Przyczyny sieroctwa społecznego w Polsce

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Przyczyny sieroctwa społecznego w Polsce"

Transkrypt

1 Zbigniew Węgierski Bydgoszcz Przyczyny sieroctwa społecznego w Polsce Sieroctwo społeczne jako problemem społeczny i pedagogiczny ma już dość bogatą literaturę. Sam termin sieroctwo społeczne funkcjonuje w literaturze przedmiotu od lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku. Użycie tego określenia w publicystyce naukowej przypisuje się W. Żelazko oraz zespołowi pracowników Głównego Urzędu Statystycznego, którzy posłużyli się nową odmianą zjawiska, opracowując w 1967 roku informacje statystyczne dotyczące braku opieki rodzicielskiej nad dziećmi (Matyjas, 2006). W praktyce bowiem dla określenia dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej najczęściej spotykamy się z nazwami: sieroctwo naturalne i sieroctwo społeczne. W. Okoń pisze, iż sieroctwo naturalne występuje wówczas, gdy dziecko nie ma rodziców, gdy oboje rodzice nie żyją dziecko jest sierotą, gdy jedno półsierotą (Okoń, 2001; por. także: Wojtyniak, Radlińska, 1946). W wielu opracowaniach odnoszących się do dzieci pozbawionych właściwej opieki rodzicielskiej spotykamy się z takimi określeniami, jak: sieroctwo nienaturalne, pozorne, duchowe, psychologiczne, emocjonalne, przejściowe, trwałe, wtórne, prawne, bezrodzinność. Dzieci nazywane sierotami społecznymi niektórzy proponują określać dziećmi społecznej troski, biorąc za wzór termin używany w pedagogice specjalnej: dzieci specjalnej troski ( Jundziłł, Pawłowska, 1998; Badora, 2006; Filipczuk, 1988; Węgierski, 2006). W tym opracowaniu zajmiemy się sieroctwem społecznym, zwracając szczególną uwagę na źródła jego powstania. Stąd dla jednoznacznego zrozumienia terminu sieroctwa społecznego przyjmujemy jedną z definicji, która wydaje się zawierać wszystkie aspekty analizowanego zjawiska. Definicja ta uwzględnia przesłanki społeczne i metodologiczne i zawiera stwierdzenie, iż terminem sieroctwo społeczne należy określić szczególny psychologiczny i społeczny stan, w jakim znalazło się dziecko, który charakteryzuje się pozbawieniem go opieki rodziców i przejęciem tej opieki przez inne osoby lub instytucje, przy czym kontakt z rodzicami jest niedostateczny lub nie ma go wcale (Badora, 2006, s. 85).

2 324 Zbigniew Węgierski Do podjęcia problemu przyczyn sieroctwa społecznego skłonił nas fakt przemian politycznych, społecznych i ekonomicznych oraz ich skutki zaistniałe we wszystkich dziedzinach naszego życia w ostatnim dwudziestoleciu. Istniejący w Polsce ustrój kapitalistyczny spowodował wielkie rozwarstwienie społeczne, w którym wyraźnie spostrzega się dwubiegunowość obywateli, przy czym bieguny te są od siebie bardzo odległe. Pierwszy z nich koncentruje niewielką grupę ludzi bardzo bogatych, na drugim zaś usytuowani są ci, którzy cierpią biedę, ubóstwo, słowem doznający szeroko rozumianego niedostatku. Stąd wydaje się konieczne aktualne określenie przyczyn sieroctwa społecznego, wskazywanie ich źródeł i zależności między makrouwarunkowaniami a przyczynami tkwiącymi w samej rodzinie. Nowe spojrzenie na analizowany problem wydaje się tym bardziej konieczne, bowiem wiele opracowań pochodzi jeszcze sprzed 1990 roku i na ogół ich autorzy pisząc o przyczynach sieroctwa społecznego, jednym tchem wymieniają przyczyny makrospołeczne i te tkwiące w samej rodzinie, określane mikroprzyczynami i słabo lub wcale nie akcentują zależności istniejących między nimi. Znawczyni problematyki opieki nad dzieckiem J. Maciaszkowa w pracy poświęconej teorii i praktyce pedagogiki opiekuńczej kompleksowo wymienia i analizuje przyczyny tkwiące w rodzinie, natomiast o przyczynach makrospołecznych pisze: Wśród przyczyn mających swe źródła w uwarunkowaniach życia społecznego można wymienić: ograniczony czas wspólnego przebywania rodziny, spowodowany aktywnością zawodową kobiet matek oraz uciążliwości życia codziennego (brak odpowiedniej sieci usług, sytuacja kryzysowa itp.); brak dostatecznej i konstruktywnej współpracy rodziny z instytucjami oświatowo wychowawczymi, głównie ze szkołą; brak odpowiedniej infrastruktury placówek opiekuńczych i wychowawczych, szczególnie przedszkoli, świetlic, klubów osiedlowych, zastępujących rodzinę w pełnieniu jej funkcji (Maciaszkowa, 1991, s. 91). Coraz częściej spotykamy się ze zwracaniem uwagi na fakt, że Przemiany społeczne i ustrojowe przyniosły oprócz oczekiwanych i akceptowanych również negatywne skutki. Znacząco wpłynęły na warunki życia wszystkich grup populacyjnych. Takie zjawiska towarzyszące transformacji, jak bezrobocie, powiększająca się strefa ubóstwa, bezdomność, wzrastająca skala zjawisk patologicznych, a także zmniejszone możliwości spełniania przez państwo funkcji opiekuńczych, zwiększają zagrożenie występowania sieroctwa społecznego dzieci (Badora, Badora, 2002, s. 23). Podobne argumenty przytacza autorka pracy zatytułowanej: Odrzuceni. Analiza procesu umieszczania dzieci w placówkach opieki, gdzie czytamy: Wiele rodzin nie jest w stanie poradzić sobie z problemami, jakie niesie permanentne bezrobocie i zagrożenie dla degradacji funkcji rodziny płynące z długotrwałego bezrobocia (Hrynkiewicz, 2006, s. 72). Bezrobocie (Kwiatkowski, 2006; Szylko-Skoczny, 2004; Hrynkiewicz, 2002; Chudzicka-Czupała, 2004), bezdomność (Stankiewicz, 2002; Zalewska, 2005;

3 Przyczyny sieroctwa społecznego w Polsce 325 Mazur Ospie, 2006) i ubóstwo (Lister, 2007; Skulmowska-Lewnadowska, 2006) stanowią w naszym życiu swoistą triadę, której konsekwencje dotykają tysięcy rodzin i wielokroć więcej dzieci, w tym szczególnie środowisk popegeerowskich, którym poświęcona jest między innymi praca A. Karwackiego pt. Błędne koło. Reprodukcja kultury podklasy społecznej (Karwacki, 2006). Ogromne są rozmiary wymienionych segmentów triady, np. bezrobocia, które w ostatnich latach wynosiło około 3 mln osób, bezdomności (w przytoczonych pracach jej rozmiary podawane są od 30 do 300 tys. osób), a zasięg ubóstwa szacuje się na ponad 50% ogólnej liczby ludności (Panek, 2006). Na około 14 mln gospodarstw domowych 1 mln żyje na bardzo wysokim poziomie, jednocześnie blisko 2 mln dotkniętych jest nędzą. Przyjmuje się, że około 20 30% dochodów jest skupionych w grupie jednego miliona gospodarstw, natomiast ci, którzy znajdują się w dwumilionowej grupie niedostatku, mają nie więcej niż 5% wszystkich osiąganych dochodów (Lubczyński, 2007). Dodajmy do tego, iż rozwarstwienie w skali świata jest jeszcze większe, gdyż na przykład kraje wchodzące w skład grupy G-8 (Stany Zjednoczone, Francja, Rosja, Wielka Brytania, Niemcy, Włochy, Japonia i Kanada) zamieszkuje tylko 14% ludności świata, ale dysponują one 65% bogactwa świata. Stan ten wywołuje niezadowolenie wielu grup społecznych na wszystkich kontynentach oraz narastające protesty w trakcie obrad państw grupy G-8, np. w czerwcu 2007 r. w Rostoku. Zjawisko wielkiego zróżnicowania w dochodach ludności świata, w tym ostro występujące w naszym kraju, powoduje, iż w publicystyce i pracach naukowych pisze się o zjawisku marginalizacji, wykluczenia i ekskluzji oraz mówi się o ludziach: odpadach, zbędnych, nadliczbowych, wywłaszczonych lub też ludziach na przemiał (Bauman, 2005; 2005; Leszczyńska-Rejchert, 2005).Wydaje się, iż w analizie przyczyn sieroctwa społecznego, szczególnie makrospołecznych, zbyt mało miejsca poświęca się tym z nich, które mają zasięg światowy, a nie tylko europejski i polski. Sądzimy, że przy rozpatrywaniu polskich warunków życia codziennego i widocznej pauperyzacji ludności uwzględnić trzeba to, co ma znamiona ogólnoświatowe i wpływa na naszą sytuację ekonomiczną, a w konsekwencji na życie społeczne i warunki socjalne ludności. Z wielu opracowań dowiadujemy się, iż aktualnie w świecie wiele państw wycofuje się z funkcji państwa opiekuńczego. Likwiduje się i demontuje stopniowo instytucje»państwa społecznego«, usuwając zarazem ograniczenia nakładane wcześniej na działalność gospodarczą i wolną grę konkurencji rynkowej z wszelkimi jej konsekwencjami. Opiekuńcze funkcje państwa ogranicza się dziś do wąskiej grupki osób trwale niezdolnych do znalezienia pracy lub niepełnosprawnych, choć nawet w przypadku tej mniejszości mówi się coraz częściej nie tyle o opiece społecznej, ile o kwestiach związanych z prawem i porządkiem: niezdolność do uczestnictwa w grze rynkowej coraz częściej zaczyna być uznawana za niezgodną z prawem. Państwo przestaje się zajmować bezbronnością i niepewnością wynikającą z logiki (lub nielogiczności) wolnego rynku. Uznaje się je dzisiaj za sprawę prywatną (cyt. za: Bauman, 2005, s. 83).

