Przedsiębiorstwo społeczne w rozwoju lokalnym

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Przedsiębiorstwo społeczne w rozwoju lokalnym"

Transkrypt

1 C O L L E G I U M C I V I T A S Instytut Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego Przedsiębiorstwo społeczne w rozwoju lokalnym Tom 2 ZESZYTÓW GOSPODARKI SPOŁECZNEJ pod redakcją naukową Ewy Leś i Małgorzaty Ołdak Warszawa 2007

2 C O L L E G I U M C I V I T A S INSTYTUT POLITYKI SPOŁECZNEJ WYDZIAŁ DZIENNIKARSTWA I NAUK POLITYCZNYCH UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO W tomie znajdują się teksty przedstawione podczas I Międzynarodowej Letniej Szkoły Gospodarki Społecznej Samorząd terytorialny i podmioty gospodarki społecznej. W kierunku współdziałania dla rozwoju społeczności lokalnej, zorganizowanej przez Partnerstwo na rzecz Rozwoju Tu jest praca w dniach czerwca 2006 roku w Guzowym Piecu k. Olsztyna. Redakcja naukowa: Ewa Leś i Małgorzata Ołdak Zespół redakcyjny: Ewa Leś, Małgorzata Ołdak, Paulina Chodyra, Adam Piechowski, Przemysław Radwan-Röhrenschef Redakcja techniczna: Marek Gawron, Elżbieta Mocek Korekta: Elżbieta Mocek Copyright by Collegium Civitas Press, Warszawa 2007 Przedruk materiałów Collegium Civitas Press w całości lub części możliwy jest tylko za zgodą Collegium Civitas. Cytowanie oraz wykorzystywanie danych empirycznych dozwolone jest z podaniem źródła. Projekt realizowany przy udziale środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL. Instytucja zarządzająca: Program Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL Krajowa Struktura Wsparcia, Fundacja Fundusz Współpracy, Biuro Koordynacji i Kształcenia Kadr ul. Górnośląska 4a, Warszawa, tel , ISBN Wydawca: Collegium Civitas Press Pałac Kultury i Nauki, XII piętro Warszawa, Plac Defilad 1 tel Opracowanie typograficzne i skład: Marek Gawron Collegium Civitas Projekt okładki studiobakalie.pl Druk i oprawa: SOWA Druk na życzenie Warszawa, ul. Hrubieszowska 6a tel

3 Spis treści Ewa Leś Wprowadzenie... 5 Część I: Przedsiębiorstwo społeczne: geneza, kontekst, teorie Adam Piechowski Rodowód przedsiębiorczości społecznej Tomasz Żukowski Kapitał społeczny w Polsce lokalnej. Przestrzenne zróżnicowanie na początku pierwszej dekady XXI wieku Dirk Jarré Europejski model społeczny i usługi socjalne użyteczności publicznej. Możliwości dla sektora gospodarki społecznej Carlo Borzaga Nowe trendy w partycypacji obywatelskiej: rosnąca rola zachowań społecznie odpowiedzialnych w konsumpcji, oszczędzaniu i produkcji. 79 Część II: Polskie i europejskie przykłady przedsiębiorczości społecznej Paulina Chodyra Centrum Integracji Społecznej jako podmiot gospodarki społecznej i element rozwoju lokalnego Ryszard Grünner, Marcin Juszczyk, Paweł Wąsiak Współpraca władz lokalnych z podmiotami gospodarki społecznej na przykładzie gminy Byczyna. Korzyści dla społeczeństwa lokalnego i samorządu Małgorzata Bernard-Staniszewska, Grażyna Wdowiak Krótki raport z działalności Centrum Integracji Społecznej w Bystrzycy Kłodzkiej

4 Wojciech Pastwa Spółdzielnia Socjalna Pomocna Dłoń w Sosnowcu (niezwykła historia zwykłej spółdzielni) Hubert Pasiak Wpływ Stowarzyszenia Ośrodek Kultury i Aktywności Lokalnej w Krzesku na budowanie nowej jakości relacji samorządu terytorialnego i podmiotów gospodarki społecznej w gminie Zbuczyn Janusz Wojcieszek-Łyś Spółdzielnia Socjalna Wspólna Sprawa w Radomiu Dirk Jarré Polityka usług socjalnych w wybranych krajach europejskich. Szanse dla instytucji gospodarki społecznej Karl Birkhölzer Rozwój i perspektywy gospodarki społecznej oraz trzeciego sektora w Niemczech Część III: Przedsiębiorstwa społeczne w regulacjach prawno-finansowych Zdzisław Gwiazda, Przemysław Rosiński Prawne aspekty działania spółdzielni w Polsce Marcin Chludziński, Artur Gluziński Źródła finansowania przedsiębiorczości społecznej w Polsce. 205 Aneks Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 roku o zatrudnieniu socjalnym Ustawa z dnia 8 listopada 1991 roku nr 381, o spółdzielniach socjalnych (Republika Włoska)

5 Ewa Leś Wprowadzenie Od ponad 15 lat przedsiębiorstwa społeczne zorganizowane w formie stowarzyszenia, fundacji, spółdzielni są uczestnikiem polityki społeczno-gospodarczej na szczeblu lokalnym, stanowiąc reakcję na ewolucję publicznego państwa opiekuńczego i wyzwania wynikłe z deregulacji rynków pracy oraz globalizacji. Rozwój przedsiębiorstw społecznych postrzega się w kontekście mankamentów rynku i państwa w zaspokajaniu potrzeb zbiorowych oraz jako instrument przezwyciężania ich ograniczeń w produkcji i dostarczaniu usług społecznych (mix economy of supply) 1. Według OECD rozwój przedsiębiorczości społecznej jest rezultatem przemian powojennych systemów socjalnych, niedostatków wolnego rynku, zwłaszcza w zakresie dostarczania tych dóbr społecznych, do których dostęp mają wszyscy obywatele bez względu na status ekonomiczny, rozwoju nowych programów zatrudnienia i współpracy między partnerami społecznymi i gospodarczymi. Jest też skutkiem wzrostu popytu na usługi społeczne i usługi w miejscu zamieszkania 2. Opis i analiza warunków rozwoju przedsiębiorstw społecznych 3, w tym kontekstu historycznego, europejskiego, narodowego i krajowego, ze szczególnym uwzględnieniem ich wkładu w rozwój miejsc pracy dla grup najsłabszych w Polsce oraz produkcję lokalnych usług społecznych, stanowi cel drugiego tomu Zeszytów Gospodarki Społecznej. Publikacja składa się z trzech części. Pierwszą z nich, zatytułowaną Przedsiębiorstwo społeczne: geneza, kontekst, teorie, poświęconą rodowodowi, lokalnym uwarunkowaniom kulturowym i europejskim czynnikom rozwoju oraz teoriom ekonomicznym przedsiębiorstwa społecznego, otwiera tekst Adama Piechowskiego na temat tradycji rozwoju przedsiębiorczości społecznej, ze szczególnym uwzględnieniem spółdzielczości. Autor przedstawia dzieje samoorganizacji ekonomicznej i społecznej w Europie i w Polsce, jej główne inspiracje ideologiczne (socjalizm utopijny, nurt reformistyczny, pankooperatyzm i nurt liberalny) oraz wielość modeli instytucji ekonomiczno-społecznych wyrosłych z tych odmiennych nurtów aksjologicznych. Przedstawione w artykule długie tradycje rozwoju przedsiębiorczości społecznej na ziemiach polskich sprzed 1939 roku inspirują i dowodzą, że spółdzielczość oraz zrzeszenia i fundacje stanowiły znaczące 1 Carlo Borzaga, New Trends in Citizens Participation: The Increasing Relevance of Socially Responsible Behaviours in Consumption, Saving and Production, [manuscript], Council of Europe, Strasbourg Zob. idem, Closing Remarks of the Seminar on Social Enterprises in CEE and the CIS organized by UNDP and EMES, Brussels, December 11 th and 12 th, The Non-profit Sector in a Changing Economy, OECD, Paris Przedsiębiorstwa społeczne, takie jak stowarzyszenia, fundacje, spółdzielnie itd., to podmioty prowadzące stałą działalność gospodarczą, nienastawione na maksymalizację zysku, demokratycznie zarządzane, ukierunkowane na cel społeczny. 5

6 Ewa Leś formy samoorganizacji ekonomicznej i wytwarzały skuteczne mechanizmy solidaryzmu społecznego. Kontynuacją i rozwinięciem pierwszego tekstu jest inspirujący artykuł Tomasza Żukowskiego dotyczący uwarunkowań historycznych i współczesnych determinant rozwoju kapitału społecznego w Polsce oraz jego poziomu i przestrzennego zróżnicowania. Dla problematyki przedsiębiorczości społecznej zagadnienie kapitału społecznego ma znaczenie kluczowe, bowiem wskazując na istniejące w danej społeczności wzory, normy i umiejętności współpracy, umożliwia oszacowanie rzeczywistego stanu zasobów społecznych środowisk lokalnych, a w rezultacie określenie kulturowego i socjologicznego podłoża dla rozwoju przedsiębiorczości społecznej w Polsce. Autor zwraca uwagę, że wielkość i formy kapitału społecznego w Polsce lokalnej zależą dziś zarówno od historii najnowszej, jak i dawnej, w tym zaborów i II wojny światowej i podkreśla, że jego pluralizm i polska/lokalna swoistość (kapitał rodzinny, sąsiedzki, stowarzyszeniowy) oraz wielość animatorów lokalnej aktywności (władze samorządowe, parafie, szkoły, trzeci sektor, grupy nieformalne) oznaczają, iż jego spożytkowywanie musi uwzględniać miejscową specyfikę i nie może odbywać się wedle jednego wzoru. Analiza Autora zdecydowanie zachęca do dostrzeżenia w polskiej przestrzeni lokalnej kapitału rodzinno-sąsiedzkiego jako przydatnego we wzmacnianiu w społecznościach lokalnych skłonności do kooperacji i wytwarzania dóbr publicznych. Podobnie zasługuje na uwagę twierdzenie o wielowymiarowości polskiej aktywności społecznej po 1989 roku, która wykracza poza mechaniczną przynależność z okresu Polski Ludowej i przyjmuje dziś zarówno postać członkostwa w organizacjach, jak i niesformalizowanego działania w nich i poza nimi. Autor podkreśla, że rzeczywisty poziom koniunktury obywatelskiej w Polsce jest obecnie wyższy, niż powszechnie się uważa i obejmuje ok. 35% Polaków. Przyczyn, dla których poziom kapitału społecznego typu zrzeszeniowego jest dziś w Polsce wprawdzie znaczący, ale wciąż niezbyt duży, Autor upatruje przede wszystkim w szokowym charakterze transformacji, utrudniającym dostosowanie się dawnych organizacji społecznych i tych powstałych po 1989 roku do nowych wyzwań, a w konsekwencji słabej amortyzacji przez nie ryzyk socjalnych wywołanych zmianą ustrojową. Ich nieskuteczność (m.in. związków zawodowych) bądź niedostateczne otorbianie ryzyk transformacyjnych spowodowało powrót do pierwotnego rodzinnego kapitału społecznego jako bardziej efektywnego i spowodowało swoiste urodzinnienie strategii samopomocy ekonomicznej. Stąd, rewaloryzacja więzi kooperacyjnych w sferze pozarodzinnej wymaga intensywnych działań zarówno na poziomie ogólnokrajowej polityki na rzecz budowania sprzyjającego otoczenia instytucjonalnego dla zorganizowanego uczestnictwa, jak i prowadzenia polityki lokalnej w konkretnej miejscowości, dostosowanej do lokalnej specyfiki kapitału społecznego. Podobnie rekomendacja Autora w sprawie potrzeby badań kapitału społecznego oraz polityk prowadzonych w różnych typach społeczności lokalnych wraz z ustalaniem warunków skuteczności tych polityk zasługuje na uwagę, gdyż pozwala na pełniejsze uchwycenie czynników przeciwdziałających i sprzyjających rozwojowi przedsiębiorczości społecznej. 6

