje, choćby i podjęte w imię szczytnego celu edukacyjnego, właściwego podręcznikom. Tendencja do formułowania jednoznacznej kategorializacji określonego nurtu jest charakterystyczna wszakże dla wielu opracowań dotyczących dziejów nowożytnego empiryzmu i racjonalizmu, w których funkcjonują jako typowi przedstawiciele jednego z tych nurtów np. Bacon czy Kartezjusz. Gdy uwzględni się bardziej zniuansowane rozważania Tatarkiewicza w rozdziale poświęconym myśli Comte a, to d Alembert w wielu przypadkach będzie rzeczywiście bliski twórcy pozytywizmu, ale nie jest to wizja pozytywizmu, którą posługiwał się Tatarkiewicz, kreśląc obraz poglądów d Alemberta. W jednym i drugim przypadku, dokonanie obu myślicieli, co wprost zauważa Tatarkiewicz w rozdziale poświęconym myśli Comte a, jest warunkowane ówczesną kulturą intelektualną. W przypadku Comte a był to idealizm pokantowski. Pisze Tatarkiewicz: Może być [Comte SJ] porównywany nawet z ówczesnymi metafizycznymi idealistami ze względu na podobny sposób filozofowania, konstrukcyjny i systematyczny, dogmatyczny, uniwersalistyczny i reformatorski. Taką charakterystykę można jednak odnieść z powodzeniem także do kartezjańskiego racjonalizmu d Alemberta, który jest drugim obok empiryzmu pniem jego myśli, co dostrzega znakomicie bodaj najlepsza obecnie internetowa encyklopedia filozoficzna Stanford Encyclopedia of Philosophy w haśle Enlightenment. Charakteryzuje bowiem filozofię oświecenia m.in. przez wyróżnienie trzech wyraźnych tendencji, a poniekąd nurtów: racjonalistycznego, empirycznego i sceptycznego; w teorii nauki podkreśla zaś fakt wyłaniania się nauk szczegółowych oraz wskazuje na regulatywny charakter ideału jedności wiedzy 71. Nic też dziwnego, że population, w: Jean d`alembert, savant et philosophe, s ; J.-N. B i b r a b e n, L inoculation à l époque de d`alembert, w: Jean d`alembert, savant et philosophe, s Zob. równie proste, ale bardziej wyważone ujęcie myśli Comte a w: D. L e s z c z y ń s k i, K. S z l a c h c i c, Wprowadzenie do francuskiej filozofii nauki. Od Comte a do Foucaulta, Wrocław 2003, s Despite the confidence in and enthusiasm for human reason in the Enlightenment it is sometimes called the Age of Reason the rise of empiricism, both in the practice of science and in the theory of knowledge, is characteristic of the period. The enthusiasm for reason in the Enlightenment is not for the faculty of reason as an independent source of knowledge (at least not primarily), which is actually put on the defensive in the period, but rather for the human cognitive faculties generally; the Age of Reason contrasts with an age of religious faith, not with an age of sense experience. Of course, as outlined above, the great seventeenth century rationalist metaphysical systems of Descartes, Spinoza and Leibniz exert significant influence on philosophy in the Enlightenment; moreover, the eighteenth-century Enlightenment has a rationalist strain,

