Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji"

Transkrypt

1

2 Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Monografia jest wynikiem obronionej na Wydziale Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji SGGW rozprawy doktorskiej autorki, realizowanej pod promotorstwem dr. hab. Wacława Laskowskiego Wydawnictwo SGGW Warszawa 2011

3 Copyright by Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2011 Recenzenci: dr Marlena Piekut dr Ewa Świstak ISBN Wydawnictwo SGGW, ul. Nowoursynowska 166, Warszawa tel (-22, -25 sprzedaż), fax Druk: Agencja Reklamowo-Wydawnicza A. Grzegorczyk,

4 Spis treści WSTĘP... 5 I. USŁUGI GASTRONOMICZNE HISTORIA, ZNACZENIE, FORMY, ROZWÓJ Usługi żywienia w historii ludzkości Pojęcie i znaczenie usług gastronomicznych w zaspokajaniu potrzeb konsumentów Klasyfikacje placówek gastronomicznych Rynek usług gastronomicznych w Polsce i na świecie w świetle danych statystycznych Tendencje rozwoju branży gastronomicznej na przełomie XX i XXI wieku Typy placówek gastronomicznych Sposoby prowadzenia działalności i rozwoju przedsiębiorstw gastronomicznych Żywność oferowana w placówkach gastronomicznych Metody i sposoby przyrządzania potraw w gastronomii Metody obsługi konsumentów usług gastronomicznych Formy posiłków oferowanych przez gastronomię Usługi dodatkowe świadczone przez placówki gastronomiczne Lokalizacja placówek gastronomicznych II. KONSUMENT NA WSPÓŁCZESNYM RYNKU USŁUG GASTRONOMICZNYCH Tendencje w zachowaniach konsumenckich na rynku usług gastronomicznych Profile i typologia konsumentów usług gastronomicznych III. ZDROWOTNE ASPEKTY ŻYWIENIA W PLACÓWKACH GASTRONOMICZNYCH IV. LOKALIZACJA W CENTRACH HANDLOWYCH JAKO TENDENCJA ROZWOJU BRANŻY GASTRONOMICZNEJ Pojęcie i rozwój centrów handlowych Zmiany zakresu funkcjonalnego współczesnych centrów handlowych Usługi gastronomiczne w centrach handlowych V. USŁUGI GASTRONOMICZNE W CENTRACH HANDLOWYCH W ŚWIETLE BADAŃ RESTAURATORÓW I KONSUMENTÓW Współczesne centra handlowe a rozwój rynku usług gastronomicznych Podażowa strona rynku Popytowa strona rynku

5 2. Rola usług gastronomicznych w centrach handlowych w zaspokajaniu potrzeb konsumentów Gastronomia w centrach handlowych jako środek zaspokajania potrzeb podstawowych Gastronomia w centrach handlowych jako środek zaspokajania potrzeb wyższego rzędu UWAGI KOŃCOWE BIBLIOGRAFIA

6 Wstęp Rozwój społeczeństwa skutkuje pojawianiem się różnorodnych zachowań związanych ze spożywaniem żywności. Wraz z przemianami zachodzącymi w środowisku funkcjonowania jednostki zmieniają się: rodzaj spożywanej żywności, jej ilość, jakość, pochodzenie, sposób pozyskiwania, przyrządzania oraz miejsca konsumpcji. Współczesny konsument poprzez spożywanie posiłków dąży do zaspokojenia nie tylko potrzeb żywieniowych zaliczanych do podstawowych potrzeb fizjologicznych, lecz również pragnie usatysfakcjonować potrzeby wyższego rzędu, związane z budowaniem relacji z bliskimi, eksponowaniem własnej pozycji społecznej i rozwojem. Żywność i konsumpcja żywności, rozpatrywane w kategoriach przyjemności, zapewniają pozytywne emocje i doznania. Świadomy konsument coraz większą wagę przywiązuje do prozdrowotnych walorów spożywanych produktów. We współczesnych warunkach dużego znaczenia nabiera również wygoda kupowania, przyrządzania i konsumpcji żywności. Zyskującym na znaczeniu sposobem pozyskiwania żywności staje się obecnie korzystanie z usług gastronomicznych. Branża gastronomiczna należy do najstarszych i jednocześnie do najbardziej dynamicznie rozwijających się rynków usług. Pod wpływem procesów globalizacyjnych i społeczno-gospodarczych zmieniał się zakres funkcjonalny gastronomii w Polsce i na świecie, zachodziły znaczące zmiany strukturalne, rodzajowe i własnościowe. W ślad za konsumentami z krajów wysoko rozwiniętych, dla których korzystanie z gastronomii stało się niemal codziennym sposobem zaspokojenia potrzeb żywieniowych, polski konsument, otwierając się na relacje wymiany z otoczeniem, coraz częściej spożywa posiłki poza domem, przyczyniając się do rozwoju branży gastronomicznej w kraju. O potencjale i intensyfikacji procesów rozwojowych w branży gastronomicznej na przełomie XX i XXI wieku oprócz danych statystycznych świadczą liczne wdrażane innowacje i unowocześnienia dotyczące organizacji funkcjonowania firm gastronomicznych, 5

7 zakresu ich działalności, oferty, technologii gastronomicznej i sposobów obsługi klientów. Wśród tendencji w branży gastronomicznej obserwowanych w ostatnich latach należy wymienić rozmieszczanie placówek gastronomicznych wewnątrz innych obiektów, czego przykładem są zyskujące obecnie na znaczeniu usługi gastronomiczne we współczesnych centrach handlowych. W związku z powyższym, w pracy podjęto próbę charakterystyki współczesnego rynku gastronomicznego z uwzględnieniem znaczenia usług żywienia poza domem dla konsumentów. Szczególną uwagę poświęcono gastronomii w centrach handlowych jako jednemu z kierunków rozwoju branży gastronomicznej oraz sposobu zaspokajania potrzeb konsumentów. Opracowanie składa się z pięciu rozdziałów. Ze względu na to, iż poznanie historii może pomóc w lepszym zrozumieniu czasów współczesnych, rozdział pierwszy rozpoczęto od przedstawienia dziejów usług żywieniowych na tle różnych etapów historii ludzkości. Kolejno omówiono terminologię dotyczącą usług gastronomicznych z uwzględnieniem zmian, które występowały w tym zakresie. Określono także przemiany zachodzące w postrzeganiu znaczenia gastronomii przy zaspokajaniu potrzeb konsumentów. Ponadto zaprezentowano współczesne klasyfikacje usług gastronomicznych. Następne podrozdziały zawierają dane charakteryzujące rozwój branży gastronomicznej w Polsce i na świecie oraz ukazują tendencje rozwoju gastronomii na przełomie XX i XXI wieku. Rozdział drugi poświęcono tendencjom w zachowaniach konsumenckich na rynku usług gastronomicznych. Przedstawiono w nim profile oraz typologie współczesnych klientów lokali gastronomicznych. Biorąc pod uwagę to, że głównym produktem oferowanym przez branżę gastronomiczną jest żywność, tendencje przeobrażania się gastronomii w coraz bardziej popularny i częsty sposób zaspokajania potrzeb żywieniowych mogą mieć wpływ na zachowania żywieniowe i, jako skutek, na stan zdrowia ludności. Dlatego uznano za celowe zaprezentowanie w pracy możliwych skutków zdrowotnych częstego korzystania z niektórych ofert gastronomicznych, czemu poświęcono rozdział trzeci. Rozdział czwarty dotyczy lokalizacji placówek gastronomicznych we współczesnych centrach handlowych jako zauważalnej tendencji w rozwoju branży gastronomicznej. W tej części opracowania zwrócono uwagę na kwestie definicyjne centrów handlowych, omówiono zmiany zakresu funkcjonalnego tych obiektów oraz określono miejsce usług gastronomicznych w ich ofercie. 6

8 Rozdział piąty powstał w oparciu o materiał empiryczny pochodzący z badań restauratorów prowadzących placówki gastronomiczne w centrach handlowych, klientów centrów handlowych oraz konsumentów deklarujących korzystanie z gastronomii w tych obiektach. Przeprowadzone badania własne pozwoliły na: o określenie wpływu współczesnych obiektów handlowych na rozwój branży gastronomicznej, o ocenę roli usług gastronomicznych w centrach handlowych w zaspokojeniu potrzeb konsumentów. Autorka wyraża nadzieję, że przygotowane opracowanie uzupełni zasób literatury poświeconej problematyce usług gastronomicznych, a opisane zagadnienia spotkają się z zainteresowaniem czytelników zarówno osób zajmujących się badaniami w zakresie gastronomii, studentów, jak również reprezentantów firm gastronomicznych. 7

9 I. Usługi gastronomiczne historia, znaczenie, formy, rozwój 1. Usługi żywienia w historii ludzkości Pierwsze informacje o żywieniu człowieka poza domem sięgają czasów starożytnych. Pojawienie się i ewolucja usług żywienia były determinowane rozwojem hotelarstwa, środków transportu i gospodarki, które doprowadziły do powstania ruchów ludności. Początek dziejów branży gastronomicznej jest historią obsługi podróżnych, potrzebujących oprócz dachu nad głową również wyżywienia. Według dostępnych źródeł, Sumerowie zamieszkujący południową część Mezopotamii (obecnie południowy Irak) prowadzili gospody świadczące usługi żywieniowe i noclegowe już w ok r. p.n.e. [Górska- Warsewicz i Świstak (red.), 2009] (tab. 1). Krajem, w którym działalność gastronomiczna osiągnęła wysoki poziom rozwoju w okresie starożytnym były Chiny. Uważa się, że pierwsze prototypy restauracji pojawiły się tam już przed dynastią Tang (ok. 611 r. p.n.e.). Podczas pielgrzymek do miejsc świętych Chińczycy mieli zwyczaj zatrzymywać się w ówczesnych klasztorach. Były to instytucje zapewniające pielgrzymom posiłek oraz nocleg. Konsumpcja żywności poza domem stawała się coraz powszechniejszą również ze względu na brak opału i kuchni w domach. Mnogość funkcjonujących jadłodajni, herbaciarni oraz różnorodność serwowanych dań opisywał Marco Polo, przebywając w Chinach w XIII wieku [Mucha-Szajek i Wawrzyniak, 1998]. Jak zaznacza Kiefer [2002], Chiny były najbardziej adekwatnym miejscem na rozwój gastronomii ze względu na duże terytorium i zaludnienie, rozkwit handlu, w tym zagranicznego, i rozwijającą się gospodarkę monetarną. Historia Europy jest uboga w źródła pisane dotyczące życia codziennego. Kroniki greckie autorstwa Archestratusa (350 r. p.n.e.), Ateneusza (II w. p.n.e.) czy rzymskie opisy uczt Apiciusa (I w. n.e.) prezentują gigantyczne bankiety, jednak niewiele mówią o istnieniu wówczas placówek oferujących usługi żywienia. Starożytni Rzymianie i Grecy mieli 8