7 Wprowadzenie Trzeci z tekstów koncentruje się na przedstawieniu celów europejskiego modelu społecznego i jego krajowego charakteru, jako elementów sine qua non funkcjonowania nowoczesnej i efektywnej polityki społecznej, w której we wszystkich państwach członkowskich rosnącą rolę odgrywają przedsiębiorstwa społeczne, i w których nawet jeżeli nie używa się tego pojęcia ma miejsce porównywalna działalność. Dirk Jarré wymienia główne cele europejskiego modelu socjalnego: ochrona jednostek i grup przed ryzykiem gospodarczym i socjalnym, zagwarantowanie godnego dochodu i warunków życia z możliwie pełnym uczestnictwem w życiu społecznym, przeciwdziałanie dyskryminacji i tworzenie równych szans dla wszystkich, ochrona przed marginalizacją i integracja społecznie wykluczonych, przerwanie błędnego koła genetyki socjalnej, minimalizacja luk w dystrybucji dobrobytu w społeczeństwie. Autor podkreśla, że bez bezpieczeństwa materialnego, dobrej edukacji, ochrony zdrowia i równych szans, trwałe i konstruktywne zaangażowanie obywateli w kolektywne rządzenie (governance of the community) jest niemożliwe. Na szczególne podkreślenie zasługuje ujęcie przedsiębiorczości społecznej jako elementu europejskiego modelu welfare. Według Jarré przedsiębiorczość społeczna stanowi jeden z instrumentów umożliwiających temu modelowi osiąganie jego celów, gdyż w niektórych krajach jest istotnym dostawcą usług zdrowotnych, opiekuńczych, w zakresie ochrony środowiska, dostępnego budownictwa, efektywnego wykorzystania źródeł energii, edukacji i niekiedy zapewnia finansowanie tych usług. Działania w sferze przedsiębiorczości społecznej zostały zapoczątkowane jako sposób zaspokojenia tych potrzeb mieszkańców, które były ignorowane bądź spotykały się z niewłaściwą odpowiedzią rynku lub państwa. Przedsiębiorczość społeczna podkreśla się daje ludziom możliwość organizacji produkcji i wzorów konsumpcji przez niezależne, demokratyczne formy współpracy. Dzięki ukierunkowaniu na niezaspokojone (bądź zaspokajane w sposób niewłaściwy) potrzeby, przedsiębiorczość społeczna może przynieść innowacyjne i przyszłościowe rozwiązania. Autor zauważa, że wprawdzie przedsiębiorczość społeczna obecna jest na wszystkich poziomach, zarówno narodowych, jak i europejskim, jednak jej korzenie są lokalne. Odgrywa ona istotną rolę w osiąganiu spójności społecznej. Lokalna przedsiębiorczość społeczna funkcjonuje obok sektora publicznego w celu zapewnienia społeczeństwu niezbędnej infrastruktury. Jednocześnie firmy społeczne odgrywają często istotną rolę w rozwoju obszarów miejskich i wiejskich. Pomimo osadzenia lokalnego, przedsiębiorstwa społeczne organizują się niekiedy w większe podmioty podejmujące działania na poziomie narodowym i ponadnarodowym. Autor podkreśla, że dla zagwarantowania mieszkańcom Europy wysokiej jakości usług konieczne jest wsparcie przedsiębiorstw społecznych na poziomie międzynarodowym. Jarré podkreśla potrzebę pełniejszego uznania inicjatyw przedsiębiorczości społecznej na poziomie europejskim, w tym lepsze rozumienie specyfiki tego sektora i rekomenduje, aby inicjatywy UE, które mogą mieć wpływ na usługi społeczne, projektowane były z uwzględnieniem ich roli. Autor wskazuje, że równolegle z innymi poziomami zarządzania, Unia Europejska wpływa bezpośrednio lub pośrednio na sposób, w jaki ten sektor jest zorganizowany i finansowany. W związku 7

8 Ewa Leś z tym na UE spoczywa odpowiedzialność dotycząca zagwarantowania, że jej działalność nie ogranicza możliwości świadczenia usług społecznych i osiągania ich celów w tym realizacji praw podstawowych lecz te możliwości zwiększa. Ostatni artykuł w tej części dotyczy roli produkcyjnej organizacji trzeciego sektora. Carlo Borzaga argumentuje, że ich funkcja produkcyjna jest nadal niezauważana i pozostaje w cieniu innych działań przypisywanych tym organizacjom, takich jak lobbying i redystrybucja, co stanowi wyraz niedostrzegania znaczenia ekonomicznego oddolnych inicjatyw obywatelskich. Autor zauważa, że wzrost roli obywateli w regulowaniu gospodarki na poziomie lokalnym jest wyrazem kryzysu paradygmatu modernizacji i sprzeczności systemu społecznego opartego na welfare state, który ogranicza kreatywność i autonomię obywateli. Borzaga dodaje, że rosnąca odpowiedzialność społeczna to ważny krok w stronę promocji demokracji gospodarczej oraz równowagi wśród obywateli, instytucji i przedsiębiorstw. Ponadto, jak dowodzi, rosnące aktywne zaangażowanie obywateli przez podejmowane decyzje konsumpcyjne, decyzje dotyczące oszczędności czy samoorganizację ekonomiczną podało w wątpliwość aktualność struktury dwubiegunowej, odwołującej się do roli rynku i państwa. Dzięki tym procesom dyskusjom poddane zostały teorie mainstreamowe, skoncentrowane na egoistycznych interesach podmiotów ekonomicznych oraz paradygmacie dwubiegunowym. Pojawiły się także propozycje alternatywne. Tym niemniej paradoksalnie ogólne niedocenianie kolektywnych działań wciąż przeważa i to nawet pośród tych, dla których rozwijająca się mobilizacja obywateli jest korzystna, konstatuje Borzaga. Potrzebny jest nowy paradygmat, argumentuje, który umiejscowi obywatelskie działania na rzecz dobra ogólnego obok działań państwa, rynku i rodziny. Podobnie niezbędna jest polityka publiczna uznająca funkcję efektywnościową ( przedsiębiorczościową ) pełnioną przez organizacje obywatelskie. W związku z tym Autor postuluje rozwinięcie bardziej kompleksowej struktury relacji niż ta, którą przyjmuje paradygmat dwubiegunowy oraz rozwój teorii ekonomicznych i politycznych leżących u jej podstaw. Carlo Borzaga wyróżnia cztery typy działań obywatelskich: lobbing (rzecznictwo interesów, advocacy), konsumpcja, oszczędzanie oraz bezpośrednia produkcja dóbr i usług, dowodząc, że właśnie funkcja produkcyjna organizacji trzeciego sektora, czyli przedsiębiorczość społeczna, jest znana najsłabiej, mimo że stanowi działanie najbardziej innowacyjne i kompleksowe w porównaniu z innymi rolami. Zwraca się uwagę, że brak uznania dla nowych inicjatyw gospodarczych podejmowanych przez obywateli w wielu krajach rozwiniętych od końca lat 60. XX wieku można wyjaśnić pomijaniem w analizach ekonomicznych nowych form zachowań obywateli wykraczających zdecydowanie poza motywacje odnoszące się do interesu jednostkowego, tak jak m.in. odpowiedzialna konsumpcja i odpowiedzialne oszczędzanie oraz związku między wyborami indywidualnymi a rozwojem nowych instytucji, których cechą szczególną jest społeczne zobowiązanie do zachowań odpowiedzialnych. Autor wskazuje, że współczesnej genezy przedsiębiorstwa społecznego jako nowej formy wyrażania interesów obywateli należy upatrywać w erozji bipolarnego modelu gospodarczo-instytucjonalnego, ustanowionego 8

9 Wprowadzenie w krajach rozwiniętych, zwłaszcza w Europie, który odznaczał się obecnością dwóch głównych dostawców dóbr i usług: rynku i państwa. W modelu tym rola pojedynczych obywateli zorientowanych na własne interesy ograniczała się do konsumpcji, produkcji i partycypacji politycznej podczas wyborów, natomiast kolektywny wymiar działań obywatelskich był niedoceniony. Stąd też od lat 70. zeszłego wieku obywatele w niektórych krajach reagowali na brak usług społecznych i niezdolność publicznego państwa opiekuńczego do zapewnienia zatrudnienia (zwłaszcza osobom w szczególnej sytuacji na rynku pracy, hard-to-employ) przez oddolne tworzenie zorganizowanych form produkcji. W rezultacie, w wyłaniającym się nowym modelu społecznym administracja publiczna obejmuje rolę raczej regulatora niż dostawcy, podczas gdy przedsiębiorstwa społeczne odgrywają coraz ważniejszą funkcję zarówno w restrukturyzacji systemu usług społecznych, jak i reformie rynku pracy, obejmując coraz szersze obszary działalności. Pośród przykładów takich inicjatyw wymienia się firmy francuskie specjalizujące się w powrotach na rynek pracy, stowarzyszenia szczególnego zainteresowania i rady sąsiedzkie, włoskie spółdzielnie socjalne, niemieckie agencje pośrednictwa pracy i agencje szkoleniowe, belgijskie firmy szkoleniowe i warsztaty przyuczania do zawodu, lokalne przedsiębiorstwa w Wielkiej Brytanii oraz kanadyjskie lokalne korporacje rozwojowe. Zróżnicowana natura celów i struktur instytucjonalnych przedsiębiorstw społecznych powoduje różnorakie korzyści społeczne dla środowisk lokalnych: pozytywnie wpływa na akumulację kapitału społecznego przez budowanie relacji zaufania oraz tworzenie sieci pomiędzy aktorami społecznymi oraz dystrybuuje zasoby do grup, które w innym razie nie miałyby dostępu do niezbędnych dóbr i usług. Borzaga wskazuje także, że przedsiębiorstwa społeczne są dostawcą innowacyjnych usług oraz że powstają w nich nowe formy lokalnej partycypacji demokratycznej i realizuje się zasada empowerment 4. Ma to związek z ich zdolnością do budowania demokracji uczestniczącej, bezpośredniej, w której obywatele mogą aktywnie działać na rzecz rozwoju gospodarczego i społecznego oraz życia obywatelskiego w swoim kraju. Mimo tych korzyści, Autor podkreśla brak uznania ze strony władz dla funkcji publicznej, pełnionej przez przedsiębiorstwa społeczne zajmujące się świadczeniem usług społecznych i integracją zawodową. Chociaż mają one możliwość wprowadzania aktywnej polityki rynku pracy skierowanej do osób zagrożonych na rynku pracy ekskluzją, to ich działania nie zdobyły dotąd uznania jako efektywne narzędzia polityki rynku pracy. Zrozumienie celów dobra ogólnego, jakim przedsiębiorstwa te służą, jest warunkiem wstępnym dla adekwatnego wspierania i stymulacji rozwoju tych organizacji. Dodatkowo, ramy regulacyjne powinny także uznawać funkcję przedsiębiorczości organizacji zmierzającej do osiągnięcia celów społecznych. W związku z tym wprowadzanie instrumentów podtrzymujących inicjatywy społecznie odpowiedzialne, a także szkolenie zatrudnionych pracowników, powinno być promowane przez odpowiednią politykę przemysłową podkreśla Autor. 4 Udział pracowników/członków organizacji/grup marginalizowanych w zarządzaniu inicjatywami podejmowanymi przez organizację. 9