20 22 Ks. Stanisław Janeczek w wyważonych ujęciach z zakresu historii kultury intelektualnej, do których należy z całą pewnością dzieło P. Chaunu Cywilizacja wieku Oświecenia, czytamy: w wieku XVIII Bacon bierze spóźniony i wątpliwy odwet na Kartezjuszu, bo zastąpić ontologię metafizyką poznania oto zwrot, który wykonali Francuzi pod wpływem Kartezjusza, nawet gdy wydawało się im, że inspirują się Lockiem 72. Także francuska wersja Wikipedii 73 oraz encyklopedie brytyjskie 74 inaczej niż cenne polskie podręczniki i polska edycja internetowej encyklopedii nie posługują się kategorią pozytywizmu. Dotyczy to też niemieckiej wersji Wikipedii 75, mimo że cenny skądinąd współczesny podręcznik autorstwa E. Coretha i H. Schön - dorfa 76 zdaje się powtarzać opinię bliskiego Tatarkiewiczowi klasycznego ujęcia F. Ueberwega 77. perhaps best exemplified by the system of Christian Wolff. Still, that the Encyclopedia of Diderot and D Alembert is dedicated to three empiricists, Francis Bacon, John Locke and Isaac Newton, indicates the general ascendency of empiricism in the period (Bristow, William, Enlightenment, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2011 Edition), Edward N. Zalta (ed.), URL = <http://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/enlightenment/> [dostęp: ]). 72 P. C h a u n u, Cywilizacja wieku Oświecenia, s. 195, Wskazując, że udział w pracach nad Encyklopedią był okazją dla d Alemberta do sprecyzowania poglądów filozoficznych, wydaje się równoważyć dwie tendencje w jego myśli: empiryczną i racjonalistyczną: C est l Encyclopédie, à laquelle il collaborera avec Diderot et d autres penseurs de son temps, qui lui donnera l occasion de formaliser sa pensée philosophique. Le Discours préliminaire de l Encyclopédie, inspiré de la philosophie empiriste de John Locke et publié en tête du premier volume (1751), est souvent considéré, et avec raison, comme un véritable manifeste de la philosophie des Lumières. Il y affirme l existence d un lien direct entre le progrès des connaissances et le progrès social (http://fr.wikipedia.org/wiki/jean_le_rond_d Alembert [dostęp: ]). 74 Angielskie wydanie Wikipedii, choć określa d Alemberta jako matematyka, mechanika, fizyka, filozofa i teoretyka muzyki, to koncentruje się na omówieniu jego poglądów w zakresie muzyki i matematyki. Alembert, [dostęp: ]. Podobnie poglądy d Alemberta ujmuje, funkcjonująca obecnie tylko w wersji internetowej, Encyklopœdia Britanica: In spite of his original contributions to the mathematical sciences, intellectual timidity prevented his literary and philosophical work from attaining true greatness. Nevertheless, his scientific background enabled him to elaborate a philosophy of science that, inspired by the rationalist ideal of the ultimate unity of all knowledge, established principles making possible the interconnection of the various branches of science (http://www.britannica.com/ebchecked/topic/13787/jean-le-ronddalembert/218/additional-reading [dostęp: ]). 75 Wydanie niemieckie akcentuje wątki ogólnokulturowe i społeczno-polityczne dokonania d Alemberta oraz jego osiągnięcia w fizyce (http://de.wikipedia.org/wiki/jean-baptiste_le_ Rond_d%E2%80%99Alembert [dostęp: ]). 76 Kształtuje on materializm przez uwydatnienie samego tylko elementu metodycznego w to, co później będzie nazwane pozytywizmem. E. C o r e t h, H. S c h ö n d o r f, Philosophie des 17. Und 18. Jahrhunderts, Stuttgart 1983, ; cyt. jako: Filozofia XVII i XVIII wieku, przekł. P. Gwiazdecki, Kęty 2006, s Auf Veranlassung Friedrichs des Großen verfaßte er 1759 den Essai sur éléments de philosophie. In ihm vollzieht er, freilich in wenig systematischer Form und mit besonderer Rücksicht auf die Kirchlichkeit und den theologischen Glauben, die Umbildung des naturalistisch-materialistischen Standpunktes zum Positivismus. F. U e b e r w e g, Grundriss der Geschichte der Philosophie, t. 3.

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO (według Mieczysława Gogacza) Plan i cel prezentacji PLAN 1. Odróżnianie pytań badawczych od odpowiedzi 2. Analiza pytań badawczych 3. Analiza odpowiedzi 4. Precyzowanie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Ks. dr Jacek Czaplicki KS-4 Wychowanie ku wartościom - szanse i zagrożenia" 1 G. C. Berkouwer konstatuje: "Dziś bardziej niż kiedykolwiek, pytanie

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2011 Recenzował prof. dr hab. TADEUSZ BUKSIŃSKI Opracowanie redakcyjne

Bardziej szczegółowo

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wiesław M. Macek Teologia nauki według księdza Michała Hellera Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa 2010 Na początku było Słowo (J 1, 1). Książka ta przedstawia podstawy współczesnej

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30 CA 7.