10 jadłodajnie serwujące dania wyłącznie na wynos. Pierwowzór współczesnej restauracji stanowiły gospody, które powstały w miejscach, gdzie odbywano podróże w celach handlowych czy urzędowych, tak zwane mansios, posiadające jadłodajnie i część hotelową. Tabela 1. Ewolucja usług żywienia na tle zmiany epok historycznych Epoki historyczne Starożytność, do 476 r. Średniowiecze, do przełomu XIV i XV wieku Nowożytność, do przełomu XVIII XIX wieku Historia najnowsza, od II połowy XIX wieku Typy placówek Gospody Jadłodajnie prototyp restauracji, herbaciarnie Jadłodajnie Gospody, zajazdy, karczmy, mansios Jadłodajnie i noclegownie w klasztorach Zajazdy, karczmy, hospitia, hostelleries, oberże, punkty etapowe Kawiarnie Restauracje Fast food, drive-in Lokalizacja Charakterystyka Determinanty rozwoju Państwo Sumerów, miasto Ur Starożytne Chiny Starożytny Rzym, Grecja Starożytny Rzym, Grecja, Persja Europa Europa, kraje islamskie Konstantynopol (1473); Wenecja, Włochy (1615); Wiedeń, Austria (1683) Francja, Paryż (1765 lub 1782) USA (lata 1920) Świadczenie usług noclegowych i żywieniowych Zapewnienie miejsca dla spożywania posiłków, szeroki wybór wytwarzanych dań Dania wyłącznie na wynos Usługi hotelarskogastronomiczne Mały wybór potraw, skromne wyposażenie, niekomercyjny charakter działalności Usługi hotelarskogastronomiczne Przyrządzanie i organizacja konsumpcji kawy Szeroki wybór potraw, elegancka obsługa, pojawianie się lokali luksusowych Ograniczone menu, szybkie i łatwe przygotowanie dań, szybka obsługa Rozwój kultury i religii (pielgrzymki do miejsc świętych), rozwój handlu, rozbudowanie sieci dróg, wzrost ruchu podróżnych, brak warunków do przyrządzania posiłków w domu Duży wpływ religii, rosnąca liczba pielgrzymek Ożywienie handlu, rozwój przemysłu, rozwój miast i transportu i komunikacji (np. rozpowszechnienie się komunikacji dyliżansami), wzrost znaczenia burżuazji i inteligencji, podróże międzykontynentalne, wynalazki Rewolucja przemysłowa XIX wieku, wzrost dochodów ludności, wyższy standard życia, rozbudowa infrastruktury i rozwój motoryzacji, wzrost liczby turystów, przyspieszenia tempa i zmiana stylu życia Źródło: opracowanie własne na podstawie Mucha-Szajek i Wawrzyniak, 1998; Kiefer, 2002; Knowles, 2001; Górska-Warsewicz i Świstak (red.),

11 W okresie wczesnego Średniowiecza, po upadku Rzymu i nasileniu się pielgrzymek do Ziemi Świętej, wyżywienie i zakwaterowanie dla podróżnych można było znaleźć jedynie w klasztorach. Działalność ta zazwyczaj nie miała charakteru komercyjnego. Pod wpływem ożywienia handlu i podróży dopiero w dobie Renesansu zaczęły powstawać zakłady o charakterze komercyjnym: hospitia, hostelleries, oberże, karczmy, zajazdy, punkty etapowe do wymiany koni itd., które oferowały gościom noclegi i posiłki [Knowles, 2001; Niczman, 1965]. Należy podkreślić, że podstawową funkcją tych instytucji było zapewnienie noclegu. Goście nie odwiedzali ich w celach kulinarnych. Kwestia różnorodności oferty kulinarnej była sprawą drugorzędną, najważniejsza była sama możliwość zjedzenia czegokolwiek. Samoistna historia rozwoju usług żywieniowych niezwiązana z hotelarstwem zaczyna się od końca XVIII wieku i łączy się z powstaniem w większych miastach nowego rodzaju placówek pod nazwą restauracja. Przemiany te były uwarunkowane przede wszystkim zmianami w życiu gospodarczym (wzrost miast, rozwój przemysłu i handlu), społecznym (wzrost znaczenia burżuazji i inteligencji, zamożności ludzi) oraz obyczajowym [Baranowski, 1979]. Za twórcę pojęcia restauracja uważa się Boulangera, sprzedawcę zup z osiemnastowiecznej paryskiej dzielnicy St. Honoré. W roku 1765 nad wejściem do swojej kuchni Boulanger wywiesił szyld z napisem Boulanger débite des restaurants divins (z fr. Boulanger sprzedaje boskie środki wzmacniające ), oznajmiając, że w jego lokalu można się pokrzepić. W wielu źródłach Boulanger występuje jako założyciel pierwszej restauracji, czyli lokalu publicznego, w którym można zamówić posiłek, mając do dyspozycji menu oferujące wybór potraw. Buntując się przeciwko ówczesnej ścisłej kategoryzacji branży gastronomicznej związanej z podziałem na placówki serwujące wyłącznie określone rodzaje potraw, Boulanger zdecydował się na rozszerzenie oferty swojego lokalu, dodając do ciepłych zup jagnięcinę w białym sosie. Wprowadzone przez Boulangera pojęcie restaurant i sama idea działalności gastronomicznej tego typu szybko upowszechniły się na świecie [Richardson, 1976]. Według innych źródeł, założycielem pierwszej prawdziwej restauracji był Antoine Beauvilliers, który otworzył luksusowy lokal La Grand Taverne de Londres w Paryżu w roku W 1804 roku we francuskiej stolicy funkcjonowało już ponad 500 restauracji. Eleganckie lokale zapewniały swoim gościom nie tylko wykwintne potrawy i napoje oraz żywność z różnych stron świata, ale również były miejscem spotkań reprezentantów wyższych sfer i najwybitniejszych przedstawicieli sztuki i literatury. Przykładowo, osoby 10

12 mające aspiracje przynależności do śmietanki towarzyskiej, przybywając do Paryża w połowie XIX wieku, chętnie odwiedzały Café de Anglais, arystokratyczny lokal, często będący przedmiotem zainteresowań reporterów kronik towarzyskich [Richardson, 1976]. Jedną z przyczyn szybkiego rozwoju restauracji była Rewolucja Francuska, w wyniku której setki bezrobotnych kucharzy zatrudnionych wcześniej w domach arystokracji zaczęło prowadzić własne lokale. Przyczyniło się to do narodzin wielkich kuchmistrzów, wykwintnych dań, metod organizacji pracy w kuchni. Rozwój kuchni francuskiej i luksusowych lokali gastronomicznych wyznaczyły wzorzec eleganckiej restauracji, prawie niezmieniony do dziś: elegancja pomieszczenia, szybka i dyskretna obsługa, szeroki wybór potraw, karta w języku francuskim, bogata piwnica win. Z Francji w XVIII XIX wieku restauracje szybko rozprzestrzeniły się na Europę i Amerykę [Mucha-Szajek i Wawrzyniak, 1998]. Burzliwego i wielokierunkowego rozwoju gastronomia zaznała w XX wieku. Główną sceną zmian zachodzących w światowej gastronomii w tym okresie stały się Stany Zjednoczone. Wśród czynników sprzyjających rozwojowi branży należy wyszczególnić wzrost realnych dochodów ludności, wyższy standard i zmiany stylu życia, rozwój przemysłu i sfery usług, urbanizację, a także rozbudowę infrastruktury i rozwój motoryzacji, co bezpośrednio wpłynęło na wzrost liczby turystów i osób podróżujących oraz przyczyniło się do zwiększenia liczby ludzi stołujących się poza domem. Jako determinantę rozwoju gastronomii w tym okresie podkreślić należy transformację roli kobiety w społeczeństwie. Na początku minionego stulecia coraz więcej kobiet zaczęło angażować się w pracę zawodową, tym samym wywierając zmiany w organizacji życia rodzinnego. Na końcu XIX wieku wśród pracujących Amerykanek popularne stały się spotkania przy automatach z napojami gazowanymi (ang. soda fountain). Urządzenia te najczęściej były instalowane w sklepach lub aptekach oraz obsługiwane przez personel tych placówek. Zaznaczyć należy, iż korzystanie z pubów lub restauracji przy hotelach przez kobiety w tych czasach było ograniczone. Kąciki z automatami były wykorzystywane przez klientów placówek handlowych jako miejsca spotkań towarzyskich, tym samym pełniąc ważną funkcję społeczną. Na początku XX wieku właściciele sklepów i aptekarze zaczęli rozszerzać ofertę fontann, dodając do robionej przy pomocy automatów wody sodowej przekąski, słodycze i lody oraz tworząc w ten sposób ofertę lunchową. Z czasem pojęcie soda fountain oprócz nazwy urządzenia do przygotowania napoju z syropu, wody i dwutlenku węgla nabrało nowego znaczenia: nazywano tak również wydzieloną cześć gastronomiczną w sklepie czy aptece. Szczyt swojego rozwoju tzw. fontanny osiągnęły w latach XX wieku. 11