10 Ewa Leś Borzaga, podobnie jak Jarré, zwraca uwagę, że w zakresie działań politycznych zorientowanych na wzmocnienie przedsiębiorstw społecznych, większy nacisk powinno się położyć na budowanie sfery instytucjonalnej, zarówno na poziomie narodowym, jak i międzynarodowym. Miałoby to na celu promowanie rozwoju całościowych i stabilnych form organizacyjnych, sprzyjających przezwyciężaniu specyfik krajowych, dominujących obecnie. Identyfikacja przedsiębiorstw udziałowych na poziomie światowym powinna służyć stałemu projektowaniu i rozpoznawaniu nowych form instytucjonalnych, zmierzających do osiągnięcia celów dobra ogólnego zarówno na poziomie narodowym, jak i międzynarodowym. Na drugą część tomu, poświęconą polskim i europejskim przykładom przedsiębiorczości społecznej, składa się osiem artykułów, z których sześć prezentuje doświadczenia krajowe z ostatnich lat realizacji polityki reintegracji społeczno-zawodowej grup długotrwale bezrobotnych oraz udziału przedsiębiorstw społecznych i innych organizacji gospodarki społecznej w rozwoju lokalnych usług i miejsc pracy. Paulina Chodyra omawia podstawowe dokumenty europejskie i krajowe, ze szczególnym uwzględnieniem ustawy o zatrudnieniu socjalnym, które u progu obecnej dekady dały impuls dla rozwoju inicjatyw i przedsiębiorstw reintegracji społecznej i zawodowej w Polsce, otwierając nowy etap w polityce społecznej wobec grup bez społecznego przydziału. Dzięki realizacji tej polityki osoby zdolne do pracy mogą uczestniczyć w ramach jednostek organizacyjnych o nazwie Centrum Integracji Społecznej (CIS) i Klub Integracji Społecznej (KIS) w zajęciach przygotowujących do zatrudnienia wspieranego, w tym założenia własnego przedsiębiorstwa społecznego w formie spółdzielni socjalnej. Autorka analizuje dotychczasową działalność ogółu centrów i klubów integracji społecznej oraz przedstawia ich wpływ na integrację społeczną i zawodową osób pozostających bez pracy, proponując typologię centrów ze względu na praktykowane strategie reintegracji zawodowej absolwentów (poszukiwanie i wypełnienie nisz lokalnego rynku produkcji i usług i dostosowywanie się do potrzeb lokalnych pracodawców): pierwsza grupa centrów zorientowana jest na przekazywanie umiejętności i prowadzenie działalności usługowej w tych branżach, gdzie od pracownika nie są wymagane zbyt wysokie kwalifikacje i istnieje stosunkowo dużo miejsc pracy (m.in. usługi porządkowe); druga grupa centrów koncentruje się na poszukiwaniu nisz rynkowych oraz niezaspokojonych potrzeb indywidualnych i publicznych na lokalnych rynkach (na przykład w niektórych miastach deficytowe są tanie usługi opiekuńcze, drobne usługi krawieckie lub hodowla roślin ozdobnych na potrzeby miasta); trzecia grupa centrów poszukuje staży i miejsc pracy dla absolwentów u lokalnych pracodawców i w strukturach instytucji tworzących CIS (urząd miasta, ośrodek pomocy społecznej, stowarzyszenie/fundacja). Autorka dowodzi potrzeby zwiększenia liczby centrów z istniejących obecnie 50 ośrodków w skali kraju, gdyż odpowiadając na lokalne deficyty/niedobory usług lub dóbr publicznych oraz reintegrując zawodowo i społecznie osoby bez pracy, dostarczają one 10

11 Wprowadzenie równocześnie społeczeństwu lokalnemu potrzebne usługi, m.in. opiekuńcze i remontowobudowlane, których standard jest niejednokrotnie wyższy niż oferowany przez prywatne firmy tego typu. Ponadto, gdy centra integracji społecznej lub kluby integracji społecznej są prowadzone przez organizacje trzeciego sektora, często pełnią także rolę ośrodków wsparcia lub instytucji szkoleniowych i w ten sposób poszerzają lokalny wachlarz usług, przyczyniając się do rozwoju lokalnego. W rezultacie CIS-y stają się istotnym elementem systemu przygotowującego osoby bez pracy do przedsiębiorczości społecznej i budowy terytorium społecznie odpowiedzialnego, chociaż Chodyra, podobnie jak Borzaga, dostrzega problem połowicznej instytucjonalizacji tych inicjatyw w polityce rynku pracy i polityce pomocy społecznej. Kolejne dwa teksty to studia przypadków samorządowych CIS-ów z województw opolskiego i dolnośląskiego. Doświadczenia obu centrów w zakresie reintegracji zawodowej i społecznej grup odrzuconych przez rynek pracy (osoby psychicznie chore, bezdomne, byli więźniowie) i pomocy ich absolwentom w zakładaniu i prowadzeniu spółdzielni socjalnych dowodzą, że coraz wyraźniej stają się one aktywnym uczestnikiem lokalnej polityki zatrudnienia i usług społecznych, stymulującym więzy kooperacyjne między jednostkami samorządu terytorialnego różnych szczebli, Ośrodkiem Pomocy Społecznej, Powiatowym Urzędem Pracy oraz lokalnymi organizacjami trzeciego sektora, służąc rozwiązywaniu problemów lokalnej społeczności i poprawiając wizerunek miasta. Grażyna Wdowiak i Małgorzata Bernard-Staniszewska na przykładzie bystrzyckiego CIS-u dowodzą, że rozwój na terenach dotkniętych depresją ekonomiczną i kryzysem społecznym jest możliwy i że można tworzyć miejsca pracy lokalnie, rozwijając usługi na rzecz miasta i mieszkańców, przeciwdziałając w ten sposób widocznym już trendom depopulacyjnym w gminie. CIS w Bystrzycy Kłodzkiej w ramach reintegracji zawodowej prowadzi działalność wytwórczą, handlową i usługową, w tym prace remontowobudowlane, pielęgnację zieleni miejskiej i inne usługi gospodarcze. Prawie połowa absolwentów Centrum znajduje zatrudnienie. Warto także podkreślić, że powołanie Centrum Integracji Społecznej miało istotny wpływ na przygotowanie gminnej Strategii Integracji Społecznej dla Bystrzycy Kłodzkiej na lata Z kolei byczyńskie Centrum w ramach reintegracji zawodowej prowadzi szkolenia podnoszące kwalifikacje zawodowe i warsztaty zawodowe (pracownia stolarska, ślusarska, budowlana, ogrodnicza). Ryszard Grüner, Paweł Wąsiak i Marcin Juszczyk prezentując działalność CIS i spółdzielni socjalnych w Byczynie podkreślają, że do sukcesu inicjatyw reintegracji społecznej i zawodowej w mieście przyczyniło się przede wszystkim wsparcie samorządu gminnego w formie pomocy w pozyskaniu zleceń, pomocy merytorycznej oraz poręczenie dotacji dla Socjalnej Spółdzielni Handlowo-Usługowo-Produkcyjnej. Obecnie spółdzielnia ta jest średniej wielkości przedsiębiorstwem budowlanym, które dotychczas zrealizowało trzy przetargi budowlane o łącznej wartości około 400 tys. zł. Spółdzielnia realizuje m.in. projekt szkoleniowy Miejsca pracy wokół grodu, kształcąc 163 osoby bezrobotne z terenu Opolszczyzny w zawodach kowalstwa artystycznego, płatnerstwa, tkactwa, wikliniarstwa, obsługi ruchu turystycznego, agroturystyki. Tymi działaniami spółdzielnia wspomaga merytorycznie i finansowo realizację dwóch celów strategii 11

12 Ewa Leś rozwoju gminy rozwoju turystyki oraz ograniczania bezrobocia i pozyskała na ten cel środki finansowe w wysokości zł. Autorzy artykułu zwracają także uwagę na inicjatywy gminy sprzyjające rozwojowi spółdzielni socjalnych, takie jak powołanie wspólnie z powiatem kluczborskim i samorządem województwa opolskiego Wojewódzkiego Ośrodka Wsparcia Spółdzielczości Socjalnej (OWSS) w Polanowicach, do którego przyłączyły się także inne instytucje lokalne i podmioty gospodarki społecznej. W rezultacie współpraca uczestników społeczeństwa lokalnego rozwija jego aktywność i kapitał społeczny oraz sprzyja rozwojowi społeczno-gospodarczemu gminy. Rozwojowi społecznemu gminy służy także działalność lokalnych stowarzyszeń i fundacji, które partycypują w realizacji zadań gminy w dziedzinie sportu i rekreacji, jest to możliwe dzięki wsparciu gminy w formie nieodpłatnego udostępnienia organizacjom nieruchomości gminnych, finansowaniu statutowej działalności, zlecaniu organizacjom prowadzenia imprez sportoworekreacyjnych o charakterze otwartym i zamkniętym. Przykładem wkładu organizacji trzeciego sektora w rozwój gospodarczy gminy Byczyna jest działalność Fundacji Górna Prosna na rzecz Strategii Rozwoju Obszarów Wiejskich. Na ten cel Fundacja pozyskała już 730 tysięcy złotych i przygotowuje się do aplikowania o dalsze fundusze na rzecz rozwoju obszarów gmin wiejskich. Gmina otrzymuje także znaczną pomoc finansową na rozwój infrastruktury i inne zadania samorządu z fundacji ogólnopolskich i europejskich, jak: Fundacji Eko Fundusz, Fundacji Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA, Europejskiego Funduszu Rozwoju Wsi Polskiej, Fundacji Kościelna Dr Marii Stolzman, TNO (Netherlands Organisation for Applied Scientific Research), Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej. Autorzy artykułu zwracają także uwagę na nowe zjawisko, tj. wzrost aktywności nieformalnych grup mieszkańców gminy przy radach sołeckich i samorządzie mieszkańców Byczyny, którzy w ramach wolontariatu przygotowują Lokalne Strategie Rozwoju na rzecz rewitalizacji i rozwoju lokalnego gminy i także starają się aplikować o środki zewnętrzne na ich realizację. Dzięki wsparciu tych inicjatyw przez władze gminy w formie szkoleń, pomocy technicznej w przygotowaniu projektów, zapewnieniu środków finansowych na wspólne projekty inwestycyjne i inne, udało się pozyskać około 1 mln zł na realizację miękkich i inwestycyjnych projektów i włączyć wielu mieszkańców do ich realizacji dla dobra całego społeczeństwa lokalnego. Janusz Wojcieszek-Łyś i Wojciech Pastwa przedstawiają trudne początki spółdzielni socjalnych w województwie mazowieckim i śląskim. Radomska Spółdzielnia Socjalna Wspólna Sprawa to godny uwagi przykład modelu tworzenia spółdzielni socjalnych przy aktywnym wsparciu tradycyjnego sektora spółdzielczego (spółdzielczości mieszkaniowej i spożywców) w uzyskaniu siedziby i zleceń. Oferta usług spółdzielni socjalnej obejmuje drobne prace remontowo-budowlane, utrzymanie zieleni, utrzymanie porządku na osiedlach oraz zatrudnianie zadłużonych lokatorów przy pracach zleconych przez spółdzielnie mieszkaniowe, a także prowadzenie dla nich szkoleń zawodowych. Artykuł Wojciecha Pastwy to diariusz z narodzin sosnowieckiej spółdzielni socjalnej, w którym Autor dzieli się z Czytelnikami doświadczeniami z okresu tworzenia 12

13 Wprowadzenie i początków działalności Spółdzielni Socjalnej Pomocna Dłoń z Sosnowca, będącej dziś mikroprzedsiębiorstwem wielobranżowym, prowadzącym usługi remontowo-budowlane, usługi porządkowe, gastronomiczne, małą poligrafię, usługi grafiki komputerowej, webmastering. Mimo, że spółdzielnie socjalne przetrwały pierwszy bardzo trudny etap i prowadzą działalność, ich doświadczenia wskazują dobitnie, że jeśli ogromny wysiłek liderów spółdzielni socjalnych ma zakończyć się powodzeniem, ich determinacja musi uzyskać pomoc w postaci całościowego systemu wspomagającego rozwój przedsiębiorstw społecznych. Przykładem propozycji takiego wsparcia jest program Partnerstwa na rzecz Rozwoju Tu jest praca, realizowany w ramach PIW EQUAL, które stworzyło oddzielny system edukacji i szkoleń dla liderów przedsiębiorczości społecznej, specjalistów wspomagających na poziomie akademickim oraz zawodowym, rozwija usługi doradztwa dla przedsiębiorstw społecznych w procesie ich powstawania, w tworzeniu strategii mikroekonomicznych, we współpracy z innymi sektorami i udziałowcami, a także buduje nowy system usług finansowych dla przedsiębiorstw społecznych 5. Doświadczenia przedstawionych w niniejszym tomie spółdzielni socjalnych wskazują, że do pilnych zmian legislacyjnych, które powinny zostać wprowadzone w ustawie o spółdzielniach socjalnych 6 należy m.in. unormowanie spraw związanych z przeznaczaniem środków z Funduszu Pracy. Chodzi o to, aby służyły one nie tylko doposażeniu stanowisk pracy (jak jest obecnie), lecz mogły także finansować bieżącą działalność spółdzielni oraz uczynić spółdzielnie a nie osoby fizyczne ich dysponentem, co pozwoliłoby skumulować fundusze i dokapitalizować spółdzielnie, które odpowiadałyby za nie swoim majątkiem. Jednocześnie pozwoliłoby to zlikwidować absurdalny wymóg poręczeń majątkowych przez osoby bez pracy. Artykuł Huberta Pasiaka zwraca uwagę na bardzo istotną i często pomijaną zależność między modelem zarządzania jednostką terytorialną a typem kapitału społecznego i jego wpływem na rozwój lokalny. Autor stwierdza, że do niedawna w gminie Zbuczyn dominował model elitystycznego sprawowania władzy, co skutkowało słabym spożytkowywaniem miejscowego kapitału społecznego dla rozwoju gminy. Na przykładzie działalności powołanego przez siebie Stowarzyszenia Ośrodek Kultury i Aktywności Lokalnej w Krzesku, Autor pokazuje ewolucję relacji między władzami gminy a zorganizowanym społeczeństwem obywatelskim, wskazując, że stosunkowo łatwo było uzyskać przychylność władz przez pokazanie, że organizacja potrafi aplikować o środki finansowe pochodzące spoza gminy. Fakt, że projekty stowarzyszenia były dofinansowywane w ramach ogólnopolskich programów, w tym z Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich, spowodował znaczącą zmianę w sposobie postrzegania Stowarzyszenia przez przedstawicieli samorządu. Członkom organizacji udało się przekonać władze samorządowe, że współpraca przy realizacji projektów Stowarzyszenia opłaca się obydwu stronom. Udowodniono w ten sposób, że wspólne 5 Patrz portal internetowy: 6 Konsultacje zmian w ustawie o spółdzielniach socjalnych zainicjowane przez Partnerstwo na rzecz Rozwoju Tu jest praca w ramach Grupy Trydenckiej w marcu 2007 r. Więcej na ten temat na stronie internetowej portalu: 13

14 Ewa Leś projekty nie tylko mają większe szanse na dofinansowanie z zewnątrz, ale również mają większy oddźwięk w lokalnej społeczności, tworzą pozytywny wizerunek zarówno władz gminy, jak i organizacji. Początkowy udział gminy w projektach Stowarzyszenia w formie dofinansowania części zadania z budżetu gminnego (zazwyczaj był to wymagany finansowy wkład własny organizacji) został poszerzony o nowe formy kooperacji. Jednym z przykładów jest aktywny udział przedstawicieli samorządu gminnego w inicjatywach Stowarzyszenia nawet o bardzo małym zasięgu, takich jak objęcie honorowym patronatem przez wójta gminy Zbuczyn Biegu Niepodległości 2006, osobiste przygotowanie dyplomów i obecność na starcie biegu. Autor podkreśla jednak, że miarą sukcesu współpracy organizacji trzeciego sektora z jednostką samorządu terytorialnego jest nie tylko fakt, że organizacja może liczyć na pomoc samorządu przy realizacji projektów, które w jakimś stopniu zastępują lub uzupełniają jego zadania własne, lecz polega także na zbudowaniu trwałych zasad współpracy między samorządem a Stowarzyszeniem i innymi organizacjami z terenu gminy Zbuczyn. Umożliwia to ustawa o pożytku publicznym i o wolontariacie, która dała podstawę do przygotowania i uchwalenia rocznego programu współpracy, czyli oparcia relacji samorządu i podmiotów gospodarki społecznej na zasadach legalizmu. Ostatnie dwa artykuły części drugiej odwołują się do doświadczeń europejskich, w szczególności niemieckich, dotyczących udziału organizacji trzeciego sektora i przedsiębiorstw społecznych w realizacji usług społecznych oraz ich potencjału i doświadczeń współdziałania z administracją publiczną. Podkreśla się, że odgrywają one istotną rolę w dostarczaniu podstawowych usług w dziedzinie ochrony zdrowia, usług socjalnych, organizując różne formy pomocy dla dzieci i młodzieży, pomoc rodzinom i matkom, świadczenia dla osób niepełnosprawnych, opiekę w razie choroby, pomoc osobom starszym, poradnictwo dla osób niedostosowanych społecznie i z grup ryzyka, działania w zakresie przeciwdziałania bezrobociu, pomoc pracownikom zagranicznym oraz ich rodzinom, azylantom i uchodźcom, pomoc humanitarną w przypadku klęsk i katastrof, szkolenia zawodowe i ustawiczne. Dirk Jarré zwraca uwagę, że niemieckie organizacje przedsiębiorczości społecznej stanowią integralną część tamtejszego modelu polityki społecznej, opartego na zasadzie subsydiarności, zatrudniają ponad 3% ogółu pracowników w gospodarce najemnej poza rolnictwem (w Polsce 1,2%) i prowadzą ponad 57% wszystkich domów dla ludzi starszych i niepełnosprawnych, 74% instytucji dla dzieci i młodzieży, około 54% wszystkich szpitali. Nie oznacza to jednak, że wszystkie organizacje należące do sektora przedsiębiorczości społecznej cieszą się w RFN podobnym uznaniem politycznym i społecznym. Karl Birkhölzer zwraca uwagę w swoim artykule na swoiste embargo w dyskursie publicznym, w tym naukowym, dotyczące zwłaszcza gospodarczych ruchów samopomocy i kolektywnych form działalności gospodarczej, takich jak spółdzielczość. Mimo to Autor dostrzega szanse na rozwój organizacji przedsiębiorczości społecznej w Niemczech i wzrost ich znaczenia jako pracodawcy, wynikający zarówno z otwierania się nowych możliwości rynkowych i realizacji niezaspokojonych przez sektor publiczny oraz prywatny for-profit potrzeb 14

15 Wprowadzenie w dziedzinie usług socjalnych, ochrony środowiska, kultury, ale także w sektorze rolnictwa, produkcji przemysłowej i nowych technologii, oraz tych płynących z doświadczeń efektywnej interwencji ze strony przedsiębiorstw społecznych na obszarach społecznie i regionalnie słabszych, gdzie zawodzą tradycyjne mechanizmy gospodarcze w ramach gospodarki prywatnej i państwowej. Część trzecia poświęcona jest regulacjom prawno-finansowym przedsiębiorstw społecznych w Polsce i zawiera dwa teksty. Przemysław Rosiński i Zdzisław Gwiazda omawiają podstawy prawne przedsiębiorczości społecznej na przykładzie spółdzielczości klasycznej i socjalnej oraz wskazują na konieczne zmiany systemu prawnego. Autorzy przypomnieli ewolucję unormowań polskiego prawa spółdzielczego, ze szczególnym uwzględnieniem zmian prawnych wprowadzonych po 1989 roku, Ustawą z 20 stycznia 1990 roku o zmianach organizacji i działalności spółdzielczości. Ich zdaniem, całkowicie odmieniły one oblicze spółdzielczości w Polsce, uderzając w jej ekonomiczne podstawy. Ustawa zlikwidowała związki spółdzielcze, niektóre spółdzielnie osób prawnych oraz spółdzielnie osób prawnych i fizycznych, doprowadzając do zerwania powiązań gospodarczych i logistycznych między spółdzielniami i ich związkami, co spowodowało chaos organizacyjny i utratę sporej części majątku, na który spółdzielczość pracowała przez ostatnie kilkadziesiąt lat. W konsekwencji pozbawiło to wiele pojedynczych spółdzielni możliwości adaptowania się do nowych warunków gospodarowania po 1989 roku i doprowadziło do likwidacji i upadłości wielu z nich. W latach spadek zatrudnienia w sektorze spółdzielczym wyniósł 72,1%, a udział spółdzielczości w tworzeniu PKB spadł z ok. 10% w 1989 do 2,8% w 2005 roku 7. Nowelizacje ustawy podjęte w latach 90. także istotnie ingerowały w zasady spółdzielcze, stanowiąc, iż głównym celem spółdzielni jest działalność gospodarcza na rzecz swoich członków, a nie działalność ogólnospołeczna, którą uznano za fakultatywną. Zgodnie z ustawą Prawo spółdzielcze, spółdzielnia jest zobowiązana jedynie do utworzenia funduszu udziałowego i zasobowego, natomiast pozostałe fundusze może tworzyć według potrzeb. Ustawa wprowadziła swobodę zrzeszania się spółdzielni w związkach rewizyjnych i gospodarczych. Jednak organy związku nie mają uprawnień stanowiących i nadzorczych w stosunku do zrzeszonych w nim spółdzielni. Obowiązująca ustawa Prawo spółdzielcze ograniczyła zatem prawne możliwości aktywności spółdzielczej na rzecz środowiska lokalnego, m.in. w formie finansowania społecznie odpowiedzialnego. Na uwagę zasługują także konkretne postulaty pod adresem ustawodawcy oraz władz lokalnych dotyczące poprawy istniejącego zaplecza dla spółdzielni socjalnych w Polsce. Marcin Chludziński i Artur Gluziński omawiają środki zwrotne (kredyty, poręczenia i gwarancje oraz inwestycje kapitałowe) i bezzwrotne (dotacje) w finansowaniu działalności polskich przedsiębiorstw społecznych. Autorzy wskazują, że w Polsce brak dotąd całościowego systemu wsparcia finansowego dla przedsiębiorczości społecznej, dlatego w przypadku komercyjnych form finansowania przedsiębiorstwa społeczne mogą ubiegać się o fundusze na warunkach ogólnych dla wszystkich podmiotów gospodarczych. 7 Dane: Rocznik Statystyczny, GUS, Warszawa 1990,

16 Ewa Leś W przypadku pomocy bezzwrotnej, przedsiębiorstwa społeczne, w zależności od formy prawnej, mogą korzystać z Funduszu Inicjatyw Obywatelskich (fundacje i stowarzyszenia), Ośrodka Wsparcia Spółdzielni Socjalnych (spółdzielnie socjalne), darowizn, zbiórek publicznych. Jednak potrzebny jest rozwój nowych form finansowania przedsiębiorstw społecznych. W Polsce system etycznego (społecznie odpowiedzialnego finansowania) jest wciąż w powijakach. System funduszy społecznie odpowiedzialnych (funduszy etycznych) i instytucji kredytowych o zobowiązaniach społecznych rozwija się bardzo powoli, mimo że, jak wskazuje w swoim artykule Borzaga, stopy zwrotu z inwestycji etycznych odpowiadają inwestycjom rynkowym, a w niektórych przypadkach są wyższe. Polskie fundusze lokalne rozwijane przez Akademię Filantropii oraz nieliczne fundusze powierzone oraz zapisy spadkowe (prowadzone przez Fundację dla Polski), to pierwsze przykłady tego ruchu. W przypadku funduszy strukturalnych na okres programowania , w dotychczasowej wersji dokumentów, przedsiębiorczość społeczna nie stanowi oddzielnego priorytetu wsparcia. Zgodnie z aktualną wersją projektu Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki (PO KL) pojęcia: ekonomia społeczna, przedsiębiorstwo społeczne i spółdzielnia socjalna wymienione są wprawdzie kilkakrotnie, jednak nie przyjęto wobec tych podmiotów podejścia sektorowego, tzn. nie zintegrowano wszystkich instrumentów dla wsparcia przedsiębiorstw społecznych w jednym priorytecie/programie operacyjnym. Stowarzyszenia, fundacje, spółdzielnie, w tym spółdzielnie socjalne, poszukujące źródeł finansowania, będą zmuszone do szukania konkretnych możliwości w różnych programach operacyjnych. Publikację zamyka Aneks, w którym zamieszczono trzy akty prawne, istotne dla rozwoju polskiej przedsiębiorczości społecznej: znowelizowaną ustawę o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, znowelizowaną ustawę o zatrudnieniu socjalnym oraz włoską ustawę o spółdzielniach socjalnych, która winna stanowić inspirację dla polskiego ustawodawcy podczas prowadzonych właśnie prac nad przygotowaniem nowelizacji ustawy o spółdzielniach socjalnych. 16

17 C ZĘŚĆ PIERWSZA PRZEDSIĘBIORSTWO SPOŁECZNE: GENEZA, KONTEKST, TEORIE

18

19 Adam Piechowski Krajowa Rada Spółdzielcza Warszawa Rodowód przedsiębiorczości społecznej Dziś mówimy o nich przedsiębiorstwa społeczne. Ale niegdyś ich założyciele nazywali je rozmaicie bractwami, towarzystwami, stowarzyszeniami, spółkami, później kooperatywami i wreszcie spółdzielniami. Działali z prostych pobudek, zrodzonych z bezpośrednich potrzeb: zapewnienia sobie tanich i dobrej jakości, uczciwie sprzedawanych artykułów codziennego użytku, drobnych pożyczek, możliwości zbytu swoich produktów (rolniczych czy też rzemieślniczych), usług dla swoich warsztatów bądź gospodarstw, stworzenia sobie miejsca, w którym można było żyć i pracować z zachowaniem własnej godności. Liczyli przy tym, że dzięki kooperacji nie tylko zrealizują swoje elementarne potrzeby, ale również osiągną wspólny, bardziej dalekosiężny cel: niektórym wydawało się, że i w nich samych dokona się metamorfoza i przyczynią się do zbudowania nowego, lepszego, bardziej sprawiedliwego społeczeństwa. Nie spodziewali się zapewne, że wprowadzane przez nich zasady, oparte o ideały samopomocy, sprawiedliwości, solidarności, uczciwości, demokracji i równości, legną u podstaw istotnego sektora życia społeczno-gospodarczego XXI wieku zwanego gospodarką społeczną. Zorganizowane formy analogiczne do dzisiejszych przedsiębiorstw społecznych zaczęły krystalizować się w I połowie XIX wieku, ale ich źródła i pierwowzory były znacznie starsze. Ich powstawaniu towarzyszyło nieraz tworzenie ideologii, podejmowanie prób powiązania ich z wielkimi prądami ideowo-filozoficznymi owej epoki. Długo jednak nie wrzucano ich do wspólnego worka, a pojęcie gospodarki społecznej czy ekonomii społecznej przypisywano wielu bardzo różnym zjawiskom i dyscyplinom nauki. Współczesne rozumienie gospodarki społecznej jako sfery gospodarki nastawionej nie na zysk, lecz na zaspokajanie bezpośrednich potrzeb, opartej na trzech wielkich filarach: spółdzielniach, towarzystwach ubezpieczeń wzajemnych oraz stowarzyszeniach i fundacjach, ugruntowało się zasadniczo dopiero w zeszłym stuleciu, w kręgu myślicieli francuskich (Charles Gide, a zwłaszcza Henri Desroche). Nadal jednak termin gospodarka społeczna nie jest całkowicie jednoznaczny i istnieje wiele jego interpretacji 1. 1 Por. Hans Westlund, Social Economy in Sweden a summary, Arbetslivsinstitutet, Stockholm 2001, ss O francuskiej koncepcji ekonomii społecznej zob. np. André Chomel, The Evolution of Co-operative Thought in France, Review of International Co-operation 1995, Vol. 88, No 1; więcej o dyskusji nad terminem gospodarka społeczna zob. np. Ewa Leś, Nowa ekonomia społeczna. Wybrane koncepcje, Trzeci Sektor 2005, nr 2, ss ; Andrzej Juros, Przedsiębiorczość obywatelska w kształtowaniu ekonomii społecznej w Polsce, w: W stronę 19

20 Adam Piechowski Rozmaite typy organizacji, które nazywamy obecnie przedsiębiorstwami społecznymi, a zwłaszcza spółdzielnie, rozwijające się dynamicznie od połowy XIX wieku, wyrastały z odmiennych tradycji: socjalistycznej, liberalnej i chrześcijańskiej. Pierwsza z nich głosiła konieczność totalnej przebudowy przez ewolucję lub na drodze rewolucji istniejącego społeczeństwa. Dwa pozostałe nurty nie miały już takich ambicji, swoje zadania pragnęły realizować w jego ramach. Wszystkie one, podlegając oczywistej ewolucji, zachowały aktualność przez wiele dziesiątków lat i do dziś leżą u ideowych podstaw partii politycznych i ruchów społecznych. Choć punktem wyjścia dla każdej z nich były zupełnie odmienne założenia, jednak w odniesieniu do gospodarki społecznej wszystkie kładły nacisk na współdziałanie, wspólnotę celów i wysiłków, stanowiąc o bogactwie jej form i różnorodności. Dlatego warto o nich stale pamiętać. Tym bardziej, że i na ziemiach polskich powstawały tego typu organizacje. W dużym uproszczeniu, można powiązać nurt socjalistyczny z zaborem rosyjskim, liberalny z pruskim, zaś nawiązujący do solidaryzmu chrześcijańskiego z austriackim. Początki spółdzielczości i przedsiębiorczości społecznej U najgłębszych podstaw współczesnej gospodarki społecznej leży dobrowolne współdziałanie, kooperacja. Łączenie wysiłku jednostek w celu realizacji wspólnych celów samoobrony i samopomocy wobec różnego rodzaju zagrożeń jest zjawiskiem tak starym niemal jak sama ludzkość, a nawet jak wskazywali dawni teoretycy jeszcze starszym, bo występującym również w naturze, wśród roślin i zwierząt. Dostrzegano je wśród prymitywnych ludów, a zwłaszcza we wszystkich prawie społecznościach rolniczych, później miejskich. Było to wspólne wykonywanie pewnych czynności związanych z pojawiającymi się cyklicznie bądź okazjonalnie potrzebami życia; spontanicznie powstawały drobne, mniej lub bardziej sformalizowane stowarzyszenia, wspólnoty, spółki gospodarcze, prespółdzielcze formy kooperacji o zasięgu bezpośredniego sąsiedztwa, podejmujące działania trudne bądź niemożliwe do realizacji w pojedynkę. Niektóre z takich inicjatyw lokalnych związane były z określonym miejscem czy konkretnymi osobami, część z nich przetrwała do dzisiaj tworząc zręby tego, co nazywamy dziś gospodarką społeczną 2. Jej bardziej zaawansowane formy pojawiły się w zasadzie dopiero w I połowie XIX wieku, a szczególne miejsce wśród nich zajęła spółdzielczość, jako najsilniejszy ekonomicznie i najlepiej zorganizowany na wszystkich szczeblach filar. W światowej literaturze powszechnie podaje się, że pierwszą na świecie spółdzielnią było Roczdelskie Stowarzyszenie Sprawiedliwych Pionierów, założone w 1844 roku w Rochdale aktywnej polityki społecznej, (red.) Tomasz Kazimierczak, Marek Rymsza, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2003, ss Więcej o prespółdzielczych formach kooperacji zob. Adam Piechowski, Korzenie ruchu spółdzielczego w Europie w: Spółdzielcze formy gospodarowania, (red.) Janina Stolińska-Janic, Warszawska Wyższa Szkoła Ekonomiczna, Warszawa 1997, ss. 6-8; zob. też: Piotr Kropotkin, Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju, tekst z roku 1902, przedrukowany w: Pieniądze i Więź 2005 nr 1, ss

Konsultacje społeczne Regionalny Plan Rozwoju Ekonomii Społecznej w Województwie Małopolskim na lata 2013-2020

Konsultacje społeczne Regionalny Plan Rozwoju Ekonomii Społecznej w Województwie Małopolskim na lata 2013-2020 Konsultacje społeczne Regionalny Plan Rozwoju Ekonomii Społecznej w Województwie Małopolskim na lata 2013-2020 SEKTOR EKONOMII SPOŁECZNEJ W MAŁOPOLSCE 1. Małopolska jest uznawana za lidera ekonomii społecznej:

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Zielonej Górze W województwie lubuskim

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA SPOŁECZNA >2020

EKONOMIA SPOŁECZNA >2020 EKONOMIA SPOŁECZNA >2020 Umowa Partnerstwa Zwiększaniu szans na zatrudnienie grup defaworyzowanych służyć będzie wsparcie sektora ekonomii społecznej oraz zapewnienie jego skutecznego i efektywnego funkcjonowania.

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XIX/214/13 Rady Miejskiej w Kowalewie Pomorskim z dnia 19 sierpnia 2013 roku

Uchwała Nr XIX/214/13 Rady Miejskiej w Kowalewie Pomorskim z dnia 19 sierpnia 2013 roku Uchwała Nr XIX/214/13 Rady Miejskiej w Kowalewie Pomorskim z dnia 19 sierpnia 2013 roku w sprawach: przystąpienia Gminy Kowalewo Pomorskie do Lokalnego Funduszu Pożyczkowego Samorządowa Polska Kowalewo

Bardziej szczegółowo

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Zielonej Górze Ekonomia społeczna to

Bardziej szczegółowo

PROJEKT. Załącznik do Uchwały Nr.. Rady Powiatu w Lipnie

PROJEKT. Załącznik do Uchwały Nr.. Rady Powiatu w Lipnie Załącznik do Uchwały Nr.. Rady Powiatu w Lipnie z dnia PROGRAM WSPÓŁPRACY POWIATU LIPNOWSKIEGO Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ INNYMI UPRAWNIONYMI PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POŻYTKU PUBLICZNEGO

Bardziej szczegółowo

PROF. DR HAB. WALDEMAR MICHNA ORGANIZACJE WIEJSKIE I ROLNICZE ORAZ ICH ROLA W ROZWOJU OBYWATELSKIEJ DEMOKRACJI I KRAJOWEJ GOSPODARKI

PROF. DR HAB. WALDEMAR MICHNA ORGANIZACJE WIEJSKIE I ROLNICZE ORAZ ICH ROLA W ROZWOJU OBYWATELSKIEJ DEMOKRACJI I KRAJOWEJ GOSPODARKI PROF. DR HAB. WALDEMAR MICHNA ORGANIZACJE WIEJSKIE I ROLNICZE ORAZ ICH ROLA W ROZWOJU OBYWATELSKIEJ DEMOKRACJI I KRAJOWEJ GOSPODARKI WARSZAWA 2010 Autor publikacji jest pracownikiem naukowym Instytutu

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 Cel 2. Poprawa mechanizmów partycypacji społecznej i wpływu obywateli na życie publiczne 31 maja 2011 r. Elementy składowe celu 2 Strategii wypływają m.in.

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna.

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. ekspert: Szymon Medalion prowadząca: Marzena Szewczyk-Nelson Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

MAŁOPOLSKIE FORUM UNIWERSYTETÓW TRZECIEGO WIEKU. 23 listopada 2012r. KRAKÓW

MAŁOPOLSKIE FORUM UNIWERSYTETÓW TRZECIEGO WIEKU. 23 listopada 2012r. KRAKÓW MAŁOPOLSKIE FORUM UNIWERSYTETÓW TRZECIEGO WIEKU 23 listopada 2012r. KRAKÓW Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego CZŁOWIEK - NAJLEPSZA INWESTYCJA Kamila

Bardziej szczegółowo

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020:

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020: NAZWA CELU FINANSOWANIE Cel I.1. Wspieranie aktywności i przedsiębiorczości mieszkańców CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY Oś I. Osoby młode na rynku pracy: 1. Poprawa

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

Rozdział I Postanowienia ogólne

Rozdział I Postanowienia ogólne Załącznik nr 1 do uchwały nr.. Rady Gminy Wińsko z dnia.. PROJEKT Program współpracy Gminy Wińsko z organizacjami pozarządowymi oraz z podmiotami, o których mowa w art. 3 ust.3 ustawy z dnia 24 kwietnia

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 99/XII/15 RADY GMINY NOWA RUDA. z dnia 24 listopada 2015 r.

UCHWAŁA NR 99/XII/15 RADY GMINY NOWA RUDA. z dnia 24 listopada 2015 r. UCHWAŁA NR 99/XII/15 RADY GMINY NOWA RUDA z dnia 24 listopada 2015 r. w sprawie Rocznego Programu Współpracy Gminy Nowa Ruda z organizacjami pozarządowymi na rok 2016 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt. 15

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Puławy na lata 2005 2014

Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Puławy na lata 2005 2014 VII. Źródła finansowania 7.1. Środki unijne Możliwości finansowania wynikają z celów Unii Europejskiej. Do najważniejszych celów Unii należą: bezpieczeństwo, postęp społeczny, ochrona wolności praw i interesów

Bardziej szczegółowo

CoopEst. Włodzimierz Grudziński

CoopEst. Włodzimierz Grudziński CoopEst Włodzimierz Grudziński CoopEst jest funduszem kapitałowym z siedzibą w Brukseli, którego celem jest wspieranie rozwoju ekonomii społecznej w nowych i przyszłych krajach członkowskich Unii Europejskiej.

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE O PROJEKTACH, O KTÓRYCH MOWA W ART. 2 UST

INFORMACJE O PROJEKTACH, O KTÓRYCH MOWA W ART. 2 UST INFORMACJE O PROJEKTACH, O KTÓRYCH MOWA W ART. 2 UST. 1 PKT 26A USTAWY, W RAMACH KTÓRYCH MOŻNA UZYSKAĆ POMOC W ZAKRESIE PORADNICTWA ZAWODOWEGO I INFORMACJI ZAWODOWEJ ORAZ POMOCY W AKTYWNYM POSZUKIWANIU

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów Panel W zgodzie z naturą i kulturą czyli jak skutecznie wspierać rozwój infrastruktury na wsi? Warszawa, 28 października 2010

Bardziej szczegółowo

KWESTIONARIUSZ ANKIETY

KWESTIONARIUSZ ANKIETY KWESTIONARIUSZ ANKIETY Płeć: Kobieta Mężczyzna Wiek: 18-25 lat 26-30 lat 31-35 lat 36-40 lat 41-50 lat powyżej 50 lat Okres prowadzenia przedsiębiorstwa: do 1 roku 1-3 lata 3-10 lat 10-20 lat powyżej 20

Bardziej szczegółowo

Wioska Garncarska dobra praktyka

Wioska Garncarska dobra praktyka Projekt pn. Edukacja dla inicjatywy lokalnej w Gminie Lubomierz jest współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Priorytet IX, działanie

Bardziej szczegółowo

PROJEKT. Wstęp. Rozdział I Postanowienia ogólne 1. Ilekroć w niniejszym programie jest mowa o:

PROJEKT. Wstęp. Rozdział I Postanowienia ogólne 1. Ilekroć w niniejszym programie jest mowa o: PROJEKT Program Współpracy Gminy Gostynin z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie na rok 2013 Wstęp

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja

Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja 1 PROGRAM FUNDUSZ INICJATYW OBYWATELSKICH NA LATA 2014-2020 2020 Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Departament PoŜytku Publicznego 2 Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja Projekt jest

Bardziej szczegółowo

Fundusze nie tylko europejskie - jak z nich skorzystać? Ewa Cłapa www.ewaclapa.pl

Fundusze nie tylko europejskie - jak z nich skorzystać? Ewa Cłapa www.ewaclapa.pl Fundusze nie tylko europejskie - jak z nich skorzystać? Ewa Cłapa www.ewaclapa.pl październik 2011 Fundusze nie tylko europejskie - jak z nich skorzystać? Pomoc przedakcesyjna począwszy od roku 2000 przyznana

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1 PODSTAWY PRAWNE PROGRAMU

Rozdział 1 PODSTAWY PRAWNE PROGRAMU PROJEKT ROCZNY PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY JANÓW PODLASKI Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ INNYMI PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POŻYTKU PUBLICZNEGO NA 2016 ROK Rozdział 1 PODSTAWY PRAWNE PROGRAMU

Bardziej szczegółowo

STATUT Fundacja Rozwoju Seniora AKTYWNY SENIOR

STATUT Fundacja Rozwoju Seniora AKTYWNY SENIOR STATUT Fundacja Rozwoju Seniora AKTYWNY SENIOR Rozdział I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Fundacja Aktywny Senior zwana dalej Fundacją ustanowiona została przez Fundatorów założycieli w akcie erekcyjnym sporządzonym

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY PROGRAM DZIAŁAŃ NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Z ZAKRESU REHABILITACJI SPOŁECZNEJ, ZAWODOWEJ I ZATRUDNIANIA ORAZ

POWIATOWY PROGRAM DZIAŁAŃ NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Z ZAKRESU REHABILITACJI SPOŁECZNEJ, ZAWODOWEJ I ZATRUDNIANIA ORAZ Załącznik do Uchwały Nr XXV/149/2008 Rady Powiatu Średzkiego z dnia 30 grudnia 2008 roku POWIATOWY PROGRAM DZIAŁAŃ NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Z ZAKRESU REHABILITACJI SPOŁECZNEJ, ZAWODOWEJ I ZATRUDNIANIA

Bardziej szczegółowo

perspektywy rozwoju sektora Ekonomii Społecznej w Polsce

perspektywy rozwoju sektora Ekonomii Społecznej w Polsce perspektywy rozwoju sektora Ekonomii Społecznej w Polsce Cezary Miżejewski Projekt Promocja ekonomii społecznej w województwie świętokrzyskim realizowany na podstawie umowy zawartej z Samorządem Województwa

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego. Założenia perspektywy finansowej 2014-2020. www.pgie.pl

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego. Założenia perspektywy finansowej 2014-2020. www.pgie.pl Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego Założenia perspektywy finansowej 2014-2020 www.pgie.pl Perspektywa 2014-2020 W latach 2014-2020 Polska otrzyma z budżetu UE ok. 119,5 mld euro. Na

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. Rozdział I Postanowienia ogólne

WSTĘP. Rozdział I Postanowienia ogólne PROGRAM WSPÓŁPRACY POWIATU PISKIEGO Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI, O KTÓRYCH MOWA W ART. 3 UST. 3 USTAWY Z DNIA 24 KWIETNIA 2003 R. O DZIAŁALNOŚCI POŻYTKU PUBLICZNEGO I O WOLONTARIACIE,

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA - w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

USTAWA. z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie LexPolonica nr 27335. Stan prawny 2012-11-29 Dz.U.2010.234.1536 (U) Działalność pożytku publicznego i wolontariat zmiany: 2011-07-01 Dz.U.2011.112.654 art. 166 2011-10-30 Dz.U.2011.205.1211 art. 2 2011-11-03

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr /2013 Rady Powiatu Krapkowickiego z dnia 2013 r.

Uchwała Nr /2013 Rady Powiatu Krapkowickiego z dnia 2013 r. Uchwała Nr /2013 Rady Powiatu Krapkowickiego z dnia 2013 r. w sprawie: uchwalenia Rocznego Programu Współpracy Powiatu Krapkowickiego z Organizacjami Pozarządowymi oraz Podmiotami Prowadzącymi Działalność

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021

PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021 PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021 Ostrowiec Świętokrzyski 2015 Wstęp Program Wsparcia Ekonomii Społecznej w Gminie Ostrowiec Świętokrzyski na lata

Bardziej szczegółowo

PLANOWANE KIERUNKI DZIAŁAŃ

PLANOWANE KIERUNKI DZIAŁAŃ PLANOWANE KIERUNKI DZIAŁAŃ POWIATOWEGO URZĘDU PRACY W WAŁCZU W ZAKRESIE PRZECIWDZIAŁANIA BEZROBOCIU NA LATA 2000-2010 1 Przy wyznaczaniu zadań i kierunków działania powiatu w zakresie zatrudnienia i zwalczania

Bardziej szczegółowo

Miejsce ekonomii społecznej w nowym okresie programowania 2007-2013. Cezary Miżejewski Krzysztof Więckiewicz

Miejsce ekonomii społecznej w nowym okresie programowania 2007-2013. Cezary Miżejewski Krzysztof Więckiewicz Miejsce ekonomii społecznej w nowym okresie programowania 2007-2013 Cezary Miżejewski Krzysztof Więckiewicz Strategia rozwoju kraju 2007 2015 Krajowy Program Zabezpieczenie Społeczne i Integracja Społeczna

Bardziej szczegółowo

Ekonomia społeczna 2014-2020. Wsparcie krajowe i regionalne.

Ekonomia społeczna 2014-2020. Wsparcie krajowe i regionalne. Ekonomia społeczna 2014-2020. Wsparcie krajowe i regionalne. ekspertka: Karolina Cyran-Juraszek prowadząca: Dorota Kostowska. Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Obszar I Infrastruktura społeczna. 1. Wspieranie aktywności oraz integracji społeczności lokalnej. 2. Wspieranie i aktywizacja mieszkańców

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013 Załącznik do Uchwały nr 345/XXIV/08 Rady Miasta Płocka z dnia 27 maja 2008 roku PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013 P Ł O C K 1 PŁOCK, maj 2008 SPIS TREŚCI: I. WPROWADZENIE...3

Bardziej szczegółowo

I. WPROWADZENIE Podsumowanie okresu 2005-2010

I. WPROWADZENIE Podsumowanie okresu 2005-2010 I. WPROWADZENIE Podsumowanie okresu 2005-2010 W latach 2005-2010 w przedsięwzięciach organizacyjnych, kierowanych do osób potrzebujących pomocy, znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej oraz zaliczanych

Bardziej szczegółowo

Ekonomia Społeczna. zarys problematyki. Magdalena Zimoch Waldemar bik Stowarzyszenie Wspó pracy Regionalnej. Kwiecie, 2008 r.

Ekonomia Społeczna. zarys problematyki. Magdalena Zimoch Waldemar bik Stowarzyszenie Wspó pracy Regionalnej. Kwiecie, 2008 r. Ekonomia Społeczna zarys problematyki Magdalena Zimoch Waldemar bik Stowarzyszenie Wspó pracy Regionalnej Kwiecie, 2008 r. Plan prezentacji 1. Ekonomia społeczna ujęcia definicyjne 2. Stan i kierunki rozwoju

Bardziej szczegółowo

Struktura PO KL. X Pomoc techniczna

Struktura PO KL. X Pomoc techniczna Możliwości wsparcia wolontariatu w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Priorytet VI i VII PO KL Struktura PO KL Priorytety centralne I Zatrudnienie i integracja społeczna II Rozwój zasobów ludzkich

Bardziej szczegółowo

Poddziałanie 7.1.1 Rozwój i upowszechnianie aktywnej integracji przez ośrodki pomocy społecznej

Poddziałanie 7.1.1 Rozwój i upowszechnianie aktywnej integracji przez ośrodki pomocy społecznej Priorytet VII Promocja integracji społecznej Działanie 7.1 Rozwój i upowszechnienie aktywnej integracji Cel Działania: Rozwijanie aktywnych form integracji społecznej i umożliwianie dostępu do nich osobom

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym OCENA EFEKTYWNOŚCI I FINANSOWANIE PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO WSPÓŁFINANSOWANYCH FUNDUSZAMI UNII EUROPEJSKIEJ Autor: Jacek Sierak, Remigiusz Górniak, Wstęp Jednostki samorządu

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ PROMOCJI, OCHRONY ZDROWIA I SPRAW SPOŁECZNYCH - PZS

WYDZIAŁ PROMOCJI, OCHRONY ZDROWIA I SPRAW SPOŁECZNYCH - PZS 36 WYDZIAŁ PROMOCJI, OCHRONY ZDROWIA I SPRAW SPOŁECZNYCH - PZS Opracowuje strategię rozwoju powiatu i koordynuje działania związane z jej realizacją, zajmuje się problematyką związaną z promowaniem powiatu

Bardziej szczegółowo

27.11.2014. Przyszłość spółdzielczości socjalnej kierunki rozwojowe

27.11.2014. Przyszłość spółdzielczości socjalnej kierunki rozwojowe Przyszłość spółdzielczości socjalnej kierunki rozwojowe Spółdzielnie socjalne 2009-2013 1 Stan rejestrowy październik 2014 62 43 64 137 76 66 36 85 95 119 48 W Krajowym Rejestrze Sądowym do dnia 29 września

Bardziej szczegółowo

WIELOLETNI PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY ADAMÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POŻYTKU PUBLICZNEGO NA LATA

WIELOLETNI PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY ADAMÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POŻYTKU PUBLICZNEGO NA LATA Załącznik nr 1 do Zarządzenia nr 21/15 Wójta Gminy Adamów z dnia 18 marca 2015 r. P R O J E K T WIELOLETNI PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY ADAMÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ

Bardziej szczegółowo

Europejski Fundusz Społeczny

Europejski Fundusz Społeczny Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Człowiek- najlepsza inwestycja Joanna Glezman Europejski Fundusz Społeczny Europejski Fundusz Społeczny

Bardziej szczegółowo

Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich

Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich Maciej Tarkowski Sympozjum Wsi Pomorskiej. Obszary wiejskie - rozwój lokalnego rynku pracy - przykłady, szanse, bariery 31 maja - 1 czerwca

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz niektórych innych ustaw (druk nr 1293).

- o zmianie ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz niektórych innych ustaw (druk nr 1293). SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ V kadencja Prezes Rady Ministrów DMPiA 140-43(1)/07 Warszawa, 28 marca 2007 r. Pan Marek Jurek Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Uprzejmie przekazuję stanowisko Rady

Bardziej szczegółowo

Seminarium Ekonomia społeczna współpraca się opłaca

Seminarium Ekonomia społeczna współpraca się opłaca Seminarium Ekonomia społeczna współpraca się opłaca Rybnik, 24 marca 2015 r. Działania Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego w kontekście realizacji Wieloletniego regionalnego

Bardziej szczegółowo

Rozdział I Cele współpracy w ramach programu 1

Rozdział I Cele współpracy w ramach programu 1 Załącznik do uchwały Nr XXXVII/ 258 /2010 Rady Gminy Popielów z dnia 28 stycznia 2010r. Program współpracy Gminy Popielów z organizacjami pozarządowymi i podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr VIII/55/2015 Rady Miasta Nowego Sącza z dnia 24 lutego 2015 r.

Uchwała Nr VIII/55/2015 Rady Miasta Nowego Sącza z dnia 24 lutego 2015 r. Uchwała Nr VIII/55/2015 Rady Miasta Nowego Sącza z dnia 24 lutego 2015 r. w sprawie: zatwierdzenia Powiatowego Programu Działań na Rzecz Osób Niepełnosprawnych na lata 2015-2020 w Mieście Nowy Sącz. Na

Bardziej szczegółowo

www.forumrynkupracy.com.pl.

www.forumrynkupracy.com.pl. Projekt współfinansowany jest ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. www.forumrynkupracy.com.pl. Konferencja 22.09.11, Wrocław imię, nazwisko prelegenta: Zenon Matuszko

Bardziej szczegółowo

PRIORYTETY I DZIAŁANIA EFS PROPOZYCJA

PRIORYTETY I DZIAŁANIA EFS PROPOZYCJA Tablica Działania EFS w ramach SOP Działanie (obszar interwencji) 1.1. Rozwój i modernizacja instrumentów i instytucji rynku 1.2. Wspieranie młodzieży poszukującej zarządzająca (Managing authority) EFS

Bardziej szczegółowo

Zintegrowane Inwestycje Terytorialne jako narzędzie wspierające rozwój województwa podkarpackiego

Zintegrowane Inwestycje Terytorialne jako narzędzie wspierające rozwój województwa podkarpackiego Zintegrowane Inwestycje Terytorialne jako narzędzie wspierające rozwój województwa podkarpackiego Adam Hamryszczak Urząd Marszałkowski Województwa Podkarpackiego 16 grudnia 2014 r. 1 ZIT a STRATEGIA ROZWOJU

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W KOŻUCHOWIE. z dnia... 2012 r.

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W KOŻUCHOWIE. z dnia... 2012 r. Projekt Numer druku XXXVIII/2/12 UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W KOŻUCHOWIE z dnia... 2012 r. w sprawie Programu współpracy w 2013 roku Gminy Kożuchów z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami Na

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XL/307/14 RADY GMINY SAWIN. z dnia 14 listopada 2014 r.

UCHWAŁA NR XL/307/14 RADY GMINY SAWIN. z dnia 14 listopada 2014 r. UCHWAŁA NR XL/307/14 RADY GMINY SAWIN z dnia 14 listopada 2014 r. w sprawie uchwalenia Programu współpracy Gminy Sawin z organizacjami pozarządowymi oraz z podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy

Bardziej szczegółowo

Niniejsze wytyczne, przygotowane przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, skierowane są do Regionalnych Ośrodków Polityki Społecznej, będących

Niniejsze wytyczne, przygotowane przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, skierowane są do Regionalnych Ośrodków Polityki Społecznej, będących Wytyczne Ministra Pracy i Polityki Społecznej do przygotowania i realizacji wieloletniego regionalnego planu działań na rzecz promocji i upowszechnienia ekonomii społecznej oraz rozwoju instytucji sektora

Bardziej szczegółowo

Program współpracy Powiatu Bialskiego z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami działającymi w sferze pożytku publicznego na rok 2016

Program współpracy Powiatu Bialskiego z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami działającymi w sferze pożytku publicznego na rok 2016 Załącznik nr 1 do uchwały Nr 120/2015 Zarządu Powiatu w Białej Podlaskiej z dnia 30 października 2015 r. Program współpracy Powiatu Bialskiego z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami działającymi

Bardziej szczegółowo

- PROJEKT - Wstęp. Postanowienia ogólne

- PROJEKT - Wstęp. Postanowienia ogólne - PROJEKT - Program współpracy Gminy Wińsko z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego w roku 2015 Wstęp Uwzględniając obowiązujące zasady ustawowe

Bardziej szczegółowo

Perspektywy dla rozwoju ekonomii społecznej

Perspektywy dla rozwoju ekonomii społecznej Perspektywy dla rozwoju ekonomii społecznej Czym jest ekonomia społeczna? Ekonomia społeczna, określana równieżjako gospodarka społeczna lub ekonomia solidarna, może stanowićjeden z istotnych elementów

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD Załącznik do Uchwały nr XXIV/196/08 Rady Gminy Szemud z dnia 08 września 2008 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD NA LATA 2008 2013 Szemud 2008 SPIS TREŚCI: I. WSTĘP.. 3 II. III. IV. ZAŁOŻENIA

Bardziej szczegółowo

Rozdział I Wprowadzenie

Rozdział I Wprowadzenie Rozdział I Wprowadzenie Przedmiotem Strategii Nowe szanse, nowe możliwości wspierania przedsiębiorczości MMSP na terenie powiatu bełchatowskiego, 2005-2013 jest pokazanie możliwości współfinansowania zadań

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR V/18/10 RADY MIEJSKIEJ W KOŻUCHOWIE. z dnia 29 grudnia 2010 r.

UCHWAŁA NR V/18/10 RADY MIEJSKIEJ W KOŻUCHOWIE. z dnia 29 grudnia 2010 r. UCHWAŁA NR V/18/10 RADY MIEJSKIEJ W KOŻUCHOWIE z dnia 29 grudnia 2010 r. w sprawie Programu współpracy w 2011 roku Gminy Kożuchów z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami Na podstawie art. 7 ust.1

Bardziej szczegółowo

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Analiza SWOT 56 MOCNE STRONY 1. Wzrost środków na aktywne formy

Bardziej szczegółowo

PROJEKT ROCZNEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY GMINY KRYNKI

PROJEKT ROCZNEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY GMINY KRYNKI Załącznik Nr 1 do zarządzenia Nr 68/2015 Burmistrza Krynek z dnia 1 września 2015 r. PROJEKT ROCZNEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY GMINY KRYNKI z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art.3

Bardziej szczegółowo

TORO w poszukiwaniu skutecznych metod wsparcia instytucji ekonomii społecznej

TORO w poszukiwaniu skutecznych metod wsparcia instytucji ekonomii społecznej TORO w poszukiwaniu skutecznych metod wsparcia instytucji ekonomii społecznej Miasto stołeczne Warszawa a ekonomia społeczna Społeczna Strategia Warszawy - Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych

Bardziej szczegółowo

Polska w Onii Europejskiej

Polska w Onii Europejskiej A/452928 Polska w Onii Europejskiej - wybrane polityki sektorowe Wydawnictwo SGGW Warszawa 2004 Spis treści Wstęp 9 1. CHARAKTERYSTYKA PORÓWNAWCZA GOSPODAREK POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ 11 1.1. Dynamika

Bardziej szczegółowo

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Zarys projektu Celem projektu, którego pierwszy, opisywany tu etap planujemy zrealizować w okresie od stycznia do sierpnia 2006, jest przygotowanie

Bardziej szczegółowo

Lublin, dnia 18 grudnia 2015 r. Poz. 5242 UCHWAŁA NR XI-48/2015 RADY GMINY WIERZBICA. z dnia 26 listopada 2015 r.