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza 2010-10-01 Plan wykładu 1 Krytyka nauk w Rozprawie o metodzie 2 Zasady metody Kryteria prawdziwości 3 Rola argumentów sceptycznych Argumenty sceptyczne

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM

ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM Wiesław M. Macek Wydział Matematyczno-Przyrodniczy, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Dewajtis 5, 01-815 Warszawa; Centrum Badań Kosmicznych,

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA FRANCUSKIEGO 18 MAJA 2015 POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I. Godzina rozpoczęcia: 14:00. Czas pracy: 120 minut

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA FRANCUSKIEGO 18 MAJA 2015 POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I. Godzina rozpoczęcia: 14:00. Czas pracy: 120 minut Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2013 KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem dysleksja EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA FRANCUSKIEGO

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia Załącznik nr 2 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia drugiego stopnia Profil

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS NA CYKL KSZTAŁCENIA 2014-2016

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS NA CYKL KSZTAŁCENIA 2014-2016 Załącznik Nr 1 do Uchwały Senatu AWFiS w Gdańsku Nr 16 z dnia 27 kwietnia 2012 roku Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS NA CYKL KSZTAŁCENIA 2014-2016 Jednostka Organizacyjna: Rodzaj

Bardziej szczegółowo

Ochrona Środowiska I stopień

Ochrona Środowiska I stopień Załącznik nr 4 do Uchwały nr 49/2015 Senatu UKSW z dnia 23 kwietnia 2015 r. Ochrona Środowiska I stopień Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia dla kierunku Ochrona Środowiska

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA Autor: Prof. PAWEŁ TYRAŁA Tytuł: TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA zarys teorii oraz metodyki wychowania Recenzja Prof. Igor Kominarec Liczba stron: 240 Rok wydania: 2012 Spis treści WSTĘP Rozdział I TEORIA

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Barbara Pogonowska, Paranauka, Studium z filozofii nauki, Ośrodek Wydawnictw Naukowych, Poznań, 1995, ss. 116

Barbara Pogonowska, Paranauka, Studium z filozofii nauki, Ośrodek Wydawnictw Naukowych, Poznań, 1995, ss. 116 Barbara Pogonowska, Paranauka, Studium z filozofii nauki, Ośrodek Wydawnictw Naukowych, Poznań, 1995, ss. 116 Historię nauki można uprawiać na trzy sposoby: 1. Jako poszukiwanie korzeni współczesnego paradygmatu

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia Specjalizacja/specjalność

Bardziej szczegółowo

Podręcznik Adosphère 2 et Adosphère 3, wyd. Hachette.

Podręcznik Adosphère 2 et Adosphère 3, wyd. Hachette. Rozkład materiału dla klas 1F (grupa 1 - zaawansowana) w roku 2014/15 Program nauczania języka francuskiego w gimnazjum, w sekcjach dwujęzycznych nr 118/1/2009 Podręcznik Adosphère 2 et Adosphère 3, wyd.

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2013 JĘZYK FRANCUSKI

EGZAMIN MATURALNY 2013 JĘZYK FRANCUSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2013 JĘZYK FRANCUSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2013 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA FRANCUSKIEGO 19 MAJA 2016 POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I. Godzina rozpoczęcia: 14:00. Czas pracy: 120 minut

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA FRANCUSKIEGO 19 MAJA 2016 POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I. Godzina rozpoczęcia: 14:00. Czas pracy: 120 minut Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2013 KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL miejsce na naklejkę dysleksja EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA FRANCUSKIEGO POZIOM

Bardziej szczegółowo

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Aspekty kształcenia WIEDZA I stopień II stopień III stopień Wiedza dotycząca fundamentów nauk przyrodniczych (fizyki, chemii, na poziomie

Bardziej szczegółowo

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii Andrzej L. Zachariasz ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2004 Opiniowali Prof. zw. dr hab. KAROL BAL Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Bibliografia prac naukowych Ks. Stanisława Olejnika. Studia Theologica Varsaviensia 6/1, 285-288

Bibliografia prac naukowych Ks. Stanisława Olejnika. Studia Theologica Varsaviensia 6/1, 285-288 Bibliografia prac naukowych Ks. Stanisława Olejnika Studia Theologica Varsaviensia 6/1, 285-288 1968 Studia Theol. Varsav. 6 (1968) nr 1 Bibliografia prac naukowych Ks. Stanisława Olejnika 1948 1. Pełna

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r.