13 Masowe powstawanie sklepów i aptek z samoobsługą, rozwój motoryzacji i urbanizacji, a także postępująca liberalizacja praw kobiet w drugiej połowie XX wieku przyczyniły się do zaniku popularności fontann. Zmiana stylu życia społeczeństwa wymagała innych, dopasowanych do nowej kultury konsumpcyjnej miejsc spożywania posiłków i odpoczynku. W zastępstwie powstawały placówki gastronomiczne typu fast food i drive-in, a sklepy wyposażano w samoobsługowe automaty sprzedające (vendingowe) oferujące napoje w puszkach, słodycze i przekąski. Fontanny z początku XX wieku, obsługiwane przez personel, nie współgrały z nowymi ekspansywnie wdrażanymi koncepcjami handlu i konsumpcji [Romeo, 2001]. Nowopowstające koncepty gastronomiczne odzwierciedlały zatem panujące w społeczeństwie trendy i style życia oraz miały na celu sprostać rosnącym i dynamicznie zmieniającym się potrzebom konsumentów. Przykładowo, w latach 20. ubiegłego stulecia popularnymi wśród amerykańskich konsumentów rodzajami placówek gastronomicznych były bufety (ang. cafeteria) i kluby lunchowe (ang. lunch club). Głównym zadaniem tych lokali było zapewnienie posiłków podobnych do domowych pracownikom biur i fabryk, którzy, wykonując obowiązki zawodowe, nie mieli możliwości zjedzenia obiadu w domu. Popularność tych lokali rosła także na skutek zwiększania się liczby pracujących kobiet, których praca zawodowa znacznie ograniczyła czas przeznaczony na przyrządzanie posiłków dla rodziny. Poza tym wdrożenie metod masowej produkcji wyrobów gastronomicznych dało możliwość obniżenia cen na usługi gastronomiczne oraz przyspieszenia procesu obsługi konsumentów [Romeo, 2001]. Czynnikiem sprawczym powstawania nowych typów działalności gastronomicznej często było wdrażanie przez przedsiębiorców różnorodnych pomysłów związanych z podwyższaniem efektywności działalności gospodarczej. Uważa się, że pierwowzór placówki typu fast food w Stanach Zjednoczonych pojawił się już w 1916 r. Wtedy prywatny przedsiębiorca Nathan Handwerker wpadł na pomysł, że może zarobić znacznie więcej na sprzedaży parówek, jeśli będzie podążał za potrzebami swoich klientów. Na jednej z często uczęszczanych przez mieszkańców promenad Nowego Jorku Handwerker ustawił przenośne stoisko, na którym prowadził sprzedaż hot dogów [Romeo, 2001]. Według innych źródeł, wagoniki gastronomiczne oferujące przekąski, szybkie dania i napoje dla przedstawicieli rosnącej klasy robotniczej pojawiły się w USA już w 1870 r. W 1872 r. fabrykant Walter Scott stwierdził, że zapewni posiłki większej liczbie swoich pracowników, sprzedając sandwicze, ciasta i kawę z przyczep ciągniętych przez konie. W połowie 1880 r. konkurent Scotta, Ruel Jones, zaczął prowadzić sprzedaż żywności ze specjalnie zaprojektowanych 12

14 w tym celu wagoników. W 1887 r. rozpoczęto produkcję wagoników gastronomicznych wyposażonych w mini-kuchnię [Allen, 1996]. W 1924 r. właściciel firmy Allen's A&W Root Beer sprzedającej piwo korzenne w celu zwiększenia obrotów wprowadził obsługę konsumentów w ich samochodach tak powstał popularny do tej pory drive-in [Romeo, 2001]. Rozwój motoryzacji indywidualnej w XX wieku oraz coraz silniejsze uzależnienie społeczeństwa od samochodów oprócz zmiany stylu życia ludności przyczyniły się również do znaczących zmian rozwojowych branży gastronomicznej: zaczynając od lokali przydrożnych poprzez restauracje rodzinne do placówek typu drive-in oraz drive-thru. Idea lokali typu fast food placówek gastronomicznych oferujących szybką żywność bazująca na wygodzie, niskich cenach oraz standaryzacji szybko zyskała uznanie Amerykanów, a w drugiej połowie XX wieku rozprzestrzeniła się na inne kraje i kontynenty. Do najbardziej znanych na świecie pochodzących ze Stanów Zjednoczonych sieci typu fast food należą: While Castle (rok powstania 1921), Burger King (1954), McDonald s (1955), Kentucky Fried Chicken (1956), Pizza Hut (1958), Subway (1965). Oprócz placówek oferujących szybką żywność amerykańskim wynalazkiem były także wagony restauracyjne w pociągach pasażerskich oraz restauracje na statkach. W 1863 r. wynalazca George M. Pullman skonstruował kolejowy wagon sypialny, a pięć lat później wagon restauracyjny [Allen, 1996]. Zaznaczyć należy, iż gastronomia w XX wieku charakteryzowała się rozwojem dwóch krańcowo różnych tendencji: oprócz placówek szybkiej obsługi rozwijał się również segment drogich eleganckich restauracji [Mucha-Szajek i Wawrzyniak, 1998]. Niemniej tzw. haute cuisine (z fr. wysoka kuchnia) oferowana przez ekskluzywne restauracje w zeszłym wieku stała się mniej skomplikowana, bardziej prozdrowotna i innowacyjna [Allen, 1996]. Nie mniej bogata jest historia gastronomii słowiańskiej, w tym polskiej. Początki jej wiążą się z powstaniem stałych osiedli, rozwojem dróg i handlu. W czasach wczesnego średniowiecza funkcjonowały zakłady gospodnie, znane w kronikach pod nazwą tabernae, a w ziemiach zachodnich taberny słowiańskie lub gościńce. W wiekach XVI XVIII rozpowszechniły się karczmy, gospody, zajazdy. W pierwszej połowie XIX wieku na ziemiach polskich pojawiły się szynki, traktiernie, piwiarnie, a już od drugiej połowy XIX wieku masowo działały restauracje oraz kawiarnie [Niczman, 1965; Baranowski, 1979]. Powstanie nowych typów placówek i rozwój usług gastronomicznych było ścisłe związane z panującymi warunkami gospodarczymi, społecznymi, kulturalnymi (tab. 2). 13

15 Tabela 2. Ewolucja usług żywieniowych w Polsce Typy placówek Charakterystyka Szczególne determinanty rozwoju Miejsce sprzedaży i spożycia posiłków Rozwój handlu, powstanie i rozwój oraz noclegów, spotkań towarzyskich i miast oraz małych miejscowości zabawy, pełniły funkcję miejsca zebrań publicznych, sądu, zbierania cła i myta 1. Karczma (X w.) 2. Taberna (XII w.) 3. Karczmy: 3.1. Sołtyskie ( wolne ) (XIII XIV w.) 3.2. Plebańskie (do końca XVIII w.) 3.3. Mieszczańskie i chłopskie (do końca XVIII w.) 4. Szynki (od niem. schengen nalewać), gospody, austeria, oberża (XVI XVIII w.) 5. Winiarnie (XVI XVIII w.) 6. Traktiernie (od niem. traktieren ugaszczać), pierwsze restauracje (druga połowa XVIII w.) 7. Kawiarnie (1724 r.) i cukiernie 8. Piwiarnie (XVIII w.) 9. Uliczne bufety (XVIII w.) 10. Zajazdy, gospody (XVI XVIII w.), od końca XVII w. powstają hotele 11. Szynki, traktiernie, piwiarnie, bawarie (pierwsza połowa XIX w.) 12. Restauracje (pierwsza połowa XIX w.) Miejsce sprzedaży i spożycia posiłków, spotkań towarzyskich, obchodzenia uroczystości, zabaw tanecznych, handel wyrobami przemysłowymi, miejsce urzędowania samorządu miejskiego Produkcja i sprzedaż napojów alkoholowych (piwa i miodu) Sprzedaż prostych potraw i napojów Sprzedaż posiłków oraz handel towarami przemysłowymi, piekarstwo, rzeźnictwo, produkcja i sprzedaż trunków Produkcja i sprzedaż alkoholi piwa i miodu, później wódki; nieznaczny wybór potraw, stajnie dla koni podróżnych Orientacja na bogatszą klientelę, podawanie zagranicznych win oraz różnego rodzaju przysmaków Ekskluzywny charakter lokalu, znaczny wybór wykwitnie przyrządzonych dań i trunków, zagraniczni kucharze, pojawienie się nowych form rozrywki (bilard), elegancka obsługa Sprzedaż i organizacja konsumpcji kawy, słodyczy, czekolady Produkcja i organizacja konsumpcji piwa, sale dla gry w kręgle Produkcja i sprzedaż niedrogich dań, konsumpcja na stojąco, na ulicy Sprzedaż posiłków oraz usługi hotelarskie, orientacja na różne klasy społeczne, czasami miały charakter domów publicznych Miejsca konsumpcji alkoholi, zabaw i tańców, obchodzenia uroczystości, traktiernie głównie są orientowane na konsumpcję obiadów i kolacji Dania kuchni francuskiej, elegancka obsługa i wystrój lokalu, wykształceni kelnerzy, kucharze-cudzoziemcy Rozwój handlu i przemysłu, rozwój miast i wsi, rozwój szlaków, portów, poprawa położenia materialnego ludności chłopskiej, wzrost roli gospodarki pieniężnej Uprawnienia sołtysa do założenia lokali karczemnych Posiadanie przez plebana pewnych powierzchni ziemi i prawa propinacji*, uprawienie plebana do założenia lokali karczemnych Brak przymusu propinacyjnego, powszechne pozwolenie na warzenie i sprzedaż alkoholi Zmiany gospodarcze, społeczne, kulturalne, przymus propinacyjny, zakaz korzystania z cudzego lokalu, rozwój praw własnościowych, rozwój dróg i traktów, ruchu podróżnych itd. Napływ na ziemie polskie cudzoziemców Węgrów, Włochów, Ormian Rozwój miast i stolicy, wzrost zamożności mieszczan, napływ cudzoziemców, rozpowszechnienie kultury zagranicznej Napływ cudzoziemców i artykułów zagranicznych, dalszy rozwój ruchu podróżnych Rozwój mieszczaństwa, wpływ mody niemieckiej Rozwój miast, targowisk, portów, przystani rzecznych Rozwój handlu oraz ruchu podróżnych Zmiany polityczne rozbiory, wpływ innych państw na wszystkie sfery życia, rozpad dawnych barier stanowych, przeobrażenie społeczeństwa feudalistycznego w kapitalistyczne, likwidacja przymusu propinacyjnego, oddziaływanie mody i obyczajowości, zmiany w technologii produkcji napojów i kształtowania cen Rozpowszechnianie mody francuskiej, rozwój miast, wzrost zamożności mieszczan 14

16 Tabela 2. Ewolucja usług żywieniowych w Polsce (c.d.) 13. Resursy lokale klubowe (XIX w.) 14. Stacje i zajazdy pocztowe (XIX w.) 15. Restauracje, kawiarnie, herbaciarnie (druga połowa XIX XX w.) 16. Bufety i restauracje dworcowe (XX w.) 17. Bary (początek XX w.) 18. Tanie kuchnie dla pracowników (XVIII XIX w.) 19. Stołówki pracownicze, bufety, bary mleczne, kombinaty gastronomiczne, sanatoria, domy wczasowe (druga połowa XX w.) Grupowanie przedstawicieli sfer handlowych, inteligencji, artystów itd., usługi gastronomiczne, pokoje dla gry towarzyskiej, sale na bale Sprzedaż posiłków, usługi hotelarskie, pełniły również rolę ośrodka życia towarzyskiego Dobrze zorganizowane kuchnie, znaczny asortyment potraw i napojów orientowany na różne grupy społeczne, urządzanie ogródków dla występów aktorów, konsumpcja na świeżym powietrzu Zapewnienie posiłków dla różnych grup społecznych na dworcach Szybkie posiłki, nowoczesny sposób umeblowania i organizacji konsumpcji, samoobsługa Zapewnienie tanich posiłków, lokalizacja przy zakładach przemysłowych w celu intensyfikacji pracy robotników Mały asortyment potraw i napojów, niskie ceny, niski poziom obsługi, niedostateczne wyposażenie techniczne, mała fachowość personelu i kadry kierowniczej, centralizacja funkcjonowania * zakaz nabycia przez poddanych trunków innych niż wyprodukowanych przez dwór. Źródło: opracowanie własne na podstawie Baranowski, 1979; Niczman, Rozwój handlu, przemysłu, kultury Rozwój komunikacji pocztowej, dróg i szlaków Wzrost i rozwój miast, rozwój przemysłu i handlu, napływ chłopskiej klienteli na rynki miejskie, wzrost znaczenia burżuazji i inteligencji zawodowej, zanikanie różnic stanowych, powstanie organizacji zawodowych pracowników gastronomii itd. Rozwój infrastruktury i linii kolejowych, industrializacja Rozwój miast, przyspieszenie tempa życia Powstanie i rozwój instytucji charytatywnych, rozwój przemysłu Zmiana warunków życia ludności, postęp techniczny i naukowy, aktywizacja zawodowego angażowania kobiet, zmiana stylu życia, wpływ systemu politycznego i społecznego na wszystkie sfery życia Reasumując, należy stwierdzić, że prowadzenie placówki oferującej usługi żywienia było jednym z początkowych rodzajów działalności komercyjnej ludzkości. Jako działalność wykreowana w warunkach rozwoju szeroko pojętej działalności hotelarskiej, gastronomia stała się odrębną działalnością gospodarczą, choć do dziś często występującą w połączeniu z usługami hotelarskimi. Przegląd historii rozwoju usług gastronomicznych dostarcza podstaw do refleksji o tym, że odgrywają one ważną rolę w rozwoju cywilizacyjnym. Z kolei rozwój gospodarczy i społeczny przyczynił się do ewolucji wzorców organizacji żywienia, zwyczajów i obyczajów żywieniowych ludności oraz, jako skutek, doprowadził do wzrostu popularności usług gastronomicznych wśród konsumentów. Tendencja ta ma również miejsce w czasach obecnych. 15

17 2. Pojęcie i znaczenie usług gastronomicznych w zaspokajaniu potrzeb konsumentów Pomimo, że gastronomia należy do najstarszych i popularnych obecnie form działalności usługowej, jej pojęcie, funkcje, zakres, klasyfikacje nie mają w literaturze przedmiotu jednolitego ujęcia [Sala, 2004; Czarniecka-Skubina, 2008]. Pojęcia gastronomia lub usługi gastronomiczne są stosowane zamiennie z pojęciami: usługi żywieniowe, żywienie zbiorowe, przemysł gastronomiczny, żywienie poza domem. Często gastronomia jest traktowana jako ogniwo większych systemów ekonomicznych gospodarki żywnościowej lub hotelarstwa. W wielu klasyfikacjach usługi gastronomiczne są rozpatrywane jako część branży hotelarsko-restauracyjnej HoReCa (Ho hotele, Re restauracje, Ca catering) [Karpińska-Mizielińska i Smuga, 2004]. W angielskojęzycznej literaturze przedmiotu do określenia tego typu usług stosuje się kilka pojęć: food service (w angielskim brytyjskim) lub foodservice (w angielskim amerykańskim), catering, dining out, eating out oraz bardziej ogólne pojęcie hospitality. Często określenia te są używane jako synonimy, niemniej ich znaczenie może się różnić w zależności od kraju i kontynentu. Przykładowo, w Wielkiej Brytanii do określenia gastronomii jako sektora gospodarki jest używane słowo catering (catering industry). Niemniej w ostatnich czasach na Wyspach coraz częściej pojęcia catering i food service są używane zamiennie. Z kolei w USA termin catering obejmuje usługi dostarczania żywności, np. na imprezy okolicznościowe, podczas gdy jako nazwa branży wykorzystuje się zazwyczaj pojęcie foodservice [Edwards, 2009]. Definicje pojęcia gastronomia można spotkać w wielu źródłach, takich jak: słowniki, encyklopedie, monografie i podręczniki, klasyfikacje działalności społecznogospodarczej przyjęte w danym kraju lub wykorzystywane przez firmy badające rynek. Różnice w definiowaniu usług gastronomicznych w większej mierze są spowodowane różnymi sposobami postrzegania roli gastronomii w zaspokajaniu potrzeb ludności. Dynamiczny w ostatnich latach rozwój branży gastronomicznej związany ze wzrostem jej znaczenia przy zaspokajaniu potrzeb konsumentów znacząco wpłynął na zmiany definicji gastronomii. Z etymologicznego punktu widzenia termin gastronomia pochodzi od greckich słów gaster żołądek oraz nomos prawo, i oznacza sztukę dobrego jedzenia oraz wszystko to, co może być przez człowieka spożyte [Niczman, 1965]. 16

18 Do określenia gastronomii jako sztuki odwołuje się Wielka Encyklopedia Powszechna z 1899 roku, w której gastronomię definiuje się jako teorię sztuki kucharskiej i jadłodajnej, podstawą której jest zaspokajanie dodatniej strony smaku ludzkiego [Wielka, 1899]. Definicje, opierające się na etymologii terminu, określające gastronomię jako sztukę kulinarną lub sztukę przyrządzania potraw można także spotkać w nowszych wydaniach encyklopedii i słowników. Uważa się, że definicje tego rodzaju nie nadają się do określenia usług gastronomicznych, gdyż nie oddają one w pełni ich istoty, pomijając wiele ważnych, historycznie ukształtowanych funkcji tej działalności. Oprócz tego, definicje etymologiczne mogą być wykorzystywane również w odniesieniu do organizacji żywienia w gospodarstwach domowych [Sala, 2004]. W wielu definicjach gastronomię przedstawiono jako działalność gospodarczą o charakterze produkcyjno-usługowym. Gastronomię definiowano jako żywienie w zakładach typu otwartego oparte na produkcji i sprzedaży gotowych potraw i wyrobów przeznaczonych do bezpośredniej konsumpcji na miejscu lub konsumpcji poza zakładem. Z kolei żywienie w zakładach gastronomicznych typu zamkniętego, dostępnych tylko dla określonej grupy konsumentów (np. w stołówkach zakładów pracy, szkołach, wojsku, sanatoriach itp.), określano mianem żywienia zbiorowego [Encyklopedia, 1978]. W definicji Nowej Encyklopedii Powszechnej PWN [1995] podkreślono, że gastronomia przekształciła się częściowo w przemysł gastronomiczny, o zorganizowanym zapleczu wyspecjalizowanych zakładów produkcyjnych: centralnych rozbieralni mięsa, garmażerii, kuchni itp. Niektóre definicje interpretują gastronomię jako ogół zakładów gastronomicznych. Według Leksykonu sztuki kulinarnej gastronomia to ogół jadłodajni na określonym terenie, np. w stolicy [Albański, 1986]. W brytyjskiej Encyclopaedia of Food Science, Food Technology and Nutrition [1993] gastronomię (ang. catering industry) opisano jako branżę zróżnicowaną według rozmiarów przedsiębiorstw, segmentów, wykorzystywanych technologii. Jej podmiotami są zarówno małe kawiarnie, stosujących domowe technologie przyrządzania potraw i napojów, jak i wielkie centralizowane kuchnie i zakłady. Według definicji Datamonitor światowej firmy badającej różnorodne sektory gospodarcze, w tym również rynek gastronomiczny globalny i w poszczególnych krajach usługi gastronomiczne jest to sprzedaż żywności i napojów przeznaczonych do natychmiastowej konsumpcji w zakładach gastronomicznych lub w miejscach specjalnie przeznaczonych bądź sprzedaż na wynos. Definicja ta obejmuje również sprzedaż żywności przez automaty [Global, 2010]. 17

19 Według Sali [2004], w obecnych czasach definicja gastronomii powinna obejmować szerszy zakres niż sprzedaż i organizacja konsumpcji żywności i napojów. Należy uwzględniać jej rolę i miejsce w zaspokajaniu również innych niż fizjologiczne (głód i pragnienie) potrzeb konsumentów. Wobec tego najbardziej odpowiednią wydaję się być następująca definicja zaproponowana przez tego autora: gastronomia to wyodrębniona w społecznym podziale pracy zorganizowana działalność gospodarcza, która polega na zaspokajaniu potrzeb żywieniowych konsumentów poprzez sprzedaż gotowych potraw i napojów, stwarzanie warunków umożliwiających ich konsumpcję na miejscu sprzedaży oraz świadczenie różnorodnych usług zaspokajających potrzeby w zakresie rozrywki, odpoczynku, psychicznej regeneracji sił. Wraz z rozwojem społeczno-ekonomicznym i modyfikacją zapotrzebowania na usługi gastronomiczne wśród konsumentów zmieniają się również szczegółowe funkcje gastronomii. Oprócz pełnienia funkcji podstawowych produkcji potraw i napojów, sprzedaży wyrobów własnych i towarów handlowych oraz obsługi klientów z zapewnieniem konsumpcji na miejscu coraz większego znaczenia nabiera realizacja przez branżę gastronomiczną następujących usług dodatkowych, takich jak: sprzedaż gotowej żywności na wynos, dostawa do domu, obsługa imprez okolicznościowych, catering (dostarczanie żywności), świadczenie usług rozrywkowych itd. [Czarniecka-Skubina, 2008]. Obecnie europejski rynek gastronomiczny uważa się za rynek dojrzały, charakteryzujący się rosnącą konkurencją pomiędzy podmiotami oraz coraz bogatszą ofertą gastronomiczną. W ostatnich latach w grupie krajów rozwiniętych mimo rosnącej zamożności ludności, obserwuje się słabą dynamikę wzrostu wydatków na żywienie. Fakt ten potwierdza zasadę oddziaływania prawa Engla, które określa, iż wraz ze wzrostem dochodów ludności rośnie konsumpcja towarów i usług, przy czym tempo przyrostu spożycia artykułów żywnościowych jest słabsze niż tempo spożycia artykułów nieżywnościowych [Jeżewska- Zychowicz i wsp., 2009]. Nadto zachowania konsumentów na rynku żywności skorygował w pewnym stopniu kryzys gospodarczy Poszukując sposobów oszczędzania, konsumenci zmniejszali wydatki na żywność, nabywali tańsze alternatywy zamiast droższych artykułów. Niewątpliwie spowolnienie gospodarcze wpłynęło również na charakter korzystania z usług gastronomicznych w tym okresie. Część konsumentów zmieniła swoje przyzwyczajenia na korzyść tańszych segmentów usług gastronomicznych. Można zatem dojść do wniosku, że zmieniające się realia rynkowe oraz style życia ludności powinny być brane pod uwagę przez przedsiębiorstwa gastronomiczne przy opracowywaniu strategii działalności i pozycji oferty. Gastronomia, aby być działalnością przynoszącą zyski, powinna 18

20 dostosowywać się do zachodzących zmian gospodarczych, społeczno-demograficznych i kulturowych, modyfikując swoje funkcje i zadania. Z tego punktu widzenia klasyczne funkcje gastronomii produkcja, usługi i handel w warunkach obecnych nie są w stanie sprostać zmianom w gospodarce i społeczeństwie oraz zaspokoić nowopowstające potrzeby konsumentów. Wzrost zamożności społeczeństwa sprawia, że konsumenci coraz większą część dochodów przeznaczają na zaspokojenie potrzeb wyższego rzędu. Globalizacja, internalizacja stylów życia, częstsze podróże, otwieranie się na świat i zanikanie granic powodują zmiany systemu wartości konsumentów i typów zachowań. Obecnie, przy malejącym tempie wzrostu wydatków na żywność, obserwuje się dynamiczny przyrost wydatków w takich dziedzinach, jak doznania i przeżycia, moda, zdrowie i uroda, wygoda, spędzanie czasu wolnego, informacja [Doring, 2008]. Z tego powodu niezbędnym wydaje się uzupełnienie oferty gastronomicznej o wartości dodane o charakterze nieżywnościowym. Wśród pożądanych funkcji współczesnej gastronomii należy zatem wymienić: o zapewnianie kontaktów międzyosobowych, o oferowanie możliwości spędzania czasu wolnego i odpoczynku, o możliwość odczuwania nowych doznań, poznania nowych smaków, o zapewnianie poczucia bycia na czasie, szacunku i uznania wśród otoczenia, o oferowanie konsumentom szeroko rozumianej wygody, o dopasowywanie oferty gastronomicznej do stylów życia poszczególnych segmentów konsumentów (np. propozycje prozdrowotne dla osób dbających o zdrowie, oferta szybkiej żywności dla konsumentów odczuwających deficyt czasu itd.), o informowanie (np. udostępnianie informacji żywieniowych, o pochodzeniu poszczególnych potraw, produktów spożywczych itd.). Zmiany zachodzące w postrzeganiu zadań współczesnej gastronomii wpłynęły również na rozumienie produktu gastronomicznego. Od lat produkt w gastronomii utożsamiano z usługą gastronomiczną, którą definiowano jako pewien zespół czynności skierowanych na wytwarzanie określonego zestawu posiłków, tworzenie warunków konsumpcji, oferowanie określonego rodzaju rozrywki i usług towarzyszących. Zdaniem badaczy, takie ujęcie nie odpowiada współczesnemu ujęciu marketingowemu, które rozpatruje produkt przez pryzmat oczekiwanych przez konsumenta korzyści. Nowe podejście do rozumienia produktu gastronomicznego określa go jako taki, który zaspokaja różnorodne 19

Podklasa ta nie obejmuje:

Podklasa ta nie obejmuje: Załącznik nr 1 Lista PKD 2007 zgodnie z Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 24.12.2007 r. w sprawie Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD) (Dz. U. z 2007 r. nr 251, poz. 1885 oraz z 2009 r. nr 59,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Przedmiot: Zagospodarowanie turystyczne i rekreacyjne. Temat zajęd: Zakwaterowanie i baza żywieniowa jako element materialnej bazy turystyki -

Przedmiot: Zagospodarowanie turystyczne i rekreacyjne. Temat zajęd: Zakwaterowanie i baza żywieniowa jako element materialnej bazy turystyki - ALMAMER WYŻSZA SZKOŁA EKONOMICZNA WYDZIAŁ TURYSTYKI I REKREACJI KATEDRA ZAGOSPODAROWANIA TURYSTYCNEGO I EKOTURYSTYKI Przedmiot: Zagospodarowanie turystyczne i rekreacyjne Temat zajęd: Zakwaterowanie i

Bardziej szczegółowo

Rynek HoReCa w Polsce 2013. Analiza rynku i prognozy rozwoju na lata 2013-2015

Rynek HoReCa w Polsce 2013. Analiza rynku i prognozy rozwoju na lata 2013-2015 Analiza rynku i prognozy rozwoju na lata 2013-2015 2 Język: polski, angielski Data publikacji: Q2 Format: pdf Cena od: 2500 Sprawdź w raporcie Które rodzaje placówek gastronomicznych mają największe perspektywy

Bardziej szczegółowo

BIZNESPLAN. Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2. Ruda Śląska

BIZNESPLAN. Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2. Ruda Śląska BIZNESPLAN Pełna nazwa szkoły Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2 Miejscowość Ruda Śląska 1. Krótki opis celu i charakteru przyszłej działalności a. czego dotyczy przedsięwzięcie Firma PASJONACI SMAKÓW

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER FINANSÓW PT Warszawa, dnia 24 czerwca 2016 r.

RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER FINANSÓW PT Warszawa, dnia 24 czerwca 2016 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER FINANSÓW PT1.050.3.2016.156 Warszawa, dnia 24 czerwca 2016 r. Panie i Panowie Dyrektorzy Izb Skarbowych Dyrektorzy Urzędów Kontroli Skarbowej wszyscy Działając na podstawie

Bardziej szczegółowo

STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE

STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE Janusz Szewczuk Katowice, Grudzień 2008 ROZWÓJ GOSPODARCZY MIAST Czym jest rozwój gospodarczy? Jak mierzyć rozwój gospodarczy? Stan gospodarki polskich miast

Bardziej szczegółowo

Polacy w restauracjach

Polacy w restauracjach 5 maja 2011 r. Polacy w restauracjach Raport Mex Polska opracowany na podstawie sondażu Instytutu Homo Homini Co piąty Polak chodzi do tylko na wyjątkowe okazje, ale kolejne 20 proc. z nas robi to co najmniej

Bardziej szczegółowo

pilotażowe staże dla nauczycieli i instruktorów kształcenia zawodowego w przedsiębiorstwach

pilotażowe staże dla nauczycieli i instruktorów kształcenia zawodowego w przedsiębiorstwach pilotażowe staże dla nauczycieli i instruktorów kształcenia zawodowego w przedsiębiorstwach Projekt współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego, Priorytet

Bardziej szczegółowo

Nowa idea. Nowy produkt. Nowa marka. Sieć turystyki wiejskiej, oparta na dziedzictwie kulturowym regionu.

Nowa idea. Nowy produkt. Nowa marka. Sieć turystyki wiejskiej, oparta na dziedzictwie kulturowym regionu. Sieć Zielone Gościńce Nowa idea. Nowy produkt. Nowa marka. Sieć turystyki wiejskiej, oparta na dziedzictwie kulturowym regionu. Idea powstania sieci Jest rok 2008... Stan agroturystyki w woj. opolskim

Bardziej szczegółowo

, 00-484 Warszawa, (022) 622 10 40, info@klubdemeter.pl

, 00-484 Warszawa, (022) 622 10 40, info@klubdemeter.pl Szanowni Państwo, Strona 1 Spółka TiM ma przyjemność przedstawić Państwu ofertę na zamknięte imprezy firmowe w Klubie Demeter, położonym w centrum miasta przy ul. Górnośląskiej 24., 00-484 Warszawa, (022)

Bardziej szczegółowo

Prezentacja GFC Service. Styczeń 2015 r.

Prezentacja GFC Service. Styczeń 2015 r. Prezentacja GFC Service Styczeń 2015 r. Działalność GFC Service Firma założona we Wrześniu 2014 r. Współpraca z firmą Sports Hospitality od Maja 2011 r. Oddziały Firmy: GDYNIA SZTUTOWO Zasięg działalności

Bardziej szczegółowo

Tematyka prac licencjackich proponowana przez promotorów Katedry Turystyki i Promocji Zdrowia

Tematyka prac licencjackich proponowana przez promotorów Katedry Turystyki i Promocji Zdrowia Katedra Turystyki i Promocji Zdrowia Główne tematy naukowo-badawcze podejmowane w katedrze: Turystyka kulturowa w Polsce i na świecie. Wpływ walorów turystycznych, historycznych i kulturowych miast na

Bardziej szczegółowo

HOTELARSTWO część I. Podstawy Hotelarstwa

HOTELARSTWO część I. Podstawy Hotelarstwa Czesław Witkowski HOTELARSTWO część I. Podstawy Hotelarstwa Wydanie drugie zmienione Wydanie drugie zmienione ALMAMER wydawnictwo Recenzent prof. zw. dr hab. Stanisław W. Pluta Korekta Joanna Warecka Projekt

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Podstawowe wiadomości o zakładach gastronomicznych... 11. 2. Podział przestrzenny zakładu gastronomicznego... 26

Spis treści. 1. Podstawowe wiadomości o zakładach gastronomicznych... 11. 2. Podział przestrzenny zakładu gastronomicznego... 26 Spis treści 1. Podstawowe wiadomości o zakładach gastronomicznych... 11 1.1. Działalność usługowa zakładów gastronomicznych........ 11 1.2. Podział zakładów gastronomicznych w zależności od zakresu świadczonych

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Tworzenie produktu turystycznego Sztuka zarabiania na wypoczynku dr Marcin Haberla Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu 2 grudnia 2013 r. Historia turystyki STAROŻYTNOŚĆ

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotu specjalizacyjnego Kuchnie różnych narodów dla klasy IV TŻ Technik żywienia i gospodarstwa domowego.

Wymagania edukacyjne z przedmiotu specjalizacyjnego Kuchnie różnych narodów dla klasy IV TŻ Technik żywienia i gospodarstwa domowego. Wymagania edukacyjne z przedmiotu specjalizacyjnego Kuchnie różnych narodów dla klasy IV TŻ Technik żywienia i gospodarstwa domowego. Opracowała : Jolanta Próchniewicz Dział programowy Dopuszczający Dostateczny

Bardziej szczegółowo

Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej

Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej Czesław Witkowski Magdalena Kachniewska Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej Warszawa 2005 Czesław Witkowski: wstęp, rozdział I pkt. 5, rozdział II, rozdział III, rozdział IV, rozdział

Bardziej szczegółowo

Spis treści WSTĘP... 11

Spis treści WSTĘP... 11 Spis treści WSTĘP... 11 Magdalena Mazurczak Korporacje transnarodowe w dobie procesów globalizacji...15 1.1. Współczesne procesy globalizacji gospodarki światowej...15 1.1.1. Pojęcie i definicje procesów

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Przesłanki działalności marketingowej w przedsiębiorstwie...19

Rozdział 1. Przesłanki działalności marketingowej w przedsiębiorstwie...19 Spis treści Wstęp...13 CZĘŚĆ I. MODEL FUNKCJONOWANIA MARKETINGU Rozdział 1. Przesłanki działalności marketingowej w przedsiębiorstwie....19 1.1. Koncepcja modelu funkcjonowania marketingu........ 19 1.2.

Bardziej szczegółowo

Marketing w turystyce

Marketing w turystyce Marketing w turystyce MT 6 Kształtowanie produktu turystycznego dr Edyta Gołąb-Andrzejak MSU4 sem. 3, MSU3 sem. 2 (zimowy), studia dzienne Gdańsk 2011-12 Najważniejsze składniki produktu turystycznego

Bardziej szczegółowo

Grupa Hoteli WAM Sp. z o. o.

Grupa Hoteli WAM Sp. z o. o. Grupa Hoteli WAM Sp. z o. o. Opis działalności Grupa Hoteli WAM Sp. z o.o. to sieć polskich hoteli działająca na terenie Polski, od lat budująca stabilną i przyjazną markę hoteli na rynku usług turystycznych.

Bardziej szczegółowo

Turystyka i Rekreacja pytania na egzamin dyplomowy

Turystyka i Rekreacja pytania na egzamin dyplomowy Turystyka i Rekreacja pytania na egzamin dyplomowy ZAGADNIENIA Z PRZEDMIOTÓW KIERUNKOWYCH 1. Podstawowe typy i rodzaje przedsiębiorstw turystycznych w Polsce. Zakres ich funkcjonowania. Struktury organizacyjne

Bardziej szczegółowo

PRODUKT W MARKETINGU MIX

PRODUKT W MARKETINGU MIX PRODUKT W MARKETINGU MIX PRODUKT Towar, usługa lub pomysł zawierający określony zestaw materialnych i niematerialnych cech, które zaspakajają potrzeby klientów, otrzymywany w zamian za pieniądze lub inną

Bardziej szczegółowo

Otoczenie organizacji

Otoczenie organizacji Otoczenie organizacji Rodzaje otoczenia przedsiębiorstwa: makrootoczenie mezootoczenie otoczenie konkurencyjne Makrootoczenie jest to zespół warunków funkcjonowania przedsiębiorstwa wynikający z tego,

Bardziej szczegółowo

Grupa Hoteli WAM Sp. z o. o.

Grupa Hoteli WAM Sp. z o. o. Powrót do wyników Grupa Hoteli WAM Sp. z o. o. Zatrudnieni e Na dzień 2 czerwca 2014 r. 400 pracowników (suma uwzględnia uczniów praktycznej nauki zawodu, osoby na urlopach macierzyńskich, rodzicielskich,

Bardziej szczegółowo

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA KATEDRA EKONOMII 1. Agroturystyka jako forma aktywizacji obszarów wiejskich na przykładzie.. 2. Działalność agroturystyczna jako dodatkowe źródło dochodu na przykładzie 3. Wykorzystanie potencjału turystycznego

Bardziej szczegółowo

KLUB DEKADA UL. GRÓJECKA 19/25 Warszawa

KLUB DEKADA UL. GRÓJECKA 19/25 Warszawa KLUB DEKADA UL. GRÓJECKA 19/25 Warszawa KLUB DEKADA to lokal z wieloletnią tradycją. Niezwykłe miejsce na wzór legendarnych nowojorskich klubów disco. Od 16 lat na Warszawskim rynku klubowym, tworzymy

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I. Hotelarstwo i Gastronomia

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I. Hotelarstwo i Gastronomia Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Hotelarstwo i Gastronomia Semestr: I-VI Moduł

Bardziej szczegółowo

Rynek usług gastronomicznych w Polsce na początku XXI wieku

Rynek usług gastronomicznych w Polsce na początku XXI wieku Edyta Kwiatkowska Zakład Ekonomiki i Zarządzania Instytut Turystyki i Rekreacji AWF Warszawa Ganna Levytska Katedra Organizacji i Ekonomiki Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU SEGMENTACJA SEGMENTACJA...... to proces podziału rynku na podstawie określonych kryteriów na względnie homogeniczne rynki cząstkowe (względnie jednorodne grupy konsumentów) nazywane SEGMENTAMI, które wyznaczają

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania popytowe rozwoju przedsiębiorstw. gastronomicznych w Polsce. Edyta Gheribi Katedra Zarządzania Przedsiębiorstwem, Uniwersytet Łódzki

Uwarunkowania popytowe rozwoju przedsiębiorstw. gastronomicznych w Polsce. Edyta Gheribi Katedra Zarządzania Przedsiębiorstwem, Uniwersytet Łódzki Edyta Gheribi Katedra Zarządzania Przedsiębiorstwem, Uniwersytet Łódzki Uwarunkowania rozwoju przedsiębiorstw gastronomicznych w Polsce W ostatnich kilkudziesięciu latach obserwuje się diametralną zmianę

Bardziej szczegółowo

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne Podstawy Marketingu Marketing zagadnienia wstępne Definicje marketingu: Marketing to zyskowne zaspokajanie potrzeb konsumentów /Kotler 1994/. Marketing to kombinacja czynników, które należy brać pod uwagę

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

Dystrybucja. - wszelkie czynności związane z pokonywaniem przestrzennych i czasowych różnic występujących między produkcja a konsumpcją

Dystrybucja. - wszelkie czynności związane z pokonywaniem przestrzennych i czasowych różnic występujących między produkcja a konsumpcją Dystrybucja - wszelkie czynności związane z pokonywaniem przestrzennych i czasowych różnic występujących między produkcja a konsumpcją Funkcje dystrybucji: Koordynacyjne polegające na: określeniu długości,

Bardziej szczegółowo

Tytuł: Autor: Wydawnictwo Albus

Tytuł: Autor: Wydawnictwo Albus Dzieje krajowego hotelarstwa. Od zajazdu do współczesności. Zenon Błądek, Tadeusz Tulibacki Wydawnictwo Albus Książka adresowana jest do wszystkich, którzy interesują się i są związani z hotelarstwem.

Bardziej szczegółowo

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek Statystyka społeczna Redakcja naukowa Podręcznik obejmuje wiedzę o badaniach zjawisk społecznych jako źródło wiedzy dla różnych instytucji publicznych. Zostały w nim przedstawione metody analizy ilościowej

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Podstawowa analiza rynku

Podstawowa analiza rynku Podstawowa analiza rynku Wykład 4 Jerzy Wilkin Co kryje się za pojęciem: rynek? Miejsce styku kupujących i sprzedających Miejsce przejawiania się popytu i podaży Złożony proces wzajemnego oddziaływania

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Różnice w funkcjonowaniu między restauracją hotelową a restauracją funkcjonującą jako samodzielna jednostka biznesowa

Różnice w funkcjonowaniu między restauracją hotelową a restauracją funkcjonującą jako samodzielna jednostka biznesowa Człowiek - najlepsza inwestycja Adam Michalski Ekspert Sztuki Kulinarnej Pewne prawa zastrzeżone: Partnerstwo realizujące projekt i autor s.7 PERFECTER perfecter@wp.pl Różnice w funkcjonowaniu między restauracją

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie strategiczne. Dr inż. Aleksander Gwiazda. Wykład 6. Segmentacja strategiczna

Zarządzanie strategiczne. Dr inż. Aleksander Gwiazda. Wykład 6. Segmentacja strategiczna Dr inż. Aleksander Gwiazda Zarządzanie strategiczne Wykład 6 Segmentacja strategiczna Plan wykładu Idea segmentacji strategicznej Metody segmentacji Cechy segmentacji Ograniczenia segmentacji Przykłady

Bardziej szczegółowo

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Raport na temat działalności Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Kierunki eksportu i importu oraz zachowania MSP w Europie Lipiec 2015 European SME Export

Bardziej szczegółowo

INWENTARYZACJA WALORÓW DOLINY KARPIA STOWARZYSZENIE DOLINA KARPIA LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA

INWENTARYZACJA WALORÓW DOLINY KARPIA STOWARZYSZENIE DOLINA KARPIA LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA Europejski Fundusz Rolny Na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich INWENTARYZACJA WALORÓW DOLINY KARPIA STOWARZYSZENIE DOLINA KARPIA LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA ANKIETA NR 1 GASTRONOMIA L.p. Pytanie Odpowiedź 1

Bardziej szczegółowo

Działania marketingowe

Działania marketingowe Działania marketingowe Czyli jak sprzedać produkt Urszula Kazalska 1 Marketing Nazwa- od słowa market- rynek. Czyli marketing związany jest z wszelkiego rodzaju interakcjami jakie zachodzą pomiędzy kupującymi

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne

LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne Konkurencja a procesy operacyjne W czasie nasilających się procesów globalizacyjnych akcent działań konkurencyjnych przesuwa się z obszaru generowania znakomitych

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

Screening i ranking technologii

Screening i ranking technologii Screening i ranking technologii Maciej Psarski Uniwersytet Łódzki Centrum Transferu Technologii Screening i ranking Selekcja idei, technologii, opcji, możliwości, rynków, Na wczesnych etapach rozwoju przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

ALMAMER Wyższa Szkoła Ekonomiczna 01 201 Warszawa, ul. Wolska 43 www.almamer.pl

ALMAMER Wyższa Szkoła Ekonomiczna 01 201 Warszawa, ul. Wolska 43 www.almamer.pl Recenzenci Prof. dr hab. Małgorzata Duczkowska-Piasecka dr hab. Małgorzata Bombol REDAKCJA I KOREKTA Joanna Warecka OPRACOWANIE TECHNICZNO-GRAFICZNE Beata Kocój PROJEKT OKŁADKI Tomasz Fabiański ALMAMER

Bardziej szczegółowo

Hotel ARA ** Jastrzębia Góra

Hotel ARA ** Jastrzębia Góra Hotel ARA ** Jastrzębia Góra Hotel ARA ** położony jest w centrum Jastrzebiej Góry tylko 100 m. od piaszczystej plaży. Ta piękna miejscowość to malowniczy kurort na klifie, który jest krajobrazową atrakcją

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

Polska w Onii Europejskiej

Polska w Onii Europejskiej A/452928 Polska w Onii Europejskiej - wybrane polityki sektorowe Wydawnictwo SGGW Warszawa 2004 Spis treści Wstęp 9 1. CHARAKTERYSTYKA PORÓWNAWCZA GOSPODAREK POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ 11 1.1. Dynamika

Bardziej szczegółowo

Przemiana jako przekształcenie, zmiana, stanie się innym niż poprzednio itp. pod wpływem oddziały- wania określonych czynników.

Przemiana jako przekształcenie, zmiana, stanie się innym niż poprzednio itp. pod wpływem oddziały- wania określonych czynników. Wykład 8. TURYSTYKA JAKO CZYNNIK PRZEMIAN 1 1. Istota i zakres przemian: Przemiana jako przekształcenie, zmiana, stanie się innym niż poprzednio itp. pod wpływem oddziały- wania określonych czynników.

Bardziej szczegółowo

ZALECANA LITERATURA:

ZALECANA LITERATURA: ZALECANA LITERATURA: Marketing. Sposób myślenia i działania. Red. J. Perenc. Wydawnictwo Naukowe US, Szczecin 2002 A. Smalec, G. Rosa, L. Gracz: Marketing przewodnik do ćwiczeń. Wydawnictwo Naukowe US,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

Obsługa Ruchu Turystycznego

Obsługa Ruchu Turystycznego Obsługa Ruchu Turystycznego Teoria i praktyka Podręcznik do nauki zawodu technik obsługi turystycznej Redaktor naukowy: Zygmunt Kruczek Wydanie IV zaktualizowane PROKSENIA Kraków 2014 Podręcznik dopuszczony

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do marketingu. mgr Jolanta Tkaczyk

Wprowadzenie do marketingu. mgr Jolanta Tkaczyk Wprowadzenie do marketingu mgr Jolanta Tkaczyk Czym marketing nie jest...czyli dwa błędne spojrzenia na marketing marketing to sprzedaż marketing to dział firmy Czym jest rynek? Rynek (ang. market) - ogół

Bardziej szczegółowo

Konkurs dla studentów AME Kulinarne Mission Impossible Etap 2

Konkurs dla studentów AME Kulinarne Mission Impossible Etap 2 Konkurs dla studentów AME Kulinarne Mission Impossible Etap 2 Do niedawna uwaga przedsiębiorców (funkcjonujących na rynkach zagranicznych lub zamierzających na nie wejść) skupiała się głównie na czynnikach

Bardziej szczegółowo

REFORMA 2012. Usługi żywieniowe. w hotelarstwie. Bożena Granecka-Wrzosek. Kwalifikacja T.12.2. Podręcznik do nauki zawodu TECHNIK HOTELARSTWA

REFORMA 2012. Usługi żywieniowe. w hotelarstwie. Bożena Granecka-Wrzosek. Kwalifikacja T.12.2. Podręcznik do nauki zawodu TECHNIK HOTELARSTWA REFORMA 2012 Usługi żywieniowe w hotelarstwie Bożena Granecka-Wrzosek Kwalifikacja T.12.2 Podręcznik do nauki zawodu TECHNIK HOTELARSTWA Podręcznik dopuszczony do użytku szkolnego przez ministra właściwego

Bardziej szczegółowo

Technik organizacji usług gastronomicznych 512[03] PRAKTYKA ZAWODOWA

Technik organizacji usług gastronomicznych 512[03] PRAKTYKA ZAWODOWA Technik organizacji usług gastronomicznych 512[03] PRAKTYKA ZAWODOWA Szczegółowe cele kształcenia W wyniku procesu kształcenia uczeń powinien umieć: określić zakres świadczonych usług przez gastronomię

Bardziej szczegółowo

Wzrost adaptacyjności mikro, małych i średnich przedsiębiorstw poprzez zarządzanie strategiczne

Wzrost adaptacyjności mikro, małych i średnich przedsiębiorstw poprzez zarządzanie strategiczne POLSKI ZWIĄZEK PRYWATNYCH PRACODAWCÓW TURYSTYKI LEWIATAN I INSTYTUT TURYSTYKI W KRAKOWIE SP. Z O. O. ZAPRASZAJĄ PRZEDSIĘBIORCÓW I ICH PRACOWNIKÓW DO UDZIAŁU W PROJEKCIE Wzrost adaptacyjności mikro, małych

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY RYNEK WEWNĘTRZNY W 2007 R.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY RYNEK WEWNĘTRZNY W 2007 R. Materiał na konferencję prasową w dniu 26 sierpnia 2008 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Handlu i Usług Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS RYNEK WEWNĘTRZNY W 2007 R. Na stronie internetowej

Bardziej szczegółowo

Technik HOTELARSTWA. Zdobędziesz wiedzę z zakresu:

Technik HOTELARSTWA. Zdobędziesz wiedzę z zakresu: Technik HOTELARSTWA A.11 Planowanie i realizacja usług w recepcji A.12 Obsługa gości w obiekcie świadczącym usługi hotelarskie Zdobędziesz wiedzę z zakresu: rezerwacji usług hotelarskich wykonywania prac

Bardziej szczegółowo

Profile głównych duńskich firm branży spożwczej i żywności pakowanej - TULIP 2012-11-20 14:34:34

Profile głównych duńskich firm branży spożwczej i żywności pakowanej - TULIP 2012-11-20 14:34:34 Profile głównych duńskich firm branży spożwczej i żywności pakowanej - TULIP 2012-11-20 14:34:34 2 Tulip Food Co jest relatywnie silną i niezależną filią duńskiego koncernu Korona (Danish Crown Group).

Bardziej szczegółowo

Działania w ramach projektu Od inicjatywy klastrowej do Sopockiego Klastra Turystycznego program wsparcia i rozwoju zostały już rozpoczęte!!!

Działania w ramach projektu Od inicjatywy klastrowej do Sopockiego Klastra Turystycznego program wsparcia i rozwoju zostały już rozpoczęte!!! Działania w ramach projektu Od inicjatywy klastrowej do Sopockiego Klastra Turystycznego program wsparcia i rozwoju zostały już rozpoczęte!!! Głównym celem projektu jest umożliwienie podmiotom z sopockiej

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011 ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011 SPECJALNOŚĆ: TURYSTYKA 1. Przedstaw problemy z zagospodarowaniem turystycznym i rekreacyjnym obszarów chronionych przedstaw turystykę

Bardziej szczegółowo

Powierzchnie Biurowe ul. Ułańska 1

Powierzchnie Biurowe ul. Ułańska 1 Powierzchnie Biurowe City Park - najbardziej prestiżowe miejsce w Poznaniu City Park jest unikalną kompozycją tradycji i nowoczesności - położony w secesyjnej dzielnicy Poznania przyciąga i kusi architektonicznym

Bardziej szczegółowo

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna TEMATY, KTÓRE STUDENCI WYDZIAŁU ZAMIEJSCOWEGO W ŻYRARDOWIE STAROPOLSKIEJ SZKOŁY WYŻSZEJ POWINNI UMIEĆ OMÓWIĆ W TRAKCIE OBRONY PRAC DYPLOMOWYCH (LICENCJACKICH) A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

Polski sektor żywnościowy 5 lat po akcesji

Polski sektor żywnościowy 5 lat po akcesji Polski sektor żywnościowy 5 lat po akcesji Andrzej Kowalski Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej PIB Katedra Rozwoju Obszarów Wiejskich Szkoła Główna Handlowa Warszawa kwiecień 2009 Wzajemne

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Zarządzanie Zestaw pytań do egzaminu

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż.

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Sławomir Stec Zakład Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich Państwowa Wyższa

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil : Zawodowy Stopień studiów: Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: 1 Forma studiów: stacjonarne/niestacjonarne Moduł

Bardziej szczegółowo

TURYSTYKA W WOJEWÓDZTWIE OPOLSKIM W 2011 R.

TURYSTYKA W WOJEWÓDZTWIE OPOLSKIM W 2011 R. URZĄD STATYSTYCZNY W OPOLU Informacja sygnalna Data opracowania maj 2012 tel. 77 423 01 10 11 77 423 01 20 21 e-mail: sekretariatusopl@stat.gov.pl Internet: www.stat.gov.pl TURYSTYKA W WOJEWÓDZTWIE OPOLSKIM

Bardziej szczegółowo

Konsument. na rynku usług. Grażyna Rosa. Redakcja naukowa. Wydawnictwo C.H.Beck

Konsument. na rynku usług. Grażyna Rosa. Redakcja naukowa. Wydawnictwo C.H.Beck Konsument na rynku usług Redakcja naukowa Grażyna Rosa Wydawnictwo C.H.Beck KONSUMENT NA RYNKU USŁUG Autorzy Anna Bera Urszula Chrąchol-Barczyk Magdalena Małachowska Łukasz Marzantowicz Beata Meyer Izabela

Bardziej szczegółowo

potrafi wybrać produkty spożywcze odpowiednie na śniadanie, obiad, podwieczorek, czy kolację;

potrafi wybrać produkty spożywcze odpowiednie na śniadanie, obiad, podwieczorek, czy kolację; ZADANIE I Aktywny przedszkolak to zdrowy przedszkolak. Zdrowie to ruch i zdrowe nawyki żywieniowe. Oczekiwane efekty i umiejętności dzieci. 1. Orientuje się w zasadach zdrowego żywienia. dziecko wie jakie

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIA KELNERSKIE: PROGRAM SZKOLENIOWY SPECJALISTYCZNY SERWIS ANGIELSKI

SZKOLENIA KELNERSKIE: PROGRAM SZKOLENIOWY SPECJALISTYCZNY SERWIS ANGIELSKI Czas trwania: 6 godzin SZKOLENIA KELNERSKIE: PROGRAM SZKOLENIOWY SPECJALISTYCZNY SERWIS ANGIELSKI 1. Wprowadzenie ( przedstawienie prowadzącego i uczestników, przekazanie celu i metodyki szkolenia, zapoznanie

Bardziej szczegółowo

WYRÓWNYWANIE POZIOMU ROZWOJU POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ

WYRÓWNYWANIE POZIOMU ROZWOJU POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ dr Barbara Ptaszyńska Wyższa Szkoła Bankowa w Poznaniu WYRÓWNYWANIE POZIOMU ROZWOJU POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ Wprowadzenie Podstawowym celem wspólnoty europejskiej jest wyrównanie poziomu rozwoju poszczególnych

Bardziej szczegółowo

O KAWIARNI. Idealna lokalizacja przy ul. Św. Antoniego 8 (niedaleko ul. Kazimierza Wielkiego) zapewni szybki i wygodny dojazd na miejsce wydarzenia.

O KAWIARNI. Idealna lokalizacja przy ul. Św. Antoniego 8 (niedaleko ul. Kazimierza Wielkiego) zapewni szybki i wygodny dojazd na miejsce wydarzenia. O KAWIARNI Bike Cafe to kawiarnia położona w samym centrum Wrocławia, w sercu Dzielnicy Czterech Wyznań. Niezwykła aranżacja, eleganckie wnętrza i profesjonalna obsługa sprawią, iż każde spotkanie nabierze

Bardziej szczegółowo

Francuski sektor łodzi rekreacyjnych 2015-09-07 14:17:04

Francuski sektor łodzi rekreacyjnych 2015-09-07 14:17:04 Francuski sektor łodzi rekreacyjnych 2015-09-07 14:17:04 2 Branża łodzi rekreacyjnych stanowi mocną stronę francuskiego handlu zagranicznego. Od roku 2011 sektor ten osiąga regularne nadwyżki, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie technologii informacyjnych do zarządzania łańcuchami i sieciami dostaw w warunkach globalizacji rynku żywności

Wykorzystanie technologii informacyjnych do zarządzania łańcuchami i sieciami dostaw w warunkach globalizacji rynku żywności Zarządzanie łańcuchami dostaw żywności w Polsce. Kierunki zmian. Wacław Szymanowski Książka jest pierwszą na naszym rynku monografią poświęconą funkcjonowaniu łańcuchów dostaw na rynku żywności w Polsce.

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA WYBORU PROJEKTÓW DLA POSZCZEGÓLNYCH OSI PRIORYTETOWYCH, DZIAŁAŃ I PODDZIAŁAŃ RPO WO 2014-2020 zakres: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego

KRYTERIA WYBORU PROJEKTÓW DLA POSZCZEGÓLNYCH OSI PRIORYTETOWYCH, DZIAŁAŃ I PODDZIAŁAŃ RPO WO 2014-2020 zakres: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego KRYTERIA WYBORU PROJEKTÓW DLA POSZCZEGÓLNYCH OSI PRIORYTETOWYCH, DZIAŁAŃ I PODDZIAŁAŃ RPO WO 2014-2020 zakres: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego OŚ PRIORYTETOWA II RPO WO 2014-2020 KONKURENCYJNA

Bardziej szczegółowo

ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU

ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU I. STRESZCZENIE to krótkie, zwięzłe i rzeczowe podsumowanie całego dokumentu, które powinno zawierać odpowiedzi na następujące tezy: Cel opracowania planu (np. założenie

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Infrastruktura turystyczna Rok akademicki: 2012/2013 Kod: ZZP-2-201-ZT-n Punkty ECTS: 2 Wydział: Zarządzania Kierunek: Zarządzanie Specjalność: Zarządzanie w Turystyce Poziom studiów: Studia

Bardziej szczegółowo

Motywowanie pracowników do wykonywania pracy

Motywowanie pracowników do wykonywania pracy Materiał do użytku wewnętrznego dla studentów PWSZ w Głogowie Motywowanie pracowników do wykonywania pracy Wykład XII Źródło: opracowano na podstawie R.W.Gryffin, Podstawy zarządzania organizacjami. Warszawa:

Bardziej szczegółowo

Materiały do samokształcenia Przedmiot: Zarządzanie transportem w logistyce

Materiały do samokształcenia Przedmiot: Zarządzanie transportem w logistyce Materiały do samokształcenia Przedmiot: Zarządzanie transportem w logistyce TEMAT: Pojęcie potrzeb transportowych jako determinantu zarządzania transportem w przedsiębiorstwie Z punktu widzenia zarządzania

Bardziej szczegółowo

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: KELNER przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej Priorytet III. Wysoka jakość

Bardziej szczegółowo

Wpływ turystyki na gospodarkę Gdańska. uzupełnienie raportu: TURYSTYKA GDAŃSKA Raport z badania przeprowadzonego w 1 kwartale 2015 r.

Wpływ turystyki na gospodarkę Gdańska. uzupełnienie raportu: TURYSTYKA GDAŃSKA Raport z badania przeprowadzonego w 1 kwartale 2015 r. Wpływ turystyki na gospodarkę Gdańska uzupełnienie raportu: TURYSTYKA GDAŃSKA Raport z badania przeprowadzonego w 1 kwartale 2015 r. MAJ 2015 1 Spis treści WSTĘP... 3 1. IDENTYFIKACJA BENEFICJENTÓW BEZPOŚREDNICH...

Bardziej szczegółowo

WYNIKI ZA PIERWSZE PÓŁROCZE 2010 NOWY MODEL DZIAŁANIA GRUPY HOTELOWEJ ORBIS

WYNIKI ZA PIERWSZE PÓŁROCZE 2010 NOWY MODEL DZIAŁANIA GRUPY HOTELOWEJ ORBIS WYNIKI ZA PIERWSZE PÓŁROCZE 2010 NOWY MODEL DZIAŁANIA GRUPY HOTELOWEJ ORBIS Grupa Hotelowa Orbis wyniki operacyjne za pierwsze półrocze 2010 I półrocze 2010 I półrocze 2009 zmiana Frekwencja 46,40% 44,50%

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08 Spis treści Wstęp 9 Rozdział 1. Wprowadzenie do zarządzania projektami 11 1.1. Istota projektu 11 1.2. Zarządzanie projektami 19 1.3. Cykl życia projektu 22 1.3.1. Cykl projektowo realizacyjny 22 1.3.2.

Bardziej szczegółowo

Biznesplan SPIS TREŚCI. Streszczenie. Część I - Opis przedsięwzięcia. I - Dane przedsiębiorstwa. II - Podstawowe cele działalności

Biznesplan SPIS TREŚCI. Streszczenie. Część I - Opis przedsięwzięcia. I - Dane przedsiębiorstwa. II - Podstawowe cele działalności Biznesplan SPIS TREŚCI Streszczenie Część I - Opis przedsięwzięcia I - Dane przedsiębiorstwa II - Podstawowe cele działalności III - Oferowane usługi Część II - Analiza rynku i plan marketingowy I - Obecni

Bardziej szczegółowo

Prospects in Dolnośląskie. Dariusz Ostrowski

Prospects in Dolnośląskie. Dariusz Ostrowski Wrocław, 13 maja 2010 Prospects in Dolnośląskie Inwestycje infrastrukturalne aglomeracji jako impuls do dalszego rozwoju gospodarczego nowe kierunki na regionalnym rynku Dariusz Ostrowski Czy inwestycje

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty piąty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (IV kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA W ZAWODZIE KUCHARZ MAŁEJ GASTRONOMII

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA W ZAWODZIE KUCHARZ MAŁEJ GASTRONOMII Załącznik nr 3 PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA W ZAWODZIE KUCHARZ MAŁEJ GASTRONOMII SYMBOL CYFROWY 512[05] I. OPIS ZAWODU 1. W wyniku kształcenia w zawodzie absolwent powinien umieć: 1) stosować zasady

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia

Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Załącznik nr 1 do SIWZ Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Świadczenie usług w formie przygotowywania i podawania gorącego posiłku dla osób korzystających ze wsparcia Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej

Bardziej szczegółowo

PYTANIA I STOPIEŃ egzamin licencjacki. obowiązują od roku akademickiego 2014/2015

PYTANIA I STOPIEŃ egzamin licencjacki. obowiązują od roku akademickiego 2014/2015 PYTANIA I STOPIEŃ egzamin licencjacki obowiązują od roku akademickiego 2014/2015 1. Wymień układy, których współdziałanie jest niezbędne do wykonania ruchu. 2. Scharakteryzuj łańcuch biokinematyczny kończyny

Bardziej szczegółowo