Lublin, dnia 18 grudnia 2015 r. Poz. 5242 UCHWAŁA NR XI-48/2015 RADY GMINY WIERZBICA. z dnia 26 listopada 2015 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA LUBELSKIEGO Lublin, dnia 18 grudnia 2015 r. Poz. 5242 UCHWAŁA NR XI-48/2015 RADY GMINY WIERZBICA z dnia 26 listopada 2015 r. w sprawie uchwalenia rocznego programu współpracy

Bardziej szczegółowo

Inne obszary wsparcia MŚP w ramach Lubuskie 2020

Inne obszary wsparcia MŚP w ramach Lubuskie 2020 Inne obszary wsparcia MŚP w ramach Lubuskie 2020 Inne obszary wsparcia MŚP Oś Priorytetowa (OP) 6. Regionalny rynek pracy Cel Tematyczny 8 Priorytet Inwestycyjny 8i Podniesienie zdolności do zatrudnienia

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 17 maja 2011

Warszawa, 17 maja 2011 Warszawa, 17 maja 2011 Wytyczne Ministra Pracy i Polityki Społecznej do przygotowania i realizacji wieloletniego regionalnego planu działań na rzecz promocji i upowszechnienia ekonomii społecznej oraz

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klastering Polski 40-010 Katowice ul. Warszawska 36

Stowarzyszenie Klastering Polski 40-010 Katowice ul. Warszawska 36 Stowarzyszenie Klastering Polski platformą współpracy międzyklastrowej Ekoinnowacje w nowej perspektywie finansowej kraju i Europie: Środowisko i energia z czego finansować projekty i z kim współpracować?

Bardziej szczegółowo

Perspektywy rozwoju Aglomeracji Wałbrzyskiej i współpracy z pracodawcami w 2014 roku"

Perspektywy rozwoju Aglomeracji Wałbrzyskiej i współpracy z pracodawcami w 2014 roku Perspektywy rozwoju Aglomeracji Wałbrzyskiej i współpracy z pracodawcami w 2014 roku" Dr Roman Szełemej Prezydent Wałbrzycha Wałbrzych, dn. 18 grudnia 2013 r. ul. Szczawieńska 2 58-310 Szczawno Zdrój biuro@dolnoslascy-pracodawcy.pl

Bardziej szczegółowo

Program Współpracy z organizacjami pozarządowymi na rok 2014, w brzmieniu:

Program Współpracy z organizacjami pozarządowymi na rok 2014, w brzmieniu: Program Współpracy z organizacjami pozarządowymi na rok 2014, w brzmieniu: 1. Przepisy ogólne 1. Ilekroć w Programie współpracy Gminy Boguchwała z organizacjami pozarządowymi w roku 2014 mowa jest o: a)

Bardziej szczegółowo

Lokalna Strategia Rozwoju

Lokalna Strategia Rozwoju Lokalna Strategia Rozwoju Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Podgrodzie Toruńskie Spotkanie z Przedstawicielami sektora publicznego Wielka Nieszawka, 18.09.2015 AGENDA 1. Idea i cele RLKS 2. Źródła

Bardziej szczegółowo

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju 1. Podstawowe informacje o badaniu: Badanie zostało wykonane

Bardziej szczegółowo

z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 Ustawy

z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 Ustawy PROJEKT Program współpracy Gminy Rawa Mazowiecka z organizacjami pozarządowymi oraz z podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o

Bardziej szczegółowo

Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR)

Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR) Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR) To koncepcja, według, której firmy dobrowolnie prowadzą działalność uwzględniającą interesy społeczne i ochronę środowiska,

Bardziej szczegółowo

Program współpracy z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego w Gminie Przytoczna na rok 2014

Program współpracy z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego w Gminie Przytoczna na rok 2014 Program współpracy z organizacjami pozarządowymi i innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego w Gminie Przytoczna na rok 2014 I. CEL GŁÓWNY I CELE SZCZEGÓŁOWE PROGRAMU 1. Celem głównym

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA BEZROBOCIU ORAZ AKTYWIZACJI LOKALNEGO RYNKU PRACY

POWIATOWY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA BEZROBOCIU ORAZ AKTYWIZACJI LOKALNEGO RYNKU PRACY Załącznik do Uchwały Nr X/71/2003 Rady Powiatu Polickiego z dnia 28 sierpnia 2003 roku POWIATOWY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA BEZROBOCIU ORAZ AKTYWIZACJI LOKALNEGO RYNKU PRACY Police Czerwiec 2003 Podstawa

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Cele współpracy

Wstęp. Cele współpracy Załącznik nr 1 do uchwały nr XI/68/2011 Rady Gminy Michałów z dnia 17.08.2011r. WIELOLETNI PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY MICHAŁÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ INNYMI PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ

Bardziej szczegółowo

I. WPROWADZENIE... 2 II. CEL PROGRAMU... 2 III. ADRESACI PROGRAMU... 2 IV. REALIZATORZY PROGRAMU... 3 V. FORMY WSPÓŁPRACY... 3

I. WPROWADZENIE... 2 II. CEL PROGRAMU... 2 III. ADRESACI PROGRAMU... 2 IV. REALIZATORZY PROGRAMU... 3 V. FORMY WSPÓŁPRACY... 3 Załącznik do Uchwały Nr... Rady Gminy Pietrowice Wielkie z dnia 2015r. Roczny Program Współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku

Bardziej szczegółowo

Możliwości wsparcia rozwoju zasobów ludzkich w regionie w okresie programowania 2007 2013. Częstochowa, 21. 09. 2007 r.

Możliwości wsparcia rozwoju zasobów ludzkich w regionie w okresie programowania 2007 2013. Częstochowa, 21. 09. 2007 r. Możliwości wsparcia rozwoju zasobów ludzkich w regionie w okresie programowania 2007 2013 Częstochowa, 21. 09. 2007 r. Działania wdrażane przez Wojewódzki Urząd Pracy w Katowicach Działanie 6.1 Działanie

Bardziej szczegółowo

Preambuła. Cel i zasady współpracy

Preambuła. Cel i zasady współpracy Załącznik nr 2 do uchwały Rady Miejskiej Nr XXVI/ 182 /2004 z dnia 30.06.2004r. Zasady współpracy samorządu gminy Węgorzewo z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ANKIETA

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ANKIETA ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa, tel. (022) 828 91 28 wew. 135 fax. (022) 828 91 29 Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji

Bardziej szczegółowo

Propozycje Federacji do Strategii Rozwoju Województwa Kujawsko-Pomorskiego na lata 2014-2020. Jan M. Grabowski. Toruń, 15 stycznia 2013 roku

Propozycje Federacji do Strategii Rozwoju Województwa Kujawsko-Pomorskiego na lata 2014-2020. Jan M. Grabowski. Toruń, 15 stycznia 2013 roku Propozycje Federacji do Strategii Rozwoju Województwa Kujawsko-Pomorskiego na lata 2014-2020 Jan M. Grabowski Toruń, 15 stycznia 2013 roku Organizacje pozarządowe w regionie w 2012 roku w Polsce zarejestrowanych

Bardziej szczegółowo

I. Wstęp. II. Postanowienia ogólne.

I. Wstęp. II. Postanowienia ogólne. Program współpracy Gminy Dębica z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie na 2015 r. I. Wstęp. Podstawowym aktem

Bardziej szczegółowo

W RAMACH DZIAŁANIA RPO POMOC BĘDZIE PRZYZNAWANA NA OPERACJE W ZAKRESIE:

W RAMACH DZIAŁANIA RPO POMOC BĘDZIE PRZYZNAWANA NA OPERACJE W ZAKRESIE: W RAMACH DZIAŁANIA RPO POMOC BĘDZIE PRZYZNAWANA NA OPERACJE W ZAKRESIE: 1. REGIONALNY RYNEK PRACY Poddziałanie 7.1.3 Poprawa zdolności do zatrudnienia osób poszukujących pracy i pozostających bez zatrudnienia

Bardziej szczegółowo

Program Współpracy Gminy Ogrodzieniec z Organizacjami. Pozarządowymi na lata 2011-2012. Program Współpracy Gminy Ogrodzieniec z Organizacjami

Program Współpracy Gminy Ogrodzieniec z Organizacjami. Pozarządowymi na lata 2011-2012. Program Współpracy Gminy Ogrodzieniec z Organizacjami Projekt Program Współpracy Gminy Ogrodzieniec z Organizacjami 1. Ilekroć w niniejszej Uchwale mowa jest o: Rozdział I Postanowienia ogólne a. Programie należy przez to rozumieć Program Współpracy Gminy

Bardziej szczegółowo

Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990

Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990 Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990 Charakter Małopolskiego Komitetu Obywatelskiego Siedzą w środkowym rzędzie: prof. Jerzy Mikułowski Pomorski późniejszy rektor AE, prof. Aleksander Koj ówczesny rektor

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 2. Kod przedmiotu: ROZ-S8-15

KARTA PRZEDMIOTU. 2. Kod przedmiotu: ROZ-S8-15 (pieczęć wydziału) KARTA PRZEDMIOTU Z1-PU7 WYDANIE N1 Strona 1 z 5 1. Nazwa przedmiotu: ORGANIZACJE POZARZĄDOWE I ICH SPOŁECZNE FUNKCJE 3. Karta przedmiotu ważna od roku akademickiego: 2012/2013 4. Forma

Bardziej szczegółowo

Skuteczne rozwiązania dla lokalnych problemów. Wykorzystanie zasobów ekonomii społecznej do rozwiązywania lokalnych problemów społecznych

Skuteczne rozwiązania dla lokalnych problemów. Wykorzystanie zasobów ekonomii społecznej do rozwiązywania lokalnych problemów społecznych Skuteczne rozwiązania dla lokalnych problemów Wykorzystanie zasobów ekonomii społecznej do rozwiązywania lokalnych problemów społecznych Jak ekonomia społeczna może nam pomóc? Narzędzia ekonomii społecznej

Bardziej szczegółowo

Proponowane rozwiązania ustawowe. Jarosław Kuba Kielce, 17 luty 2010

Proponowane rozwiązania ustawowe. Jarosław Kuba Kielce, 17 luty 2010 Proponowane rozwiązania ustawowe Jarosław Kuba Kielce, 17 luty 2010 Poniżej przedstawiamy wersję roboczą propozycji uregulowania opracowaną przez grupę prawną Zespołu. Projekt ten opiera się na projekcie

Bardziej szczegółowo

Statut Fundacji Wspierania Inicjatyw Lokalnych SERAFINY

Statut Fundacji Wspierania Inicjatyw Lokalnych SERAFINY Statut Fundacji Wspierania Inicjatyw Lokalnych SERAFINY ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Fundacja nosi nazwę (Fundacja Wspierania Inicjatyw Lokalnych SERAFINY, zwana dalej "Fundacją" i została ustanowiona

Bardziej szczegółowo