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Efekty kształcenia dla kierunku studiów: UKRAINISTYKA studia drugiego stopnia profil

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ Władysław Kobyliński Podstawy współczesnego zarządzania Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi Łódź - Warszawa 2004 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE... 7 1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA

PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA wykład 1 dr Marta Herzberg Instytut Nauk Społecznych WSG Plan wykładu 1. Definicja pedagogiki opiekuoczej 2. Geneza pedagogiki opiekuoczej 3. 4. Przedmiot

Bardziej szczegółowo

Przełom XVI / XVII w. Epoka rewolucji naukowej: Więcej jest rzeczy na ziemi i w niebie niż się ich śniło waszym filozofom (Szekspir)

Przełom XVI / XVII w. Epoka rewolucji naukowej: Więcej jest rzeczy na ziemi i w niebie niż się ich śniło waszym filozofom (Szekspir) Przełom XVI / XVII w. Epoka rewolucji naukowej: Więcej jest rzeczy na ziemi i w niebie niż się ich śniło waszym filozofom (Szekspir) Wielu przejdzie i rozszerzy się zakres nauk (Księga Daniela) 1605-20,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: ARCHIWISTYKA I ZARZĄDZANIE DOKUMENTACJĄ

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: ARCHIWISTYKA I ZARZĄDZANIE DOKUMENTACJĄ Załącznik nr 17 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Wstęp do kognitywistyki

Wstęp do kognitywistyki Wstęp do kognitywistyki Wykład I: Kognitywistyka z lotu ptaka Piotr Konderak konsultacje: poniedziałki, 11:10-12:40, p. 205 Strona przedmiotu: http://konderak.eu/wkg10.html W historii intelektualnej wszystko

Bardziej szczegółowo

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Krakowie: Al. F. Focha 39, 30 119 Kraków tel. (012) 427 27 20 fax (012) 427 28 45 e-mail: oke@oke.krakow.pl http://www.oke.krakow.pl PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA

Bardziej szczegółowo

Przyroda w nowej podstawie programowej 1. Przygotowanie do nauczania przyrody (prowadzenia zajęć) 3

Przyroda w nowej podstawie programowej 1. Przygotowanie do nauczania przyrody (prowadzenia zajęć) 3 Odbycie Studiów podyplomowych w zakresie przyrodoznawstwa uprawnia do nauczania przyrody na II i IV etapie edukacyjnym. Studia dają kwalifikacje i przygotowują nauczycieli do samodzielnego planowania,

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr./2012 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 29 czerwca 2012 r.

Uchwała Nr./2012 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 29 czerwca 2012 r. PSP.4013/12 (projekt) Uchwała Nr./12 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 29 czerwca 12 r. w sprawie uchwalenia programu kształcenia dla studiów podyplomowych Nauczyciel przyrody

Bardziej szczegółowo

Historia filozofii nowożytnej wykład

Historia filozofii nowożytnej wykład dr Tomasz Kubalica Historia filozofii nowożytnej wykład LISTA LEKTUR Teksty źródłowe: Bacon, Francis: Novum organum; Berkeley, George: Traktat o zasadach ludzkiego poznania: w którym poddano badaniu główne

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia Profil kształcenia

Bardziej szczegółowo

Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015

Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015 Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015 Ogólna charakterystyka studiów podyplomowych Wydział prowadzący studia podyplomowe: Nazwa studiów podyplomowych: Nazwa studiów podyplomowych

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Załącznik nr 1 do uchwały Nr 24/2014/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2015 roku Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

R E C E N Z J E. ROCZNIKI FILOZOFICZNE Tom LIII, numer 1 2005

R E C E N Z J E. ROCZNIKI FILOZOFICZNE Tom LIII, numer 1 2005 R E C E N Z J E ROCZNIKI FILOZOFICZNE Tom LIII, numer 1 2005 Bogusław P a ź, Epistemologiczne założenia ontologii Christiana Wolffa, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 2002, ss. 311. Praca

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu : Judaizm: Wybrane zagadnienia z antropologii filozoficznej. Kod modułu : 070 3. Rodzaj modułu : fakultatywny 4. Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny.

