Legiony rzymskie w Hiszpanii a kryzys Republiki w latach siedemdziesi tych I wieku przed Chr.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Legiony rzymskie w Hiszpanii a kryzys Republiki w latach siedemdziesi tych I wieku przed Chr."

Transkrypt

1 PRACE NAUKOWE Akademii im. Jana D ugosza w Cz stochowie Seria: Zeszyty Historyczne 2009, z. X Tomasz ado Legiony rzymskie w Hiszpanii a kryzys Republiki w latach siedemdziesi tych I wieku przed Chr. 1. Uwagi wst pne Wojna sertoria ska by a jedn z najwi kszych i najd u szych, jakie Republika Rzymska toczy a w okresie schy ku i upadku. W czasie tej rozgrywanej na Pó wyspie Iberyjskim rebelii po obydwu stronach walczy y dziesi tki tysi cy rzymskich legionistów; zaanga owane w ni by y równie poka ne kontyngenty wojsk iberyjskich. Co dziwne, ogrom wysi ku militarnego, jaki ponios a Republika Rzymska w czasie wojny z Sertoriuszem, nie zosta wystarczaj co we wspó czesnej nauce opracowany 1. W badaniach pomini ta zosta a tak e kwestia wp ywu, jaki liczebno wys anych na wojn z Sertoriuszem wojsk wywiera a na funkcjonowanie pa stwa rzymskiego w latach siedemdziesi tych I wieku 2. Tymczasem okre lenie liczebno ci oddzia ów rzymskich bior cych udzia w dzia aniach zbrojnych na Pó wyspie Iberyjskim w okresie rebelii sertoria skiej to zagadnienie niezwykle istotne. Pozwala bowiem mi dzy innymi na zbadanie, jak mocno wysi ek militarny, ponoszony przez Rzymian w toku kilkunastoletniej wojny w Hiszpanii, wp ywa na sytuacj Republiki Rzymskiej w latach siedemdziesi tych. U yte na Pó wyspie Iberyjskim si y w oczywisty sposób os abia y bowiem Republik. Sta e utrzymywanie licznych kontyngentów wojsk rzymskich na Pó wyspie Iberyjskim powodowa o tak e obci enia, w wyniku 1 2 P.A. Brunt (Italian Manpower 225 B.C. A.D. 14, Oxford 1971, s ) kwestie zwi zane z liczebno ci legionów rzymskich w Hiszpanii w okresie wojny sertoria skiej scharakteryzowa bardzo ogólnie. Jest to jedyne znane mi ca o ciowe opracowanie tego zagadnienia. Daty w tek cie artyku u dotycz czasów przed narodzeniem Chrystusa.

2 8 Tomasz ado których mniejsze by y mo liwo ci militarne Rzymu w zwalczaniu innych konfliktów toczonych w omawianym okresie 3. Zaanga owanie du ej liczby o nierzy rzymskich na Pó wyspie Iberyjskim w powa nym stopniu negatywnie oddzia ywa o równie na sytuacj ekonomiczn Rzymu. Walcz cych legionistów trzeba by o wszak wyposa y, op aci i wy ywi. Poci ga o to za sob ogromne koszty, które przede wszystkim musia- y by pokrywane z zasobów skarbca Republiki. W efekcie powodowa o to zwi kszon eksploatacj gospodarki pa stwowej 4. Ustalenie wi c ogólnej liczby legionistów, którzy brali udzia w zmaganiach z Sertoriuszem, pozwala w przybli eniu oszacowa, jak du e obci enia dla skarbu rzymskiego stanowi a wojna w Hiszpanii. Si a i liczebno armii decydowa a tak e o pot dze i pozycji w pa stwie stoj cego na jej czele wodza. W okresie pó nej Republiki cz sto zdarza o si bowiem, e powracaj cy z wojny dowódcy nie rozpuszczali powierzonych im przez senat legionów i wykorzystywali je jako si nacisku do przeforsowania w asnych zamierze 5. Taka sytuacja zaistnia a równie w okresie wojny sertoria skiej. Gnejusz Pompejusz, wys any na ni z ramienia obraduj cego w Rzymie senatu, wyposa ony zosta w znaczne si y. Po pokonaniu Sertoriusza pos u- y y mu one do wywierania presji na w adze i w konsekwencji pomog y mu w zdobyciu najwy szego urz du w pa stwie 6. Okre lenie liczebno ci si, którymi ów wódz w czasie zmaga w Hiszpanii dysponowa, wydaje si zatem ze wszech miar zasadne W latach siedemdziesi tych Republika Rzymska toczy a wojn z Mitrydatesem na Wschodzie, z plemionami trackimi na Ba kanach oraz panosz cymi si na Morzu ródziemnym piratami. W 73 roku w Italii wybuch o tak e bardzo gro ne powstanie niewolników pod wodz Spartakusa. Ogólnie na temat wojen prowadzonych przez Rzym w tym okresie vide: T.R.S. Broughton, The Magistrates of the Roman Republic, vol. II, New York 1952, s (o ród ach); L. Piotrowicz, Dzieje rzymskie, Warszawa 1934, s ; K. Christ, Krise und Untergang der römischen Republik, Darmstadt 1979, s , ; M. Crawford, Rzym w okresie republiki, Warszawa 2004, s By o to niew tpliwie jednym z powodów kryzysu ekonomicznego w Republice, do którego dosz o w po owie lat siedemdziesi tych. Objawi si on m.in. trudno ciami w zaopatrzeniu Rzymu w zbo e i panuj c w mie cie dro yzn. Vide: E.S. Gruen, The Last Generation of the Roman Republic, Berkeley Los Angeles London 1974, s ; E. Badian, Publicans and Sinners. Private Enterprise in the Service of the Roman Republic, Ithaca London 1983, s. 95. Armi w taki sposób wykorzystywa ju ojciec Pompejusza, Gnejusz Pompejusz Strabon. Vide: R. Seager, Pompey. A Political Biography, Berkeley Los Angeles 1979, s. 3. Confer: P. Southern, Pompejusz Wielki, Warszawa 2004, s. 16. Plut., Pomp. 22. Confer: T.R.S. Broughton, The Magistrates..., vol II, s. 126 (o pozosta ych ród ach); T. Rice Holmes, The Roman Republic and the Founder of the Empire, vol. I, Oxford 1923, s. 162; J. Leach, Pompey the Great, London 1978, s. 59.

3 Legiony rzymskie w Hiszpanii... 9 Warto ponadto zauwa y, e oddzia y wys ane na Pó wysep Iberyjski przez w adze sulla skie nie by y jedynymi formacjami rzymskimi zaanga owanymi w wojn w Hiszpanii. Rzymianie walczyli bowiem tak e w szeregach Sertoriusza. Byli to o nierze, którzy w 77 roku wchodzili w sk ad armii Marka Emiliusza Lepidusa i po upadku wywo anego przez niego w Italii buntu przedostali si pod wodz Marka Perperny do Hiszpanii, po czym do czyli do si dowodzonych tam przez Sertoriusza 7. Przej cie armii lepida skiej na stron zbuntowanego namiestnika prowincji hiszpa skich mia o dla w adz sulla skich w stolicy bardzo du e znaczenie: wzmocni o bowiem si y Sertoriusza, a zatem i zagro enie z jego strony, ale tak e wp yn o na zmniejszenie potencja u militarnego rz dzonej przez nich Republiki. Wojsko, które przed buntem Lepidusa podlega o w adzom sulla skim, przesz o bowiem na stron ich wroga. Okre lenie, ilu Rzymian walczy o w armii Sertoriusza i jak du y procent jego si stanowili, wydaje si zatem w tym kontek cie równie wa ne. Wymienione czynniki pokazuj, e badania nad liczebno ci armii walcz cych na Pó wyspie Iberyjskim w okresie wojny sertoria skiej w istotny sposób pomagaj w okre leniu wp ywu, jaki konflikt ów wywiera na sytuacj Republiki Rzymskiej. Trzeba jednak w tym miejscu wyra nie zaznaczy, i podliczenie si rzymskich walcz cych w Hiszpanii w okresie tej wojny jest bardzo trudne. Wynika to z ró nych przyczyn. Najwi kszy problem dla badacza zajmuj cego si tym zagadnieniem stanowi niepe ne i fragmentaryczne przekazy ród owe 8. Z kolei w tych tekstach, które przetrwa y do naszych czasów, wzmianki dotycz ce liczebno ci armii walcz cych w wojnie sertoria skiej pe ne s niejasno ci i nie cis o ci 9. Autorzy antyczni podaj równie dane o stanie walcz cych si Plut., Sert. 15, 1; App., B.C., I, 107, 504; 108, 508; Iul. Exuper. 7; Oros. V, 23, 12; 24, 16. Wi cej na ten temat: F. Münzer, M. Perperna (6), [in:] RE, Hlb. 37, Stuttgart 1937, szp ; J. Van Ooteghem, Pompée le Grand, Namur 1954, s. 101; L. Labruna, Il console sovversivo. Marco Emilio Lepido e la sua rivolta, Napoli 1976, s Nie zachowa y si dzie ka autobiograficzne Marka Terencjusza Warrona, legata Pompejusza w wojnie z Sertoriuszem, w których by mo e zawarte by y dane liczbowe walcz cych w czasie wojny w Hiszpanii wojsk. Vide: A. Schulten, Sertorius, Leipzig 1926, s. 13; K. Kumaniecki, Literatura rzymska. Okres cycero ski, Warszawa 1977, s Dzie o Salustiusza Historiae, powsta e oko o trzydziestu lat po zako czeniu wojny sertoria skiej, zachowa o si tylko we fragmentach. Obraz liczebno ci wojsk uzyskany na jego podstawie jest wi c niepe ny. Na temat owego dzie a Salustiusza: W. Schur, Sallust als Historiker, Stuttgart 1934, s ; R. Syme, Sallust, Berkeley Los Angeles 1964, s Najobszerniejsze dane o liczebno ci o nierzy walcz cych w wojnie z Sertoriuszem mo na znale w biografiach Sertoriusza i Pompejusza autorstwa Plutarcha z Cheronei. Pisarz nie b d cy historykiem zwraca jednak uwag przede wszystkim na charakter i osobowo walcz cych w Hiszpanii wodzów. Kwestia liczebno ci ich wojsk by a dla niego drugorz dna. Nierzadko jest wi c w przekazywaniu danych niedok adny. Liczby podawane przez Appiana z Aleksandrii nale y traktowa z dystansem z uwagi na cz ste pomy ki tego autora w opisie

4 10 Tomasz ado w ró nych kontekstach i w odniesieniu do ró nych okoliczno ci. Cz sto tak e s nieprecyzyjni i przekazywane przez siebie liczby bardziej lub mniej wiadomie zawy aj albo zani aj 10. Nast pstwem tego s wyst puj ce w materia ach ród owych rozbie no ci, które niezwykle trudno zweryfikowa. Pisarze staro ytni w podawaniu danych o sile armii republika skich cz sto pos uguj si ponadto okre leniami stosowanymi wobec rzymskich jednostek wojskowych. Charakteryzuj c si y walcz ce w czasie wojny sertoria skiej, u ywaj wi c wobec nich nazw legion, kohorta i centuria. Cho dla wspó czesnego historyka jest to tak e wskazówka dotycz ca liczebno ci wojsk, wprowadza jednak w badaniach nad tym tematem dodatkowe kontrowersje, bowiem stan osobowy owych rzymskich jednostek w ró nych okresach Republiki by niejednolity 11. Aby okre li liczebno wojsk rzymskich bior cych udzia w walkach na Pó wyspie Iberyjskim w okresie wojny Rzymu z Sertoriuszem, nale y zbada, w ile legionów wyposa ani byli przez senat namiestnicy prowincji hiszpa skich, którzy wówczas nimi zarz dzali. Pomocne s w tym przypadku zarówno informacje autorów antycznych dotycz ce tej kwestii, jak i lu ne wzmianki poczynione przez nich przy okazji charakterystyki si walcz cych ze sob armii. Bezcennymi wskazówkami s tak e wiadomo ci o poniesionych w czasie bitew stratach czy dezercjach na stron przeciwnika. Nie cis o ci pojawiaj ce si w materia ach ród owych powoduj jednak, e bezsporne ustalenie liczby legionów przys anych na Pó wysep Iberyjski przez senat jest zadaniem bardzo trudnym. Obliczenia prowadzone w niniejszym artykule s zatem w pewnym zakresie hipotetyczne i przybli one, niemniej jednak, jak s dz, najdok adniejsze z mo liwydarze lat siedemdziesi tych. Z kolei tekst Orozjusza, który nader cz sto wspomina o liczebno ci wojsk walcz cych w wojnie z Sertoriuszem, jest pó ny i ju cho by przez to trzeba do niego podchodzi ostro nie. 10 Powody takiego post powania mog y by ró norakie. W przypadku zwyci stwa wojsk rzymskich pisarze staro ytni cz sto zawy ali straty wroga, co mia o podnie rang sukcesu, kiedy za armie rzymskie przegrywa y, wówczas zawy ali liczebno armii przeciwnika, aby usprawiedliwi poniesion kl sk. Vide: J. Szulczyk, Pog bienie kryzysu gospodarczo-politycznego w Rzymie w latach 70-tych I w. p.n.e. (wojna z Sertoriuszem, powstanie Spartakusa), Eos 71, 1983, s Po reformie wojskowej przeprowadzonej przez Gajusza Mariusza pod koniec II wieku legion sk ada si z dziesi ciu kohort licz cych po sze centurii. Ka da z kohort stanowi a oko o 480 legionistów, wobec tego si a legionu wynosi a blisko 5 tysi cy. Niektórzy autorzy antyczni zgodnie z aci sk etymologi s owa centuria (centum = 100) uwa ali jednak, e sk ada a si ona ze stu legionistów, a zatem liczebno legionu ustalali na 6 tysi cy o nierzy. Warto tak e podkre li, e liczebno o nierzy wewn trz jednostek taktycznych by a w czasie wojny bardzo ró na. Na skutek poniesionych strat legiony liczy y cz sto nawet dwa tysi ce mniej o nierzy ni pierwotnie. Na ten temat vide: I.M. Brunt, Italian Manpower..., s ; L. Keppie, The Making of the Roman Army, University of Oklahoma Press 1998, s Confer: E. D browa, Rozwój i organizacja armii rzymskiej (do III w. n.e.), Filomata 399, 1990, s. 341.

5 Legiony rzymskie w Hiszpanii wych. Poni sze zestawienie zawiera chronologiczny wykaz namiestników prowincji, którzy uczestniczyli w wojnie z Sertoriuszem wraz z obliczeniem si zbrojnych, którymi dysponowali. Oczywi cie, trudno odpowiedzie na pytanie, jaki wp yw na sytuacj Republiki Rzymskiej mia y rozmiary pojedynczych armii, na których czele stali poszczególni namiestnicy prowincji hiszpa skich. Szersze i konkretne wnioski na ten temat mo liwe s do sformu owania dopiero po kompleksowym i ca o ciowym zbadaniu liczebno ci si rzymskich bior cych udzia w wojnie sertoria skiej. Oprócz liczebno ci si namiestników wys anych na Pó wysep Iberyjski w okresie wojny sertoria skiej przez w adze sulla skie zdecydowa em si tak e w czy w niniejsze obliczenia wojska rzymskie wchodz ce w sk ad armii Kwintusa Sertoriusza. Wspomnia em ju bowiem, e stanowi y one integraln cz ogólnego potencja u militarnego Republiki Rzymskiej w latach siedemdziesi tych. Mniejsz uwag skupi em natomiast na liczebno ci wojsk iberyjskich walcz cych w armii Sertoriusza. Wynika to przede wszystkim z faktu, e w przekazach antycznych zachowa y si o tym bardzo sk pe i niedok adne dane. Wyci gni te na ich podstawie wnioski s przez to ogólne i w badaniach nad wp ywem konfliktu sertoria skiego na sytuacj Republiki Rzymskiej w latach siedemdziesi tych wykorzysta je mo na w stopniu ograniczonym. 2. Liczebno oddzia ów rzymskich uczestnicz cych w wojnie sertoria skiej Gajusz Anniusz By to pierwszy namiestnik wys any do prowincji hiszpa skich po obj ciu dyktatury przez Lucjusza Korneliusza Sull. Prawdopodobnie otrzyma w zarz d obydwie prowincje hiszpa skie 12 i zadanie wyparcia Sertoriusza z Pó wyspu Iberyjskiego. Autorzy antyczni nie precyzuj liczebno ci wojska, nad którym sprawowa dowództwo. Plutarch z Cheronei ogólnie podaje tylko, e Gajusz 12 wiadczy o tym m.in. przydzielenie temu wodzowi dwóch kwestorów oraz jego aktywno w obydwu Hiszpaniach. Dodatkowym argumentem jest tak e brak informacji w ród ach, by Sulla bezpo rednio po zwyci stwie w Italii wys a na Pó wysep Iberyjski osobnego namiestnika do ka dej z prowincji hiszpa skich. Na ten temat vide: E. Badian, Studies in Greek and Roman History, Oxford 1964, s. 96, 104, przyp. 165; M.H. Crawford, Roman Republican Coinage, vol. I, Cambridge 1974, s , nr 366; C.F. Konrad, Plutarch s Sertorius. A Historical Commentary, Chapel Hill London 1994, s O Gajuszu Anniuszu: Klebs, C. Annius (9), [in:] RE, Bd. I, Stuttgart 1894, szp

6 12 Tomasz ado Anniusz dysponowa du si 13. Informacja ta interpretowana jest przez wspó czesnych uczonych bardzo ró nie 14. Wydaje si, e na problem ów trzeba spojrze przez pryzmat si, którymi w tym czasie na Pó wyspie Iberyjskim dysponowa Sertoriusz, wszak Sulla zapewne chcia zagwarantowa wys anemu przez siebie wodzowi przewag nad przeciwnikiem. Mo emy przypuszcza, e Sertoriusz w momencie wyjazdu z Italii pod koniec 83 lub na pocz tku 82 roku dysponowa dwoma legionami 15. Prawdopodobnie dyktator by doskonale o tym fakcie poinformowany. Je li chcia szybko pozby si niebezpiecze stwa ze strony wrogiego mu namiestnika, musia przydzieli Anniuszowi takie si y, które umo liwi yby mu odniesienie atwego zwyci stwa. Sulla móg sobie na taki wysi ek zbrojny pozwoli. W momencie wyjazdu Anniusza do Hiszpanii, czyli na pocz tku 81 roku, wszystkie inne o rodki oporu maria skiego zosta y ju bowiem zlikwidowane i w pa stwie panowa wzgl dny spokój 16. Z materia ów ród owych wynika ponadto, e Anniusz posiada znaczn przewag nad si ami Sertoriusza 17. Potwierdza to tak e przebieg wydarze po przybyciu Anniusza na Pó wysep Iberyjski. Nie uda o mu si co prawda schwyta przeciwnika, jednak bez wi kszych problemów wypar go z Hiszpanii 18. W zwi zku z tym mo na wysnu hipotez, e przydzielono mu prawdopodobnie a cztery legiony (po dwa na ka d z prowincji hiszpa skich) Plut., Sert. 7, Termin ten wywo a rozmaite komentarze historyków. Wed ug P.A. Brunta (Italian Manpower, s ) w przypadku liczebno ci armii Anniusza mo na mówi o jednym lub co najwy ej dwóch legionach, A. Schulten (Sertorius..., s ) si t rozszerza do dwudziestu tysi cy. C.F. Konrad (Plutarch s Sertorius..., s. 101) twierdzi, e po zwyci stwie Sulli w Italii there was an abundance of troops available i szacuje wojsko owego namiestnika na trzy cztery legiony. 15 Argumenty przemawiaj ce za takim wnioskiem zebrane zosta y w dalszej cz ci artyku u. 16 Vide: T.R.S. Broughton, The Magistrates..., vol. II, s ; A. Keaveney, Sulla. The Last Republican, London Canberra 1982, s ; M. Cary, H.H. Scullard, Dzieje Rzymu, t. 1, Warszawa 1992, s ; CAH, vol. IX: The Last Age of the Roman Republic, B.C., ed. J.A. Crook, A. Lintott, E. Rawson, Cambridge 1994, s. 205 (R. Seager). 17 Plut., Sert. 7. Confer: P.R. von Bie kowski, Kritische Studien über Chronologie und Geschichte des sertorianischen Krieges, WS 13, 1891, s ; A. Schulten, Sertorius..., s ; P.O. Spann, Quintus Sertorius and the Legacy of Sulla, Fayetteville 1987, s Plut., Sert. 7, Warto zaznaczy, e Gnejusz Pompejusz, prowadz c z polecenia Sulli dzia ania na Sycylii, dysponowa si sze ciu legionów (Plut., Pomp. 11, 3). Mo na natomiast zak ada, e opanowanie Hiszpanii i zniszczenie formuj cego si tam opozycyjnego, antysulla skiego o rodka by- o dla dyktatora co najmniej tak samo wa ne. Nie wydaje si zatem, aby ograniczanie si przydanych Anniuszowi zaledwie do dwóch jak to czyni P.A. Brunt (Italian Manpower..., s. 470 n.) by o zasadne. Przecz temu tak e b yskotliwe sukcesy tego ma o znanego wodza nad prze-

7 Legiony rzymskie w Hiszpanii Lucjusz Fufidiusz Kolejny sulla ski namiestnik Hiszpanii Dalszej, zast pi na tym stanowisku Gajusza Anniusza 20. Po przej ciu w adzy przez dyktatora Fufidiusz by jednym z jego najbli szych wspó pracowników. W 81 roku sprawowa pretur, w nast pnym za jako prokonsul zosta wys any na Pó wysep Iberyjski 21. Wiadomo, e w swej prowincji sprawowa dowództwo nad co najmniej dwoma legionami 22. Nie musi to jednak oznacza, e przyby y one tam razem z nim z Italii, gdy w momencie wyjazdu Fufidiusza z Rzymu Sulla przypuszczalnie uwa- a, e problem Sertoriusza zosta ju rozwi zany przez poprzedniego namiestnika, któremu, jak wcze niej nadmienia em, uda o si wyprze przeciwnika z Pó wyspu Iberyjskiego. Hiszpania zdawa a si zatem na trwa e opanowana przez sulla czyków. Ma o prawdopodobne wi c, by dyktator przydzieli prokonsulowi Hiszpanii Dalszej armi wi ksz ni jeden legion, zw aszcza e w prowincji tej wci przebywa y oddzia y wchodz ce w sk ad si przyprowadzonych na pó wysep przez Gajusza Anniusza. By mo e, to w a nie m.in. nimi dowodzi Fufidiusz w bitwie z Sertoriuszem nad rzek Baetis w 80 roku. Sulla ski wódz zosta tam rozbity i straci oko o dwóch tysi cy legionistów 23. Marek Domicjusz Kalwinus Kariera tego wodza przebiega a bardzo podobnie do opisanej wy ej kariery Fufidiusza. Kalwinus prawdopodobnie równie by pretorem w 81 roku 24, a po ciwnikiem, który w przysz o ci sprawi du o k opotów najwi kszym dowódcom tamtych lat: Metellusowi i Pompejuszowi. 20 Po wyparciu Sertoriusza z Hiszpanii w ród ach nie ma informacji o dalszej dzia alno ci Anniusza na Pó wyspie Iberyjskim. Je li zosta by odwo any do Rzymu, prawdopodobnie odzwierciedliliby to autorzy przekazów ród owych. Przyczyn przys ania mu nast pcy by a wi c, by mo e, nag a mier namiestnika. 21 Plut., Sert. 12, 3. Vide: W.F. Jashemski, The Origins and History of the Proconsular and the Propraetorian Imperium to 27 B.C., Chicago 1950, s. 126; T.R.S. Broughton, The Magistrates, vol. II, s. 81; idem, The Magistrates..., vol. III, Atlanta 1986, s Sall., Hist. 108: Et mox Fufidius adveniens cum legionibus postquam tam <al>tas ripas, unum haud facilem pugnatibus vadum, cuncta hosti quam suis oportuniora videt. Confer: Plut., Sert. 12, 3. Vide: T. Corey Brennan, The Praetorship in the Roman Republic, vol. II, Oxford 2000, s Plut., Sert. 12, 3. Confer: Sall., Hist. I, 55, 22; I, 108; Oros. V, 21, 3. Szerzej: A. Schulten, Sertorius..., s. 56; F. Garcia Morá, Un episodio de la Hispania republicana: La guerra de Sertorio, Granada 1991, s Sall., Hist. I, 111. Vide: T.R.S. Broughton, The Magistrates, vol. II, s ; idem, The Magistrates, vol. III, s. 84. Confer: T. Corey Brennan, The Praetorship..., vol. II, s. 506, wed ug którego Kalwinus by pretorem w roku 80.

8 14 Tomasz ado sko czeniu urz dowania opu ci Itali i wyjecha jako prokonsul 25 do Hiszpanii Bli szej, gdzie na stanowisku namiestnika zast pi Gajusza Anniusza. W 79 roku zosta wezwany do wspólnych dzia a przeciwko Sertoriuszowi przez nowego namiestnika Hiszpanii Dalszej, Kwintusa Cecyliusza Metellusa Piusa. Aby zapobiec ofensywie Kalwinusa, Sertoriusz wys a przeciwko niemu swego kwestora, Lucjusza Hirtulejusza, który rozbi wojska tego sulla czyka w 79 roku w bitwie nad rzek Anas 26. Nie zachowa y si dane liczbowe dotycz ce tego starcia. Wiemy jednak e, e Sertoriusz, który dysponowa w tym okresie wojny prawdopodobnie armi licz c oko o dwudziestu tysi cy ludzi (z o on przede wszystkim z hiszpa skich sprzymierze ców) 27, przed bitw nad rzek Anas dokona jej podzia u na dwie mniej wi cej równe cz ci i na czele jednej, w sk ad której wchodzili m.in. Rzymianie, postawi Hirtulejusza 28. Autorzy róde nie informuj, by która ze stron w starciu nad Anas posiada a znacz c przewag. Je- li wi c za o ymy, e obydwie armie Hirtulejusza i Kalwinusa by y mniej wi cej liczebnie równe, to sulla ski namiestnik Hiszpanii Bli szej dowodzi prawdopodobnie dwoma legionami. Jeden przypuszczalnie sk ada si z po czonych pozosta o ci po wojskach Anniusza stacjonuj cych w Hiszpanii Bli szej, drugi za Kalwinus przyprowadzi wraz z sob z Italii. Kwintus Cecyliusz Metellus Pius W 80 roku razem z Lucjuszem Korneliuszem Sull sprawowa konsulat, za w nast pnym roku jako prokonsul zosta wys any do Hiszpanii Dalszej 29. Na stanowisku tym zast pi Lucjusza Fufidiusza, którego nazwisko w ród ach po kl sce nad rzek Baetis ju si nie pojawia. Autorzy antyczni nie precyzuj, jak siln armi przywiód Metellus Pius na Pó wysep Iberyjski. Jedyn wskazówk odnosz c si do tej kwestii jest stwierdzenie Appiana z Aleksandrii, wed ug którego senat powierzy nowemu namiestnikowi wielkie wojsko 30. Ranga wodza oraz coraz wi ksze k opoty sulla czyków w Hiszpanii ka podejrzewa, e 25 Tytu po wiadczony przez Salustiusza (Hist. I, 111): Domitium pro cos. ex citeriore Hispania. Confer: P.O. Spann, Quintus Sertorius: Citizen, Soldier, Exile, Dissertation Texas at Austin 1976, s Sall., Hist. I, 111; Liv., per. XC; Front., Strat. IV, 5, 19; Plut., Sert. 12, 3 4; Flor. II, 10, 7; Eutrop. VI, 1, 2; Oros. V, 23, 3. Najlepsza analiza owych fragmentów: F. Garcia Morá, Un episodio..., s Vide: na ten temat rozwa ania P.O. Spanna, Quintus Sertorius..., s Ibidem. 29 Claud. Quad., fr. 85 Peter; Plut., Sert. 12, 3; App., B.C. I, 97, 450; 108, Confer: Val. Max. VIII, 15, 8. Confer: F. Münzer, Q. Caecilius Metellus Pius (98), [in:] RE, Hlb. 5, Stuttgart 1897, szp. 1223; W.F. Jashemski, The Origins..., s. 126; J. Van Ooteghem, Les Caecilii Metelli de la république, Bruxelles 1967, s App., Ib. 101, 440.

9 Legiony rzymskie w Hiszpanii by o to dowództwo co najmniej nad trzema, a wed ug Brunta mo e nawet czterema legionami 31. Pod komend nowego namiestnika przesz y zapewne równie pozosta o ci po wojsku Fufidiusza. W sumie wi c Metellus móg rozporz dza w swojej prowincji czterema lub pi cioma legionami. By mo e, w a nie tak przyt aczaj ca przewaga liczebna wroga zmusi a Sertoriusza po przybyciu Matellusa Piusa do Hiszpanii do zastosowania taktyki wojny podjazdowej. Tam gdzie dominacja Rzymian nie by a tak wyra na, decydowa si na otwarte starcia. Kwintus Kalidiusz Kolejny namiestnik Hiszpanii Bli szej, wys any tam prawdopodobnie w randze propretora 32 ; zast pi na tym stanowisku Marka Domicjusza Kalwinusa, który zgin we wspomnianej wcze niej bitwie nad rzek Anas. Po kl sce sytuacja sulla czyków w Hiszpanii Bli szej znacznie si skomplikowa a. Wobec tego Kalidiusz, który sprawowa pretur w 79 roku, prawdopodobnie uda si na Pó wysep Iberyjski jeszcze w czasie pe nienia urz du 33. Nie zachowa y si adne wiadomo ci ani o militarnej dzia alno ci tego namiestnika, ani na temat posiadanej przez niego si y zbrojnej. Trudno jednak przypuszcza, by po kl sce Kalwinusa nie zabra ze sob z Italii jakich oddzia ów, prawdopodobnie by to jednak nie wi cej ni legion. Brak informacji o jakichkolwiek potyczkach Kalidiusza z Lucjuszem Hirtulejuszem w Hiszpanii Bli szej ka e si domy la, e sulla czyk znacznie ust powa si om kwestora Sertoriusza, który w czasie pobytu w Hiszpanii Bli szej dysponowa ju prawdopodobnie oko o pi tnastotysi czn armi, z o on w du ej mierze z coraz liczniej nap ywaj cej w szeregi sertoria skie ludno ci iberyjskiej P.A. Brunt, Italian Manpower..., s Confer: P.O. Spann, Quintus Sertorius..., s. 65. Obliczenia Schultena (Sertorius..., s. 65), który szacuje wojsko Metellusa na 40 tysi cy, s anachroniczne i dzisiaj nie znajduj ju uznania. 32 T.R.S. Broughton, The Magistrates..., vol. II, s. 86. Confer: W.F. Jashemski, The Origins..., s Ps.-Ascon. 219 Stangl. Vide: T.R.S. Broughton, The Magistrates..., vol. II, s. 86; vol. III, s. 45; T. Corey Brennan, The Praetorship..., vol. II, s Na temat identyfikacji owego namiestnika: A. Keaveney, Studies in the Dominatio Sullae, Klio 68, 1983, s Liczebno wojsk Hirtulejusza mo na okre li tylko w przybli eniu. Autorzy antyczni na ten temat milcz. A. Schulten (Sertorius..., s ) twierdzi, e si y owego kwestora liczy y zaledwie 8 tys. i sk ada y si z wojsk, które do czy y do Sertoriusza w 80 roku. Pogl d ten zosta jednak obalony przez P.O. Spanna (Quintus Sertorius..., s. 66, 72).

10 16 Tomasz ado Lucjusz Manliusz Prawdopodobnie w 79 roku piastowa w Rzymie pretur, a w roku nast pnym zosta wys any do Galii Zaalpejskiej jako prokonsul 35. Orozjusz wyra nie po wiadcza, e sprawowa komend a nad trzema legionami i pó toratysi czn jazd 36. Przyznanie mu tak du ej si y mia o zapewne chroni Itali przed mo liwo ci inwazji wodzów Sertoriusza zagra aj cych Italii z zachodu. W 78 roku Kwintus Kalidiusz, który, jak ju wspomniano, by wówczas namiestnikiem Hiszpanii Bli szej i dysponowa niewielkimi si ami, wezwa Manliusza na pomoc w walce przeciwko L. Hirtulejuszowi. Mi dzy si ami namiestnika Transalpiny i wodza Sertoriusza dosz o do bitwy, w wyniku której Manliusz straci swój obóz i wi kszo armii 37. Schronienia szuka w mie cie Ilerda. W trakcie ucieczki zosta jednak do cigni ty przez Akwita czyków i resztki jego oddzia- ów doszcz tnie wyci to 38. Gnejusz Pompejusz W 77 roku zosta wys any na Pó wysep Iberyjski jako prokonsul Hiszpanii Bli szej 39. Zast pi na tym stanowisku Kwintusa Kalidiusza, który po powrocie do Italii zosta oskar ony o nadu ycia w prowincji 40. Dane o liczebno ci si Pompejusza zosta y przekazane przez Orozjusza, wed ug którego armia nowego namiestnika Hiszpanii Bli szej liczy a 30 tysi cy legionistów i tysi c konnych Caes., Gall. III, 20, 1; Liv., per. XC; Plut., Sert. 12, 4; Oros. V, 23, 4. Vide: T.R.S. Broughton, The Magistrates..., vol. II, s. 87; vol. III, s. 135; E. Badian, Notes on Provincia Gallia in the Late Republic, [in:] Mélanges d archéologie et d histoire offerts à Andrè Piganiol, Paris 1966, s Oros. V, 23, 4. Cho tekst Orozjusza jest pó ny, to zdaniem badaczy zawarta w nim informacja o liczebno ci legionów L. Manliusza zas uguje na zaufanie. P.O. Spann twierdzi jednak, e ma- o prawdopodobne, by legiony te by y w pe nym sk adzie. Szacuje, e liczy y oko o 4 tys. o nierzy ka dy. W zwi zku z tym ogólne si y Manliusza autor ocenia na ok (trzy legiony po 4 tys jazdy). Vide: P.O. Spann, Quintus Sertorius..., s Liv., per. XC; Front., Strat. I, 5, Oros. V, 23, Liv., per. XCI; Plut., Pomp. 17, 1 4; App., B.C. I, 108, 508. Confer: Cic., de imp. Cn. Pomp. 30; 62; Vell. II, 29, 5; II, 30, 2; Val. Max. VIII, 15, 8; Plin. N.H. VII, 96; Plut., Sert. 18, 1 2; App., Ib. 101, 440; Flor. II, 10, 5; Iul. Exuper. 8; Eutrop. VI, 1, 3; Auct., Vir. Ill. 77, 4; Oros. V, 23, 8 9. Confer: J. Van Ooteghem, Pompée..., s. 102 nn.; R. Seager, Pompey..., s. 17; P. Greenhalgh, Pompey. The Roman Alexander, London 1980, s. 38; P. Southern, Pompejusz Wielki, Warszawa 2004, s Cic., Verr. I, 38; II, 3, 63; Ps.-Asc. 219 Stangl. Confer: E.S. Gruen, The Last Generation..., s Oros. V, 23, 9. Vide: M. Gelzer, Pompeius, München 1949, s. 51; J. Van Ooteghem, Pompée..., s. 107; J. Leach, Pompey..., s. 44.

11 Legiony rzymskie w Hiszpanii By o to wi c co najmniej pi, a prawdopodobnie nawet sze legionów 42. Dodatkowo w 74 roku wojska Pompejusza zosta y wzmocnione o kolejne dwa legiony przyby e z Italii 43. W sumie, wed ug ostro nych szacunków, pod komend Pompejusza w Hiszpanii przez ca y okres wojny z Sertoriuszem na Pó wyspie Iberyjskim walczy o nie mniej ni osiem legionów 44. Si y rzymskie Kwintusa Sertoriusza W 83 roku Kwintus Sertoriusz prawdopodobnie, tak samo jak dwa lata pó niej Anniusz, otrzyma w zarz d obydwie prowincje hiszpa skie 45. Na wniosek liderów maria skich senat niew tpliwie przyzna mu komend nad jakimi oddzia ami. Jak wiele ich by o nie wiadomo. Maria czycy zdawali sobie wówczas spraw z tego, e w obliczu zbli aj cej si do Rzymu armii Sulli ka dy legion jest potrzebny w Italii. Sertoriusz otrzyma jednak od ówczesnych w adz Republiki bardzo istotne zadania w Hiszpanii: nale a o do nich m.in. przygotowanie azylu dla przywódców obozu maria skiego na wypadek ich kl ski w Italii 46. Tymczasem, przed wyjazdem Sertoriusza, na Pó wyspie Iberyjskim namiestnictwo sprawowa Gajusz Waleriusz Flakkus, którego wierno ówczesnym w adzom w stolicy sta a pod znakiem zapytania. Je li wi c w Rzymie liczono na pomy lne zrealizowanie powierzonych Sertoriuszowi zada, to aby mu to umo liwi, a siebie zabezpieczy musiano przyzna mu dowództwo nad jak, chocia bli ej nieokre lon przez autorów antycznych, liczb wojska P.A. Brunt, Italian Manpower..., s. 471; C.F. Konrad, Plutarch s Sertorius..., s. 127, App., B.C. I, 111, 519. Confer: Sall., Hist. II, 98, D10 20 M; Plut., Pomp. 20, Szacunki zale od tego, na ile okre li si liczebno legionów w okresie pó nej Republiki. C.F. Konrad podejrzewa np., e liczby podane przez Orozjusza nale y interpretowa jako at least five legions, probably six to eight. Vide: C.F. Konrad, Plutarch s Sertorius..., s. 127, Plut., Sert. 6, 2; App., B.C., I, 86, 392; Ib. 101, 439. Confer: Iul. Exuper Szerzej na ten temat: E. Badian, Studies, s. 90, 104, przyp ; T.R.S. Broughton, The Magistrates..., vol. III, s. 193 (badacz zweryfikowa swój pogl d w tej sprawie z wcze niej opublikowanego studium: idem, The Magistrates, vol. II, New York 1952, s. 63); C.F. Konrad, Plutarch s Sertorius, s Confer: W. Jashemski, The Origins, s. 126; CAH, vol. IX, s. 191 (R. Seager), którzy namiestnictwo Sertoriusza ograniczaj tylko do Hiszpanii Bli szej. 46 Plut., Sert. 6, Fakt przyprowadzenia z Italii wojska przez Sertoriusza wyra nie akcentuje Appian: B.C. I, 108, 506. Confer: Plut., Sert. 6, 2 3. A. Schulten (Sertorius..., s. 44, przyp. 227) s dzi, e Sertoriusz przywiód na pó wysep oko o 9 tys. o nierzy. W tpi w to P.A. Brunt: Sertorius probably brought no troops with him to Spain in 83/82 (at that juncture men could not be spared from the war with Sulla). Zamiast tego badacz ów stawia hipotez, e he [Sertoriusz T..] commanded one legion from Italy, which may either have remained in Spain throughout the Social war or have been sent there on its conclusion. Vide: P.A. Brunt, Italian Manpower, s. 470.

12 18 Tomasz ado Na to, e Sertoriusz posiada w drodze do Hiszpanii spore si y, wskazuje szereg innych przes anek. Ze róde wynika np., e w czasie przejazdu na Pó wysep Iberyjski Sertoriusz bez problemów pokona teren Galii Zaalpejskiej 48, a powa niejsze przeszkody napotka dopiero w Pirenejach, gdzie przyj poselstwo plemion barbarzy skich, domagaj ce si op aty za przej cie przez góry 49. Sertoriusz nie podj walki, lecz wykupi si i przejecha bezpiecznie. Takie zachowanie nowego namiestnika prowincji hiszpa skich nie mo e jednak prowadzi do wniosku, e ust pi, bo nie mia ze sob wojska. Przeciwnie mo emy przypuszcza, e gdyby u boku Sertoriusza nie by o adnych oddzia ów lub by y bardzo s abe, plemiona barbarzy skie pokusi yby si o zastawienie na nie jakiej pu apki, a nie podejmowa yby pertraktacji. Zdaniem P.O. Spanna Rzymian u boku Sertoriusza najwidoczniej by o jednak zbyt wielu, by barbarzy cy zaatakowali go i dlatego ograniczyli si tylko do da okupu 50. Przyj cie przez nowego namiestnika prowincji hiszpa skich przedstawionych mu warunków nale- y t umaczy tym, e spieszy si do swoich prowincji. Sertoriusz zdawa sobie bowiem spraw z tego, e wik anie si w walk z trudnym przeciwnikiem przed u y oby jedynie przepraw prowadzonych przez niego si przez góry, co w obliczu chwiejnej postawy Flakkusa by oby ryzykowne. Poczynione uwagi wskazuj zatem, e Sertoriusz, w momencie wyruszenia z Italii, by obj namiestnictwo w Hiszpanii, sta na czele wojska; chocia liczebno jego oddzia ów mo na okre li tylko hipotetycznie. Wydaje si, e dysponowa co najmniej jednym, a najprawdopodobniej jednak dwoma legionami. Niewykluczone bowiem, e senat powierzy mu po jednym legionie na ka d prowincj hiszpa sk. Bezpo rednio po obj ciu namiestnictwa, prawdopodobnie jeszcze w 82 roku, Sertoriusz poczyni równie zaci gi po ród obywateli rzymskich zamieszkuj cych Hiszpani Bli sz 51. Nie zebra raczej znacz cych si. Na przeszkodzie stan y mu bowiem: niech tna postawa hiszpa skich Italików, którzy wobec walk wewn trznych w Republice mi dzy sulla czykami Przypuszczenie to nie jest jednak potwierdzone w ród ach. Pogl d tego historyka spotka si ze zdecydowan krytyk : P.O. Spann, Quintus Sertorius..., s Plut., Sert. 6, 2 3; Iul. Exuper. 8. Jej namiestnik, Gajusz Waleriusz Flakkus (ten sam, który do tego czasu zarz dza tak e obydwiema Hiszpaniami), najwidoczniej otwarcie sympatyzowa ju wówczas z Sull i najprawdopodobniej skorzysta by z okazji, by powstrzyma Sertoriusza, gdyby ten nie mia przy sobie jakiej wi kszej si y. Tymczasem Sertoriusz nie napotka adnego oporu ze strony Flakkusa ani w czasie w drówki przez Gali, ani po przybyciu do Hiszpanii. 49 Plut., Sert. 6, 3. Sertoriusz na Pó wysep Iberyjski chcia prawdopodobnie przedosta si przez jedn z prze czy w okolicach Andory, by mo e Col de la Perche. Tereny te zamieszkiwa o katalo skie plemi wojowniczych Keretanów (Cerretani). Vide: C.F. Konrad, Plutarch s Sertorius..., s P.O. Spann, Quintus Sertorius..., s Plut., Sert. 6, 5.

13 Legiony rzymskie w Hiszpanii i maria czykami zaj li przypuszczalnie postaw wyczekuj c i nie chcieli anga- owa si po adnej ze stron 52, a tak e brak czasu, gdy po zaj ciu Rzymu dyktator szybko wys a na Pó wysep Iberyjski wojsko z zadaniem wyparcia stamt d Sertoriusza. Trzon armii Sertoriusza stacjonuj cej w zarz dzanych przez niego prowincjach w latach stanowili zatem Rzymianie, którzy wraz z nim przybyli z Italii do Hiszpanii. Po walkach z oddzia ami Gajusza Anniusza oraz potyczkach w Afryce z owych prawdopodobnych dwóch legionów pozosta y zaledwie niedobitki. Wiadomo bowiem, e w momencie powrotu do Hiszpanii Sertoriuszowi towarzyszy o jedynie dwadzie cia sze setek legionistów, z czego kilkuset by o pozosta o ciami po armii Pacciaecusa, które Sertoriusz wcieli do swych oddzia- ów po pokonaniu tego sulla skiego wodza 53. Prawdopodobnie w sk ad jego wojsk weszli wówczas tak e Rzymianie, którzy schronili si w Hiszpanii Dalszej w czasie nieobecno ci Sertoriusza na Pó wyspie Iberyjskim. Mogli to by zarówno uciekinierzy z Hiszpanii Bli szej, którzy u Luzytanów znale li schronienie przed Anniuszem, jak i nowi przybysze z Italii szukaj cy w Hiszpanii azylu przed proskrypcjami i terrorem sulla skim 54. Armia Sertoriusza nabra a bardziej rzymskiego charakteru, a liczba s u cych w niej Rzymian wyra nie wzros a dopiero po przy czeniu si do niego 53 kohort przyprowadzonych na Pó wysep Iberyjski przez Marka Perpern 55. By a to g ówna cz licz cej co najmniej sze legionów armii Marka Emiliusza Lepidusa, która w 77 roku wycofa a si z Pó wyspu Apeni skiego po niepowodzeniu wywo anego przez niego buntu 56. Jaka by a ogólna liczebno tych wojsk, nie jest pewne, bowiem autorzy antyczni nie precyzuj rozmiarów strat ponie- 52 Na temat stosunku hiszpa skich Italików (tzw. Hispanienses) do Sertoriusza vide: P.O. Spann, Quintus Sertorius..., s. 169 nn.; C.F. Konrad, Plutarch s Sertorius..., s ; T. ado, Sertoriusz a Hispanienses, Prace Naukowe Akademii im. J. D ugosza w Cz stochowie. Seria: Zeszyty Historyczne, z. IX, Cz stochowa, 2006, s Confer: A. Gabba, Republican Rome, the Army and the Allies, Berkeley Los Angeles 1976, s Plut., Sert. 9, Plutarch (Sert. 10, 1) po wiadcza, e Luzytanie, którzy nak onili Sertoriusza, by powróci na Pó wysep Iberyjski, dzia ali za namow tych, którzy ju go [kiedy T..] spotkali. Zdaniem C.F. Konrada (Plutarch s Sertorius..., s. 117) mogli to by members of his [Sertoriusza T..] staff who had been unable to leave the Penisula along with him in 81, and other Marians that had come to Spain during the last months of the Civil War. 55 Plut., Sert. 15,1; App., B.C. I, 107, 504; 108, 508; Iul. Exuper. 7; Oros. V, 23, 12; 24, 16. Vide: P.O. Spann, M. Perperna and Pompey s Spanish Expedition, Hispania Antiqua 7, 1977, s ; T. ado, Uwagi o Marku Perpernie, przywódcy spisku na ycie Sertoriusza, [w:] Zamach stanu w dawnych spo eczno ciach, red. A. So tysik, Warszawa 2004, s N. Criniti, M. Aimilius Q.F.M.N. Lepidus ut ignis in stipula, Memorie dell Istituto Lombardo Accademia di Scienze e Lettere, Classe di Lettere Scienze morali e storiche, t. 30, Milano 1969, s. 446; P.A. Brunt, Italian Manpower..., s

14 20 Tomasz ado sionych przez Lepidusa w czasie star w Italii w 77 roku 57. Prawdopodobnie nie by y to jednak straty du e. Tytus Liwiusz wspomina, e wiosn 76 roku Perperna sprawowa dowództwo w Hiszpanii nad 20 tysi cami Rzymian. Wojsko to identyfikuje si w a nie z owymi przyprowadzonymi przez niego na Pó wysep Iberyjski 53 kohortami 58. Liczba 53 odnosz ca si do przyby ych wraz z Perpern kohort jest wi c wiarygodna, mo liwe natomiast, e nie mia y one pe nego stanu 59. W sumie wi c po stronie Sertoriusza w okresie jego pobytu w Hiszpanii (lata 83 73) walczy o oko o siedmiu legionów z o onych z Rzymian (sze je li liczy okres tylko wojny sertoria skiej, czyli lata 80 73). Ponadto po stronie zbuntowanego namiestnika walczy y liczne kontyngenty wojsk hiszpa skich. Niestety, nie sposób dok adnie okre li ich liczebno ci. Z ró nych wzmianek autorów antycznych mo na jednak wysnu wnioski, e w starciach, które toczone by y w czasie owej wojny, si y sertoria skie dorównywa y, a by mo e nawet przewy sza y liczebno ci armie sulla czyków 60. Z drugiej strony brak jakichkolwiek informacji o obecno ci hiszpa skich oddzia ów w armiach sulla skich, co pozwala s dzi, e wodzowie wys ani przez sulla ski senat zdani byli tylko na si y przyprowadzone z Italii App., B.C. I, 107, 504; Iul. Exuper. 6, Liv., fr. XCI. Confer: A. Schulten, Sertorius..., s E. Gabba (Le origini..., s ) nie wierzy, by taka si a przedosta a si na Sardyni, bo prawdopodobnie wówczas zbuntowanemu konsulowi atwo uda oby si zaj wysp. Vide: tak e G. Stahl, De bello Sertoriano, Erlangae 1907, s. 52. W ród ach zachowa y si jednak wzmianki wiadcz ce o tym, e namiestnik Sardynii, Gajusz Waleriusz Triarius, by doskonale przygotowany do obrony wyspy. Przewaga liczebna Lepidusa niewiele pomog aby mu w forsowaniu umocnie. Je li za jego g ównym celem by o dotarcie do Hiszpanii, nie mia na to czasu. Vide: Ascon. 19; Exuper. 6, W bitwie z L. Manliuszem, w której namiestnik dysponowa armi z o on z trzech legionów i pó tora tysi ca jazdy, Hirtulejusz przewa a (Oros. V, 23, 4: iniquam cum Hirtuleio pugnam conseruit ). Co prawda, cz armii sertoria skiego wodza stanowili Rzymianie, ale na tym etapie wojny nie mog o by ich wi cej ni trzy tysi ce. A zatem ju na pocz tku wojny w armii Hirtulejusza walczy o przesz o 10 tysi cy hiszpa skich sprzymierze ców. Co najmniej drugie tyle mia w tym czasie ze sob Sertoriusz w Hiszpanii Dalszej. W toku wojny liczba hiszpa skich sprzymierze ców w armii Sertoriusza stale ros a. Pompejusz w li cie do senatu skar y si, e ust puje liczebnie Sertoriuszowi. Sall., Hist. II, 98, 5: Recepi Galliam, Pyrenaeum, Lacetaniam, Indigetis et primum impetum Sertori victoris novis militibus et multo paucioribus sustinui hiememque castris inter saevissumos hostis, non per oppida neque ex ambitione mea egi. 61 J.S. Richardson, The Romans..., s. 101.

15 Legiony rzymskie w Hiszpanii Podsumowanie i wnioski Po podliczeniu wszystkich oddzia ów wys anych przez sulla czyków do Hiszpanii w latach okazuje si, e w czasie wojny z Sertoriuszem walczy y tam cznie dwadzie cia dwa legiony. Jest to oczywi cie liczba przybli ona, niemniej wydaje si optymalna. Co ciekawe, Plutarch podaje, e Sertoriusz musia stawi czo o rzymskim wodzom, pod których dowództwem s u y o sto dwadzie cia tysi cy pieszych, sze tysi cy jazdy i dwa tysi ce uczników i procarzy 63. Za wiarygodne uznaje si dane biografa z Cheronei odnosz ce si do liczby procarzy i uczników w armiach sulla skich, zastrze e nie budzi te podana przez niego liczebno konnicy 64. Powszechnie podwa a si natomiast wiarygodno danych dotycz cych piechoty wys anej przez senat do Hiszpanii. Uznaje si, e s one mocno zawy one 65. Wra enie to pot guje fakt, e zosta y podane w odniesieniu do pocz tku wojny sertoria skiej i w zestawieniu z si ami sertoria skimi, które w owym czasie liczy y ludzi 66. Wydaje si jednak e, e obydwie warto ci znajduj ce si w tym fragmencie ywota Sertoriusza s wiarygodne, a nadu yciem ze strony biografa jest tylko ich zestawienie w jednym miejscu 67. Liczba wojsk sertoria skich odzwierciedla bowiem liczebno armii zbuntowanego namiestnika prowincji hiszpa skich, któr ten dysponowa na pocz tku wojny, za wielko podana przy si ach wys anych na Pó wysep Iberyjski przez senat jest prawdopodobnie ogóln liczb legionistów wyekspediowanych do Hiszpanii w okresie oko o dziesi ciu lat trwaj cych tam zmaga zbrojnych. Wiadomo te, e w pó norepublika skich ywotach Plutarch stosuje wymiennie okre lenie legion 62 Na pocz tku 81 roku wyruszy a do Hiszpanii pierwsza armia pod wodz Anniusza, za w 74 roku z Rzymu wys ano wsparcie dla Pompejusza i o ile wiadomo by y to ostatnie legiony, które zasili y sulla czyków w wojnie z Sertoriuszem. 63 Plut., Sert. 12, Orozjusz po wiadcza obecno konnicy w wojskach Manliusza (1500) i Pompejusza (1000): Oros. V, 23, 4, 9. Pozosta e 3500 stanowi o zapewne cz si Fufidiusza, Domicjusza i Metellusa, by mo e te jaka cz konnych znajdowa a si w ród posi ków przys anych do Hiszpanii przez senat w 74 roku. Vide: C.F. Konrad, Plutarch s Sertorius..., s P.O. Spann (Quintus Sertorius..., s. 191, przyp. 57) twierdzi, e dane odnosz ce si do liczebno ci armii sulla skich podane przez Plutarcha s sensational and incredible. 66 Na wojsko to sk ada o si Rzymian, 700 libijczyków i Luzytanów. Vide: Plut., Sert. 12, 2. Bli ej: F. Garcia Morá, Un episodio..., s. 56 nn.; C.F. Konrad, Plutarch s Sertorius..., s. 125 n. 67 Wskazuj c na tak du e dysproporcje mi dzy walcz cymi stronami, Plutarch by mo e zwraca uwag, jak niewielkie szanse mia Sertoriusz w walce z sulla czykami, i w ten sposób usprawiedliwia jego ostateczn kl sk.

16 22 Tomasz ado i 6 tysi cy ludzi 68. Wobec tego owych 120 tysi cy pieszych nale y odczytywa najpewniej jako dwadzie cia legionów. Liczba ta nie do ko ca pokrywa si, co prawda, z poczynionymi wy ej obliczeniami wskazuj cymi, e w czasie wojny z Sertoriuszem senat wys a do Hiszpanii dwadzie cia dwa legiony. Ustalenia te odnosz si jednak do ca o ci wojsk skierowanych na Pó wysep Iberyjski przez sulla czyków przeciwko Sertoriuszowi w latach Plutarch za prawdopodobnie za pocz tek wojny sertoria skiej uwa a dopiero powrót Sertoriusza, po krótkim pobycie w Afryce, na Pó wysep Iberyjski w roku 80. Nie uwzgl dni wi c czterech legionów powierzonych przez Lucjusza Korneliusza Sull nowemu namiestnikowi prowincji hiszpa skich, Gajuszowi Anniuszowi. Argumentowano jednak, e dwa z owych legionów wesz y w sk ad armii nast pców Anniusza: jeden zasili oddzia y Lucjusza Fufidiusza, drugi za Marka Domicjusza Kalwinusa 69. Je li wi c w takim kontek cie spojrze na informacj podan przez biografa z Cheronei, okazuje si, e wed ug niego w ca ym okresie wojny sertoria skiej sulla czycy wyekspediowali do Hiszpanii dwadzie cia legionów. Liczba ta dok adnie odzwierciedla szacunki si poszczególnych namiestników prowincji hiszpa skich stacjonuj cych tam w czasie wojny sertoria skiej. Ogólnie w okresie od 83 do 71 roku w Hiszpanii zaanga owanych by o zatem a dwadzie cia dziewi rzymskich legionów (w tym siedem po stronie Sertoriusza), za w okresie wojny Rzymu z Sertoriuszem toczonej w latach dwadzie cia sze (w tym sze po stronie Sertoriusza). Trzeba jednak wyra nie podkre li, e obliczenia powy sze dotycz legionów rzymskich wys anych do Hiszpanii w ci gu ca ego okresu trwania wojny. W jej poszczególnych momentach liczebno armii po obydwu stronach by a znacznie mniejsza. W czasie najwi kszego nasilenia dzia a zbrojnych w latach w oddzia ach sulla skich wodzów walczy o nieco ponad pi dziesi t tysi cy legionistów, w tym samym za czasie Sertoriusz móg im przeciwstawi armi z o on z oko o dwudziestu pi ciu tysi cy Rzymian i kilkudziesi ciu tysi cy hiszpa skich sprzymierze ców 70. Tak wielkie zaanga owanie liczebne wojsk rzymskich w Hiszpanii w czasie wojny z Sertoriuszem w bardzo powa nym stopniu wp yn o na funkcjonowanie Republiki w latach siedemdziesi tych. Szczególnie istotny problem wojna stanowi a dla finansów pa stwowych, bowiem utrzymanie tak du ej ilo ci o nierzy by o ci arem, który dotyka ca e spo ecze stwo. Wielko tych kosztów mo e by okre lona jedynie drog szacunków, przy których margines b du jest 68 Confer: Plut., Lucull. 7, 1; 24, 1; Cic., 36, 1; Cat. Min. 45, 4. Vide: C.F. Konrad, Plutarch s Sertorius..., s Ut supra. 70 M. Cary, H.H. Scullard, Dzieje..., s. 470.

17 Legiony rzymskie w Hiszpanii nie do ustalenia. Poniewa w pierwszych latach zmaga na Pó wyspie Iberyjskim senat by zmuszony posy a tam coraz to nowe legiony, musia o to w rezultacie prowadzi do sta ego zwi kszania wydatków na wojn. Skarb pa stwa zobowi zany by wyp aca walcz cym w Hiszpanii o nierzom o d. Ju tylko z tego tytu u obci enia finansowe Republiki by y ogromne. W blisko dziesi cioletnich zmaganiach wojennych na Pó wyspie Iberyjskim bra o bowiem udzia cznie zapewne oko o stu tysi cy legionistów wys anych do Hiszpanii przez senat, a w latach w adze w Rzymie tylko na Pó wyspie Iberyjskim musia y utrzymywa kilkana cie legionów w ci gu roku 71. Wiadomo, e roczne uposa- enie jednego legionisty w latach siedemdziesi tych I wieku wynosi o 112 ½ denara 72. Je li wi c za o ymy, e na Pó wysep Iberyjski ze skarbu pa stwa w ka dym roku wyp ywa y kwoty maj ce zaspokoi potrzeby oko o 50 tysi cy legionistów, to wyp aca im w sumie musiano przesz o pi i pó miliona denarów rocznie. Ogólny koszt wojny wyniós za przesz o 50 milionów denarów. Dodatkowymi wydatkami ponoszonymi przez skarb by o zapewne finansowanie z niego nadzwyczajnych nagród i donatyw przyznawanych legionistom za szczególne zas ugi 73. Jak wielkie sumy poch ania y one w czasach wojny z Sertoriuszem, nie sposób niestety ustali, w ród ach bowiem nie zachowa y si informacje na ten temat. Ostateczny koszt wojny wydatki te jednak w znaczny sposób podnosi y. Oblicza si cho s to kalkulacje bardzo ostro ne e wojna z Sertoriuszem w latach siedemdziesi tych obni y a mniej wi cej o 20% ówczesny ca o ciowy dochód pa stwa rzymskiego 74. Utrzymanie na Pó wyspie Iberyjskim licznej armii i ogromne obci enia finansowe wynikaj ce z prowadzenia wojny z Sertoriuszem musia y negatywnie odbi si na gospodarce Republiki. Jednym z przejawów z ej sytuacji ekonomicznej w pa stwie by g ód, który zapanowa w stolicy w 75 roku. Efektem tego by y zamieszki w ród ludu. Sfrustrowany t um na Via Sacra zaatakowa nawet podró uj cego w towarzystwie konsulów kandydata do pretury Kwintusa Cecyliusza Metellusa Kretikusa (pó niejszego konsula z 69 roku), który tylko szcz ciu zawdzi cza znalezienie schronienia w domu Oktawiusza 75. Napi ta sytuacja w stolicy zmusi a konsula Gajusza Aureliusza Kott do wyst pienia przed ludem. W zachowanej w Historiach Salustiusza mowie konsula wspomina 71 W latach jedena cie, a w latach trzyna cie. 72 G.R. Watson, The Pay of the Roman Army, Historia 7, 1958, s A. D browa, Rozwój..., s T. Wa ek-czernecki, Historia gospodarcza wiata staro ytnego, t. II, Warszawa 1948, s Sall., Hist. II, 23 26; 45; Wi cej na ten temat: J. Linderski, Rzymskie zgromadzenie wyborcze od Sulli do Cezara, Wroc aw Warszawa Kraków 1966, s. 107; A.M. Ward, M. Crassus and the Late Roman Republic, Columbia London 1977, s. 17; CAH, vol. IX, s. 211 (R. Seager).

18 24 Tomasz ado on m.in.: Consules nos fecistis, Quirites, domi bellique impeditissuma re publica. Namque imperatores Hispaniae stipendium, milites, arma, frumentum poscunt 76, po czym dalej wymienia przyczyny ci kiej sytuacji gospodarczej pa stwa: cum interim uectigalia parua et bellis incerta uix partem sumptuum sustinent 77. A zatem to wysokie wydatki zwi zane przede wszystkim z utrzymywaniem licznych armii w prowincjach, w tym zw aszcza hiszpa skich, zdaniem konsula doprowadzi y do kryzysu ekonomicznego, w wyniku którego dosz o w Rzymie do zamieszek. Wiemy, e w adze w Rzymie stara y si pokrywa koszty wojny w Hiszpanii. Pompejusz w s awnym, cytowanym ju wcze niej, li cie z ko ca 75 roku zwraca si do senatorów: Fessus scribundo mittundoque legatos omnis opes et spes privatas meas consumpsi, cum interim a vobis per triennium vix annuus sumptus datus est 78. Sfrustrowany wódz skar y si zatem, e senat nie pokrywa w wystarczaj cym stopniu kosztów prowadzonej przez niego w Hiszpanii wojny. Ze s ów Pompejusza wynika jednak, e senat z cz ci finansowych zobowi za si wywi za. Jednocze nie wódz przyznaje, e dzia ania zbrojne na pó wyspie poch aniaj ogromne fundusze 79. Sk din d wiadomo, e pieni dze na prowadzenie wojny otrzymywa tak e Metellus, którego armia liczebno ci niewiele ust powa a wojskom Pompejusza 80. Postawienie wi c wniosku, e utrzymywanie tak licznych armii na Pó wyspie Iberyjskim wp yn o na gwa towne pogorszenie si sytuacji gospodarczej w Rzymie, wydaje si ze wszech miar zasadne. Trzeba tak e zaznaczy, e w latach siedemdziesi tych ze wzgl du na liczne wojny zewn trzne i konflikty domowe, które mia y miejsce w Republice w adze w Rzymie zmuszone by y utrzymywa w ca ym pa stwie szczególnie du o legionów. Pod koniec dekady ich liczba si gn a a czterdziestu. To najwi ksza liczba legionów, która by a w Republice pod broni w I po owie I wieku 81. Co istotne, znacz cy procent o nierzy rzymskich walczy w wojnie z Sertoriuszem w Hiszpanii. Zwi zane z tym trudno ci finansowe pot gowa fakt, e ci ar utrzymywania walcz cych tam legionów niemal ca kowicie spoczywa na w adzach w stolicy. Wp ywa y na to ró ne czynniki. Przede wszystkim wodzowie rzymscy pozbawieni byli mo liwo ci aprowizacji w prowincjach hiszpa - 76 Sall., Hist. II, 47, Sall., Hist. II, 47, 6. Confer: A. Appel, Animus liber. Kwestia obiektywizmu w pisarstwie historycznym Sallustiusza, Toru 2004, s. 145 n. 78 Sall., Hist. II, 98, Sall., Hist. II, 98, Sall., Hist. II, P.A. Brunt, Italian Manpower..., s. 449.

19 Legiony rzymskie w Hiszpanii skich ze wzgl du na nieprzychyln wobec nich postaw plemion iberyjskich 82. Jeszcze w 76 roku potrzeby zaopatrzeniowe armii walcz cych na Pó wyspie Iberyjskim w niewielkim stopniu pokrywa y dochody z Galii Zaalpejskiej, jednak i t prowincj spotka kryzys i ju w nast pnym roku nie mo na by o liczy na jej pomoc 83. Wyczerpywa y si tak e osobiste mo liwo ci wodzów, którzy aby pokry cz wydatków prowadzonej wojny, zaci gali kredyty 84. Liczebno wojsk bior cych udzia w wojnie w Hiszpanii i zwi zane z tym koszty ich utrzymania w powa nym stopniu wp ywa y zatem na ogólny ekonomiczny kryzys Republiki, do którego dosz o w po owie lat siedemdziesi tych. Taki stan rzeczy z kolei os abia polityczn pozycj optymatów w pa stwie rzymskim. W efekcie w znacznej mierze spowodowa ich ust pstwa wzgl dem popularów, co umo liwi o m.in. zapocz tkowanie reform wewn trznych w Republice, stanowi cych pierwszy wy om w systemie politycznym stworzonym przez Sull 85. Skala obywateli rzymskich zaanga owanych w walki w Hiszpanii jawi si jeszcze bardziej znacz co, gdy spojrzymy na demografi pa stwa rzymskiego w latach siedemdziesi tych I wieku. W czasie cenzury sprawowanej przez Gnejusza Korneliusza Lentulusa Klodianusa i Lucjusza Gelliusza Publikol w latach 70/69, czyli ju po powrocie wojsk Gnejusza Pompejusza i Metellusa Piusa z Pó wyspu Iberyjskiego do Italii, przeprowadzono w Republice spis ludno ci, który wykaza, e Itali zamieszkiwa o wówczas oko o 900 tys. obywateli (doros ych m czyzn) 86. W tym czasie, wed ug szacunków P.A. Brunta, w prowincjach pozostawa o w sumie jeszcze mniej wi cej 70 tysi cy legionistów, których w cenzusie nie uwzgl dniono 87. Przypomnie wypada, e zgodnie z ostro nymi obliczeniami w Hiszpanii w ci gu ca ej wojny walczy o oko o 130 tysi cy oby- 82 Sall., Hist. I, 112: illo profectus vicos castellaque incendere et fuga cultorum deserta igni vastare, neque late aut securus nimis, metu gentis ad furta belli peridonei. Confer: L.A. Curchin, Roman Spain. Conquest and Assimilation, London New York 1991, s Sall., Hist. II, 9: Gallia superiore anno Metelli exercitum stipendio frumentoque aluit et nunc malis fructibus ipsa vix agitat. 84 Po wiadcza to Pompejusz, który w li cie do senatu pisze: ego non rem familiarem modo, verum etiam fidem consumpsi. Sall., Hist. II, 98, 9. Confer: Sall., Hist. II, 98, 2:...omnis opes et spes privatas meas consumpsi M.in. z kryzysem ekonomicznym pa stwa wi za w moim przekonaniu trzeba wzrost aktywno- ci popularów w 75 roku, którego konsekwencj by y reformy przeprowadzone przez konsula Gajusza Aureliusza Kott (lex Aurelia de tribunicia potestate). Vide: N. Rogosz, Polityczna rola trybunatu ludowego w Rzymie w latach restauracji sulla skiej, Katowice 1992, s. 35 nn. 86 Liv., per. XCVIII: Cn. Lentulus et L. Gellius censores asperam censuram egerunt quattuor et sexaginta senatu motis. A quibus lustro condito censa sunt civium capita DCCCC. Liczba ta wed ug badaczy jest wiarygodna. Vide: T.R.S. Broughton, The Magistrates..., vol. II, s. 127; P.A. Brunt, Italian Manpower..., s. 94; W. Suder, Census populi. Demografia staro ytnego Rzymu, Wroc aw 2003, s P.A. Brunt, Italian Manpower..., s. 94.

20 26 Tomasz ado wateli rzymskich (100 tysi cy po stronie sulla czyków, 30 tysi cy po stronie Sertoriusza). Liczby te oczywi cie traktowa nale y bardzo ostro nie. Warto jednak zauwa y, e w zwi zku z powy szym w latach siedemdziesi tych I wieku prawdopodobnie przesz o 20% doros ych Rzymian stale lub przez d ugi okres przebywa o poza Itali. Przyczyni o si to z pewno ci w du ym stopniu do spot gowania kryzysu demograficznego, do którego wówczas w pa stwie dosz o 88. Fakt wys ania przez senat na liczne w latach siedemdziesi tych wojny blisko dwustu tysi cy legionistów wp yn równie na to, e pod koniec dekady brakowa o w Italii do wiadczonych rekrutów. Uwidoczni o si to szczególnie mocno w okresie powstania Spartakusa. Sytuacja w Italii by a wówczas tym bardziej krytyczna, e w 74 roku, oprócz dodatkowych legionistów wys anych Pompejuszowi do Hiszpanii, Itali opu ci y równie oddzia y wys ane na wojn z Mitrydatesem VI Eupatorem. Powo ani w Italii pod bro o nierze rzymscy skierowani do t umienia wybuch ego w 73 roku buntu niewolników byli niewyszkoleni, ma o zdyscyplinowani, a to by o jedn z przyczyn ponoszonych w pocz tkowym okresie kl sk 89. Liczebno wysy anych na wojny (w tym przede wszystkim na Pó wysep Iberyjski) oddzia ów os abia a zatem równie mo liwo ci obronne Republiki. Silna armia, któr w momencie powrotu z Hiszpanii dysponowa Pompejusz, z pewno ci wp yn a tak e na wzrost jego pozycji w pa stwie. Opuszczaj c Pó wysep Iberyjski, wódz dysponowa prawdopodobnie o mioma legionami, które cho nie w pe nym sk adzie, to jednak by y wojskiem do wiadczonym, zaprawionym w kilkuletnich zmaganiach i ca kowicie mu oddanym. Po przybyciu do Italii w 71 roku Pompejusz odmówi rozpuszczenia owych legionów, t umacz c swoje zachowanie oczekiwaniem na powrót wojsk Metellusa, by razem mogli odby triumf za zwyci stwo nad Sertoriuszem, i obiecywa, e natychmiast po tym rozwi e armi 90. Post powanie m odego wodza spowodowane by- o oczywi cie tym, e chcia u y wojska jako argumentu, który mia zmusi senat do przyznania mu drugiego triumfu oraz umo liwienie stara o konsulat, cho do tej pory nie sprawowa adnego urz du w pa stwie 91. Podobne cele mia Krassus, który po rozgromieniu powsta ców Spartakusa równie nie rozwi za 88 A. Suder, Census populi..., s Vide: App., B.C. I, 116, 541. Confer: R. Kamienik, Studia nad powstaniem Spartakusa, Lublin 1984, s. 66. Sytuacja w armii rzymskiej wys anej do walki z niewolnikami zmieni a si dopiero po zastosowaniu przez Marka Licyniusza Krassusa nadzwyczajnych rodków zwi kszaj cych dyscyplin w ród legionistów. 90 Plut., Pomp. 21, 7; App., B.C. I, 121, 561. Szerzej: B.A. Marshall, Crassus. A Political Biography, Amsterdam 1976, s Cic., de imp. Cn. Pomp. 62; Liv., per. XCVII. Confer: App., B.C. I, 121, 560; Plut., Pomp. 22,1.

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Załącznik Nr 2 do uchwały Nr V/33/11 Rady Gminy Wilczyn z dnia 21 lutego 2011 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

Postrzeganie reklamy zewnętrznej - badania

Postrzeganie reklamy zewnętrznej - badania Według opublikowanych na początku tej dekady badań Demoskopu, zdecydowana większość respondentów (74%) przyznaje, że w miejscowości, w której mieszkają znajdują się nośniki reklamy zewnętrznej (specjalne,

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2014 Wprowadzenie Prezentowane dane dotyczą szacunkowej

Bardziej szczegółowo

Główne wyniki badania

Główne wyniki badania 1 Nota metodologiczna Badanie Opinia publiczna na temat ubezpieczeń przeprowadzono w Centrum badania Opinii Społecznej na zlecenie Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w dniach od 13 do 17 maja 2004

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU. ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU. ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne Załącznik do uchwały Walnego Zebrania Członków z dnia 28 grudnia 2015 roku STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne 1 1. Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

W LI RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, J 1j listopada 2014 roku Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak

W LI RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, J 1j listopada 2014 roku Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak zgodnie pozostawać placówka W LI RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, J 1j listopada 2014 roku Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak ZEW/500/33/20 14/JK Pani Joanna Kluzik-Rostkowska Minister Edukacji Narodowej

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁ A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. z dnia 18 października 2012 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych

UCHWAŁ A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. z dnia 18 października 2012 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych UCHWAŁ A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 18 października 2012 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych Senat, po rozpatrzeniu uchwalonej przez Sejm na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Art.1. 1. Zarząd Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju, zwanego dalej Stowarzyszeniem, składa się z Prezesa, dwóch Wiceprezesów, Skarbnika, Sekretarza

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 81/2015 POLACY WOBEC PROBLEMU UCHODŹSTWA

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 81/2015 POLACY WOBEC PROBLEMU UCHODŹSTWA Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 81/2015 POLACY WOBEC PROBLEMU UCHODŹSTWA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku Fundacja Centrum Badania

Bardziej szczegółowo

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów Posłowie sejmowej Komisji do Spraw Kontroli Państwowej wysłuchali NIK-owców, którzy kontrolowali proces aktualizacji opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości skarbu państwa. Podstawą

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

Reforma emerytalna. Co zrobimy? SŁOWNICZEK

Reforma emerytalna. Co zrobimy? SŁOWNICZEK SŁOWNICZEK Konto w (I filar) Każdy ubezpieczony w posiada swoje indywidualne konto, na którym znajdują się wszystkie informacje dotyczące ubezpieczonego (m. in. okres ubezpieczenia, suma wpłaconych składek).

Bardziej szczegółowo

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1.

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. P r o j e k t z dnia U S T A W A o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. W ustawie z dnia 18 września 2001 r. o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół (Dz.U. Nr 122, poz.

Bardziej szczegółowo

2.Prawo zachowania masy

2.Prawo zachowania masy 2.Prawo zachowania masy Zdefiniujmy najpierw pewne podstawowe pojęcia: Układ - obszar przestrzeni o określonych granicach Ośrodek ciągły - obszar przestrzeni którego rozmiary charakterystyczne są wystarczająco

Bardziej szczegółowo

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych by Antoni Jeżowski, 2013 W celu kalkulacji kosztów realizacji zadania (poszczególnych działań i czynności) konieczne jest przeprowadzenie

Bardziej szczegółowo

1) w 1 pkt 4 otrzymuje brzmienie:

1) w 1 pkt 4 otrzymuje brzmienie: Źródło: http://bip.mswia.gov.pl/bip/projekty-aktow-prawnyc/2005/481,projekt-rozporzadzenia-ministra-spraw-wewnetrznych-i -Administracji-z-dnia-2005-r.html Wygenerowano: Czwartek, 28 stycznia 2016, 20:27

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie na Rzecz Dzieci z Zaburzeniami Genetycznymi Urlop bezpłatny a prawo do zasiłków związanych z chorobą i macierzyństwem

Stowarzyszenie na Rzecz Dzieci z Zaburzeniami Genetycznymi Urlop bezpłatny a prawo do zasiłków związanych z chorobą i macierzyństwem Źródło: http://podatki.pl Co o urlopie bezpłatnym stanowi Kodeks pracy Zgodnie z Kodeksem pracy pracodawca może udzielić pracownikowi, na jego pisemny wniosek, urlopu bezpłatnego (art. 174 kp). Pracodawca,

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne Załącznik Nr 1 do Zarządzenie Nr4/2011 Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Tolkmicku z dnia 20 maja 2011r. REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Projektowana nowelizacja Kodeksu pracy ma dwa cele. Po pierwsze, zmianę w przepisach Kodeksu pracy, zmierzającą do zapewnienia pracownikom ojcom adopcyjnym dziecka możliwości skorzystania

Bardziej szczegółowo

Ustawienie wózka w pojeździe komunikacji miejskiej - badania. Prawidłowe ustawienie

Ustawienie wózka w pojeździe komunikacji miejskiej - badania. Prawidłowe ustawienie Ustawienie wózka w pojeździe komunikacji miejskiej - badania Przodem do kierunku jazdy? Bokiem? Tyłem? Jak ustawić wózek, aby w razie awaryjnego hamowania dziecko było jak najbardziej bezpieczne? Na te

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

Regulamin studenckich praktyk zawodowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu

Regulamin studenckich praktyk zawodowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu Regulamin studenckich praktyk zawodowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu 1 1. Uczelnia organizuje studenckie praktyki zawodowe, zwane dalej "praktykami", przewidziane w planach studiów

Bardziej szczegółowo

13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych.

13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych. 13. Subsydiowanie zatrudnienia jako alternatywy wobec zwolnień grupowych. Przyjęte w ustawie o łagodzeniu skutków kryzysu ekonomicznego dla pracowników i przedsiębiorców rozwiązania uwzględniły fakt, że

Bardziej szczegółowo

Fed musi zwiększać dług

Fed musi zwiększać dług Fed musi zwiększać dług Autor: Chris Martenson Źródło: mises.org Tłumaczenie: Paweł Misztal Fed robi, co tylko może w celu doprowadzenia do wzrostu kredytu (to znaczy długu), abyśmy mogli powrócić do tego,

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZARZĄDU Stowarzyszenia Dolina Karpia

REGULAMIN ZARZĄDU Stowarzyszenia Dolina Karpia REGULAMIN ZARZĄDU Stowarzyszenia Dolina Karpia l. 1. Zarząd Stowarzyszenia jest organem wykonawczo zarządzającym Stowarzyszenia i działa na podstawie statutu, uchwał Walnego Zebrania Członków oraz niniejszego

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim. Rozdział 1 Obywatele polscy

USTAWA z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim. Rozdział 1 Obywatele polscy Kancelaria Sejmu s. 1/1 Dz.U. 1962 Nr 10 poz. 49 USTAWA z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim Rozdział 1 Obywatele polscy Opracowano na podstawie: tj. Dz.U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353, z 2001

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Położone w głębi lądu obszary Kalabrii znacznie się wyludniają. Zjawisko to dotyczy całego regionu. Do lat 50. XX wieku przyrost naturalny

Bardziej szczegółowo

LKA 4101-07-04/2013 P/13/151 WYSTĄPIENIE POKONTROLNE

LKA 4101-07-04/2013 P/13/151 WYSTĄPIENIE POKONTROLNE LKA 4101-07-04/2013 P/13/151 WYSTĄPIENIE POKONTROLNE I. Dane identyfikacyjne kontroli Numer i tytuł kontroli Jednostka przeprowadzająca kontrolę P/13/151 Zapewnienie prawa do jednakowego wynagradzania

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy. 1) (tekst jednolity)

USTAWA. z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy. 1) (tekst jednolity) Dz.U.98.21.94 1998.09.01 zm. Dz.U.98.113.717 art. 5 1999.01.01 zm. Dz.U.98.106.668 art. 31 2000.01.01 zm. Dz.U.99.99.1152 art. 1 2000.04.06 zm. Dz.U.00.19.239 art. 2 2001.01.01 zm. Dz.U.00.43.489 art.

Bardziej szczegółowo

STANOWISKO Nr 22/14/P-VII PREZYDIUM NACZELNEJ RADY LEKARSKIEJ z dnia 6 czerwca 2014 r.

STANOWISKO Nr 22/14/P-VII PREZYDIUM NACZELNEJ RADY LEKARSKIEJ z dnia 6 czerwca 2014 r. STANOWISKO Nr 22/14/P-VII PREZYDIUM NACZELNEJ RADY LEKARSKIEJ z dnia 6 czerwca 2014 r. w sprawie projektu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie limitu przyjęć na kierunki lekarski i lekarsko-dentystyczny

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Warszawa, 16 maja 2016 r. Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania EUROGALICJA Regulamin Rady

Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania EUROGALICJA Regulamin Rady Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania EUROGALICJA Regulamin Rady Rozdział I Postanowienia ogólne 1 1. Rada Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Eurogalicja, zwana dalej Radą, działa na podstawie: Ustawy

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu.

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu. Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu Regulamin Zarządu Stowarzyszenia Przyjazna Dolina Raby Art.1. 1. Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

Zabezpieczenie społeczne pracownika

Zabezpieczenie społeczne pracownika Zabezpieczenie społeczne pracownika Swoboda przemieszczania się osób w obrębie Unii Europejskiej oraz możliwość podejmowania pracy w różnych państwach Wspólnoty wpłynęły na potrzebę skoordynowania systemów

Bardziej szczegółowo

Walne Zgromadzenie Spółki, w oparciu o regulacje art. 431 1 w zw. z 2 pkt 1 KSH postanawia:

Walne Zgromadzenie Spółki, w oparciu o regulacje art. 431 1 w zw. z 2 pkt 1 KSH postanawia: Załącznik nr Raportu bieżącego nr 78/2014 z 10.10.2014 r. UCHWAŁA NR /X/2014 Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia WIKANA Spółka Akcyjna z siedzibą w Lublinie (dalej: Spółka ) z dnia 31 października 2014

Bardziej szczegółowo

z dnia Rozdział 1 Przepisy ogólne

z dnia Rozdział 1 Przepisy ogólne U S T AWA Projekt z dnia 26.11.2015 r. z dnia o szczególnych zasadach zwrotu przez jednostki samorządu terytorialnego środków europejskich uzyskanych na realizację ich zadań oraz dokonywania przez nie

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów 1 Organizatorzy Konkursu 1. Organizatorem Konkursu Start up Award (Konkurs) jest Fundacja Instytut Studiów Wschodnich

Bardziej szczegółowo

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach 4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach Baza noclegowa stanowi podstawową bazę turystyczną, warunkującą w zasadzie ruch turystyczny. Dlatego projektując nowy szlak należy ją

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ. Kontrolę przeprowadzono w dniach : 24, 25, 31.05. 2005 roku oraz 10. 06. 2005 roku,

PROTOKÓŁ. Kontrolę przeprowadzono w dniach : 24, 25, 31.05. 2005 roku oraz 10. 06. 2005 roku, PROTOKÓŁ z kontroli w Warsztatach Terapii Zajęciowej Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym Koło w Słupsku przeprowadzonej przez Głównego Specjalistę Wydziału Audytu i Kontroli

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ PRACA ZAROBKOWA EMERYTÓW I RENCISTÓW A PROBLEM BEZROBOCIA BS/80/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MAJ 2002

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ PRACA ZAROBKOWA EMERYTÓW I RENCISTÓW A PROBLEM BEZROBOCIA BS/80/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MAJ 2002 CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Załącznik nr 1 do Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2008-2015 Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Przepisy ogólne 1 1. Walne Zebranie Członków

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

z dnia 31 grudnia 2015 r. w sprawie ustawy o podatku od niektórych instytucji finansowych

z dnia 31 grudnia 2015 r. w sprawie ustawy o podatku od niektórych instytucji finansowych U C H WA Ł A S E N A T U R Z E C Z Y P O S P O L I T E J P O L S K I E J z dnia 31 grudnia 2015 r. w sprawie ustawy o podatku od niektórych instytucji finansowych Senat, po rozpatrzeniu uchwalonej przez

Bardziej szczegółowo

Satysfakcja pracowników 2006

Satysfakcja pracowników 2006 Satysfakcja pracowników 2006 Raport z badania ilościowego Listopad 2006r. www.iibr.pl 1 Spis treści Cel i sposób realizacji badania...... 3 Podsumowanie wyników... 4 Wyniki badania... 7 1. Ogólny poziom

Bardziej szczegółowo

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce JANUSZ WOJCIECHOWSKI POSEŁ DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO WICEPRZEWODNICZĄCY KOMISJI ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Tekst wystąpienia na Konferencji: "TRADYCYJNE NASIONA - NASZE DZIEDZICTWO I SKARB NARODOWY. Tradycyjne

Bardziej szczegółowo

WYJAŚNIENIA. Wyjaśniam

WYJAŚNIENIA. Wyjaśniam WYJAŚNIENIA Na podstawie art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (t. j. Dz. U. z 2013 r., poz. 907 z późn. zm.) w związku z zapytaniami Wykonawcy z dnia 19.10.2015 r.

Bardziej szczegółowo

KODEKS ETYKI PRACOWNIKÓW POWIATOWEGO CENTRUM POMOCY RODZINIE W LUBLINIE

KODEKS ETYKI PRACOWNIKÓW POWIATOWEGO CENTRUM POMOCY RODZINIE W LUBLINIE Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr z dnia Dyrektora PCPR w Lublinie KODEKS ETYKI PRACOWNIKÓW POWIATOWEGO CENTRUM POMOCY RODZINIE W LUBLINIE ROZDZIAŁ I Zasady ogólne 1 1. Kodeks wyznacza zasady postępowania

Bardziej szczegółowo

Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla oceny użyteczności produktów i usług

Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla oceny użyteczności produktów i usług Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Informatyki i Gospodarki Elektronicznej Katedra Informatyki Ekonomicznej Streszczenie rozprawy doktorskiej Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla

Bardziej szczegółowo

Opinie Polaków na temat zniesienie granic wewnętrznych w UE w rok po wejściu Polski do strefy Schengen

Opinie Polaków na temat zniesienie granic wewnętrznych w UE w rok po wejściu Polski do strefy Schengen Opinie Polaków na temat zniesienie granic wewnętrznych w UE w rok po wejściu Polski do strefy Schengen TNS OBOP dla Reprezentacji Komisji Europejskiej w Polsce grudzień 2008 Ośrodek Badania Opinii Publicznej

Bardziej szczegółowo

Motywuj świadomie. Przez kompetencje.

Motywuj świadomie. Przez kompetencje. styczeń 2015 Motywuj świadomie. Przez kompetencje. Jak wykorzystać gamifikację i analitykę HR do lepszego zarządzania zasobami ludzkimi w organizacji? 2 Jak skutecznie motywować? Pracownik, który nie ma

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY

POWIATOWY URZĄD PRACY POWIATOWY URZĄD PRACY ul. Piłsudskiego 33, 33-200 Dąbrowa Tarnowska tel. (0-14 ) 642-31-78 Fax. (0-14) 642-24-78, e-mail: krda@praca.gov.pl Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 5/2015 Powiatowej Rady Rynku Pracy

Bardziej szczegółowo

Zielona Góra, 27 lutego 2014 r. VII G 211/01/14. wszyscy Wykonawcy. WYJAŚNIENIA TREŚCI SPECYFIKACJI ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA, nr 3

Zielona Góra, 27 lutego 2014 r. VII G 211/01/14. wszyscy Wykonawcy. WYJAŚNIENIA TREŚCI SPECYFIKACJI ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA, nr 3 Zielona Góra, 27 lutego 2014 r. P R O K U R A T U R A O K RĘGOWA W Z I E L O N E J G Ó R Z E ul. Partyzantów 42 65-950 ZIELONA GÓRA tel.: 68 329 17 00, fax: 68 329 17 48 REGON 000000448 NIP 929-14-56-582

Bardziej szczegółowo

Ustawa o obywatelstwie polskim z dnia 15 lutego 1962 r. (Dz.U. Nr 10, poz. 49) tekst jednolity z dnia 3 kwietnia 2000 r. (Dz.U. Nr 28, poz.

Ustawa o obywatelstwie polskim z dnia 15 lutego 1962 r. (Dz.U. Nr 10, poz. 49) tekst jednolity z dnia 3 kwietnia 2000 r. (Dz.U. Nr 28, poz. Data generacji: 2009-5-11 20:13 ID aktu: 25900 brzmienie od 2007-07-20 Ustawa o obywatelstwie polskim z dnia 15 lutego 1962 r. (Dz.U. Nr 10, poz. 49) tekst jednolity z dnia 3 kwietnia 2000 r. (Dz.U. Nr

Bardziej szczegółowo

Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach Polska i świat wyniki

Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach Polska i świat wyniki Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach i świat wyniki Badanie Manpower Kobiety na kierowniczych stanowiskach zostało przeprowadzone w lipcu 2008 r. w celu poznania opinii dotyczących kobiet pełniących

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN OKRESOWYCH OCEN PRACOWNIKÓW URZĘDU GMINY LIMANOWA ORAZ KIEROWNIKÓW JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH GMINY LIMANOWA

REGULAMIN OKRESOWYCH OCEN PRACOWNIKÓW URZĘDU GMINY LIMANOWA ORAZ KIEROWNIKÓW JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH GMINY LIMANOWA Załącznik do Zarządzenia Wójta Gminy Limanowa nr 78/2009 z dnia 10 grudnia 2009 r. REGULAMIN OKRESOWYCH OCEN PRACOWNIKÓW URZĘDU GMINY LIMANOWA ORAZ KIEROWNIKÓW JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH GMINY LIMANOWA

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 20 października 2011 r., III CZP 53/11

Uchwała z dnia 20 października 2011 r., III CZP 53/11 Uchwała z dnia 20 października 2011 r., III CZP 53/11 Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) Sędzia SN Anna Kozłowska (sprawozdawca) Sędzia SN Grzegorz Misiurek Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ

WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ Anna Gutt- Kołodziej ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI Podczas pracy

Bardziej szczegółowo

Czy ofiary wypadków mogą liczyć na pomoc ZUS

Czy ofiary wypadków mogą liczyć na pomoc ZUS Czy ofiary wypadków mogą liczyć na pomoc ZUS Autor: Bożena Wiktorowska Ze względu na to, że podwładny uległ wypadkowi przy pracy, za okres niezdolności do pracy spowodowanej tym wypadkiem nie zachowuje

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE nr 1/2016 REKTORA WYŻSZEJ SZKOŁY EKOLOGII I ZARZĄDZANIA W WARSZAWIE z dnia 15.01.2016 r.

ZARZĄDZENIE nr 1/2016 REKTORA WYŻSZEJ SZKOŁY EKOLOGII I ZARZĄDZANIA W WARSZAWIE z dnia 15.01.2016 r. ZARZĄDZENIE nr 1/2016 REKTORA WYŻSZEJ SZKOŁY EKOLOGII I ZARZĄDZANIA W WARSZAWIE z dnia 15.01.2016 r. w sprawie zmian w zasadach wynagradzania za osiągnięcia naukowe i artystyczne afiliowane w WSEiZ Działając

Bardziej szczegółowo

4. Funkcjonariuszowi nie przysługuje zwrot kosztów przejazdu do miejscowości zamieszkania i z powrotem w dniu wolnym od zajęć.