4 326 Zbigniew Węgierski Państwo socjalne zamienia się dzisiaj stopniowo, lecz konsekwentnie w państwo koszarowe, jak je nazywa Henry A. Giroux, zajęte coraz bardziej ochroną interesów globalnych, międzynarodowych konsorcjów, a równocześnie zaostrzając represje i wprowadzając wojskową dyscyplinę na własnym podwórku. Z tego samego źródła dowiadujemy się, że: Nasilone represje zajmują miejsce współczucia. Sięga się po taktykę dyscyplinowania, powstrzymywania i kontroli, nie dostrzegając wśród przyczyn bezdomności, przestępczości nieletnich, plagi narkomanii i autentycznych problemów, takich jak: ciasny rynek mieszkaniowy i masowe bezrobocie w miastach (cyt za: Bauman, 2005, s ). Stany Zjednoczone jako jedne z pierwszych zaczęły demontować swoje państwo opiekuńcze w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku (Fukujama, 2005). Z wywodów Z. Baumana wynika, że rządy nadzorujące likwidację państwa socjalnego starają się jednocześnie stworzyć formułę, która mogłaby uzasadnić autorytet państwa i oczekiwanego żądania lojalności obywateli. Jednocześnie dostrzega się wzmocnienie lęku u ludzi przed zagrożeniem bezpieczeństwa osobistego ze strony nieuchwytnych terrorystów i spiskowców (Bauman, 2005). Zasygnalizowane problemy, powiedzmy to już w tym miejscu, nie pozostają bez wpływu na postawy polskich polityków i na naszą politykę społeczną, która uzależniona jest od tego, co ogólnie określamy globalizacją. Jest to więc uzależnienie gospodarki narodowej od działania wielu rządów, szczególnie Stanów Zjednoczonych, które kontrolują gospodarki narodowe. Z wielu prac wynika, że globalizacja postrzegana jest raz jako szansa, kiedy indziej jako zagrożenie, a dość często jako konieczność (Węgierski, 2005). Jak już sygnalizowaliśmy, ma wielu przeciwników, którzy swoje niezadowolenie i protest wyrażają nie tylko w trakcie konferencji i dysput na różne tematy (np. globalizacja i praca, ubóstwo i nierówność), szukając odpowiedzi między innymi na pytania, które, jak się wydaje, trafnie sformułował A. Domosławski: dlaczego model społeczno-gospodarczy (zwany przez jednych neoliberalizmem, przez innych globalnym kapitalizmem), który miał przynieść stopniowe uśmierzanie podstawowych bolączek człowieka i społeczeństwa, produkuje w wielu częściach naszej planety nowe cierpienia, nową biedę i wykopuje nowe przepaści (Domosławski, 2002, s. 6), dlaczego coraz bardziej pogłębia się podział życia politycznego na scenę (tę zajmują elity) i widownię (miejsce przeznaczone dla społeczeństwa) (Kapuściński, 2002). W rezultacie globalizacji narastają społeczne i ekonomiczne nierówności między narodami i poszczególnymi kontynentami oraz dochodzi do centralizacji władzy ekonomicznej i politycznej w rękach właścicieli ponadnarodowych koncernów (Kośmicki, 2001; Teoplitz, 2001; Giziński, Graczyk, 2000). Sytuacja ta tworzy napięcia społeczne i polityczne oraz powoduje powstawanie nowej, odmiennej od dotychczasowej rzeczywistości ekonomicznej, społecznej, politycznej, kulturalnej i edukacyjnej (Kołodko, 2001; Liberska, 2000; Kozłowski, 1999; Berberys, 2000; Martin, Schuman, 2000). W raporcie Międzynarodowego Forum ds. Globalizacji zatytułowanym: Czy globalizacja pomaga biednym? odpowiedź jest negatywna. Kilka tytułów rozdziałów

5 Przyczyny sieroctwa społecznego w Polsce 327 wyraźnie negatywnie ocenia proces globalizacji. Na przykład artykuł wstępny w części pierwszej nosi tytuł: Tworzenie ubóstwa, trzeci: Służenie bogatym, a nie biednym, kolejny: Jak Bank Światowy szkodzi ubogim. W części drugiej tej pracy tytuł pierwszego artykułu brzmi: Globalizacja biedy i nierówności. W raporcie tym czytamy m.in.: Jest oczywiste, że bieda i nierówności w całym świecie narastają. Raport Narodów Zjednoczonych (UNDP, 1999) pokazał, że nierówności między bogatymi a biednymi wewnątrz krajów i między krajami szybko narastają (Raport Międzynarodowego Forum ds. Globalizacji, 2003). Nawiązując do likwidacji państwa opiekuńczego, J. Koziorożec pisze:,,można szukać rozwiązań dla polityki społecznej, w tym dla pomocy społecznej, w spartańskim modelu funkcjonowania społecznego jednostek albo w modelu ateńskiej demokracji, dla której człowiek był ważny nie tylko o tyle, o ile mógł być sprawnym wojownikiem (uczestnikiem gry rynkowej), ale także o tyle, o ile traktowano go jako wartość/podmiot wymagający troski i wsparcia udzielanego przez wspólnotę, gdy sam nie był w stanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych. Sparta przegrała, Ateny w idei demokracji są tu i ówdzie, a zwłaszcza na poziomie deklaracji, ciągle żywe. Niestety zwycięzcy gry rynkowej nadają ton praktyce. Z ubolewaniem zauważam, iż Polska (jej przywódcy), od rozpoczęcia transformacji coraz bardziej zapatrzona jest w kierunku Sparty i Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, a nie w stronę Aten i na przykład krajów skandynawskich. W tym miejscu warto podkreślić, iż w okresie ograniczania działalności państwa opiekuńczego lub jego likwidacji wiele grup społecznych żyje w niepewności i ciągłej trosce o swoje jutro (zob. Bauman, 2007; 2007). Sygnalizowana bieda wielu rodzin prowadzi często do dysfunkcji, a nierzadko do patologii i stwarza źródła sieroctwa społecznego, którego rozmiary aktualnie wcale nie maleją. Na przykład z informacji liczbowych zawartych w rocznikach statystycznych GUS oraz innych źródeł wynika, że w okresie liczba wychowanków w domach dziecka wahała się od do 16931, dopiero w 2005 roku obniżyła się do W rodzinach zastępczych w omawianych latach nastąpił niewielki spadek liczby wychowanków z w roku 2000 do w roku 2005 (Kelm, 2006; Karczmarek, 2006). Przyrost miejsc w rodzinnych domach dziecka jest daleki od potrzeb w tym zakresie. W tej formie opieki w roku 2005 w 218 rodzinnych domach mieszkało 1800 wychowanków. Wyraźny wzrost liczby tzw. placówek wielofunkcyjnych i mieszkających w nich dzieci i młodzieży odnotowujemy w W tym roku było 105 tych placówek i 5045 mieszkańców, a w roku poprzednim 55 i przebywało w nich 2713 mieszkańców. Oczywiście trudno jest powiedzieć, ile w wymienionych placówkach opiekuńczo-wychowawczych oraz innych tego typu formach opieki jest sierot społecznych. Niełatwo też jest ustalić, ile dzieci rzeczywiście przebywa w swoich rodzinach, w których narażone są na sieroctwo społeczne, bądź ile jest sierotami duchowymi (emocjonalnymi). W tym przypadku wydaje się trafne określenie tej niewiadomej liczby tzw. ciemną liczbą sierot społecznych (Łuczak, Szewetowski, 1997).

6 Jadwiga Izdebska Białystok DZIECKO OSAMOTNIONE W RODZINIE DYSFUNKCYJNEJ PRZEJAWY, PRZYCZYNY, WSPARCIE Pojęcie i przyczyny osamotnienia dziecka Pytania o miejsce i rolę człowieka w rodzinie, w środowisku, o jego relacje z innymi osobami, wzajemną komunikację i porozumiewanie się, siłę więzi, samopoczucie i przeżycia wynikające z bycia w grupie społecznej, o jego osamotnienie stawiane były odkąd pojawiła się refleksja nad jednostką ludzką, sensem i celem życia (Gajda, 1997). Takie zjawiska, jak: samotność, osamotnienie, związane są immanentnie z ludzką egzystencją, towarzyszą człowiekowi w różnych okresach i fazach życia bez względu na wiek, płeć, narodowość, wyznanie, wykształcenie, miejsce zamieszkania czy orientację światopoglądową. Na przestrzeni dziejów ludzkości, od starożytności do czasów współczesnych, pojęcia: samotność osamotnienie były bardzo różnie ujmowane, nadawano im różnorodną treść i znaczenie (Gajda, 1989; Dubas, 2000; Łopatkowa, 1983; Karczmarek, 1995; Pawłowska, Jundziłł, 2000). Zbudowanie definicji uniwersalistycznej i precyzyjne określenie tych terminów jest prawie niemożliwe. J. Arhant pisze, że o samotności można rzec to, co Ezop powiedział o języku. Jest to największe z dobrodziejstw lub najgorsze z nieszczęść. Dusza silnie hartuje się w samotności i znajduje w niej pożywienie, lecz dusze chore grzęzną w niej (Arhant, 1980). Psychoterapeutka D. Wolf zauważa, że aby najtrafniej oddać poczucie samotności, musiałbyś spiąć ze sto pustych kartek, by dopiero na samym dole ostatniej strony napisać małe słówko»ja«(wolf, 1995). Można ją lepiej zilustrować w obrazach niż przy pomocy słów, bo jest to cierpienie nieme. Każdy człowiek w swoisty dla siebie sposób przeżywa samotność, osamotnienie, co wynika z odmiennych dróg i losów życia, różnych doświadczeń, sposobów

7 360 Jagwiga Izdebska postrzegania, oceniania, wartościowania ludzi, świata i samego siebie. Dlatego różne są źródła, wymiary i oblicza samotności i osamotnienia (Szyszkowska, 1988; Tarnogórski, 1988; Włodarczyk, 2003). W języku potocznym, a także w literaturze naukowej, terminy: samotność i osamotnienie są używane często zamiennie, bez wyraźnego rozgraniczenia różnic, zawierają podobną treść i uznaje się je za terminy bliskoznawcze. Większość badaczy przyjmuje w swoich analizach termin samotność, a osamotnienie jako rodzaj samotności, inni zaś preferują pojęcie osamotnienia. W zależności od przyjętej orientacji i ujęcia teoretycznego akcentuje się różne aspekty samotności, na przykład w rozważaniach antropologiczno-filozoficznych wskazuje się na samotność jako na ontologiczny fenomen, uniwersalną cechę ludzkiej egzystencji; w psychologicznych zaś jako na stan deficytu i deprywacji psychicznej, pewien dyskomfort psychiczny związany ze stanem niezaspokojenia ważnych dla jednostki potrzeb, określone stany psychiczne towarzyszące samotności negatywne lub ambiwalentne; w naukach socjologicznych wskazuje się na samotność jako na zjawisko społeczne związane z funkcjonowaniem jednostki w grupie społecznej, zagubienie, bezradność współczesnego człowieka żyjącego w społeczeństwie pluralistycznym; w naukach pedagogicznych mówi się o samotności w kontekście osamotnienia dziecka, młodzieży w rodzinie, w szkole, w grupie rówieśniczej (Dołęga, 2003). Różne orientacje poznawcze pozwalają na odmienne ujęcie problematyki samotności. Myśl filozoficzna, teologiczna, psychologiczna, socjologiczna, pedagogiczna akcentują inne, ale niezwykle ważne odsłony samotności (Dubas, 2000), wzbogacając w ten sposób treść tego pojęcia. Samotność w znaczeniu fizycznym oznacza przebywanie w odosobnieniu, brak towarzystwa, rodziny, sąsiadów, bliskich osób, izolację od otoczenia. Samotność jest to określony stan psychiczny, subiektywne doświadczenie człowieka, indywidualne przeżycia, taki poziom relacji międzyludzkich, które są zacieśnione do samego siebie. Jest to zdaniem J. Szczepańskiego wyłączne obcowanie ze sobą, koncentracja uwagi na sprawach własnych, wewnętrznych doznaniach, przeżyciach, refleksjach (Szczepański, 1980; 1988). Osoba samotna często uważa, że sytuacja, w jakiej się znalazła jest przez nią zawiniona i przyczyn szuka w sobie, zamiast wyjść ze swoimi problemami na zewnątrz. Samotność wyraża jakiś stan niespełnienia człowieka, będący poniekąd wynikiem wewnętrznego rozdarcia między potrzebą odrębności Ja a potrzebą wspólnego My (Dubas, 2000). Samotność jest więc złożonym fenomenem ludzkiej egzystencji ujmowanym jako: 1) stan fizyczny oznaczający brak kontaktów z innymi ludźmi, 2) subiektywne doświadczenie braku więzi psychicznej mimo obecności innych osób. Jest najczęściej doświadczeniem negatywnym, ale może być również poszukiwana, wybierana, będąca szansą rozwoju, tworzenia, zaistnienia, realizowania się, np. w pracy naukowej, artystycznej. Szczególny zaś typ samotników tworzą osoby określane mianem dziwaków. Żyją oni w samotności, odczuwają brak aprobaty ze strony innych osób, środowiska, ponieważ akceptują wartości inne niż powszechnie uznawane (Szyszkowska, 1988).

8 Dziecko osamotnione w rodzinie dysfunkcyjnej Różne mogą być oblicza samotności: chwilowa, przemijająca albo chroniczna trwająca czas dłuższy lub bardzo długo, prowadząca do zamykania się w sobie, do utraty zdolności komunikowania się z innymi; samotność fizyczna, emocjonalna (psychiczna) nazywana osamotnieniem; społeczna. J. Szczepański sugerował odróżnienie zakresu treści pojęcia samotność od osamotnienia (Szczepański,1980; 1988). O ile samotność dla autora jest to stan psychiczny wybierany przez człowieka świadomie, koncentrowanie uwagi na, własnych przeżyciach, subiektywne doświadczenie człowieka, to osamotnienie występuje tam, gdzie wzajemna łączność między ludźmi słabnie lub wyraźnie zostanie zerwana (Szczepański, 1988; Szczepska-Pustkowska, 1992). Osamotnienie oznacza brak kontaktu człowieka z innymi ludźmi, z samym sobą (Szczepański, 1980), taki stan psychiczny, który charakteryzuje się bolesną dolegliwością braku więzi i stałego kontaktu z osobą dla niego znaczącą (Łopatkowa, 1983). Ludzie osamotnieni to ci, którzy odczuwają silną potrzebę, aby być z innymi osobami, komunikować się, nawiązywać interakcje, budować społeczne związki. Osamotnienie jest zawsze dokuczliwe, nieoczekiwane i niewybierane. Rodzi lęki, hamuje rozwój. Bywa tragedią życiową. Wskazuje na życie nieudane. Można przyjąć, że oznacza samotność złą, która jest przekleństwem losu, nieszczęściem, dramatem egzystencji, a w odniesieniu do współczesności mówi się nawet o epidemii osamotnienia (Dubas, 2000, s. 116). Uczucie osamotnienia (dziecka, osoby dorosłej) pogłębia się wtedy, gdy: 1) kontakty z innymi osobami, ich rodzaj, częstotliwość budzą niepokój, są one coraz bardziej ograniczone; 2) człowiek ma świadomość, że nikt o nim nie myśli, nie pamięta, 3) w środowisku swojego życia jest traktowany przez innych w sposób instrumentalny, przedmiotowy (Łukaszewski, 1984). Zjawisko osamotnienia coraz częściej dzisiaj dotyczy dziecka. Literatura naukowa na ten temat jest jednak nadal bardzo wąska, a badania empiryczne podejmowane są dość rzadko. Być może wynika to z tego, że stosunkowo mało uwagi poświęcają sami dorośli dziecięcemu osamotnieniu, a może wynika to z pewnych trudności metodologicznych związanych z dotarciem do dziecka, do jego przeżyć. Uwzględniając podane wyżej rozumienie treści dwóch pojęć: samotność i osamotnienie, wydaje się, że w stosunku do dziecka, dla określenia jego stanu psychicznego, subiektywnych przeżyć, doznań bardziej adekwatnym może być termin osamotnienie, a nie samotność. Dzieci rzadko bywają samotne, natomiast często osamotnione. Z natury swej dziecko nie dąży świadomie do samotności, boi się być samo, rzadko koncentruje się tylko na własnych wewnętrznych przeżyciach, obcując wyłącznie ze sobą. Natomiast bardzo silnie odczuwa ono potrzebę opieki, troski, miłości, przynależności, uznania ze strony innych, pragnie stałych kontaktów międzyludzkich, przebywania zawsze z kimś. Ponadto, o ile człowiek dorosły ma swój wewnętrzny świat, do którego może schronić się, odwołać się, czerpać siłę i treści do życia, izolując się od innych, to dziecko jeszcze tego wewnętrznego świata nie posiada (niemowlę) lub posiada (dziecko starsze) w stopniu ograniczonym i tak ściśle powiązanym ze światem

9 362 Jagwiga Izdebska zewnętrznym, że oddzielenie tych dwóch światów niesie ze sobą katastrofę rozwoju personalnego (Łopatkowa, 1983, s. 4). Dziecko nie potrafi schronić się w swój wewnętrzny świat przed złem, jakie go spotyka w świecie ludzi dorosłych, w świecie zewnętrznym. Dlatego tak dramatyczne jest osamotnione dzieciństwo. Osamotnienie jest dla dziecka bardzo bolesnym przeżyciem wynikającym z braku więzi i stałego kontaktu z osobą dla niego znaczącą. Jest ono stanem psychicznym spowodowanym niezadowalającą ilością i jakością społecznych i emocjonalnych interakcji, a jako specyficzny rodzaj doznań, odczuć dziecięcych nigdy nie jest wyborem dokonywanym przez dziecko, natomiast zawsze wywołuje ujemne skutki w nim samym, w kontaktach z innymi osobami. Reasumując, osamotnienie dziecka można określić jako indywidualne, subiektywne doświadczenia, przeżycia powstałe w wyniku osłabienia lub zerwania więzi emocjonalnej z bliskimi mu osobami. Jest dla dziecka przeżyciem bolesnym przynoszącym mu cierpienie, niepewność, lęk, brak poczucia bezpieczeństwa, miłości, troski, opieki, zrozumienia. Osamotnienie jest skutkiem czynników, uwarunkowań zewnętrznych, na które dziecko jest skazane, wobec których jest ono bezradne, bezsilne. Dziecko nigdy nie dąży do samotności, bycia w odosobnieniu czy też zamykania się w swoim wewnętrznym świecie przeżyć, doznań, myśli. Osamotnienie dziecka to pewnego rodzaju konieczność, przed którą dziecko staje skazane na niepowodzenia w łączności z innymi. Jest ono skutkiem zawsze określonej sytuacji życiowej, w jakiej dziecko wzrasta (np. w rodzinie), i charakteryzuje się tym, że wzajemna łączność między dzieckiem a innymi osobami (matką, ojcem, rodzeństwem, kolegami) ulega osłabieniu, rozluźnieniu (Izdebska, 2004). Z tego też względu wydaje się, że treść pojęcia osamotnienie w większym stopniu niż termin samotność oddaje istotę stanu psychicznego dziecka, jego przeżycia, wewnętrzne doznania. Dziecko jest osamotnione, a nie samotne. Granica, co chciałabym podkreślić, między zakresem treści tych dwóch pojęć jest bardzo płynna, w zależności od okoliczności i sytuacji jednostkowych niektóre cechy charakteryzujące przeżycia tych stanów psychicznych nakładają się i nawzajem przenikają, a warunki środowiskowe będące ich źródłem kumulują się. Można więc w odniesieniu do niektórych życiowych okoliczności i sytuacji dziecięcych mówić o samotności dziecka. Wtedy na przykład, gdy jest ona jego odpowiedzią na zadany mu przez dorosłych świat, swoistym buntem, świadomym wyborem samotnego bytowania, ucieczką fizyczną z domu rodzinnego. Jest ona pewną formą walki dziecka ze światem, w którym przyszło mu żyć. W zależności od rodzaju, zakresu, stopnia intensywności przeżyć i ich treści różne są oblicza i rodzaje osamotnienia dziecięcego: fizyczne spowodowane oddaleniem dziecka od osób mu bliskich (wyjazd z domu, pobyt w szpitalu), psychiczne w wyniku odrzucenia, odtrącenia, nieakceptowania go przez otoczenie rodziców, kolegów. Osamotnienia psychicznego, w odróżnieniu od fizycznego (społecznego), nie można zaobserwować jako zjawiska obiektywnego, jest bowiem osobistym, wewnętrznym przeżyciem człowieka (Pawłowska, Jundziłł, 2000, s. 23). Inny rodzaj

10 Dziecko osamotnione w rodzinie dysfunkcyjnej osamotnienia moralne, rzadziej niewątpliwie dotykające dziecka, oznacza poczucie osamotnienia człowieka w swoich poglądach i wyznawanych wartościach, które nie znajdują poparcia wśród społeczeństwa, oraz jako brak filozofii życiowej, która nadawałaby życiu sens i znaczenie (Pawłowska, Jundziłł, 2000, s. 27). Osamotnienie można ujmować także jako pewnego rodzaju jednostkę chorobową z jej objawami, przebiegiem i następstwami. W odniesieniu do dziecka będą to: długotrwałe stany smutku, przygnębienia, lęku, strachu, bezsenność, niepokój, bóle głowy, brak apetytu, depresje, urojona chroniczna obawa przed agresją ze strony innych osób. Ze względu na źródła wywołujące osamotnienie dziecka można wskazać na jego osamotnienie w rodzinie, w grupie rówieśniczej, sąsiedzkiej, szkolnej, na podwórku, przed ekranem telewizora, komputera. Źródeł wywołujących osamotnienie dziecka należałoby poszukiwać w uwarunkowaniach wewnętrznych, ale przede wszystkim w czynnikach środowiskowych, zewnętrznych. Niektóre cechy osobowe jednostki, jak: zaniżona samoocena, pesymizm, rozczulanie się nad sobą, brak pewności siebie, niskie poczucie własnej wartości, nieśmiałość, skłonność do zmiennych nastrojów, sprzyjają stanom osamotnienia. Uwarunkowania genetyczne związane z układem nerwowym, poziomem czynności motorycznych, intelektualnych, wady w rozwoju mogą być również źródłem osamotnienia (Kozielecki, 1992; Rembowski, 1991). Czynniki zewnętrzne wywierają olbrzymi wpływ na egzystencję jednostki ludzkiej, jej związek z innymi osobami (Gajda, 1997). Warunki, w których człowiek żyje: materialne, społeczne, kulturowe, różne sytuacje życiowe i wydarzenia losowe, ruchliwość przestrzenna i społeczna, anonimowość życia, urzeczowienie międzyludzkich kontaktów, łatwość życia, jakie niesie współczesna cywilizacja mogą prowadzić do jego osamotnienia (Dyczewski, 1987). Źródła osamotnienia powstają już w dzieciństwie. Niewłaściwie ukształtowane w tym okresie dyspozycje do wiązania się z drugą osobą mogą utrudniać człowiekowi komunikację, nawiązywanie interakcji. Osamotnienie dziecka jest skutkiem współwystępowania i kumulowania się destrukcyjnych zjawisk w rodzinie, szkole, grupie rówieśniczej, środowisku lokalnym, ale także zjawisk o charakterze globalnym. Przede wszystkim jednak to rodzina dysfunkcyjna staje się miejscem dziecięcego osamotnienia. Dziecko osamotnione w rodzinie Procesy globalizacji i rodzimej transformacji systemowej (ekonomicznej, politycznej, społecznej, w sferze kultury, edukacji) wywołują zmiany, jakie zachodzą we współczesnej rodzinie, zarówno o charakterze pozytywnym, jak też destruktywnym. Ujawniły się niepokojące zjawiska zagrażające rodzinie, jej wewnętrznej strukturze i funkcjonowaniu (Izdebska, 2000; 2006), takie jak: bezrobocie, bezdomność, bieda, dezorganizacja, dezintegracja w sferze emocjonalnej, rozłąka związana z migracją, zjawiska patologii społecznej, mediatyzacja życia rodzinnego, niewydolność

11 364 Jagwiga Izdebska wychowawcza, nieporadność, uzależnienia. Zjawiska te zagrażają i uniemożliwiają realizację podstawowych funkcji rodziny, zwłaszcza: ekonomicznej, opiekuńczej, wychowawczej, emocjonalnej, kulturalnej, rekreacyjnej (Kawula, Brągiel, Janke, 2000; Wilk, 2002). Rodzina staje się środowiskiem dysfunkcyjnym, nie wywiązuje się z zadań, jakie ma do spełnienia wobec własnych dzieci, nie zapewnia im podstawowych warunków do życia, rozwoju, edukacji. Kumulacja występujących w rodzinie zjawisk o charakterze destruktywnym, patologicznym powoduje niezwykle trudną sytuację życiową dziecka, stając się nierzadko przyczyną jego osamotnienia. Dzieci wzrastają w rodzinach, w których warunki życia uniemożliwiają im rozwój i edukację. Problem ten dotyka dużej grupy dzieci z rodzin bezrobotnych, wielodzietnych, niepełnych, z problemem alkoholowym, wiejskich (byłych środowisk pegeerowskich), patologicznych (przemoc, przestępstwa). Biedne, niedożywione, czasami głodujące, źle ubrane, pozbawione możliwości rozwoju swoich zainteresowań, uczestnictwa w kulturze czują się upokorzone, zrywają kontakty z rówieśnikami, mają żal do rodziców. Nie uczęszczają one w czasie wolnym na zajęcia pozaszkolne, takie jak: koła zainteresowań, zespoły tematyczne, klubowe, nie chodzą do kina, teatru, nie wyjeżdżają na wczasy, obozy, nie podróżują. Marzą o tym, żeby mieć dom duży, ładnie urządzony, pieniądze na jedzenie, własny pokój do zabawy i nauki, żeby zaprosić koleżankę i nie słuchać kłótni rodziców, ładny dom, żeby nie wstydzić się kolegów (więcej wypowiedzi dzieci: Izdebska, 2004). Doświadczana więc przez dziecko bieda w rodzinach prowadzić może do osamotnienia, zamykania się w swoim wewnętrznym świecie przeżyć i trudnych doświadczeń, stronienie od świata zewnętrznego (np. grup rówieśniczych). Dezorganizacja strukturalna rodziny spowodowana śmiercią rodzica, rozwodem, długotrwałą nieobecnością (rozłąką) rodzi odmienne niż w rodzinach pełnych warunki życia dziecka (Kozdrowicz, 1989; Balcerzak-Paradowska, 1986; Cudak, 1997). Osamotnione są dzieci wychowywane przez samotne matki, niekiedy babcie, a sporadycznie nawet tylko przez ojców. Są to dzieci ze związków niezalegalizowanych bądź małżeństw rozwiedzionych. Odczuwają one swoją inność i odmienną sytuację, pragną być kochane, mieć oboje rodziców, nie znosić z tego tytułu różnorodnych przykrości lub upokorzeń (Gajda, 1997, s. 182). Sytuacja dziecka w rodzinie osieroconej śmiercią rodzica, rozwiedzionej, samotnej matki może być dość zróżnicowana, ale zawsze bardzo trudna i możem prowadzić do jego osamotnienia. Śmierć rodzica jest dla dziecka ogromną tragedią, przeżyciem traumatycznym pozostawiającym na zawsze głęboki ślad w jego psychice, powodującym utratę poczucia bezpieczeństwa. Rodzi się w dziecku poczucie krzywdy wyrządzonej mu przez los i pustka wywołana śmiercią bliskiej osoby. Swoją krzywdę i ból wyraża ono poprzez określone zachowania: ucieczka od kolegów, okazywana zazdrość, czasami agresja w grupie rówieśniczej, częściej jednak oczekiwanie od innych współczucia, zainteresowania, ich obecności. Rozwód małżonków jest doświadczany przez dziecko w kategorii nie decyzji sądu, który orzekł rozpad więzi małżeńskiej, ale głównie rodzicielskiej, emocjonalnej

12 Dziecko osamotnione w rodzinie dysfunkcyjnej (Kaja, 1992; Strojnowska, 1977; Wieczorek, 1993; Izdebska, 2000, 2004). Trudne doświadczenia, jakich dziecko doznaje, nakładają się na siebie, kumulują, co powoduje, że rozwód rodziców jest zawsze dla niego bardzo bolesnym i złożonym przeżyciem. Rozwód zawsze osieroca dziecko, pozbawia stałych, codziennych relacji z drugim rodzicem, powoduje pustkę w domu w wyniku braku jego obecności. Dziecko z rodziny rozwiedzionej często czuje się gorsze w grupie rówieśniczej, przeżywa uczucia wstydu, żalu, zazdrości. Są to bardzo silne, traumatyzujące doznania zmieniające charakter relacji między dzieckiem a bliskimi mu osobami, także kolegami, sąsiadami, znajomymi. Więź emocjonalna pomiędzy dzieckiem a rodzicem ulega ciągłemu osłabieniu lub zerwaniu. Dla prawidłowego rozwoju dziecka bardzo ważne są systematyczne relacje z obojgiem rodziców. Teoria przywiązania J. Bowlby ego (Kwak, Mościskier, 2002) akcentuje znaczenie i konieczność obecności obojga rodziców w życiu dziecka. W rodzinie niepełnej relacje zostają ograniczone lub zerwane. Szczególnie groźne w swych skutkach dla życia i rozwoju dziecka są występujące w rodzinie zjawiska patologii społecznej: przemoc, przestępczość, nagminne kradzieże, prostytucja, hazard, kazirodztwo, rozboje, alkoholizm połączony z maltretowaniem fizycznym i psychicznym. Przemoc w rodzinie (Pospiszyl, 1999, 1994; Jarosz, 1998; Sajkowska, 2001; Grochocińska, 1999) zwłaszcza wobec dziecka jest dobrze strzeżoną tajemnicą ukrywaną pod hasłem metody wychowawczej. Tymczasem dziecko doznające przemocy cierpi fizycznie, bo jest bite, popychane, szarpane, policzkowane, doznaje też bólu psychicznego z powodu znęcania się nad nim. Tego rodzaju przeżycia, trudne, niezwykle bolesne doświadczenia prowadzić muszą do osłabienia lub zerwania więzi emocjonalnej w rodzinie. Reakcją dziecka na przemoc są ucieczki z domu, kontakty ze środowiskiem zdemoralizowanym, nadużywanie alkoholu, narkotyków, rozboje, ale również ucieczka psychiczna, charakteryzująca się głębokim osamotnieniem, zamykaniem się w sobie, izolowaniem od środowiska społecznego, poddanie się cierpieniu, jakie zadaje mu świat zewnętrzny, najbliższe osoby, godzenie się z tą rzeczywistością, w której musi ono żyć. W rodzinach o skumulowanych czynnikach patogennych dzieci żyjące w ciągłym lęku i niepewności, zastraszone, cierpiące ból fizyczny i psychiczny, odrzucone, sponiewierane, a jednocześnie bezbronne, skazane są na osamotnienie. W wielu współczesnych rodzinach dzieci po przyjściu ze szkoły, a nierzadko także wieczorami, pozostają same. Powoduje to charakter pracy rodziców, dojazdy, praca dodatkowa często poza miejscem zamieszkania. Kontakty więc rodziców z dzieckiem są krótkie i ograniczają się zwykle do podstawowych informacji dotyczących nauki szkolnej, obowiązków domowych. Brak zainteresowania rodziców tym, co dziecko robi, jakie ma problemy, jak spędza czas wolny, powoduje, że tę lukę wypełnia telewizja, video, coraz częściej również komputer. Niepokojącym zjawiskiem prowadzącym do osamotnienia dziecka jest postępująca dezintegracja rodziny w sferze więzi emocjonalnej, będąca skutkiem określonych zachowań członków rodziny w czasie korzystania z mediów w rodzinie (Izdebska, 2000). Przyjęłam,

UCHWAŁA NR... RADY GMINY PIĄTNICA. z dnia... 2012 r. w sprawie przyjęcia do realizacji Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2013-2016

UCHWAŁA NR... RADY GMINY PIĄTNICA. z dnia... 2012 r. w sprawie przyjęcia do realizacji Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2013-2016 Projekt z dnia 1 października 2012 r. UCHWAŁA NR... RADY GMINY PIĄTNICA z dnia... 2012 r. w sprawie przyjęcia do realizacji Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2013-2016 Na podstawie art. 18 ust.

Bardziej szczegółowo

ANKIETA do badań społecznych

ANKIETA do badań społecznych ANKIETA do badań społecznych 1. Jakie problemy społeczne uważa Pan/Pani za najważniejsze na terenie Państwa gminy? (prosimy zaznaczyć maksymalnie 3 odpowiedzi) Ubóstwo, niewydolność materialna rodziny

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

Kryzys to. doświadczenie przeżywane w skrajnie urazowej sytuacji. stan frustracji i dezorganizacji ważnych celów życiowych

Kryzys to. doświadczenie przeżywane w skrajnie urazowej sytuacji. stan frustracji i dezorganizacji ważnych celów życiowych U W G K R Y Y S Kryzys jest przejściowym stanem nierównowagi wewnętrznej wymagającym istotnych rozstrzygnięć i zmian życiowych, wywołanym przez krytyczne zdarzenia czy wydarzenia życiowe Kryzys to doświadczenie

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Urzędów

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Urzędów Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Urzędów ANKIETA Prosimy o wypełnienie poniższej ankiety. Jest ona skierowana do mieszkańców Gminy Urzędów i ma na celu właściwe

Bardziej szczegółowo

Ankieta diagnostyczna dla potrzeb opracowania Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Miasta Sokołów Podlaski

Ankieta diagnostyczna dla potrzeb opracowania Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Miasta Sokołów Podlaski Ankieta diagnostyczna dla potrzeb opracowania Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Miasta Sokołów Podlaski Prosimy o wypełnienie poniższej ankiety. Jest ona skierowana do mieszkańców

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE LUBAWA NA LATA 2012 2014

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE LUBAWA NA LATA 2012 2014 Załącznik do uchwały Nr XIX/119/12 Rady Gminy Lubawa z dnia 31 października 2012r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE LUBAWA NA LATA 2012 2014 1 Spis treści Wstęp. 3 1. Diagnoza środowiska lokalnego..

Bardziej szczegółowo

ANKIETA METRYCZKA. Czy jest Pani/Pan mieszkańcem Gminy Miękinia. tak, od kiedy... nie. Wiek: 18-30 31-40 41-50 51- i więcej

ANKIETA METRYCZKA. Czy jest Pani/Pan mieszkańcem Gminy Miękinia. tak, od kiedy... nie. Wiek: 18-30 31-40 41-50 51- i więcej ANKIETA W związku z rozpoczęciem prac nad projektem Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych dla Gminy Miękinia uprzejmie prosimy o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania, które będą bardzo pomocne

Bardziej szczegółowo

Obszary tematyczne do pytań na egzamin dyplomowy

Obszary tematyczne do pytań na egzamin dyplomowy Obszary tematyczne do pytań na egzamin dyplomowy I. Wspólne hasła tematyczne, dla studentów specjalność: pedagogika opiekuńcza i praca z rodziną, resocjalizacja 1. Adaptacja społeczna 2. Agresja 3. Ankieta

Bardziej szczegółowo

ANKIETA PROBLEMY SPOŁECZNE W OPINII MIESZKAŃCÓW

ANKIETA PROBLEMY SPOŁECZNE W OPINII MIESZKAŃCÓW ANKIETA PROBLEMY SPOŁECZNE W OPINII MIESZKAŃCÓW 1. Jakie są największe atuty gminy? (proszę podać 2. Co Pani / Pana zdaniem w największym stopniu ogranicza możliwości rozwojowe gminy? (proszę podać 3.

Bardziej szczegółowo

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci.

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci. Program Przyjaciele Zippiego to międzynarodowy program promocji zdrowia psychicznego dla dzieci w wieku 5-8 lat, który kształtuje i rozwija umiejętności psychospołeczne u małych dzieci. Uczy różnych sposobów

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Szczutowo

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Szczutowo Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Szczutowo ANKIETA Prosimy o wypełnienie poniższej ankiety. Jest ona skierowana do mieszkańców Gminy Szczutowo i ma na celu

Bardziej szczegółowo

Ankieta Problemy społeczne w środowisku lokalnym

Ankieta Problemy społeczne w środowisku lokalnym Ankieta Problemy społeczne w środowisku lokalnym Szanowni Państwo! W związku z rozpoczęciem prac nad Strategią Rozwiązywania Problemów Społecznych dla Gminy Gierałtowice uprzejmie prosimy o wypełnienie

Bardziej szczegółowo

Wokół pojęcia rodziny

Wokół pojęcia rodziny Wokół pojęcia rodziny Marta Pietrycha (studentka WZPiNoS KUL Stalowa Wola) Słowa kluczowe: Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, socjologia, psychologia, pedagogika, instytucja, mikrogrupa, grupa społeczna,

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr XVI/99/2012 Rady Gminy Żukowice z dnia 29 maja 2012 r. w sprawie: przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata

UCHWAŁA Nr XVI/99/2012 Rady Gminy Żukowice z dnia 29 maja 2012 r. w sprawie: przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata UCHWAŁA Nr XVI/99/2012 Rady Gminy Żukowice z dnia 29 maja 2012 r. w sprawie: przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2012-2014 Na podstawie art. 179 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r.

Bardziej szczegółowo

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek 1. Opis problemu Rodzina winna zaspokajać potrzeby fizjologiczne jak i psychologiczne

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I Opieka nad dzieckiem osieroconym w literaturze

Spis treści. Rozdział I Opieka nad dzieckiem osieroconym w literaturze Spis treści Wstęp...7 Rozdział I Opieka nad dzieckiem osieroconym w literaturze 1. Rys historyczny opieki nad dzieckiem...10 2. Rodzina współczesna i jej problemy...17 2.1. Typy rodzin i model rodzin współczesnych...20

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną.

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną. Gdy dziecko idzie po raz pierwszy do szkoły, zarówno ono, jak i rodzice bardzo przeżywają ten moment. Wszyscy są pełni nadziei, ale także obaw. Aby nieco ostudzić emocje, dowiedz się czy Twoje dziecko

Bardziej szczegółowo

12 WSTĘP. J. Rutkowiak, O dialogu edukacyjnym. Rusztowanie kategorialne, w: Pytanie, dialog, wychowanie, Warszawa 1992, s. 13.

12 WSTĘP. J. Rutkowiak, O dialogu edukacyjnym. Rusztowanie kategorialne, w: Pytanie, dialog, wychowanie, Warszawa 1992, s. 13. WSTĘP Dialog to słowo, które spotykamy niemal na każdym kroku, począwszy od relacji rodzinnych po media. Pojęcie to sugeruje wzajemną gotowość do słuchania i rozumienia. Zapotrzebowanie na dialog nie omija

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015 GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015 Rodzina jest pierwszym i głównym środowiskiem wychowawczym. To właśnie w niej tworzą się określone normy regulujące zachowania jej członków, a także

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży. Elbląg, 27.10.2007

Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży. Elbląg, 27.10.2007 Przemoc seksualna w rodzinie zjawiskiem zagrożenia rozwoju dzieci i młodzieży Elbląg, 27.10.2007 . Rodzice są dla dziecka najbliższymi osobami. To oni powołują je na świat i mają dbać o zapewnienie mu

Bardziej szczegółowo

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn PSYCHOTERAPIA Wywodzi się z greckich określeń: psyche (dusza)

Bardziej szczegółowo

DOROSŁE DZIECI Z RODZIN DYSFUNKCYJNYCH WSPÓŁCZESNE WEZWANIE DUSZPASTERSKIE

DOROSŁE DZIECI Z RODZIN DYSFUNKCYJNYCH WSPÓŁCZESNE WEZWANIE DUSZPASTERSKIE DOROSŁE DZIECI Z RODZIN DYSFUNKCYJNYCH WSPÓŁCZESNE WEZWANIE DUSZPASTERSKIE Ks. dr Grzegorz Polok Katedra Zarządzania Publicznego i Nauk Społecznych Uniwersytet Ekonomiczny Katowice Dorosłe Dziecko z Rodziny

Bardziej szczegółowo

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych.

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym. Te stosunki tworzone są przez więzi społeczne i emocjonalne.

Bardziej szczegółowo

Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych.

Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych. Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych. Dotyka ich poczucie, że nie pasują do świata. Zamartwiają się czymś,

Bardziej szczegółowo

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację.

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Renata Sikora Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Rodzina jest pierwszym najważniejszym środowiskiem wychowawczym w życiu człowieka. Skuteczność jej wpływów wychowawczych

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta i Gminy Nowogród Bobrzański

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta i Gminy Nowogród Bobrzański Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta i Gminy Nowogród Bobrzański ANKIETA Prosimy o wypełnienie poniższej ankiety. Jest ona skierowana do mieszkańców i ma na celu właściwe

Bardziej szczegółowo

Przemoc psychiczna wobec dzieci w sytuacjach okołorozwodowych. Bydgoszcz 08.10.2015r.

Przemoc psychiczna wobec dzieci w sytuacjach okołorozwodowych. Bydgoszcz 08.10.2015r. Przemoc psychiczna wobec dzieci w sytuacjach okołorozwodowych Bydgoszcz 08.10.2015r. Przemoc psychiczna Przemoc psychiczna to przewlekła, niefizyczna interakcja między dzieckiem i opiekunem, obejmująca

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2014

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2014 Załącznik nr 1 do Uchwały Nr X/31/2011 Rady Gminy Łubnice z dnia 29 czerwca 2011 GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2014 Łubnice, 2011

Bardziej szczegółowo

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku 1 Już przed narodzeniem dziecka rodzina zmienia się i przygotowuje

Bardziej szczegółowo

Kolonowskie na lata 2013 2015

Kolonowskie na lata 2013 2015 UCHWAŁA NR XXX/248/13 RADY MIEJSKIEJ W KOLONOWSKIEM z dnia 24 czerwca 2013roku w sprawie uchwalenia 3-letniego Gminnego Program Wspierania Rodziny dla Gminy Kolonowskie na lata 2013 2015 Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IX/50/15 RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017

UCHWAŁA NR IX/50/15 RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 UCHWAŁA NR IX/50/15 RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

Moje korzenie. Ks. dr Grzegorz Polok Katedra Zarządzania Publicznego i Nauk Społecznych. Uniwersytet Ekonomiczny Katowice

Moje korzenie. Ks. dr Grzegorz Polok Katedra Zarządzania Publicznego i Nauk Społecznych. Uniwersytet Ekonomiczny Katowice Moje korzenie Ks. dr Grzegorz Polok Katedra Zarządzania Publicznego i Nauk Społecznych Uniwersytet Ekonomiczny Katowice Przeszkody silne poczucie lęku niskie poczucie wartości poczucie odrzucenia stałe

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr../12 Rady Gminy Końskowola z dnia 2012 w sprawie uchwalenia Gminnego programu wspierania rodziny na lata 2012 2014,

Uchwała Nr../12 Rady Gminy Końskowola z dnia 2012 w sprawie uchwalenia Gminnego programu wspierania rodziny na lata 2012 2014, Uchwała Nr../12 Rady Gminy Końskowola z dnia 2012 w sprawie uchwalenia Gminnego programu wspierania rodziny na lata 2012 2014, Na podstawie art.18. ust.2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca 1990r. o samorządzie

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia (pytania)

Zagadnienia (pytania) Wyższa Szkoła Zarządzania i Przedsiębiorczości im. Bogdana Jańskiego w Łomży Zagadnienia (pytania) na obronę dyplomową licencjacką na kierunku: pedagogika Zagadnienia ogólne 1. Nurty kontestacyjne w pedagogice

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI ZADAŃ Z ZAKRESU WSPIERANIA RODZINY ZA 2014 ROK

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI ZADAŃ Z ZAKRESU WSPIERANIA RODZINY ZA 2014 ROK Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Wągrowcu, 62-100 Wągrowiec, ul. Krótka 4c, tel. fax +48 67 262 08 85, +48 67 262 28 88 www.mopswagrowiec.pl mops.wagrowiec@pro.onet.pl SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI ZADAŃ

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-5 - 69, 628-7 - 04 69-46 - 92, 625-76 - 2 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-50 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej w województwie Lubuskim

Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej w województwie Lubuskim Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej w województwie Lubuskim Obserwatorium Integracji Społecznej Zielona Góra, sierpień r. Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej

Bardziej szczegółowo

w Legnicy Sprawozdanie z działalności Ośrodka Interwencji Kryzysowej przy Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Legnicy za 2013 rok

w Legnicy Sprawozdanie z działalności Ośrodka Interwencji Kryzysowej przy Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Legnicy za 2013 rok Ośrodek Interwencji Kryzysowej w Legnicy Sprawozdanie z działalności Ośrodka Interwencji Kryzysowej przy Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Legnicy za 2013 rok Legnica, styczeń 2014 r. SEKRETARIAT (076)

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Projekt z dnia 11 czerwca 2015 r. Zatwierdzony przez... UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Na podstawie

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015 Załącznik do uchwały Nr XXVII/204/2013 Rady Gminy Kołczygłowy z dnia 11 marca 2013 r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015 Gmina Kołczygłowy I. Wprowadzenie Rodzina to podstawowa komórka

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Ciechanów

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Ciechanów Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na tere Gminy Ciechanów ANKIETA Prosimy o wypeł poniższej ankiety. Jest ona skierowana do mieszkańców Gminy Ciechanów i ma na celu właściwe

Bardziej szczegółowo

TOMASZ SOSNOWSKI Uniwersytet w Białymstoku Wydział Pedagogiki i Psychologii Zakład Pedagogiki Społecznej

TOMASZ SOSNOWSKI Uniwersytet w Białymstoku Wydział Pedagogiki i Psychologii Zakład Pedagogiki Społecznej RELACJE POMIĘDZY POKOLENIAMI W RODZINIE, ICH PRZEMIANY W DOBIE GLOBALIZACJI I PONOWOCZESNOŚCI TOMASZ SOSNOWSKI Uniwersytet w Białymstoku Wydział Pedagogiki i Psychologii Zakład Pedagogiki Społecznej W

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DLA MIESZKAŃCÓW

ANKIETA DLA MIESZKAŃCÓW ANKIETA DLA MIESZKAŃCÓW 1. Jakie są największe atuty gminy? (proszę podać 2. Co zaliczy Pan(-i) do słabych stron gminy? (proszę podać 3. Jakie problemy najbardziej uwidaczniają się w gminie? (proszę zaznaczyć

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną w Iłży na lata 2010-2013 I. WSTĘP

Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną w Iłży na lata 2010-2013 I. WSTĘP Załącznik Nr.1 do Uchwały Rady Miejskiej w Iłży Nr L VI/299/10 z dnia 30.04.2010 Każde dziecko z uwagi, że jest dzieckiem wymaga szczególnej opieki i troski, w tym właściwej opieki prawnej (Preambuła Konwencji

Bardziej szczegółowo

Sztum. Miasto i Gmina

Sztum. Miasto i Gmina Miasto i Gmina Sztum ANKIETA Szanowni Państwo, chcąc poznać Państwa potrzeby i oczekiwania została przygotowana ankieta, której celem jest zebranie opinii na temat Gminy Sztum i jej mieszkańców. Ankieta

Bardziej szczegółowo

Przewodniczący Rady Jerzy Orłowski

Przewodniczący Rady Jerzy Orłowski Uchwała Nr XI/115/12 Rady Miejskiej w Kowalewie Pomorskim z dnia14 czerwca 2012r. w sprawie przyjęcia 3 letniego Gminnego Programu Wspierania Rodziny w Gminie Kowalewo Pomorskie na lata 2012-2014 Na podstawie

Bardziej szczegółowo

ANALIZA Strategii Rozwiazywania Problemów Społecznych w Gminie Zbąszynek na lata 2008-2013

ANALIZA Strategii Rozwiazywania Problemów Społecznych w Gminie Zbąszynek na lata 2008-2013 Problem 1: Problemy Kierunki działania Sposób realizacji Właściwa ocena możliwości lokalnego systemu pomocy społecznej i jego rozwój zgodnie ze zmieniającymi się potrzebami społecznymi. ANALIZA Strategii

Bardziej szczegółowo

Wstęp...3. I. Założenia teoretyczne programu...4. Adresaci programu...5. III. Cele programu...6. IV. Zadania Programu...6

Wstęp...3. I. Założenia teoretyczne programu...4. Adresaci programu...5. III. Cele programu...6. IV. Zadania Programu...6 POWIATOWY PROGRAM DZIAŁAŃ PROFILAKTYCZNYCH W ZAKRESIE PROMOWANIA I WDROŻENIA PRAWIDŁOWYCH METOD WYCHOWAWCZYCH W STOSUNKU DO DZIECI W RODZINACH ZAGROŻONYCH PRZEMOCĄ W RODZINIE Sandomierz 2013r. Spis treści

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rzecznika Praw Dziecka do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Druk nr 164)

Stanowisko Rzecznika Praw Dziecka do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Druk nr 164) Stanowisko Rzecznika Praw Dziecka do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Druk nr 164) Naturalnym środowiskiem rozwoju i dobra dziecka jest rodzina. Z tego względu powinna

Bardziej szczegółowo

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Analiza SWOT 56 MOCNE STRONY 1. Wzrost środków na aktywne formy

Bardziej szczegółowo

Załącznik do uchwały Nr XXII/137/2013 Rady Gminy Żyrzyn z dnia 21 sierpnia 2013r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE ŻYRZYN NA LATA 2013 2015

Załącznik do uchwały Nr XXII/137/2013 Rady Gminy Żyrzyn z dnia 21 sierpnia 2013r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE ŻYRZYN NA LATA 2013 2015 Załącznik do uchwały Nr XXII/137/2013 Rady Gminy Żyrzyn z dnia 21 sierpnia 2013r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE ŻYRZYN NA LATA 2013 2015 1 I. WPROWADZENIE Rodzina stanowi dla dziecka najlepsze

Bardziej szczegółowo

Wyróżniono 6 ważnych elementów szacowania ryzyka i potrzeby ochrony dziecka w relacjach rodzic dziecko

Wyróżniono 6 ważnych elementów szacowania ryzyka i potrzeby ochrony dziecka w relacjach rodzic dziecko Anna Bakuła Jak diagnozować krzywdzenie dziecka Wielu autorów twierdzi, że na zjawisko maltretowania dzieci należy spojrzeć z perspektywy właściwości indywidualnych dziecka, cech jego rodziny jako systemu,

Bardziej szczegółowo

Analiza zjawiska i aspekt prawny.

Analiza zjawiska i aspekt prawny. Analiza zjawiska i aspekt prawny. Wywieranie wpływu na proces myślowy, zachowanie lub stan fizyczny osoby pomimo braku jej przyzwolenia przy użyciu środków komunikacji interpersonalnej. Typowe środki przemocy

Bardziej szczegółowo

Wypracowanie Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w Gminie Solina na lata 2015-2025

Wypracowanie Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w Gminie Solina na lata 2015-2025 Ankieta jest anonimowa! Ankieta Wypracowanie Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w Gminie Solina na lata 2015-2025 Mieszkańcy Gminy Solina Urząd Gminy Solina przystąpił do wypracowania Strategii

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Kapitał Ludzki. Edyta Kuracińska

Program Operacyjny Kapitał Ludzki. Edyta Kuracińska Program Operacyjny Kapitał Ludzki Edyta Kuracińska Cel prezentacji Istotą niniejszej prezentacji jest przedstawienie założeń oraz ich realizacji Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki w aspekcie zwalczania

Bardziej szczegółowo

U C H W A Ł A Nr XXVII / 235 / 09. Rady Gminy Spytkowice z dnia 30 kwietnia 2009 roku

U C H W A Ł A Nr XXVII / 235 / 09. Rady Gminy Spytkowice z dnia 30 kwietnia 2009 roku U C H W A Ł A Nr XXVII / 235 / 09 Rady Gminy Spytkowice z dnia 30 kwietnia 2009 roku w sprawie uchwalenia Gminnego Systemu Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną Na podstawie art.18 ust.1 pkt 15

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XI/84/2015 RADY GMINY BRZEZINY z dnia 28 października 2015 r.

UCHWAŁA NR XI/84/2015 RADY GMINY BRZEZINY z dnia 28 października 2015 r. UCHWAŁA NR XI/84/2015 RADY GMINY BRZEZINY z dnia 28 października 2015 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Wspierania Rodziny w Gminie Brzeziny na lata 2016; 2017 i 2018 Na podstawie art. 18 ust.

Bardziej szczegółowo

Przygotowanie do usamodzielnienia ciężarnych wychowanek placówki resocjalizacyjno rewalidacyjnej na przykładzie Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego w

Przygotowanie do usamodzielnienia ciężarnych wychowanek placówki resocjalizacyjno rewalidacyjnej na przykładzie Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego w Przygotowanie do usamodzielnienia ciężarnych wychowanek placówki resocjalizacyjno rewalidacyjnej na przykładzie Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego w Kwidzynie Analizą badawczą objęto 27 wychowanek ciężarnych

Bardziej szczegółowo

Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2013-2015 Dąbie 2013 r.

Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2013-2015 Dąbie 2013 r. Załącznik do Uchwały Nr./2013 Rady Gminy Dąbie z dnia 28.03.2013 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2013-2015 Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2013-2015 Dąbie

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Przedszkola nr 3 w Szamotułach

Program wychowawczy Przedszkola nr 3 w Szamotułach Program wychowawczy Przedszkola nr 3 w Szamotułach Szamotuły 2014 Zaktualizowany Program Wychowawczy Przedszkola Nr 3 w Szamotułach został uchwalony przez Radę Rodziców uchwałą nr 1 w dniu 21.08.2014r.

Bardziej szczegółowo

PRZEMOC WOBEC DZIECI

PRZEMOC WOBEC DZIECI PRZEMOC WOBEC DZIECI W związku z pojawieniem się niepokojącego, wręcz narastającego zjawiska przemocy, chciałabym przedstawić Państwu referat poruszający ten tak aktualny, nurtujący temat. W naszej klasie,

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I. mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku

Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I. mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku Raport NIK Przeciwdziałanie zjawiskom patologii wśród dzieci i młodzieży szkolnej

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Bezpieczeństwo społeczne jako rodzaj bezpieczeństwa. Ustalenia wprowadzające... 11

Spis treści. Bezpieczeństwo społeczne jako rodzaj bezpieczeństwa. Ustalenia wprowadzające... 11 Spis treści Wstęp.... 7 Michał Brzeziński Bezpieczeństwo społeczne jako rodzaj bezpieczeństwa. Ustalenia wprowadzające... 11 Witold Pokruszyński Bezpieczeństwo społeczne kategoria bezpieczeństwa narodowego

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY DLA

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY DLA GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY DLA GMINY ROKIETNICA 2011-2013 WSTĘP Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy (Dz. U. z 2005 r. Nr 180,

Bardziej szczegółowo

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Analiza SWOT 62 MOCNE STRONY 1. Wzrost środków na aktywne formy

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty RODZIC I NAUCZYCIEL PARTNERZY PROCESU EDUKACJI Katarzyna Stryjek Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 19 października 2015 r. etapy rozwoju człowieka wg Eriksona Pięć z nich dotyczy

Bardziej szczegółowo

PRZEMOC W RODZINIE. Podstawa prawne. Co to jest przemoc?

PRZEMOC W RODZINIE. Podstawa prawne. Co to jest przemoc? PRZEMOC W RODZINIE Podstawa prawne Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. z 2005 r. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.) Rozporządzenie Rady ministrów z dnia 13 wreześnia

Bardziej szczegółowo

Przedmiotem jest środowisko wychowawcze człowieka. Interesuje się nie tylko najbliższym środowiskiem, ale także tym co dociera do niego w sposób

Przedmiotem jest środowisko wychowawcze człowieka. Interesuje się nie tylko najbliższym środowiskiem, ale także tym co dociera do niego w sposób Wprowadzenie Przedmiotem jest środowisko wychowawcze człowieka. Interesuje się nie tylko najbliższym środowiskiem, ale także tym co dociera do niego w sposób pośredni np., przez media. Skupia się na tym

Bardziej szczegółowo

Wykluczenie społeczne a wysokość kosztów leczenia próba identyfikacji zależności

Wykluczenie społeczne a wysokość kosztów leczenia próba identyfikacji zależności Wykluczenie społeczne a wysokość kosztów leczenia próba identyfikacji zależności lek. stom. Zofia Orzechowska dr Maria Węgrzyn dr Marcin Kęsy Wrocław, listopad 2013r Wykluczenie społeczne- co to takiego?

Bardziej szczegółowo

PROGRAM LOKALNY W ZAKRESIE OPIEKI NAD DZIECKIEM I RODZINĄ W MIEŚCIE OSTROŁĘKA

PROGRAM LOKALNY W ZAKRESIE OPIEKI NAD DZIECKIEM I RODZINĄ W MIEŚCIE OSTROŁĘKA Załącznik Nr 1 do Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Programu lokalnego w zakresie pomocy społecznej w mieście Ostrołęka na lata 2009 2016. PROGRAM LOKALNY W ZAKRESIE OPIEKI NAD DZIECKIEM I

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Inne, jakie?

ANKIETA. Inne, jakie? ANKIETA W związku z rozpoczęciem prac nad projektem Strategii rozwiązywania problemów społecznych dla miasta Lubina uprzejmie prosimy o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania, które będą bardzo pomocne

Bardziej szczegółowo

Wykres 27. Często rozmawiasz z rodzicami na temat agresji, autoagresji lub innych problemów?

Wykres 27. Często rozmawiasz z rodzicami na temat agresji, autoagresji lub innych problemów? 1. Wpływ środowiska rodzinnego na zachowania autoagresywne Do czynników środowiskowych wskazujących na źródła agresji zalicza się rodzinę, także jej dalszy wpływ na wielopokoleniowe rodziny, przekazywanie

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 mgr Zuzanna Krząkała- psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bytomiu Uzależnienie od gier

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

Zatrudnienie i kształcenie młodzieży w Europie Środkowo-Wschodniej. Sytuacja polskich młodych pracowników na rynku pracy

Zatrudnienie i kształcenie młodzieży w Europie Środkowo-Wschodniej. Sytuacja polskich młodych pracowników na rynku pracy Zatrudnienie i kształcenie młodzieży w Europie Środkowo-Wschodniej Sytuacja polskich młodych pracowników na rynku pracy Od 2004 roku Polska jest członkiem Unii Europejskiej, w wyniku możliwości podjęcia

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 mgr Aneta Jendrzej - psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bytomiu KRYZYSY MAŁŻEŃSKIE

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XX/170/2012 RADY MIEJSKIEJ W SOŚNICOWICACH. z dnia 24 września 2012 r.

UCHWAŁA NR XX/170/2012 RADY MIEJSKIEJ W SOŚNICOWICACH. z dnia 24 września 2012 r. UCHWAŁA NR XX/170/2012 RADY MIEJSKIEJ W SOŚNICOWICACH z dnia 24 września 2012 r. w sprawie przyjęcia Programu Wspierania Rodziny w Gminie Sośnicowice na lata 2012-2015 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15

Bardziej szczegółowo

Psychiczne skutki aborcji. Diana Fydryk WUM, II rok, Zdrowie Publiczne SKN Sekcja Promocji Zdrowia

Psychiczne skutki aborcji. Diana Fydryk WUM, II rok, Zdrowie Publiczne SKN Sekcja Promocji Zdrowia Psychiczne skutki aborcji Diana Fydryk WUM, II rok, Zdrowie Publiczne SKN Sekcja Promocji Zdrowia Badania nad wpływem aborcji na psychikę kobiet, które poddały się zabiegowi przerwania ciąży prowadzone

Bardziej szczegółowo

Niepełnosprawność dziecka jako czynnik zagrożenia biedą i wykluczeniem społecznym

Niepełnosprawność dziecka jako czynnik zagrożenia biedą i wykluczeniem społecznym Niepełnosprawność dziecka jako czynnik zagrożenia biedą i wykluczeniem społecznym Na podstawie badań przeprowadzonych w ramach modułu badawczego Niepełnosprawność w dzieciństwie jako szczególne zagrożenie

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE TEMATY PRAC DYPLOMOWYCH EDUKACJA PRZEDSZKOLNA I WCZESNOSZKOLNA

PRZYKŁADOWE TEMATY PRAC DYPLOMOWYCH EDUKACJA PRZEDSZKOLNA I WCZESNOSZKOLNA PRZYKŁADOWE TEMATY PRAC DYPLOMOWYCH EDUKACJA PRZEDSZKOLNA I WCZESNOSZKOLNA dr Anna Andrzejewska TEMATYKA PRAC DYPLOMOWYCH Dotyczą one głównie nowych wyzwań edukacyjnych i zagrożeń głównie uczniów (dzieci,

Bardziej szczegółowo

Lokalny program pomocy społecznej. obejmujący problematykę dożywiania. oraz zdrowego żywienia w Gminie Zębowice

Lokalny program pomocy społecznej. obejmujący problematykę dożywiania. oraz zdrowego żywienia w Gminie Zębowice Załącznik do uchwały Nr XXVI/229/2013 Rady Gminy Zębowice z dnia 10 września 2013r. Lokalny program pomocy społecznej obejmujący problematykę dożywiania oraz zdrowego żywienia w Gminie Zębowice na lata

Bardziej szczegółowo

Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r.

Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA z dnia 19 grudnia 2012 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2014-2016 W GMINIE KOZIENICE

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2014-2016 W GMINIE KOZIENICE Załącznik do uchwały Nr XXXVIII/395/2013r. Rady Miejskiej w Kozienicach z dnia 27 listopada 2013r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2014-2016 W GMINIE KOZIENICE Kozienice 2013 I WPROWADZENIE W

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XI/58/2015 Rady Gminy Brzeżno z dnia 02 grudnia 2015 r.

Uchwała Nr XI/58/2015 Rady Gminy Brzeżno z dnia 02 grudnia 2015 r. Uchwała Nr XI/58/2015 Rady Gminy Brzeżno z dnia 02 grudnia 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny dla Gminy Brzeżno na lata 2016 2018. Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy

Bardziej szczegółowo

Szkoła Przyjaciół Szkoła

Szkoła Przyjaciół Szkoła Załącznik nr 7 Program wychowawczy Szkoły Podstawowej nr 1 w Puszczykowie Szkoła Przyjaciół Szkoła przyjaznych kontaktów dzieci, rodziców i pracowników szkoły, sprzeciwu dla brutalności, agresji i nietolerancji,

Bardziej szczegółowo

Problemem głównym mojej pracy są przyczyny podejmowania miłości u młodzieży ponadgimnazjalnej

Problemem głównym mojej pracy są przyczyny podejmowania miłości u młodzieży ponadgimnazjalnej Zakończenie Problemem głównym mojej pracy są przyczyny podejmowania miłości u młodzieży ponadgimnazjalnej Do problemu głównego zostały sformułowane następujące problemy szczegółowe, które przedstawię poniżej.

Bardziej szczegółowo