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny. EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU TABELA ODNIESIEŃ Studia stacjonarne II stopnia Profil ogólnoakademicki i praktyczny Obszar sztuki Dziedzina - sztuki plastyczne Dyscyplina -

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Instrumentalistyka Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA WSPÓLNOTOWEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: III/5 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 5 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM PODSTAWOWY

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM PODSTAWOWY Poziom podstawowy Język francuski Język francuski. Poziom podstawowy KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM PODSTAWOWY Zadanie 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. V F V V F Zadanie 2. Za każde poprawne rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny.

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny. OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU Nazwa przedmiotu: Moduł kształcenia I- Psychologiczne podstawy rozwoju i wychowania - Psychologia ogólna Nazwa kierunku studiów: Nazwa specjalności

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

1. CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW 2. SYLWETKA ABSOLWENTA

1. CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW 2. SYLWETKA ABSOLWENTA Dwuletnie studia indywidualne II stopnia na kierunku fizyka, specjalność Nauczanie i popularyzacja fizyki, specjalizacje: Nauczycielska; Dydaktyka i popularyzacja fizyki 1. CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW Celem

Bardziej szczegółowo

Obszarowe efekty kształcenia dla obszaru nauk ścisłych. Obszarowe efekty kształcenia dla obszaru nauk przyrodniczych

Obszarowe efekty kształcenia dla obszaru nauk ścisłych. Obszarowe efekty kształcenia dla obszaru nauk przyrodniczych Załącznik 2a Opis kierunkowych efektów kształcenia w obszarze nauk ścisłych i nauk przyrodniczych Kierunek OCHRONA ŚRODOWISKA, studia stacjonarne pierwszego stopnia, profil ogólnoakademicki Obszarowe efekty

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI

ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Załącznik nr 2 Odniesienie efektów kierunkowych do efektów obszarowych i odwrotnie Załącznik nr 2a - Tabela odniesienia

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ

EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ 1. Umiejscowienie studiów w obszarze nauki Studia podyplomowe, realizowane są jako kierunek kształcenia obejmujący wybrane

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA Moduł/Przedmiot: Metodologia pracy badawczej i naukowej Kod modułu:

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK FRANCUSKI

EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK FRANCUSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK FRANCUSKI POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z języka francuskiego poziom podstawowy ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 2. KIERUNEK: Sport 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I rok/i semestr 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6.

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje

Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje RECENZJE Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje Autor: red. Marta Juchnowicz Wydawnictwo PWE Warszawa 2014 Przedstawiona mi do recenzji książka zatytułowana Zarządzanie kapitałem ludzkim.

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r.

Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r. Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r. w sprawie: utworzenia na Wydziale Filologicznym UJ stacjonarnych i niestacjonarnych studiów drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

jarek kruk annotations jarek kruk zapiski

jarek kruk annotations jarek kruk zapiski jarek kruk annotations jarek kruk zapiski jarek kruk annotations jarek kruk zapiski annotations 1 O1...czy nie w tym tkwi filozofia malarza, owa pulsujaca, i bolesna koniecznosc -- przyciagania, -swiata,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

ontologię epistemologię historiozofią

ontologię epistemologię historiozofią 1 Wprowadzenie Dzieje historiografii możemy badać oraz prezentować na dwa sposoby. W pierwszym kładziemy nacisk na ustalenie danych biograficznych i bibliograficznych. Oznacza to, że głównym celem badania

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom Profil Forma studiów Tytuł

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK Kierunkowe Efekty Kształcenia Wydział: Wydział Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych Stopień: 1. (studia licencjackie) Kierunek: Europeistyka Rok semestr: 2012/13 zimowy Kod KEK Status Kategoria Profil

Bardziej szczegółowo

PRZYRODA W SZKOLE PONADGIMNAZJALNEJ. Podstawa programowa w szkole ponadgimnazjalnej przyroda.