4. Funkcjonariuszowi nie przysługuje zwrot kosztów przejazdu do miejscowości zamieszkania i z powrotem w dniu wolnym od zajęć. Źródło: http://bip.mswia.gov.pl/bip/projekty-aktow-prawnyc/2005/364,projekt-rozporzadzenia-rady-ministrow-z-dnia-2005-r-w -sprawie-naleznosci-pieniez.html Wygenerowano: Sobota, 2 lipca 2016, 08:11 Projekt

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 USTAWA z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 (wybrane artykuły regulujące przepisy o cenach transferowych) Dział IIa Porozumienia w sprawach ustalenia cen transakcyjnych

Bardziej szczegółowo

LBY 41013-1/08 P/08/097 Sz. P. Justyna Przybyłowska Kierownik Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Wąbrzeźnie

LBY 41013-1/08 P/08/097 Sz. P. Justyna Przybyłowska Kierownik Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Wąbrzeźnie Bydgoszcz, dnia sierpnia 2008 r. NajwyŜsza Izba Kontroli Delegatura w Bydgoszczy ul. Wały Jagiellońskie 12 85-950 BYDGOSZCZ (052) 33-90-610 (052) 33-90-660 LBY 41013-1/08 P/08/097 Sz. P. Justyna Przybyłowska

Bardziej szczegółowo

Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r.

Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r. Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Komisja Nadzwyczajna "Przyjazne Państwo" do spraw związanych z ograniczaniem biurokracji NPP-020-51-2008 Pan Bronisław

Bardziej szczegółowo

oraz nowego średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego ze sprzętem ratowniczogaśniczym

oraz nowego średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego ze sprzętem ratowniczogaśniczym Samorządowy Program dotyczący pomocy finansowej dla gmin/miast na zakup nowych samochodów ratowniczo - gaśniczych ze sprzętem ratowniczogaśniczym zamontowanym na stałe oraz zakup sprzętu ratowniczo-gaśniczego

Bardziej szczegółowo

1. NAUCZANIE JĘZYKÓW NOWOŻYTNYCH (OBOWIĄZKOWYCH) W RAMACH PROGRAMU STUDIÓW STACJONARNYCH (CYKL A I B) I NIESTACJONARNYCH

1. NAUCZANIE JĘZYKÓW NOWOŻYTNYCH (OBOWIĄZKOWYCH) W RAMACH PROGRAMU STUDIÓW STACJONARNYCH (CYKL A I B) I NIESTACJONARNYCH 1 Szczegółowe przepisy wykonawcze na rok akadem. 2010/11 wprowadzające w życie Zarządzenie Rektora PWT we Wrocławiu w sprawie nauczania języków obcych na PWT we Wrocławiu z dnia 29 września 2009 r. 1.

Bardziej szczegółowo

za pośrednictwem 00-898 Warszawa Al. Solidarności 127 (art. 398 2 kpc) ul. Góralska 5 01-112 Warszawa

za pośrednictwem 00-898 Warszawa Al. Solidarności 127 (art. 398 2 kpc) ul. Góralska 5 01-112 Warszawa (WZÓR) Warszawa, dn. 2012 r. SĄD APELACYJNY SĄD PRACY I UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH w Warszawie za pośrednictwem Sądu Okręgowego XIV Wydział Ubezpieczeń Społecznych w Warszawa 00-898 Warszawa Al. Solidarności

Bardziej szczegółowo

wzór Załącznik nr 5 do SIWZ UMOWA Nr /

wzór Załącznik nr 5 do SIWZ UMOWA Nr / wzór Załącznik nr 5 do SIWZ UMOWA Nr / zawarta w dniu. w Szczecinie pomiędzy: Wojewodą Zachodniopomorskim z siedzibą w Szczecinie, Wały Chrobrego 4, zwanym dalej "Zamawiającym" a nr NIP..., nr KRS...,

Bardziej szczegółowo

3 4 5 Zasady udzielania urlopów 6 7 8

3 4 5 Zasady udzielania urlopów 6 7 8 Zarządzenie nr 143 z dnia 27 listopada 2012 Dyrektora Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w sprawie zasad wykorzystania urlopów wypoczynkowych przez nauczycieli akademickich Na podstawie 27 ust

Bardziej szczegółowo

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe Projekt MES Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe 1. Ugięcie wieszaka pod wpływem przyłożonego obciążenia 1.1. Wstęp Analizie poddane zostało ugięcie wieszaka na ubrania

Bardziej szczegółowo

Regulamin konkursu Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja

Regulamin konkursu Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja Regulamin konkursu Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja I. Postanowienia ogólne: 1. Konkurs pod nazwą Konkurs z Lokatą HAPPY II edycja (zwany dalej: Konkursem ), organizowany jest przez spółkę pod firmą: Grupa

Bardziej szczegółowo

GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH

GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH dr Wojciech R. Wiewiórowski Warszawa, dnia 18 czerwca 2014 r. DOLiS-035-1239 /14 Prezes Zarządu Spółdzielnia Mieszkaniowa w związku z uzyskaniem przez Generalnego

Bardziej szczegółowo

OPINIA PRAWNA: MOŻLIWOŚĆ ORGANIZOWANIA DODATKOWYCH ZAJĘĆ W PRZEDSZKOLU PUBLICZNYM PRZEZ FIRMY ZEWNĘTRZNE PO 1 WRZEŚNIA 2013 R.

OPINIA PRAWNA: MOŻLIWOŚĆ ORGANIZOWANIA DODATKOWYCH ZAJĘĆ W PRZEDSZKOLU PUBLICZNYM PRZEZ FIRMY ZEWNĘTRZNE PO 1 WRZEŚNIA 2013 R. Poznań, dnia 25 września 2013 r. OPINIA PRAWNA: MOŻLIWOŚĆ ORGANIZOWANIA DODATKOWYCH ZAJĘĆ W PRZEDSZKOLU PUBLICZNYM PRZEZ FIRMY ZEWNĘTRZNE PO 1 WRZEŚNIA 2013 R. 1. Opis zagadnienia Opinia dotyczy stanu

Bardziej szczegółowo

Opracowała: Karolina Król-Komarnicka, kierownik działu kadr i płac w państwowej instytucji

Opracowała: Karolina Król-Komarnicka, kierownik działu kadr i płac w państwowej instytucji OPUBLIKOWANO: 1 SIERPNIA 2013 ZAKTUALIZOWANO: 12 KWIETNIA 2016 Urlop rodzicielski aktualizacja Opracowała: Karolina Król-Komarnicka, kierownik działu kadr i płac w państwowej instytucji Ustawa z dnia 26

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt I UK 377/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 22 kwietnia 2011 r. SSN Józef Iwulski (przewodniczący) SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca) SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

Bardziej szczegółowo

Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE

Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE OKE Kraków 2012 Zadanie egzaminacyjne zostało opracowane

Bardziej szczegółowo

STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA DYREKTORÓW SZPITALI W KRAKOWIE. Rozdział I

STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA DYREKTORÓW SZPITALI W KRAKOWIE. Rozdział I STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA DYREKTORÓW SZPITALI W KRAKOWIE Rozdział I Postanowienia Ogólne. 1. Stowarzyszenie nosi nazwę Polskie Stowarzyszenie Dyrektorów Szpitali w Krakowie w dalszej części określone

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAW WEWNĘTRZNYCH I ADMINISTRACJI 1) z dnia... 2009 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAW WEWNĘTRZNYCH I ADMINISTRACJI 1) z dnia... 2009 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAW WEWNĘTRZNYCH I ADMINISTRACJI 1) z dnia... 2009 r. w sprawie wysokości pomocy dla cudzoziemców ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy Na podstawie art. 86 ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

Opłaty wstępne w leasingu jako koszty bezpośrednio związane z uzyskanym przychodem

Opłaty wstępne w leasingu jako koszty bezpośrednio związane z uzyskanym przychodem Opłatę wstępną należy ściśle powiązać z przychodami roku, w którym zaczęto użytkować przedmiot leasingu, nie zaś rozdzielać proporcjonalnie w stosunku do czasu obowiązywania umowy zawartej na okres przekraczający

Bardziej szczegółowo

ZESTAWIENIE UWAG. na konferencję uzgodnieniową w dn. 7.06.2011 r. poświęconą rozpatrzeniu projektu. rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów

ZESTAWIENIE UWAG. na konferencję uzgodnieniową w dn. 7.06.2011 r. poświęconą rozpatrzeniu projektu. rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów ZESTAWIENIE UWAG na konferencję uzgodnieniową w dn. 7.06.2011 r. poświęconą rozpatrzeniu rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów w sprawie współdziałania Szefa Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Szefa

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr XIX/170/2012 RADY MIEJSKIEJ w KOZIENICACH z dnia 29 marca 2012 r.

UCHWAŁA Nr XIX/170/2012 RADY MIEJSKIEJ w KOZIENICACH z dnia 29 marca 2012 r. UCHWAŁA Nr XIX/170/2012 RADY MIEJSKIEJ w KOZIENICACH z dnia 29 marca 2012 r. w sprawie zasad udzielania stypendiów o charakterze motywującym ze środków Gminy Kozienice. Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt

Bardziej szczegółowo

Wójta Gminy Lipnik z dnia 30 października 2012r. w sprawie przygotowania i przeprowadzenia gminnej gry obronnej

Wójta Gminy Lipnik z dnia 30 października 2012r. w sprawie przygotowania i przeprowadzenia gminnej gry obronnej Wójt Gminy Lipnik woj. śwrętokrzvskie 27-540 LIpnik ZARZĄDZENIE nr 52/2012 Wójta Gminy Lipnik z dnia 30 października 2012r. w sprawie przygotowania i przeprowadzenia gminnej gry obronnej Na podstawie 5

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 2011 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach Na podstawie art. 95a ustawy

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAW WEWNĘTRZNYCH I ADMINISTRACJI

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAW WEWNĘTRZNYCH I ADMINISTRACJI projekt z dnia 18.11.2010 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAW WEWNĘTRZNYCH I ADMINISTRACJI 1) z dnia...2010 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków przejazdu strażaków Państwowej Straży Pożarnej

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe nr 3

Zapytanie ofertowe nr 3 I. ZAMAWIAJĄCY STUDIUM JĘZYKÓW OBCYCH M. WAWRZONEK I SPÓŁKA s.c. ul. Kopernika 2 90-509 Łódź NIP: 727-104-57-16, REGON: 470944478 Zapytanie ofertowe nr 3 II. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Przedmiotem zamówienia

Bardziej szczegółowo

KLAUZULE ARBITRAŻOWE

KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE arbitrażowe ICC Zalecane jest, aby strony chcące w swych kontraktach zawrzeć odniesienie do arbitrażu ICC, skorzystały ze standardowych klauzul, wskazanych poniżej. Standardowa

Bardziej szczegółowo

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/bankowosc/biuro-informacji-kredytowej-bik-koszty-za r Biznes Pulpit Debata Biuro Informacji Kredytowej jest jedyną w swoim rodzaju instytucją na polskim rynku

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW. Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW. Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą Fundacja Ścięgoszów, zwana dalej Fundacją ustanowiona przez Łukasza Perkowskiego Olgę Sobkowicz zwanych dalej fundatorami, aktem

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, dnia 11 lutego 2011 r. MINISTER FINANSÓW ST4-4820/109/2011 Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu wszystkie Zgodnie z art. 33 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 listopada

Bardziej szczegółowo

Wprowadzam : REGULAMIN REKRUTACJI DZIECI DO PRZEDSZKOLA NR 14

Wprowadzam : REGULAMIN REKRUTACJI DZIECI DO PRZEDSZKOLA NR 14 ZARZĄDZENIE Nr 2/2016 z dnia 16 lutego 2016r DYREKTORA PRZEDSZKOLA Nr 14 W K O N I N I E W sprawie wprowadzenia REGULAMINU REKRUTACJI DZIECI DO PRZEDSZKOLA NR 14 IM KRASNALA HAŁABAŁY W KONINIE Podstawa

Bardziej szczegółowo

DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności

DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności WOJEWODA ŁÓDZKI ZK-III.9611.15.2015 Łódź, dnia 17 czerwca 2015 r. DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności Na podstawie art. 34 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

U S T AWA. z dnia 2015 r. Art. 1.

U S T AWA. z dnia 2015 r. Art. 1. Projekt U S T AWA z dnia 2015 r. o zmianie ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę Art. 1. W ustawie z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. z 2002 r., Nr 200, poz.

Bardziej szczegółowo

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r.

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r. Zadania polityki pomocy społecznej i polityki rynku pracy w zwalczaniu wykluczenia społecznego Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa Warszawa, 18.11.2010 r. Piotr B dowski2010

Bardziej szczegółowo

Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Gdańsku

Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Gdańsku Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Gdańsku Gdańsk, dnia 03 listopada 2010 r. LGD-4101-019-003/2010 P/10/129 Pan Jacek Karnowski Prezydent Miasta Sopotu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust.

Bardziej szczegółowo