PRZYRODA W SZKOLE PONADGIMNAZJALNEJ. Podstawa programowa w szkole ponadgimnazjalnej przyroda. Podstawa programowa w szkole ponadgimnazjalnej przyroda. Podstawa prawna Rozporządzenie Ministra edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

Modele i teorie w kosmologii współczesnej przykładem efektywnego wyjaśniania w nauce

Modele i teorie w kosmologii współczesnej przykładem efektywnego wyjaśniania w nauce Modele i teorie w kosmologii współczesnej przykładem efektywnego wyjaśniania w nauce ks. Paweł Tambor Wydział Filozofii, Katedra Fizyki Teoretycznej Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Przyrodoznawstwo

Bardziej szczegółowo

Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Malarstwo A. JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE

Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Malarstwo A. JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE Załącznik nr 5 Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Malarstwo A. JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Jednolite studia magisterskie trwają nie krócej niż 10 semestrów. Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia oznaczeń w symbolach K przed podkreślnikiem kierunkowe efekty kształcenia W kategoria wiedzy

Objaśnienia oznaczeń w symbolach K przed podkreślnikiem kierunkowe efekty kształcenia W kategoria wiedzy Efekty kształcenia dla kierunku studiów FIZYKA - studia II stopnia, profil ogólnoakademicki - i ich odniesienia do efektów kształcenia w obszarze nauk ścisłych Kierunek studiów fizyka należy do obszaru

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium magisterskie KOD WF/II/st/9

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium magisterskie KOD WF/II/st/9 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium magisterskie KOD WF/II/st/9 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne 3. POZIOM STUDIÓW 1 : II stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II rok/iv semestr

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 10. WYMAGANIA WSTĘPNE: WIEDZA OGÓLNA NA POZIOMIE DRUGIEGO ROKU STUDIÓW; UMIEJĘTNOŚĆ SELEKCJI INFORMACJI

KARTA PRZEDMIOTU 10. WYMAGANIA WSTĘPNE: WIEDZA OGÓLNA NA POZIOMIE DRUGIEGO ROKU STUDIÓW; UMIEJĘTNOŚĆ SELEKCJI INFORMACJI KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA ADMINISTRACYJNEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA SP. ADMINISTRACJA PUBLICZNA 3. POZIOM STUDIÓW: STUDIA I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4. LICZBA PUNKTÓW

Bardziej szczegółowo

Łukasz Hardt, 2013, Studia z realistycznej filozofii ekonomii, Warszawa: Wydawnictwo C.H. Beck, ss. 177.

Łukasz Hardt, 2013, Studia z realistycznej filozofii ekonomii, Warszawa: Wydawnictwo C.H. Beck, ss. 177. 74 przegląd piśmiennictwa Łukasz Hardt, 2013, Studia z realistycznej filozofii ekonomii, Warszawa: Wydawnictwo C.H. Beck, ss. 177. Różne odmiany stanowiska realizmu krytycznego w naukach społecznych zainicjowane

Bardziej szczegółowo

Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej

Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej 3 Grzegorz Łuszczak Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej Akademia Ignatianum Wydawnictwo WAM Kraków 2012 5 Spis treści Wprowadzenie 11 Rozdział

Bardziej szczegółowo

Unité 2 D ici ou d ailleurs Leçon 5 Passeport pour l Europe

Unité 2 D ici ou d ailleurs Leçon 5 Passeport pour l Europe PLAN DYDAKTYCZNY VIII Liceum Ogólnokształcące im. A. Mickiewicza w Poznaniu Przedmiot: język francuski Nauczyciel: Olga Skórzewska klasa pierwsza Poziom kontynuacyjny IV.1 Wymiar zajęć: dwie godziny lekcyjne

Bardziej szczegółowo

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki Gimnazjum nr 1 im. Polskich Noblistów w Śremie Z plastyką na TY innowacja pedagogiczna w gimnazjum z zakresu plastyki i historii sztuki Opracowanie: mgr Jacek Krawczyk Śrem 2014 Wstęp Podstawowym zadaniem

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia na kierunku studiów projektowanie mebli i ich odniesienie do efektów obszarowych oraz kompetencji inżynierskich

Efekty kształcenia na kierunku studiów projektowanie mebli i ich odniesienie do efektów obszarowych oraz kompetencji inżynierskich Załącznik nr 1 do uchwały nr 46/2013 Senatu UP Efekty kształcenia na kierunku studiów projektowanie mebli i ich odniesienie do efektów obszarowych oraz kompetencji inżynierskich Wydział prowadzący kierunek:

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 4. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE

Załącznik Nr 4. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Załącznik Nr 4 Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku filologia trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo