Aby rozpocząć lekturę, kliknij na taki przycisk, który da ci pełny dostęp do spisu treści książki.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Aby rozpocząć lekturę, kliknij na taki przycisk, który da ci pełny dostęp do spisu treści książki."

Transkrypt

1 Aby rozpocząć lekturę, kliknij na taki przycisk, który da ci pełny dostęp do spisu treści książki. Jeśli chcesz połączyć się z Portem Wydawniczym LITERATURA.NET.PL kliknij na logo poniżej.

2 JERZY ADAMSKI HISTORIA LITERATURY FRANCUSKIEJ ZARYS 2

3 Tower Press 2000 Copyright by Tower Press, Gdańsk

4 SŁOWO WSTĘPNE Ta książka nie jest podręcznikiem; ani wyczerpujących, ani szczegółowych informacji nie dostarcza. Odwołuje się do wiedzy łatwej w tym zakresie do uzupełnienia za pomocą encyklopedii, słowników literackich, bibliografii, antologii. Nie oznacza to jednak, jakoby należało tę książkę uważać za dzieło przeznaczone dla specjalistów. Przeciwnie, najtrafniej nazwać ją można próbą popularyzacji. Tyle że nie chce ona mieć charakteru podręcznikowego czy encyklopedycznego, lecz raczej charakter wykładu opowieści. Próbuje bowiem dać raczej ogólny zarys ewolucji literatury francuskiej, ogólną charakterystykę dynamiki jej rozwoju w poszczególnych epokach, ogólny obraz jej różnorakich form i treści w ustawicznym ruchu przemian. Ale choć stara się nie stosować schematów typowych dla podręcznika, nie może w ogóle zrezygnować ze schematów, mimo że zawsze są one z jakiegoś punktu widzenia niedogodne, mimo że zawsze zniekształcają, upraszczają, zubożają rzeczywistość; albowiem bez schematu nie ma wykładu. Czytelnik zauważy więc w tej książce rozmaite niedogodności, na przykład w zakresie porządku chronologicznego, w sposobie cytowania tytułów, które podaje się bądź w obu językach, bądź w jednym; kwestie te częściowo porządkuje indeks. Nie ma natomiast żadnych informacji dotyczących tłumaczeń na język polski. Liczba ich rośnie od paru stuleci, a w ostatnim dwudziestoleciu wzrosła tak bardzo, że ich opracowanie bibliograficzne stało się trudnym zadaniem naukowym, przez nikogo jeszcze nie podjętym. A przy tym nawet niepełny, czysto orientacyjny wykaz bibliograficzny przekładów z literatury francuskiej na język polski musiałby mieć objętość przekraczającą, w stosunku do objętości tej książki, wszelkie godziwe proporcje. Autor i wydawca, bezradni wobec tej siły i bogactwa tradycji literatury francuskiej w Polsce, odsyłają Czytelnika do znanych antologii (Staffa, Boya, Ważyka, Jastruna, Lisowskiego) i do serii przekładowych publikowanych przez największe polskie instytucje wydawnicze. Wspomniana siła i bogactwo tradycji skłaniają do zastanowienia nad istotnym jej znaczeniem: jakie doświadczenie życia i doświadczenie sztuki literatura francuska przekazuje nam i proponuje? W tej książce staram się odpowiedzieć na to pytanie. Dlaczego historię literatury francuskiej traktuję raczej jako dzieje literackie Francji, a więc jako część ogólniejszych procesów historycznych: jako część dziejów określonego społeczeństwa. Wartość ideowa intelektualna i moralna tak pojętej historii literatury nie na tym jednak polega, że ona odbija te ogólniejsze procesy; ale na tym, że odbija je po to, aby się wypowiedzieć o losie ludzkim, o jego sensie i wartości. Traktuje więc owe procesy historyczne jako zjawiska, wobec których człowiek właśnie w tej mierze, w jakiej pragnie być człowiekiem musi się ustosunkować. Wyraz dany temu przymusowi rodzi wielką literaturę: jej historia staje się dobrem powszechnym, a dzieła, które ją tworzą, zyskują piętno wielkości. Czy na tym polega znaczenie dziejów literackich Francji? Sens i wartość człowieczeństwa. Bardzo rzecz upraszczając, schematyzując i wielu jeszcze innych grzechów dopuszczając się po drodze, powiedziałbym, że w tym zakresie i z tego punktu widzenia dzieje literackie Francji układają się jak ciągle odnawiany dramat poszukiwań. Średniowiecze stworzyło i pozostawiło po sobie trzy odpowiedzi, trzy propozycje: jedna to odpowiedź ortodoksyjnej literatury katolickiej, druga to odpowiedź epiki 4

5 rycerskiej, której szczytowym wyrazem jest Pieśń o Rolandzie, trzecia to odpowiedź trubadurów. Człowiek jest tyle wart, ile warte jest jego posłuszeństwo Kościołowi; dla wielu ta odpowiedź nie straciła swej aktualności; człowiek jest tyle wart, ile warte są jego miejsce w hierarchii społecznej i wierność wartościom etycznym do tego miejsca przywiązanym: tę postawę odnaleźć można dzisiaj w postulatach moralności zawodowej i moralności życia publicznego; człowiek jest tyle wart, ile warta jest jego miłość, miłość jako los dwojga, a nie jako kontrakt, zobowiązanie czy użycie i dziś nie myślimy inaczej. Odrodzenie usiłowało odrzucić dwie pierwsze odpowiedzi, przejęło trzecią, ale ją rozszerzyło: człowiek sam tworzy swój los, wart jest więc tyle, ile wart jest jego wysiłek twórczy, jego dzieła indywidualne jako wyraz jego wszechstronnych talentów, uzdolnień, siły twórczej. To Ronsard i Rabelais. Dla literatury klasycyzmu i baroku już od Montaigne'a poczynając sens i wartość człowieczeństwa staje się dylematem, udręką intelektualną i moralną. Człowiek wart jest tyle, ile wart jest jego rozum, powiadają. Ale cóż jest miarą rozumu? Natura? Cywilizacja, którą budować można tylko przeciw naturze? Optymizmowi libertynów, najmocniej przemawiającemu w dziele utopisty Cyrana de Bergerac, przeciwstawia się Pascal, a Molier ukazuje zaskakujące antynomie, do dziś nurtujące umysłowość europejską. A potem zjawia się pewna siebie, krytyczna, ale ufna odpowiedź Oświecenia, zwłaszcza u Woltera tak jaskrawo widoczna: człowiek wart jest tyle, ile warte jest społeczeństwo, które tworzy. A potem Romantyzm, przejmując wszystkie odpowiedzi na pytanie o wartość człowieczeństwa przez dawną literaturę sformułowane, przeciwstawi się utożsamianiu tej wartości z rozumem, podniesie znowu wartość ludzkiego indywiduum, ale w tym przede wszystkim, co jest jego osobowością emocjonalną, zbuntowaną przeciw wszelkim więzom i ograniczeniom. A potem przyjdzie naturalizm, a wraz z nim odmiana generalna: samo pytanie o sens i wartość człowieczeństwa zostaje zakwestionowane. Także w epoce następnej, w epoce wojen i rewolucji, którą nazywamy dwudziestym wiekiem, literatura francuska coraz częściej dawać będzie odpowiedź zrezygnowaną i negatywną. Napięcie stworzone przez tego rodzaju dramat intelektualny i moralny w dziejach literatury francuskiej jest widoczne bardziej niż w jakiejkolwiek innej literaturze. Ale jak to napięcie powstawało, jakim ulegało przemianom, jak wzrastało i słabło, jak tworzyło i przemieniało samą sztukę literacką we Francji tego niechaj Czytelnik sam poszuka na kartach tej książki. Dwadzieścia lat minęło od poprzedniego, drugiego wydania tej książki. W literaturze wiele się przez ten czas zmieniło, w historii literatury prawie nic. Aby to uzmysłowić, uzupełniam wydanie niniejsze nowym, obszernym rozdziałem, zdającym sprawę z dziejów literackich Francji lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych naszego stulecia i podaję nową, uzupełnioną, lecz znacznie zwięźlejszą bibliografię opracowań krytycznych. Jerzy Adamski 5

6 Ś R E D N I O W I E C Z E I. PROCES WIELKICH PRZEMIAN W EUROPIE Nie sposób docenić średniowiecznej literatury francuskiej bez uwzględnienia co najmniej trzech podstawowych faktów: że była to literatura tworzona, rozpowszechniana i odbierana w okresie przed wynalazkiem i rozpowszechnieniem techniki drukarskiej, książki i czytelnictwa; że była to literatura rozwijająca się w ciągu co najmniej dziesięciu stuleci niezwykle gwałtownych przemian w Europie Zachodniej; że była to literatura rozwijająca się na tle czy w związku z intensywnym życiem intelektualnym, które wypracowywało nową koncepcję świata, nauki, człowieka. Średniowiecze nie znało psychologii nowoczesnego czytelnictwa. Dziś nawet codziennych, drobnych sytuacji i czynności życiowych, takich jak ulica, orientacja w mieście, środki komunikacji, zakupy, nie można sobie wyobrazić bez umiejętności czytania, potrzebnej bez przerwy i bez względu na zawód i zainteresowania. Taka postawa czytelnicza kształtuje i nasze pojęcie o języku, i nasz smak, i wymagania literackie. Pojęcie literatury jest dla nas nieodłączne od pojęcia książki. W średniowieczu jednak słowa miały przeważnie postać tylko dźwiękową. Wyobrażenie formy graficznej jako istotnego atrybutu dzieła literackiego nie istniało. Literatura średniowieczna przez długi czas tworzona była niemal wyłącznie z przeznaczeniem nie do lektury, lecz do słuchania. Pociągnęło to rozliczne i różnorakie skutki w zakresie pojęć stylu, języka, gramatyki, w zakresie pojęć krytyki, kompozycji i rozpowszechnienia dzieł. Język nie był wówczas jeszcze znamieniem narodowości, rozumianym tak ściśle, jak dzisiaj. Zdany na słuch, średniowieczny odbiorca literatury nie był zbyt czuły na zagadnienia gramatyczne; ortograficzne nie interesowały go wcale, ubóstwo leksykalne było mu raczej pomocą niż przeszkodą. Styl rozumiano nie jako wyraz osobowości i indywidualności autora, lecz jako ścisłą technikę literacką. Niech w poezji nie będą jedynym sędzią uszy ani też niech nie będzie jedynym sędzią umysł; niech ją oceni sąd potrójny: umysłu, uszu i przyzwyczajenia pisał Godfryd z Vinsauf w swym dziele Poetria nova. Trzy są warunki powiada się w dziele pt. Ars grammatica które każdy utwór literacki powinien wypełniać: elegancja, dobra kompozycja i dostojność. Elegancja czyni utwór harmonijnym, właściwym, stosownym; dobra kompozycja jest zestawieniem zdań równomiernie wycyzelowanych; dostojność ozdabia układ i wyróżnia go piękną różnorodnością. Kompozycja, polegająca na artystycznej budowie zdań, dlatego przez niektórych bywa nazywana»tokiem wypowiedzi«, że rozmieściwszy artystycznie zdanie toczy się przyjemnym dla uszu dźwiękiem ku aprobacie słuchaczy. Tak twierdził Boncompagno, a Jan z Garlande pouczał: Trzy zatem są style odpowiednio do trzech stanów, do jakich należą ludzie: życiu pasterskiemu odpowiada styl skromny, rolnikom średni, dostojny zaś odpowiada osobom dostojnym, które przewodzą pasterzom i rolnikom. 6

7 A więc nie indywidualność twórcy, lecz treść i przedmiot dzieła literackiego były wyznacznikiem stylu pojmowanego tylko jako zagadnienie retoryki. Zgodnie z założeniami retoryki słowa dzielono na puerilia, muliebria, virilia, silyestra, urbana (chłopięce, niewieście, męskie, wiejskie, miejskie), a cechą charakterystyczną stylu miał być tylko odpowiedni i jednolity dobór słownictwa, dostosowany do przedmiotu dzieła. Ponieważ średniowieczny odbiorca literatury był słuchaczem, a nie czytelnikiem, i nie korzystał z udogodnień współczesnego tomiku poezji, gdzie rytm i rymy ukazane są graficznie, nie mógł więc kilkakrotnie powracać do raz wysłuchanego dzieła, trzeba było w utworze literackim rzeczy ważne mocno podkreślać, bieg akcji przypominać i powtarzać, dbać o rytm zdecydowany i wyraźny, ale zamiast rymu długo wystarczał asonans, zwłaszcza wobec półśpiewanego sposobu recytacji. W retoryce średniowiecznej zaleca się więc stosowanie apostrofy w rodzaju: Or escoutez, grans et meneurs... ( Oto słuchajcie, wielcy i mali... ), umiejętne powtarzanie tej samej kwestii w innych słowach (co nazywano expolitio albo interpretatio), posługiwanie się dygresją moralizatorską. Warto też podać, że bohaterowie dzieł literackich, recytowanych przez poetę w obecności słuchaczy, charakteryzowani byli raczej za pomocą sztuki aktorskiej niż sensu stricto literackiej. Dzieła te recytowane z pamięci, rozpowszechniane z pamięci nie były obliczone na trwanie dłuższe. Pamięć ludzka, nawet tak doskonała, jak pamięć ludzi średniowiecza, jest jednak krucha. Dlatego też poeci interesowali się nie tyle niezależną od odbiorców wartością dzieła, ile jego aktualnym sukcesem. Prawa autorskie nie istniały. Wyobraźmy sobie dla przykładu pisze prof. Chaytor że nowa epopeja czy roman odrecytowane przez autora czy truwera zdobywają poklask i literat otrzymuje od swego patrona podarunki, nagrody, może korzystać z nowych zaproszeń i innych dobrych skutków swej sławy. Truwerzy nie widzą powodu, aby miało się przestrzegać krzywdzącego monopolu. Jedynym więc sposobem jest stworzenie podobnego dzieła samemu. Autor nie wypożyczy nikomu swych notatek. Wobec tego konkurenci starają się posłyszeć sławne dzieło kilka razy z rzędu. Wówczas przystępują do opracowania własnej wersji poematu, ufając tylko swej pamięci. Jak długo dzieło pozostaje do dyspozycji niewielkiego a ścisłego grona, utrzymuje się ono na poziomie oryginału. Ale konkurentów jest wielu i wielu pragnie czerpać korzyści z literatury. Powstają więc coraz to nowe wersje. Wówczas to właśnie tekst oryginału ulega zniekształceniu. Następstwo wydarzeń, rozmowy, opisy, osoby są w mniejszym lub większym stopniu zachowane. Ale bieg zdań, budowa i system rymów oraz inne szczegóły tego typu zmieniają się zależnie od poziomu i dobrej woli autorów reprodukujących. Zdarzyć się może nawet, że jakiś truwer opracowuje całe dzieło tak, aby je dostosować do nowego rodzaju publiczności, do jakiej się zwraca (np. wersja Flore et Blanche flore). Część kopii potem ginie. Inne zostają przepisane przez skrybów, których różne metody i różny stopień dokładności wywołują dalsze zmiany. Kiedy więc współczesny wydawca zabiera się do pracy nad średniowiecznym utworem literackim, ma on przed sobą rękopis dzieła takiego oto typu, rękopis najczęściej uszkodzony i mocno zniszczony przez czas. Tak właśnie ma się rzecz na przykład ze sławną Pieśnią o Rolandzie. Około 1770 roku starą już epopeję zachowaną w rękopisie z Oxfordu odnowiono i dostosowano do nowych gustów, zamieniając asonanse na rymy, skracając niektóre sceny, rozwijając inne. Rzecz zrozumiała. Mniej natomiast oczywiste wydaje się to, że tak odnowiony poemat dotrwał do naszych czasów w dwu wersjach. Jedna zapisana została w tzw. rękopisie paryskim oraz w tzw. rękopisie z Cambridge. Druga w tzw. rękopisie lyońskim. Obie wersje są prawie takie same. Ale w strofach, które opisują tę samą scenę, w zdaniach, które wyrażają tę samą myśl, rzadko natrafia się na dwa identyczne wiersze. Podobnie wyglądają rękopisy wielu innych średniowiecznych epopei francuskich. Są to fakty nie spotykane w żadnej innej literaturze. 7

8 Literatura ta objęta wspólną nazwą średniowieczna literatura francuska rozwijała się przez dziesięć stuleci i zawiera w sobie co najmniej trzy epoki literackie. Jeden ze współczesnych uczonych francuskich nadał im następujące nazwy: epoka archaiczna (wiek V XI), epoka klasyczna (wiek XII XIV), epoka retoryczna (wiek XV). Pierwsza z nich obejmuje czasy tzw. kultury gallo romańskiej, a więc dzieje podbitego przez Rzymian i zlatynizowanego państwa Gallów, a potem wielkie inwazje III i V wieku: Persów na Wschodzie, Gotów i Alamanów docierających do Dunaju, Franków i Alamanów aż do Renu, potem inwazję Wizygotów, Hunów, Burgundów, Bretonów, Alamanów; epoka ta obejmuje także monarchię frankońską Klodwiga (Clovis), jej rozkład, nowe usiłowania unifikacyjne Karola Młota (Charles Martel) i Pepina Małego (Pépin le Bref), wielkie cesarstwo Karola Wielkiego (Charlemagne), a w końcu podział Francji, wprowadzenie elekcyjności tronu zamiast dziedziczenia, nowe inwazje, tym razem Węgrów, Arabów, Normanów, Duńczyków, Norwegów. Klasyczna epoka francuskiej literatury średniowiecznej to czasy pierwszych Kapetyngów, którzy przywracają dziedziczność tronu, a potem wzmagają prestiż monarchii, rozciągają stopniowo jej władzę na całą Francję, ujarzmiają wasali, uniezależniają się od papiestwa. Są to także czasy wypraw krzyżowych, egzaltacji, którą wywołują, rozczarowań, które przynoszą. Na koniec tej epoki literackiej i na połowę następnej przypada również wojna stuletnia, klęski Francuzów, wojny domowe, bunty mieszczaństwa, powstania chłopskie (jacquerie). A wreszcie zwycięstwo: zjednoczenie Francji, pokonanie Anglików. I rok 1453 na krańcach Europy pojawiają się Turcy, Konstantynopol dostaje się w ich ręce. Były to więc stulecia gwałtowne i krwawe. Europa Zachodnia przeżywała swój dramat polityczny, usiłując rozerwać pierścień izolacji zaciśnięty wokół niej przez potężny i bogaty świat arabski, gdzie kwitła wyrafinowana kultura. Europejczycy średniowiecza stykali się z tym światem przede wszystkim w Hiszpanii. Tam właśnie po upadku Kalifatu Zachodniego w X wieku państewka muzułmańskie toczyły wojny z państewkami chrześcijańskimi, przeciwko którym władca Sewilli Muhammed ibn Abad al Motami wezwał hordy Berberów afrykańskich. Ale ci, choć nazywali się Al Morabithin, Święci, okazali się tak wielkimi barbarzyńcami, że wkrótce muzułmanie wezwali pomocy chrześcijan. Zgoda wszakże nie trwała długo, znowu przeciw chrześcijanom muzułmanie hiszpańscy sprzymierzyli się z mieszkańcami Afryki, z plemieniem Almohadów (Al Ma-wahhadi). Odniósłszy zwycięstwo Almohadzi nie powrócili jednak do siebie, stali się protektorami i krzewicielami kultury, dwory ich stały się ośrodkami nauki i literatury, słynęły z przepychu i wykwintnych obyczajów. Uprawiano na nich alchemię, magię, astrologię, filozofię przyrody wedle starożytnych Greków, których tłumaczono na arabski i komentowano (zwłaszcza Arystotelesa), matematykę wedle Hindusów, technikę i medycynę, astronomię i optykę wedle własnych pomysłów, odkryć i wynalazków, komponowano i śpiewano pieśni erotyczne, w których kobietę traktowano jak bóstwo, lubowano się w traktatach mistycznych, na poły erotycznych, na poły religijnych. Tymczasem w Europie Zachodniej kształciły się i rozwijały nowe formy życia. Na forum publicznym po rozkładzie starej administracji rzymskiej pozostał tylko Kościół jako jedyna organizacja na tyle zwarta i sprawna, że mogła skutecznie podejmować się obrony ludności ciągle zagrożonej przez najazdy i wojny, a także kontynuować tradycje dawnej władzy. W V wieku Leon Wielki, w VIII Stefan II skutecznie bronili Rzymu przed najazdami Attyli, Genseryka, Luitpranda, Astolfa. Papiestwo umacnia równocześnie własną władzę poprzez elastyczną politykę eliminacji Bizancjum i przyjaźni z biskupami Wschodu. Polityka ta osiąga swój szczytowy moment w roku 753, kiedy papież Stefan II zawiera układ z Pepinem Małym, królem Franków: koronuje go w zamian za utworzenie państwa 8

9 kościelnego, w chwili gdy Astolf, król Longobardów, zająwszy północne i centralne Włochy, zagraża Rzymowi. Rozkład imperium Karola Wielkiego, w którym Kościół odgrywał rolę dominującą jako generalny administrator i ośrodek kulturalny, pozbawia go oparcia i pomocy. Następuje okres demoralizacji i rozprzężenia. Papiestwo jednak znowu występuje jako obrońca, tym razem przeciw Arabom, którzy panując nad całym południowym, a także wschodnim i zachodnim wybrzeżem Morza Śródziemnego, zajmują Sycylię, Sardynię, Włochy południowe, skąd ich wypierają najazdy Normanów. Pod auspicjami papiestwa zaczynają się wyprawy krzyżowe. Równocześnie reformy sprzyjają wzrostowi siły Kościoła. Zaczyna się sławna walka o inwestyturę, w której papież Grzegorz VII zwycięża cesarza Henryka IV. Ale walka toczy się i po śmierci obu przeciwników. Dwadzieścia dwa lata trwają boje Rzymu z Fryderykiem Barbarossą, a później z jego synem. Po śmierci Innocentego III, który twardą i pewną ręką rządził Kościołem i miał w Europie pozycję nienaruszoną i mocną, występuje do walki o władzę przeciw Kościołowi Fryderyk II, król Sycylii, a potem jego nieprawy syn, Manfred. Dzięki pomocy Francji papiestwo zwycięża, cesarstwo ulega. Następuje jednak z kolei upadek papiestwa. Bonifacy VIII toczy boje z Filipem Pięknym, królem Francji, od roku 1305 do 1378 trwa okres niewoli awiniońskiej papieży, całkowicie przez ten czas zależnych od monarchy francuskiego, w roku 1378 zaczyna się trwająca przez lat czternaście schizma zachodnia, pojawia się duch reformacji, uosobiony w działalności Johna Wyclifa, Jana Husa. Papiestwo już do dawnej potęgi nie wróci. Inna siła społeczna zaczyna tymczasem rodzić się i wzrastać w całej Europie Zachodniej, a najszybciej we Włoszech. Jest nią mieszczaństwo. Rzemiosło, przemysł tekstylny i handel rozwijały się szybko, odkąd wyprawy krzyżowe otwarły basen Morza Śródziemnego; miasta bogacą się, przyśpiesza to proces różnicowania się ludności miejskiej, powstają w jej łonie antagonizmy klasowe. Miasta wytargowują lub wywalczają niezależność od feudałów. Wprowadzenie produkcji towarowej i pieniądza jako środka wymiany rewolucjonizuje dotychczasowe metody gospodarki: samowystarczalna gospodarka wiejska, owa podstawa ekonomiczna społeczeństwa feudalnego, przestaje mieć sens. Panom feudalnym nie opłaca się już utrzymywać drużyn rycerskich, bo nadmiar produkcji wolą sprzedać. Rycerstwo więc zamienia się powoli w warstwę dworaków, najemnych żołnierzy, wykolejeńców. Nie opłaca się również utrzymywać zbyt wielu chłopów, część więc zostaje wygnana z zagród, część zamieniona na ujarzmioną warstwę pańszczyźnianych. Kościół również stara się zdobyć potęgę finansową, naznacza więc podatki, sprzedaje odpusty i urzędy, czerpie korzyści z pielgrzymek. Pogoń za szybkim zyskiem, ideał bogactwa zaczyna zastępować dawne ideały, wytwarza się poczucie, że pieniądz decyduje o wszystkim. W wielu zacnych miastach pisał w roku 1283 sławny prawnik francuski Philippe de Beaumanoir widzimy, że ani biedni, ani średnie klasy nie mają żadnych urzędów w administracji miasta, lecz mają je bogaci, których wszyscy się obawiają z powodu ich majątku lub stosunków. I tak dzieje się, że są oni przez rok burmistrzami, sędziami czy skarbnikami, a na drugi rok wsadzają na te urzędy swych braci, siostrzeńców czy innych bliskich krewnych. I w ten sposób w dziesięć czy w dwanaście lat wszyscy bogacze mają stanowiska w administracji zacnych miast. A później, gdy gmina żąda rachunków, okazuje się, że je zdawali jeden drugiemu (Coutumes de Beauvoisis). Jednakże rozwój działalności handlowej, stosunki handlowe z obcymi, konkurencja handlowa rodzą również poczucie więzi narodowej, sprzyjają centralizacji władzy i tworzeniu się silnych, narodowych monarchii. Tak oto w tym okresie, który obejmujemy jedną nazwą wieki średnie, dokonywały się w Europie Zachodniej przemiany nie tylko gwałtowne, lecz i bardzo głębokie: powstanie i upadek klasycznego feudalizmu, powstanie i 9

10 rozwój mieszczaństwa, konsolidacja monarchii narodowych, pojawienie się i narastanie organizacji, siły i władzy Kościoła, wielkie wojny zewnętrzne przeciw potędze Arabów, wielkie wojny wewnętrzne. Francuska literatura średniowieczna towarzyszyła tym wszystkim skomplikowanym procesom historycznym. Nie stanowiła ona przecież jedynego i wyłącznego przejawu działalności intelektualnej w tych długich i krwawych stuleciach rozwoju kultury zachodnioeuropejskiej. Przez długi czas jedynym źródłem wiedzy o świecie były dla mieszkańców średniowiecznej Europy kompilacje łacińskie Pliniusza; Boecjusza, Izydora z Sewilli, Bedy, Alkuina z Yorku, Hrabana Maura, Kasjodora. Kompilacje te zawierały wiadomości z astronomii, geografii, fizjologii, zoologii, botaniki, rolnictwa, medycyny, mineralogii, muzyki, geometrii, arytmetyki pochodzące od starożytnych Greków, których dzieła oryginalne nie były znane. Jedynymi ośrodkami kultury naukowej były klasztory z najstarszym i najsławniejszym klasztorem benedyktynów na Monte Cassino, a jedynymi szkołami przyklasztorne szkółki, gdzie studia dzielono na tak zwane trivium (gramatyka, logika, retoryka) i quadrivium (geometria, arytmetyka, astronomia, muzyka). Uniwersytety, jako zawodowe korporacje nauczycieli i uczniów, pojawiły się dopiero na przełomie XII i XIII wieku. Przez długi czas najpoważniejszą postawą umysłową był neoplatonizm odziedziczony po św. Augustynie, a głównym zainteresowaniem naukowym kwestia kalendarza, istotnie trudna, zagmatwana i doniosła. Fakty przyrodnicze interpretowano przede wszystkim jako symbole prawd moralno religijnych, jako znaki głębiej ukrytej, duchowej rzeczywistości. Dopiero polemika o uniwersalia (w. XI) wpłynęła na zmianę. Moralizujący symbolizm począł ustępować miejsca zainteresowaniu przyrody dla niej samej. W tym też duchu sławna szkoła w Chartres na nowo interpretuje Platona (w. XII). Tymczasem z Sycylii i z Toledo, które w połowie XII wieku stały się głównymi ośrodkami tłumaczeń z arabskiego na łacinę, a nawet bezpośrednio z greckiego, poczęły napływać do Europy dzieła naukowe i filozoficzne dotychczas bądź wcale, bądź tylko częściowo znane, bądź też znane jedynie pośrednio dzięki starym łacińskim kompilacjom. Dostępna stała się nowa astronomia Ptolemeusza wraz z jego trygonometrią, medycyna Hipokratesa wraz z medyczną nauką Arabów, optyka, arabskie dzieła z dziedziny alchemii, magii, astrologii, a przede wszystkim całe wielkie dzieło Arystotelesa i cała arabska, choć przejęta od Hindusów, nowa wiedza matematyczna. Europa otrzymała od Arabów nowe, kapitalne narzędzia poznania. Arabski system liczbowy wprowadzający pojęcie zera, którego w rzymskim nie było, arabskie tablice matematyczne zaczęły się szyko upowszechniać, umożliwiając zastosowanie matematyki do badań przyrodniczych, bez czego jak wiadomo nie byłoby nowoczesnego przyrodoznawstwa. Arabska alchemia, magia, astrologia, upowszechniły nowy punkt widzenia na naukę, odmienny od kontemplacyjnej postawy starożytnych Greków i chrześcijańskiego symbolizmu moralnego, punkt widzenia praktyczny. Istnieje jednak inna alchemia pisał Roger Bacon w swoim Opus tertium skuteczna i praktyczna, która uczy, w jaki sposób sztucznie wytwarzać szlachetne metale i barwy oraz wiele innych rzeczy lepiej i w większej obfitości, aniżeli to czyni przyroda. A tego rodzaju wiedza więcej znaczy niż wszystko, co znano przedtem, gdyż stwarza wielkie pożytki. Nie tylko bowiem może dać bogactwo i wiele innych rzeczy potrzebnych dla ogólnego dobra, ale ponadto uczy takich umiejętności jak przedłużanie życia ludzkiego ponad okres przewidziany przez naturę [...] Dlatego pod tym względem nauka ta jest szczególnie pożyteczna, jednocześnie przez swe dzieła stanowi potwierdzenie alchemii teoretycznej. Przede wszystkim jednak otrzymała Europa od Arabów jednolity, racjonalny system, wyjaśniający wszechświat na podstawie przyczyn naturalnych: dzieło Arystotelesa. Arystotelizm, arystotelesowska filozofia przyrody stały się więc głównym nurtem umysłowym 10

11 średniowiecznej Europy. Nurt ten nie był jednak jednolity. Przeciwnie. W Oxfordzie franciszkanie pozostali wierni neoplatonizmowi św. Augustyna, ale pewien ich odłam, któremu przewodził Roger Bacon, właśnie na Arystotelesie i nauce arabskiej opierał swą myśl matematyczną, przyrodniczą, medyczną. Na Sorbonie dominikanie z Albertem Wielkim i Tomaszem z Akwinu przyjmowali również główne zasady Arystotelesowej fizyki i filozofii przyrody, starając się jednak, w przeciwieństwie do Bacona, nie unikać metafizyki i rozwiązać jej problemy tak, aby pogodzić Arystotelesa z chrześcijaństwem. Inny odłam nurtu myśli arystotelesowskiej, którego głównym reprezentantem byt Siger z Brabantu, opierał swą interpretację na wykładni arabskiego filozofa Awerroesa ( ), który odrzucał nieśmiertelność duszy i wolną wolę, był zwolennikiem radykalnego determinizmu, uważał Arystotelesa za szczyt myśli ludzkiej i dogmat naukowy nie do obalenia. Wreszcie szkoły medyczne w Salerno, Padwie, Bolonii interpretowały Arystotelesa i naukę arabską na swój czysto praktyczny i ograniczony do potrzeb medycyny sposób. Wokół Arystotelesa i jego filozofii rozwijała się więc wielka kontrowersja naukowa, stanowiąca płodny ferment myśli. Kościół usiłował ten ferment uspokoić, przydusić. W roku 1277 biskup Paryża Etienne Tempier oraz arcybiskup Canterbury John Peckam potępili oficjalnie awerroizm, odbierając tym samym Arystotelesowi charakter dogmatu. W ten sposób otwarto, choć nie chcąc, możliwość krytyki systemu arystotelesowskiego, co w oczach późniejszych przyczyniło się do jego klęski pod wpływem myśli empirycznej. Na tym jednak nie wyczerpuje się intelektualna działalność w łonie kultury średniowiecza. Piśmiennictwo tego okresu obejmuje jeszcze i twórczość mistyków, takich jak św. Bernard ( ), Hugon od św. Wiktora ( ), św. Bonawentura ( ), liczne tłumaczenia Biblii na język francuski, obfitą literaturę moralizatorską, opisy podróży, z których najsławniejszy to pamiętniki Marca Polo (1299), przekład kodeksu Justyniana i liczne zapisy lokalnych obyczajów prawnych, wielką ilość encyklopedii różnego rodzaju, z których największa i najdoskonalsza jest dziełem Vincenta de Beauvais, znana pod tytułem Speculum doctrinale, Speculum historiale, Speculum naturale, a wreszcie obfitą literaturę hagiograficzną i historyczną. O tych dwu ostatnich dziedzinach piśmiennictwa trzeba powiedzieć nieco dokładniej, mają one bowiem już bezpośredni związek z literaturą. Łacińskie i francuskie żywoty świętych to rodzaj ze szczególnym upodobaniem uprawiany przez całe średniowiecze. Właśnie żywot świętej, sławna Seąuence de Sainte Eulalie (Sekwencja o świętej Eulalii, w. IX), stanowi pierwszy, najdawniejszy pomnik literatury francuskiej. Można by powiedzieć, że literatura francuska zaczyna się od tych oto dwu wierszy zapisanych w tym, co było ongiś językiem francuskim: Buona pulcella fut Eulalia Bel avret corps, bellezour anima... We współczesnym języku francuskim brzmi to następująco: Bonne pucelle fut Eulalie Bel eut le corps et plus belle son âme... (Dobrą dziewczyną była Eulalia, Piękne miała ciało, jeszcze piękniejszą duszę...) Jednym z najstarszych i rzeczywiście artystycznych poematów jest w literaturze francuskiej Vie de Saint Alexis (Żywot świętego Aleksego, w. XI). Starsza jednak, i to o wiele, od tych poematów hagiograficznych jest pierwsza historia Francji, napisana po łacinie przez biskupa Grégoire de Tours (Grzegorz z Tours, ). Towarzyszyły jej liczne łacińskie kroniki klasztorne i diecezjalne. Inne wielkie łacińskie dzieło historyczne należące do kultury francuskiej to sławne Gesta Dei per 11

12 dzieło historyczne należące do kultury francuskiej to sławne Gesta Dei per Francos (Dzielą boże przez Franków), napisane w wieku XII przez Guiberta de Nogent i zdające sprawę z pierwszej wyprawy krzyżowej. W wieku XIII zanotować trzeba dwu wielkich historyków: Geoffroy de Villehardouin i Robert de Clari, którzy opisali czwartą wyprawę krzyżową, ale z dwu różnych punktów widzenia: Villehardouin z punktu widzenia dowództwa, Clari z punktu widzenia zwykłego uczestnika. Wiek XIV przynosi dzieło historyczne Jean de Joinville a Vie de Saint Louis (Żywot Świętego Ludwika), stanowiące biografię tego króla i znakomity, pełen istotnych wartości literackich opis wyprawy krzyżowej. A później mnogość prac historycznych wiąże się już ze strasznym czasem wojny stuletniej. Panuje nad tą mnogością Chronique Jean Froissarta, oddająca w sposób nieporównany umysłowość ówczesnego rycerstwa francuskiego, oraz Memoires (Pamiętniki) Philippe'a de Commynes. Mamy więc w średniowieczu do czynienia z bogactwem zdarzeń i myśli, z niezwykle skomplikowanym procesem historycznym i nie mniej pogmatwanymi nurtami życia intelektualnego. Dopiero na tym tle obraz francuskiej literatury średniowiecznej stać się może i bliższy, i bardziej zrozumiały. Literatura ta była przede wszystkim pieśnią. Najpierw więc przyjrzyjmy się liryce. II. OD WIERSZY ŁACIŃSKICH DO LIRYKI VILLONA Nie siląc się na zbędny paradoks, wolno jednak powiedzieć, że francuska tradycja liryczna zaczyna się od wierszy łacińskich pisanych we Francji i dla Francuzów przez Włocha. Fortunat przybył do Tours w roku 568 jako młody poeta piszący po łacinie, aby złożyć dziękczynienie św. Marcinowi za szczęśliwy powrót do zdrowia. Odbywszy pielgrzymkę nie powrócił już do swej ojczyzny. Osiadł w okolicach Poitiers, gdzie był z początku intendentem żeńskiego klasztoru Św. Krzyża, potem zakonnikiem, a w końcu biskupem. Pisał z początku łacińskie wiersze okolicznościowe dla frankońskich księżniczek, ale ostatnie 20 lat swej twórczości poświęcił przede wszystkim liryce dedykowanej księżnej Radegondzie i jej krewnej Agnieszce. Agnieszka była przeoryszą klasztoru Św. Krzyża, a Radegonda najpierw branką, a potem żoną króla Franków Clotaire'a I. Opuściła jednak jego dwór i przeniosła się na stałe do klasztoru, gdy mąż kazał zamordować jej młodego brata i gdy barbarzyńska i krwawa atmosfera na dworze stała się dla Radegondy już nie do zniesienia. Łacińska liryka Fortunata poświęcona Radegondzie i Agnieszce jest jakby zapowiedzią i prefiguracją tego erotycznego motywu, tej poetyckiej koncepcji erotycznej, która zapanuje i długo panować będzie nad całą twórczością liryczną, a także i nad powieścią poetycką we francuskim średniowieczu. Wiersze Fortunata wyrażają zachwyt miłosny i czułość pełną szacunku, owianą na pół mistycznym duchem. Stanowią wyraz swoistego kultu kobiety podobnego do kultu Matki Boskiej, bardzo w wiekach średnich rozpowszechnionego. Zawierają w sobie elementy nowej, bo chrześcijańskiej koncepcji erotyki, niepodobnej wcale do literackiego erotyzmu starożytnych, proponują nową postawę: opanowanie pragnienia zmysłowego przez silniejsze jeszcze pragnienie czystości. Są więc prefiguracją tego, co później nazwane zostanie amour courtois (miłość dworna, dworska). Była to koncepcja poetycka, o tyle tylko związana z rzeczywistością, że zakładająca między poetą i jego kobiecym ideałem typ związku analogiczny do tego, który pod przysięgą łączył pana i wasala. W tej koncepcji stworzonej przez prowansalskich trubadurów poeta zobowiązany był do kultu kobiety, do kultu na pół erotycznego, na pół mistycznego, a ona, dama, nazywana często mi dons (mon seigneur mój pan), otaczać miała swego 12

13 wasala-poetę opieką i protekcją. Wolno jej było jednak domagać się od niego ciągle nowych dowodów miłości, cierpliwości, wierności. Stąd liczne próby, na jakie wystawiała poetę. Ale próby te były w koncepcji amour courtois tylko podnietą uczuć, doprowadzającą je do wielkiego napięcia, do egzaltacji, którą nazywano Joy. Amour courtois nakazywał przy tym absolutną dyskrecję. Obmowcy byli szczególnie gorąco potępiani, a imię kobiety ukochanej zastępowano symbolem, który zwano senhal. Dyskrecja ta była przede wszystkim wyrazem znaczenia, jakie poeta i jego wybrana przywiązywali do swoich uczuć miłosnych, stanowiących skarb najdroższy, który trzeba ukrywać i którego trzeba strzec. Stanowiła też i przejaw ostrożności. W koncepcji amour courtois wybrana była z reguły kobietą zamężną wysokiego rodu, otoczoną licznym dworem, a więc tym bardziej oddaloną i niedostępną. Taka poetycka koncepcja miłości, choć skłonna do pewnego mistycyzmu, była jednak sprzeczna z chrześcijańskim ideałem tej cnoty i z chrześcijańskim pojmowaniem małżeństwa. Toteż spotkała się z ostrą krytyką. Przetrwała jednak przez całe stulecia, przyjmując bądź to styl rycerski, znamionujący się pewną surowością, bądź to pasterski, o charakterze idyllicznym, bądź artystyczno alegoryczny. I zabarwiła szczególnym odcieniem całą średniowieczną lirykę francuską. Liryka ta odznaczała się wielkim bogactwem rodzajów, gatunków, tematów. Na Południu uprawiano chanson rodzaj pieśni składającej się z pięciu do sześciu strof, każda zakończona jednakowym rymem, po których następowało krótkie przesłanie (envoi); aube opiewającą rozstanie kochanków o świcie; pastourelle w której opowiadano o spotkaniu pasterki i rycerza; tenson stanowiącą poemat dialogowany o miłości, o literaturze, polityce; sirvente poemat satyryczny; planh (z łacińskiego planctus) tren żałobny. Północ przejęła aube i pastourelle, ale miała swoje własne rodzaje liryczne: chanson de toile aluzyjnie opowiedziany miłosny dramat o rozstaniu, inne, jak reverdie, romance, rotrouenge, pieśni do tańca, takie jak carole, ballette, virelai, a wreszcie poemat narracyjny zwany lai. Ale cały kraj rozbrzmiewał także pieśniami goliardów i wagantów, parodiami poetyckimi, pieśniami pobożnymi i słynnymi pieśniami krzyżowymi, które wzywały do udziału w wyprawach przeciw niewiernym. Najdawniejsi średniowieczni lirycy francuscy to trubadurowie prowansalscy. Pierwsze ich pokolenie, działające około roku 1130, wydało od razu poetów znakomitych. Z pewnością warto zapamiętać nazwisko Wilhelma IX, księcia Akwitanii i hrabiego Poitiers, był on pierwszym twórcą liryki miłosnej opartej na koncepcji amour courtois. I nazwisko Cercamona, któremu zawdzięczamy najdawniejszy tekst planh. A także nazwisko Marcabru, mistrza hermetyzmu poetyckiego, autora słynnego poematu krzyżowego, w którym zachęcał do wyprawy krzyżowej zapewniającej obmycie z grzechów (chant du lavoir). Około roku 1150 pojawia się Jaufré Rudel, trubadur na długie stulecia wstawiony swą poezją, opiewającą miłość do nieznanej, zamorskiej, dalekiej księżniczki, miłość daleką, pełną tęsknoty i namiętności: Żadna mnie inna nie upoi, Prócz Miłowania mego w dali, Bo któraż przy niej się ostoi Urodą, z bliska czy z oddali? Dla pięknej mej Umiłowanej Rad w saraceńskie chcę kajdany Bliżej być przy niej, chociaż skuty! (tłum. Z. Romanowicz) 13

14 W drugim pokoleniu trubadurów prowansalskich sławę zdobywa twórca, który, choć był synem piekarza, stał się poetą dworów i klasycznym poetą amour courtois: Boże, gdybym tak jaskółką Wzbił się do przestworu I po nocy dotarł ciemnej Do mej Pani dworu! Piękna Pani, twój kochany Z miłości marnieje, Jeszcze chwila, a w nim serce Do reszty omdleje. Pani ukochana, Padam na kolana! Śliczne ciało, twarz rumiana Srogi ból zadaje. (tłum. Z. Romanowicz) To Bernard de Yentadour. Obok niego Bertrand de Bom uznany za klasycznego twórcę sirventes. Ale wielkim szydercą, który poezję swą wymierzył przeciw Francuzom z północy i przeciw księżom, był działający już w XIII wieku Peire Cardenal, świadek straszliwej klęski ojczystej Prowansji pod ciosami słynnej i krwawej krucjaty przeciw sekcie Albigensów. Ta krucjata położyła kres kwitnącej dotychczas poezji trubadurów prowansalskich. Orzeł, sęp i kruk nie śpieszy Z większą do ścierwa ochotą, Jako lud, mnisi i kleszy, Gdy poczuje w kiesie złoto. Jak oplączą bogatego, Nim wyda ostatnie tchnienie, Że im całe odda mienie, A wyzuje zeń krewnego. Mnich i Frank złe chwalić każą, Bo też korzyść z tego mają, A pisarki i lichwiarze Wszyscy kupy się trzymają. Łgarstwo, kłamstwo tak już światem Zawładnęło, że w parafii Nie masz, kto by nie potrafił Klepać głupstw za panem bratem. (tłum. Z. Romanowicz) Historia literatury nie rozstrzygnęła dotychczas kwestii pochodzenia tej poezji. Wysuwa się tezę o jej ludowych źródłach: że była to poezja chłopska, powoli doskonalona. Etapy owego doskonalenia są jednak nieznane, a charakter arystokratyczny i dworski liryki prowansalskich trubadurów jest przecież niewątpliwy. Istnieje także teza o trubadurach jako dziedzicach poezji arabskiej, mająca na swe poparcie fakt, że Prowansja znajdowała się w orbicie wpływów wyrafinowanej kultury dworów arabskich, kwitnących w Hiszpanii. Lecz i ta teza nie Umie sobie poradzić z wytłumaczeniem etapów pośrednich. Nie budzi natomiast wątpliwości badaczy kwestia znaczenia liryki trubadurów prowansalskich i jej wpływu na poezję całej Europy: na twórczość liryczną północnej Francji, 14

15 Włoch, Portugalii, Hiszpanii, Niemiec, Anglii. To właśnie trubadurowie dokonali zespolenia ideału kultury świeckiej z konwencją erotyczną zwaną amour courtois. To właśnie w tej liryce głównym motywem stało się samo niezaspokojenie pożądań miłosnych. A przez to miłość jako zjawisko czy przeżycie naturalne nabrało znaczenia etycznego i estetycznego, stawało się dziedziną swoistego doskonalenia uczuć, myśli i ich wyrazu, swoistym ideałem, modelem całego życia duchowego człowieka. Trubadurowie zaproponowali światopogląd przepojony erotyką, w lansowanej przez nich poetyckiej konwencji erotycznej skondensowały się wszelkie ówczesne tęsknoty do pięknego życia. Konwencja ta ulegała przemianom i w samej liryce prowansalskiej, i w liryce rozwijającej się później na terytorium Północnej Francji, a następnie w twórczości włoskiej szkoły poetyckiej zwanej dolce stii novo, z której wyrósł Dante i Petrarka, a której koncepcje stały się z kolei wzorem dla renesansowej poezji francuskiej. Lecz zanim się to stało, na północy Francji rozwijała się liryka truwerów, spośród których również kilka nazwisk warto przypomnieć. Sam koniec XII wieku i sam początek XIII to działalność poetycka Gace a Brule, tworzącego lirykę finezyjną, delikatną, subtelną, w której częstym motywem jest zawiedziona miłość, oraz Conona de Bethune, w szczególnie przejmujący sposób opiewającego rozstanie kochanków z powodu wyprawy krzyżowej. W XIII stuleciu zanotujmy nazwisko hrabiego Szampanii i króla Nawarry, Thibaulta IV, muzyka i poety amour courtois, którego utwory znalazły licznych naśladowców. Przypomnijmy także ubogiego, ale pełnego radości, lekkomyślnego truwera Colin Museta, śpiewającego beztrosko, szczerze i zjadliwie: Książę Panie, ja przed wami Przy wioli śpiewałem na zamku, Ale idę dziś z torbami, Ani grosza-ście nie dali, To podle! (tłum. J. Adamski) Warto także już w tym miejscu wymienić Adama de la Halle, poetę i muzyka, o którym obszerniej będzie mowa w rozdziale dotyczącym dramatu i teatru średniowiecznego. Ponad twórczość tych truwerów wynieść trzeba jednak utwory Marie de France. Niewiele o niej wiadomo. Prawdopodobnie żyła jakiś czas w Anglii, pisała między rokiem 1160 a 1190, naśladując truwerów bretońskich, od nich też i z tradycji legend celtyckich czerpiąc motywy i tematy. Z tych źródeł wzięła Marie de France formę lai poematu narracyjnego, stanowiącego jakby prefigurację noweli. (Forma lai, gdy została przyjęta i zaaklimatyzowana na południu Francji, otrzymała nazwę nova.) Lai Marie de France stanowi rodzaj pośredni: w specyficzny sposób łączy lirykę i epikę. Bretońska to opowieść stara, Którą wam prawić będę zaraz, tak zaczyna się Słowik, opowieść liryczna o nielegalnej miłości, która połączyła samotnego rycerza z piękną żoną sąsiada. Tak dusza mu płonęła cała, Aż go i w końcu pokochała. Zasię poczęła go miłować Nie tylko za miłosne słowa I za oddane serce wszystko, Lecz za to też, że był tak blisko. 15

16 W pogodne noce letnie pani, korzystając ze snu męża, stała u swego okna i spoglądała w okna czuwającego kochanka. Lecz groźny mąż powziął podejrzenia. Gdy się dowiedział, że to śpiew słowika spędza sen z powiek żony, kazał ptaszynę schwytać, na oczach żony udusił i skrwawione ciałko cisnął na jej suknię. Kochanek złożył martwego ptaka w szczerozłotej szkatułce. Tam właśnie złożył pan słowika. Gdy potem wieczko sam domykał, Zapieczętował szkatułeczkę. Zamknięcie takie bywa wieczne. (tłum. J. Dackiewicz) Rodzaj pośredni między liryką i epiką stanowi także słynna Powieść o Róży (Roman de la Rose), utwór, który bywa traktowany przez historyków literatury jako summa poetyckiej, lirycznej filozofii miłości, tak jawnie dominującej w średniowiecznej liryce francuskiej; jako summa, a zarazem szczyt wszystkiego, co do XIII wieku w tej dziedzinie stworzono. Poemat składa się z dwu nader różnych części i ma dwu różnych autorów. Część pierwszą, liczącą 4669 wierszy, napisał Guillaume de Lorris około Druga licząca aż wierszy jest dziełem Jeana Clopinel (czy Chopinel) z miasta Meung-sur-Loire. Napisana została około roku Część pierwsza jest lirycznym opisem snu. We śnie widzi autor wysoki mur, którego pilnują Nienawiść, Pożądliwość, Skąpstwo, Smutek, Starość, Ubóstwo. Za murem oczom jego ukazuje się wspaniały ogród i nowe postacie zajęte zabawą. To Piękno, Bogactwo, Uprzejmość, Młodość. Cudowna Róża zachwyca go i Wilhelm czuje, jak strzała miłości przez oczy przenika do jego serca; pojmuje, że jest zakochany. Wówczas nowa postać, zwana Bel-Accueil (Miłe Przywitanie), pomaga mu zbliżyć się do Róży, aby ją zerwać. Lecz zamiary jego krzyżuje Niebezpieczeństwo, osoba symbolizująca kobiecą wstydliwość, a także wszelkie przeciwności zewnętrzne. W swoim śnie autor nie daje posłuchu przemówieniom Rozumu, wchodzi natomiast w zmowę z Litością, Szczerością i Wenerą. Udaje mu się pocałować Różę. Jednakże zdradza go Obmowa. Ta budzi uśpioną dotychczas Zazdrość i przychylny Bel-Accueil zostaje zamknięty w wieży. A Róża dostaje się pod czujną straż Niebezpieczeństwa, Wstydu, Strachu i Obmowy. Autor płacze nad swym niepowodzeniem, które przeżywa jak nieszczęście. W części drugiej przed zrozpaczonym Kochankiem pojawia się Rozum. Następuje długa rozmowa, w czasie której rozwinięta zostaje cała koncepcja świata. W koncepcji tej etyka i estetyka amour courtois zostają potępione. Wiele mówi się także o pochodzeniu świata, o naukach, o sztuce, o miłosierdziu i antycznej etyce umiarkowania. Pojawia się Natura, która w swej kuźni wytwarza wszelkie istoty. Sztuka podgląda sekrety Natury, a miłość okazuje się tylko cielesnym pragnieniem, mającym za cel utrzymanie gatunku. Rady, których Przyjaciel udziela Kochankowi, są dosyć cyniczne, dotyczą sposobów, za pomocą których można zdobyć kobietę, opisywaną przez zdradzonego męża jako złośliwą i przewrotną. Udawanie czystości i wstrzemięźliwość zostają wyszydzone, stanowi to okazję do wielkiej diatryby przeciw zakonom. Następuje wreszcie opis alegorycznej bitwy o wyzwolenie Bel-Accueil. Poemat kończy się zwycięstwem i zerwaniem Róży. Powodzenie Roman de la Rose było olbrzymie, a wpływ równie wielki. Ten utwór w którym widoczna jest już penetracja łacińskiej literatury klasycznej, a szczególnie Owidiuszowej Ars amandi, który symbol zastępuje alegorią, tworząc przez to poezję filozofującą, poetycki kodeks postępowania, kodeks wzorów uczuciowych sam stał się wzorem, źródłem inspiracji dla stuleci następnych, aż do Renesansu i jeszcze później. Ale był równo- 16

17 cześnie wyrazem nowej postawy, którą zwłaszcza część druga przedstawia w sposób niezwykle śmiały: postawy mieszczańskiej, humanistycznej z ducha, naturalistycznej. Liczne tezy i poglądy zwarte w Powieści o Róży potępił wspomniany już biskup Paryża, Etienne Tempier, a w XV wieku wywiązała się głośna polemika wokół antyfeminizmu Jana z Meung. Później atakowano go za bezbożność, lecz równie energicznie broniono przed tymi zarzutami. Powieść o Róży nadaje starej koncepcji amour courtois charakter psychologiczny, choć w alegorycznej formie. Róża jest tu symbolem miłości zmysłowej i duchowej zarazem, lecz ta miłość nie słucha rozumu, ucieka się do podstępów, idzie drogą, którą pokazuje natura. To ona właśnie poucza, jak poprzez zmysłowe uczucie dążyć można do jego sublimacji, do takiej radości zmysłów, która jest zarazem i radością ducha. Nie jest to już jednak ideał etyczny, nie idzie o uszlachetnienie, lecz o środki zdobycia ukochanej. Forma Powieści o Róży jest kunsztowna, niemniej przeto wypełniona namiętnością. Motyw seksualny jest tu motywem centralnym, a występując w formie kunsztownego misterium czyni z utworu wyzwanie pod adresem kościelnego ideału życia. Powieść o Róży, dzieło dwu poetów o bardzo odmiennej umysłowości, stała się nie tylko biblią kultury miłosnej, stała się jak powiada Johan Huizinga skarbem laickiej liturgii, nauki, legendy. Wiek XIII, bogaty i niezwykle doniosły dla całej kultury średniowiecznej Europy, przynosi oprócz Powieści o Róży jeszcze inne dzieło liryczne godne najwyższej uwagi: poezję Rutebeufa. O biografii jego prawie nic nie wiadomo. Domyślać się można, że życie prowadził ubogie i nędzne, ze starą i brzydką żoną, czas spędzał w paryskich knajpach uciekając przed wierzycielami, szukając mecenasa, wśród ustawicznych trosk o swe dziecko, kłopotów i nieszczęść, w chorobie opuszczony zupełnie przez przyjaciół. Dzieło Rutebeufa, o którym mowa będzie jeszcze w rozdziale poświęconym teatrowi i dramatowi średniowiecznemu, stanowi znakomite zwierciadło epoki, jej różnorakich tendencji, postaw, problemów. Rutebeuf pisał pobożne utwory o Matce Boskiej i żywoty świętych, ale i zjadliwe wiersze przeciw klerowi, żądnemu wygód i bogactwa, przeciw zakonom podporządkowującym sobie Sorbonę, tworzył słynne pieśni krzyżowe, mające podnieść zapal dla sprawy wyzwolenia Grobu, wygasły już za czasów Ludwika Świętego, był jednak i autorem pamfletów politycznych; podziwiał politykę królewską, był chwalcą i piewcą rycerstwa, ale pisał i utwory moralizatorskie, krytykował mieszczańskiego ducha zysku, opisywał wreszcie i swoje własne nieszczęsne życie truwera. Niczym swobodna jestem wiklina Lub na gałęzi mata ptaszyna, Co latem śpiewa. A w zimie łzami oczy zalewam I drżę jak z liści odarte drzewa, Gdy chłód zagości. Lecz nie ma we mnie jadu ni złości,... Nie mam pod słońcem żadnej własności. Że jutro będzie lepiej, nadzieja To moje święto. (tłum. J. Adamski) Liryka Rutebeufa odznacza się językiem konkretnym, wysoką techniką wiersza, bogactwem słownictwa, lecz przede wszystkim wielkim darem tworzenia obrazu. Uważana jest za apogeum średniowiecznej liryki francuskiej. Nie ulega wątpliwości, że Rutebeuf 17

18 jest pierwszym wielkim lirykiem francuskim, pierwszą wielką indywidualnością poetycką, która się zjawiła w literaturze średniowiecznej Francji. Następne stulecia, które we Francji jeszcze do średniowiecza zaliczyć wypada wiek XIV i XV nie były dla poezji lirycznej niełaskawe. Za reprezentanta pierwszej połowy wieku XIV uważać można Guillaume'a de Machaulta, sekretarza książąt, kanonika, autora pierwszej mszy muzycznej, w której polifonia zastąpiła śpiew gregoriański, twórcę tzw. nowego stylu liryki. Ten nowy styl wiązał się z rozpowszechnieniem kultury uniwersyteckiej, a więc łacińskiej, był wyrazem kultury literackiej opartej na wzorach rzymskich, odpowiadał potrzebie i modzie zaszczepienia narodowemu językowi poetyckiemu reguł wzorowanych na łacińskim metrum. Rodzaje uprawiane ograniczono do trzech: ballade, rondeau, lai. Poeta stał się uczonym naśladowcą poezji antycznej, bardziej teoretykiem sztuki poetyckiej uprawiającym poezję niż poetą, zastępował inwencję erudycją, przez co poezja została oderwana od życia codziennego zwykłych ludzi, stawała się wyrafinowana i nieco sztuczna. Źródłem inspiracji Machaulta, którego nazywano noble rhétorique, był Roman de la Rose. W tym stylu właśnie pisał Machault poezje miłosne, dialogowane debaty o miłości, doprowadzając do perfekcji formalnej trzy wymienione wyżej rodzaje poetyckie. Ale ton osobisty jego uczoną i wykwintną poezję czyni poezją żywą. Druga polowa XIV wieku przynosi dzieło liryczne Eustache Deschampsa, dygnitarza dworów królewskich, autora najstarszego francuskiego traktatu o sztuce poetyckiej (Art de dictier). Twórczość Deschampsa odznacza się niezwykłymi rozmiarami wierszy liczy jego Zwierciadło małżeństwa, wymierzone przeciw małżeństwu i kobietom. Liczba ballad, które napisał, wynosi przeszło Deschamps pisze przede wszystkim o sobie, poezja jego w znakomity sposób odbija życie codzienne, w tonie bezpośrednim, szczerym, bezpretensjonalnym i pozbawionym starania o wykwint. Jest to ton lamentu i skargi. Skargi na Flandrię i jej przepastne błota, na służbę, która go okrada, na nieszczęścia jego epoki. Deschamps miał ostrą świadomość tych nieszczęść. Pisał więc przeciw finansistom bogacącym się na wojnach, przeciw władcom niedbałym o kraj i o poddanych, przeciw wojnie i jej zbrodniom. Trzy nazwiska ważne dla rozwoju liryki w pierwszej połowie wieku XV warto z kolei wymienić: Alain Chartier, Christine de Pisan, Charles d 0rléans. Chartier, wykształcony na Sorbonie, dygnitarz i dyplomata, uważany jest przez historyków za typ poety zaangażowanego. Utwory jego są bowiem nader często związane z aktualnymi sprawami publicznymi. Ale jego liryka miłosna, pozbawiona balastu alegorycznego i erudycyjnego, daje przykład zrozumienia i wyczucia subtelnej psychologii erotycznej. Christine de Pisan, Włoszka wychowana we Francji, córka nadwornego astrologa, bardzo starannie wykształcona, pisała wiersze okolicznościowe, improwizacje na zadany temat, debaty miłosne, utwory moralizatorskie, filozoficzne, historyczne, a także polityczne. W polemice przeciw Janowi z Meung, autorowi drugiej części Roman de la Rose, wystąpiła z obroną kobiet. W oczach dzisiejszego czytelnika największy walor poetycki mają wiersze jej samej poświęcone. Charles d'orlćans spędził dwadzieścia pięć lat na wygnaniu w Anglii. Po powrocie chciał brać udział w życiu politycznym, ale został odsunięty przez Karola VII. Nie udało mu się także zawładnąć Mediolanem, do którego miał prawo po swej matce, z domu Visconti. Życie Karola Orleańskiego nie było więc szczęśliwe, większość jego utworów powstała w niewoli, lecz aluzje do nieszczęść wojennych i publicznych stanowią w jego poezji tylko dalekie echo. Silniej za to przemawia w niej tęsknota za krajem, za czasem minionym i utraconym, za żoną, poczucie samotności i opuszczenia. Poprzez tę melancholię przebija się jednak radość i uśmiech, delikatny i subtelny, zachwyt dla piękna i uroku wiosny, miłości, gwarnej ulicy. Ten ton stanowi kontrast zarówno z biografią, jak i okrutnym czasem, w którym wypadło żyć poecie. 18

19 W drugiej połowie wieku XV w liryce francuskiej panuje Francois Villon, postać powszechnie dziś znana. Nie ulega wątpliwości, że Villon był istotnie wielkim poetą, choć życie prowadził nędzne i zbrodnicze. Deszcz, grad, wichura, mam móy chleb powszedni; Małgośka świnia, iam też świntuch przedni; Kto lepszy z dwoyga? pusty śmiech mnie bierze. Jak płaszcz z poszewką, tak my rzekę szczerze Plugastwu radzi, żyiem też plugawo, Jak sława nami, tak my gardzim sławą W bordelu, kędy mamy zacne leże. (tłum. T. Żeleński) Wychowany bardzo starannie przez kanonika Guillaume'a de Yillon, poeta (którego prawdziwe nazwisko brzmi Francois de Montcorbier) ukończył studia na Sorbonie i otrzymał tytuł maitre a (magistra). Był więc człowiekiem wykształconym. Nie skorzystał jednak z perspektyw, które mu to wykształcenie stwarzało, stał się przestępcą, i to na skalę dosyć pospolitą, a knajpa była mu najmilszym mieszkaniem. W jego poezji ta nędzna strona jego biografii znalazła pełne i jaskrawe odbicie. Paryż włóczęgów, knajp, prostytutek, policji, przestępców to częsty motyw i temat liryki Villona, równie charakterystyczny jak ostra kpina z nauki uniwersyteckiej. Ale rozpustna miłość, którą Villon opiewa, ma w sobie gorycz i smutek: Co bądź iey ieno kładłem w uszy, Zawżdy powolnie mnie słuchała Zgodę czy pośmiech mając w duszy Co więcey, nieraz mnie cirpiała, Iżbych się przywarł do niey ciasno Y w ślepki patrzał promieniste, Y prawił swoie... Wiem dziś jasno, Że to szalbierstwo było czyste. W innych wierszach Villona odzywa się szczerym tonem tęsknota za życiem prostym i poczciwym. Największą jednak siłę okazuje w tej liryce strach przed starością i strach przed śmiercią. Cóż się z tem czółkiem stało lśniącem, Kosą blond, brwią wygiętą w górę, Spoźrzeniem radem a palącem...?... Tak dobrych czasów żałuiemy, Gromada starych wiedźm, siedząca W kuczki, w żałości grzeznąc niemey, Łachmanów kupa, ot, cuchnąca; Niby konopnych sznur paździerzy, Co ledwo zatli się, iuż gaśnie; Niegdy kwiat ziemi, cudny, świeży: Otoć samicza dola właśnie.... Umarł y Paris, y Helena; 19

20 Kto bądź umiera, w męce schodzi: Czy mu serdeczna pęknie wena, Czy wnętrze żółcią się zasmrodzi, Skona, złym potem uznoiony! Nikt nie wspomoże nieszczęsnego, Bo nie masz siestry, dzieci, żony, By chcieli stanąć w tem za niego. (tłum. T. Żeleński) Tak oto strach przed starością i strach przed śmiercią łączą się w poezji Villona w jeden motyw zasadniczy: poczucie przemijania. W sposób doskonały wyraża go ów sławny refren, który dziś stał się już własnością powszechną: Ach, gdzie są niegdysieysze śniegi! pochodzący z Ballady o paniach minionego czasu, w której brzmi ton spokojnej melancholii. Ton nowy i stanowiący oryginalną interpretację tematu, którym w późnym średniowieczu nasycone było całe życie intelektualne i artystyczne. Albowiem jak powiada Johan Huizinga nigdy żadna epoka nie wpajała z taką siłą myśli o śmierci, jak to czyniło XV stulecie. Mały testament (Petit testament), Wielki testament (Grand testament) Villona, dwa poematy, które uczyniły go sławnym i zapewniły tej sławie trwałość we wszystkich późniejszych epokach literackich, skomponowane w modnej ówcześnie manierze ironicznych legatów (testamentarnych zapisów dla spadkobierców), ukazują tematy i motywy poezji ostatniego wielkiego liryka średniowiecznej Francji. Motywy biograficzne, charakterystyki różnych osób, żal za minioną młodością, rozpacz z powodu nieuchronnej śmierci, radość z lekkomyślnego życia, śmiech i ironia, groteska i wzniosłość wszystko to wyrażone bezpośrednio, najprościej, bez starań o nowatorstwo, lecz ze szczególną siłą spontanicznych uczuć. Ta zmysłowa poezja, w której nawet dobre, smakowite jedzenie staje się motywem lirycznym, w której obecna jest ustawicznie myśl o ciele, świadcząca o swoiście materialistycznej postawie, w której duch satyry potrafi wznieść się aż do wzruszającej autoironii, a codzienne życie z jego niezwykłą dynamiką właściwą średniowieczu i powszedni język z tysiącem jego przysłów i porzekadeł stanowią materiał liryczny, w której idylliczny obraz życia i miłości lansowany przez poezję wzorującą się na pierwszej części Roman de la Rose zostaje zdemaskowany w sposób ostry i przenikliwy, umie z niezwykłą prostotą wyrazić nastrój wzniosłości i głębokiego wzruszenia wobec owego wielkiego widowiska, jakim było życie ludzkie w oczach świadków jesieni średniowiecza. Villon był ostatnim, ale nie jedynym wielkim lirykiem średniowiecznej Francji. Od Fortunata do Villona miała ona wielu oryginalnych i znakomitych przedstawicieli. Uprawiana w trzech językach: łacińskim, prowansalskim i francuskim, zawiera niezwykłe bogactwo form i tematów, umiała też stworzyć oryginalną poetycką doktrynę erotyczną, która ulegając ewolucji wywarła ogromny wpływ na całą literaturę ówczesną i późniejszą i w ogóle na kulturę europejską. Bliska życiu i ściśle z nim związana, zawarła w sobie wszystkie wielkie i małe sprawy, które niosły ze sobą różnorakie nurty dziesięciu wieków europejskiego średniowiecza. 20

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

SZKOLNA LISTA TEMATÓW 2013/2014

SZKOLNA LISTA TEMATÓW 2013/2014 SZKOLNA LISTA TEMATÓW NA MATURĘ USTNĄ Z JĘZYKA POLSKIEGO 2013/2014 LITERATURA 1. Jednostka wobec nieustannych wyborów moralnych. Omów problem, analizując zachowanie wybranych bohaterów literackich 2. Obrazy

Bardziej szczegółowo

1. Powstanie imperium Karolingów

1. Powstanie imperium Karolingów Imperium Karolingów 1. Powstanie imperium Karolingów Po śmierci Pepina w 768 r. podział państwa między Karola i Karolmana 771 r. śmierć Karolmana; przejęcie władzy przez Karola Wielkiego Podboje Karola

Bardziej szczegółowo

3 dzień: Poznaj siebie, czyli współmałżonek lustrem

3 dzień: Poznaj siebie, czyli współmałżonek lustrem 3 dzień: Poznaj siebie, czyli współmałżonek lustrem Trzeba wierzyć w to, co się robi i robić to z entuzjazmem. Modlić się to udać się na pielgrzymkę do wewnętrznego sanktuarium, aby tam uwielbiać Boga

Bardziej szczegółowo

Lista tematów z języka polskiego na egzamin wewnętrzny. rok szkolny 2012/2013

Lista tematów z języka polskiego na egzamin wewnętrzny. rok szkolny 2012/2013 Lista tematów z języka polskiego na egzamin wewnętrzny rok szkolny 2012/2013 Literatura 1. Kobiety irytujące i intrygujące w literaturze polskiej. Oceń postawy i zachowania wybranych bohaterek. 2. Poezja

Bardziej szczegółowo

1. Roland rycerz średniowieczny

1. Roland rycerz średniowieczny 1. Roland rycerz średniowieczny Uczeń: Uczeń: a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości zna fragmenty tekstu Pieśni o Rolandzie, zna podstawowe wiadomości o zwyczajach i tradycjach rycerzy średniowiecznych, rozumie

Bardziej szczegółowo

Pomyślny los, o traf szczęśliwy. W takim znaczeniu, i tylko w takim, przysłowie mówi o szczęściu, że łut jego więcej wart niż funt rozumu.

Pomyślny los, o traf szczęśliwy. W takim znaczeniu, i tylko w takim, przysłowie mówi o szczęściu, że łut jego więcej wart niż funt rozumu. Pomyślny los, o traf szczęśliwy. W takim znaczeniu, i tylko w takim, przysłowie mówi o szczęściu, że łut jego więcej wart niż funt rozumu. Rodzaj przeżycia Arystoteles określał, że być szczęśliwym to

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8 Od autorów....................................... 8 I. Wprowadzenie do historii 1. Dzieje historia historiografia...................... 12 Czym jest historia?............................... 12 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

7. Bóg daje ja wybieram

7. Bóg daje ja wybieram 7. Bóg daje ja wybieram 1. CELE LEKCJI WYMAGANIA OGÓLNE wprowadzenie w problematykę powołania życiowego i chrześcijańskiego powołania do świętości. 2. TREŚCI NAUCZANIA WYMAGANIA SZCZEGÓŁOWE uczeń: po lekcji

Bardziej szczegółowo

Renesans. Spis treści

Renesans. Spis treści Spis treści Rozdział 1) Renesans...3 Rozdział 2) Nazwa...5 Podrozdział 2.1) Ramy czasowe i periodyzacja...5 Podrozdział 2.2) Kontekst historyczno-kulturowy...5 Strona nr 2 z 6 Rozdział 1) Renesans Odrodzenie,

Bardziej szczegółowo

USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013

USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013 USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013 I LITERATURA 1. Analizując wybrane przykłady, omów funkcjonowanie motywu snu w literaturze różnych epok. 2. Macierzyństwo w literaturze

Bardziej szczegółowo

HISTORIA KLASA I GIMNAZJUM SZKOŁY BENEDYKTA

HISTORIA KLASA I GIMNAZJUM SZKOŁY BENEDYKTA 2016-09-01 HISTORIA KLASA I GIMNAZJUM SZKOŁY BENEDYKTA Cele kształcenia wymagania ogólne I. Chronologia historyczna. Uczeń sytuuje wydarzenia, zjawiska i procesy historyczne w czasie oraz porządkuje je

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Realizacje/Treści programowe. Planowane osiągnięcia Nauczyciel Realizato- -rzy Data Realizowane zagadnienia, Problemy treści

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia historiozoficzne we współczesnej filozofii.

Zagadnienia historiozoficzne we współczesnej filozofii. Zagadnienia historiozoficzne we współczesnej filozofii. historiozofia DZIEJÓW FILOZOFIA nauka filozoficzna o ostatecznych czynnikach sprawczych, istocie i sensie ludzkich dziejów jako całości, zw. także

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY Czytanie - oto najlepszy sposób uczenia się. Aleksander Puszkin Sukces jednostek i społeczeństw zależy od ich wiedzy. Kluczem do wiedzy wciąż jest czytanie.

Bardziej szczegółowo

LITERATURA tematu Temat

LITERATURA tematu Temat Nr tematu LITERATURA Temat 1 Literackie dialogi z Bogiem. Omów temat na podstawie analizy wybranych 2 Funkcjonowanie stereotypów w społeczeństwie polskim. Omów temat, analizując wybrane utwory literackie

Bardziej szczegółowo

Przyjaźń jako relacja społeczna w filozofii Platona i Arystotelesa. Artur Andrzejuk

Przyjaźń jako relacja społeczna w filozofii Platona i Arystotelesa. Artur Andrzejuk w filozofii Platona i Arystotelesa Artur Andrzejuk Plan Greckie pojęcie przyjaźni philia. Idealistyczna koncepcja przyjaźni u Platona. Polityczna rola platońskiej przyjaźni. Arystotelesowska koncepcja

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

Centrum Nauki i Biznesu ŻAK w Stargardzie Szczecińskim

Centrum Nauki i Biznesu ŻAK w Stargardzie Szczecińskim LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU Z JĘZYKA POLSKIEGO NA EGZAMIN MATURALNY W ROKU 2014 I. LITERATURA 1. Biografia jako klucz do odczytania twórczości pisarza. Przedstaw temat w oparciu o wybrane przykłady.

Bardziej szczegółowo

Złoty Wiek Księstwa Burgundii

Złoty Wiek Księstwa Burgundii WFiTJ, AGH http://www.ftj.agh.edu.pl 1/18 Złoty Wiek Księstwa Burgundii Andrzej Lenda Wydział Fizyki i Techniki Jądrowej Akademia Górniczo-Hutnicza, Kraków ul. Reymonta 19 email: lenda@ftj.agh.edu.pl [I

Bardziej szczegółowo

LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA

LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA Nasielsk, 5 kwietnia 2013 r. Lista tematów na część ustną egzaminu maturalnego z języka polskiego w sesji wiosennej 2014 w Liceum Ogólnokształcącym im. Jarosława Iwaszkiewicza w Nasielsku LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia egzaminacyjne z j. polskiego dla kl. 3f semestr letni 2014/ Ferdydurke W. Gombrowicza styl, język, pojęcie formy

Zagadnienia egzaminacyjne z j. polskiego dla kl. 3f semestr letni 2014/ Ferdydurke W. Gombrowicza styl, język, pojęcie formy Zagadnienia egzaminacyjne z j. polskiego dla kl. 3f semestr letni 2014/15 1. Ferdydurke W. Gombrowicza styl, język, pojęcie formy 2. Ferdydurke W. Gombrowicza jako powieść awangardowa 3. Granica jako powieść

Bardziej szczegółowo

Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie

Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI WEWNĘTRZNEJ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO w roku szkolnym 2013 / 2014 I LITERATURA 1. Samotność bohatera romantycznego i człowieka

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Europejski system opisu kształcenia językowego

Europejski system opisu kształcenia językowego Europejski system opisu kształcenia językowego Opis poziomów Poziom językowy A1 - Poziom początkowy Potrafię zrozumieć znane mi słowa i bardzo podstawowe wyrażenia dotyczące mnie osobiście, mojej rodziny

Bardziej szczegółowo

Zbigniew Herbert ( ) należy do grona najwybitniejszych polskich poetów współczesnych; oprócz wierszy pisał

Zbigniew Herbert ( ) należy do grona najwybitniejszych polskich poetów współczesnych; oprócz wierszy pisał Zbigniew Herbert "Przesłanie Pana Cogito" Zbigniew Herbert (1924 1998) należy do grona najwybitniejszych polskich poetów współczesnych; oprócz wierszy pisał także eseje na temat kultury i sztuki europejskiej

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY 2013/14 I. LITERATURA

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY 2013/14 I. LITERATURA LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY 2013/14 I. LITERATURA 1. Bunt młodych w różnych epokach kulturowych. Omów jego przyczyny i konsekwencje, analizując wybrane przykłady

Bardziej szczegółowo

wiecznie samotny, bo któreż ze stworzonych serc mogłoby nasycić Jego miłość? Tymczasem Bóg jest całą społecznością w wiecznym ofiarowywaniu się z

wiecznie samotny, bo któreż ze stworzonych serc mogłoby nasycić Jego miłość? Tymczasem Bóg jest całą społecznością w wiecznym ofiarowywaniu się z TRUDNY TEMAT Nauczyliśmy się słuchać łatwych kazań. Wygłaszanych, jak to się mówi, pod publiczkę. Nieraz kokieteryjnych, zalotnych, brzdąkających w bardzo serdeczną i łatwą strunę budzenia miłości do bliźniego.

Bardziej szczegółowo

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Wojciech Kosek Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka, Bielsko-Biała, 10. kwietnia 2014 r. Konferencja Personalistyczna koncepcja wychowania

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LITERATURA 1. Przedstaw motyw kariery w wybranych utworach literackich różnych

Bardziej szczegółowo

Pielgrzymka wewnętrzna. Podróż medytacyjna

Pielgrzymka wewnętrzna. Podróż medytacyjna Pielgrzymka wewnętrzna Podróż medytacyjna Laurence Freeman OSB Pielgrzymka wewnętrzna Podróż medytacyjna Przełożył Andrzej Ziółkowski Spis treści Koło modlitwy 9 Symbole podróży 23 Poziomy świadomości

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka polskiego dla klasy pierwszej technikum. I STAROŻYTNOŚĆ

Wymagania edukacyjne z języka polskiego dla klasy pierwszej technikum. I STAROŻYTNOŚĆ Wymagania edukacyjne z języka polskiego dla klasy pierwszej technikum. Wymagania na ocenę dopuszczającą. : I STAROŻYTNOŚĆ Sinusoidę Krzyżanowskiego: następstwo epok literackich i czas ich trwania. 1. Wybrane

Bardziej szczegółowo

Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem

Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem Mocno wierzę w szczęście i stwierdzam, że im bardziej nad nim pracuję, tym więcej go mam. Thomas Jefferson Czy zadaliście już sobie pytanie, jaki jest pierwszy warunek

Bardziej szczegółowo

Tematy na ustną część egzaminu dojrzałości z języka polskiego -MAJ I. LITERATURA

Tematy na ustną część egzaminu dojrzałości z języka polskiego -MAJ I. LITERATURA Tematy na ustną część egzaminu dojrzałości z języka polskiego I. LITERATURA -MAJ 2011-1. Bohaterowie literatury XIX i XX w. Porównaj ich system wartości odwołując się do 2. Wizerunek rycerza w literaturze.

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 1 do uchwały nr 445/06/2012 Senatu UR z dnia 21 czerwca 2012 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta I stopień

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2013/2014 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2013/2014 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2013/2014 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LITERATURA 1. Przedstaw motyw kariery w wybranych utworach literackich różnych

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

LITERATURA. 2. Kresy wschodnie w literaturze polskiej. Omów na podstawie wybranych przykładów.

LITERATURA. 2. Kresy wschodnie w literaturze polskiej. Omów na podstawie wybranych przykładów. TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ZESPOLE SZKÓŁ PLASTYCZNYCH IM. STANISŁAWA KOPYSTYŃSKIEGO WE WROCŁAWIU W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LITERATURA 1. Analizując wybrane wiersze

Bardziej szczegółowo

Narodziny monarchii stanowej

Narodziny monarchii stanowej Narodziny monarchii stanowej 1. Przemiany społeczne Mimo władzy patrymonialne władca musiał liczyć się z możnymi Umowy lenne wiążą króla (seniora) z jego wasalami Wzajemna zależność i obowiązki X/XI w.

Bardziej szczegółowo

Wykład 1. Zagadnienia wstępne. Początki refleksji filozoficznej w Polsce Wincenty Kadłubek i Witelon Ślązak. Dr Magdalena Płotka

Wykład 1. Zagadnienia wstępne. Początki refleksji filozoficznej w Polsce Wincenty Kadłubek i Witelon Ślązak. Dr Magdalena Płotka Wykład 1. Zagadnienia wstępne. Początki refleksji filozoficznej w Polsce Wincenty Kadłubek i Witelon Ślązak Dr Magdalena Płotka Filozofia jest jednym ze składników kultury umysłowej, do tego najbardziej

Bardziej szczegółowo

a przez to sprawimy dużo radości naszym rodzicom. Oprócz dobrych ocen, chcemy dbać o zdrowie: uprawiać ulubione dziedziny sportu,

a przez to sprawimy dużo radości naszym rodzicom. Oprócz dobrych ocen, chcemy dbać o zdrowie: uprawiać ulubione dziedziny sportu, IMIENINY ŚWIĘTEGO STANISŁAWA KOSTKI- -Patrona dzieci i młodzieży (8 września) Opracowała: Teresa Mazik Początek roku szkolnego wiąże się z różnymi myślami: wracamy z jednej strony do minionych wakacji

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Lingo sp. j., Warszawa 2014 ISBN:

Copyright by Wydawnictwo Lingo sp. j., Warszawa 2014 ISBN: JĘZYK POLSKI Autorzy: Izabela Galicka, Paweł Pokora Redaktor serii: Marek Jannasz Koncepcja graficzna serii: Teresa Chylińska-Kur, KurkaStudio Opracowanie graficzne: Piotr Korolewski www.cel-matura.pl

Bardziej szczegółowo

Baruch Spinoza ( )

Baruch Spinoza ( ) Baruch Spinoza (1632-1677) Dla jednych: najszlachetniejszy i najbardziej godny miłości z wielkich filozofów (B. Russell). Dla innych: Największy heretyk XVII wieku. Obrońca diabła. Duchowy sabotaŝysta.

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. Klasa: V a Przedmiot: historia i społeczeństwo Nauczyciel: mgr Małgorzata Borowska. Temat lekcji: Wielkie religie średniowiecza.

SCENARIUSZ LEKCJI. Klasa: V a Przedmiot: historia i społeczeństwo Nauczyciel: mgr Małgorzata Borowska. Temat lekcji: Wielkie religie średniowiecza. SCENARIUSZ LEKCJI Klasa: V a Przedmiot: historia i społeczeństwo Nauczyciel: mgr Małgorzata Borowska Temat lekcji: Wielkie religie średniowiecza. Cele lekcji: Na lekcji uczniowie: poznają przyczyny i skutki

Bardziej szczegółowo

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Rozdział II Pojęcie każdej istoty rozumnej, która dzięki wszystkim maksymom swej woli musi się uważać za powszechnie prawodawczą, by z

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Nr Literatura 1. Literackie wizje polskiego dworu. Omów temat w oparciu o wybrane utwory. 2. Polska, ale jaka? Przedstaw

Bardziej szczegółowo

DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH

DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH pod redakcją Władysława Fłoryana CZĘŚĆ DRUGA SPIS TREŚCI LITERATURA BUŁGARSKA napisała HENRYKA CZAJKA I. Uwagi wstępne 7 1. Rys historyczny (do końca w. XIV) 7 2. Sztuka 13

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK FRANCUSKI

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK FRANCUSKI PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK FRANCUSKI ZASADY OCENIANIA NA LEKCJI JĘZYKA OBCEGO Nauczanie języka obcego w gimnazjum ma doprowadzić do osiągnięcia kompetencji komunikacyjnej pozwalającej sprostać

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA 1. Konflikt pokoleń jako motyw literatury. Zanalizuj

Bardziej szczegółowo

22 października ŚW. JANA PAWŁA II, PAPIEŻA. Wspomnienie obowiązkowe. [ Formularz mszalny ] [ Propozycje czytań mszalnych ] Godzina czytań.

22 października ŚW. JANA PAWŁA II, PAPIEŻA. Wspomnienie obowiązkowe. [ Formularz mszalny ] [ Propozycje czytań mszalnych ] Godzina czytań. 22 października ŚW. JANA PAWŁA II, PAPIEŻA Wspomnienie obowiązkowe [ Formularz mszalny ] [ Propozycje czytań mszalnych ] Godzina czytań II Czytanie 1 / 5 Z Homilii św. Jana Pawła II, papieża, wygłoszonej

Bardziej szczegółowo

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA I PRAHISTORIA Czas w historii. Klasyfikacja źródeł historycznych. Pradzieje ludzkości. Ocena dopuszczająca: zna pojęcia źródło historyczne, era ; zlokalizuje

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA I Semestr I Ocena dopuszczająca -Umie wykonać znak krzyża, -Zna niektóre modlitwy i wymaga dużej pomocy

Bardziej szczegółowo

wydarzeniach w utworze epickim opowiada narrator; jego relacja ma najczęściej charakter zobiektywizowany i cechuje ją

wydarzeniach w utworze epickim opowiada narrator; jego relacja ma najczęściej charakter zobiektywizowany i cechuje ją Charakterystyka trzech rodzajów literackich Cechy charakterystyczne epiki wydarzeniach w utworze epickim opowiada narrator; jego relacja ma najczęściej charakter zobiektywizowany i cechuje ją chłodny dystans;

Bardziej szczegółowo

Etyka problem dobra i zła

Etyka problem dobra i zła Etyka problem dobra i zła Plan wykładu Definicje i podstawowe odróżnienia Problem dobrego życia w klasycznej etyce Arystotelesowskiej Chrześcijańska interpretacja etyki Arystotelesowskiej Etyka - problem

Bardziej szczegółowo

... podpis przewodniczącego szkolnego zespołu egzaminacyjnego

... podpis przewodniczącego szkolnego zespołu egzaminacyjnego pieczęć szkoły.maj..2013... 3 0 2 7 0 0-0 3 1 A 2 identyfikator szkoły Miejscowość... data Lista ów na egzamin wewnętrzny z...języka polskiego.- literatura... (przedmiot, poziom) Planowana liczba zdających

Bardziej szczegółowo

Słownictwo: umiejętność radzenia sobie w codziennych sytuacjach, odpowiedni dobór słownictwa, odpowiedni zakres słownictwa.

Słownictwo: umiejętność radzenia sobie w codziennych sytuacjach, odpowiedni dobór słownictwa, odpowiedni zakres słownictwa. język francuski, klasy: 4 6 Zgodnie z WZO, śródroczne i roczne oceny z języka francuskiego w klasach IV VI wyrażone są stopniem w następującej skali: stopień celujący 6, stopień bardzo dobry 5, stopień

Bardziej szczegółowo

Anna Czyrska ŚMIERĆ MIŁOŚCI, CZYLI (ANTY) PORADNIK O TYM, DLACZEGO BOIMY SIĘ KOCHAĆ

Anna Czyrska ŚMIERĆ MIŁOŚCI, CZYLI (ANTY) PORADNIK O TYM, DLACZEGO BOIMY SIĘ KOCHAĆ Anna Czyrska ŚMIERĆ MIŁOŚCI, CZYLI (ANTY) PORADNIK O TYM, DLACZEGO BOIMY SIĘ KOCHAĆ Spis treści Wstęp 1. Małżeństwo jako dramat, czyli dlaczego współczesny świat nazywa ciebie singlem 2. Dlaczego nie potrafisz

Bardziej szczegółowo

Miłość nigdy nie ustanie

Miłość nigdy nie ustanie Miłość nigdy nie ustanie Choć kult Serca Pana Jezusa w formie, jaką znamy i praktykujemy dzisiaj, znany jest dopiero od objawień s. Małgorzaty Marii Alacoque (1647-1690), trudno zaprzeczyć, że w swej najgłębszej

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp 3.

SPIS TREŚCI. Wstęp 3. SPIS TREŚCI Wstęp 3 I. ROZWAŻANIA WSTĘPNE 23 1. Luteranizm i jego znaczenie dla filozofii 23 1.1. Główne założenia doktrynalne luteranizmu 24 1.2. Luter i filozofia 33 2. Reakcja na Reformację - racjonalizacje

Bardziej szczegółowo

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze.

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze. Przedmowa Kiedy byłem mały, nawet nie wiedziałem, że jestem dzieckiem specjalnej troski. Jak się o tym dowiedziałem? Ludzie powiedzieli mi, że jestem inny niż wszyscy i że to jest problem. To była prawda.

Bardziej szczegółowo

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka 1 Bóg Ojciec kocha każdego człowieka Bóg kocha mnie, takiego jakim jestem. Raduje się każdym moim gestem. Alleluja Boża radość mnie rozpiera, uuuu (słowa piosenki religijnej) SŁOWA KLUCZE Bóg Ojciec Bóg

Bardziej szczegółowo

VI PRZYKAZANIE. Nie cudzołóż

VI PRZYKAZANIE. Nie cudzołóż Nie cudzołóż źródła YK 400-415, 424-425 KKK 2331-2359, 2380-2391 seksualność a miłość (YK 400-403) Bóg stworzył mężczyznę i kobietę, by byli dla siebie nawzajem i dla miłości. Stworzył ich, uzdalniając

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych. klasa II gimnazjum

Program zajęć artystycznych. klasa II gimnazjum Program zajęć artystycznych klasa II gimnazjum Moduł I. Zajęcia teatralne i literackie. Moduł II. Zajęcia muzyczno - ruchowe. Moduł III. Zajęcia plastyczne. Opracowała : Beata Sikora Sztuka jest wieczną

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

116. Czy są Duchy, które wiecznie pozostaną na niższych stopniach rozwoju?

116. Czy są Duchy, które wiecznie pozostaną na niższych stopniach rozwoju? Rozwój Duchów Bóg stworzył wszystkie Duchy prostymi i nie posiadającymi wiedzy. Każdemu z nich wyznaczył misję, by mógł się uczyć i krok po kroku osiągać doskonałość poprzez poznawanie prawdy i zbliżanie

Bardziej szczegółowo

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH W KRZESZOWICACH rok szkolny 2010/2011 I. LITERATURA 1. Przedstaw ideały rycerskie na wybranych tekstach literackich

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna.

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. 2011-10-01 Plan wykładu 1 Filozofia średniowieczna a starożytna 2 3 Ogólna charakterystyka filozofii średniowiecznej Ogólna charakterystyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Konspekt lekcji języka polskiego w klasie szóstej szkoły podstawowej. Temat: DLACZEGO POWIEŚĆ HISTORYCZNA NIE JEST PODRĘCZNIKIEM HISTORII?

Konspekt lekcji języka polskiego w klasie szóstej szkoły podstawowej. Temat: DLACZEGO POWIEŚĆ HISTORYCZNA NIE JEST PODRĘCZNIKIEM HISTORII? Konspekt lekcji języka polskiego w klasie szóstej szkoły podstawowej Temat: DLACZEGO POWIEŚĆ HISTORYCZNA NIE JEST PODRĘCZNIKIEM HISTORII? Cele ogólne: kształcenie umiejętności wskazywania cech, podobieństw

Bardziej szczegółowo

TEMATY NA EGZAMIN USTNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LITERATURA

TEMATY NA EGZAMIN USTNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LITERATURA TEMATY NA EGZAMIN USTNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LITERATURA 1. Najwybitniejsi znawcy natury ludzkiej. Omów temat analizując przykładów zachowań wybranych postaci literackich. 2. Akceptowane

Bardziej szczegółowo

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości.

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości. Lectio Divina Rz 6,15-23 1. Czytanie Prowadzący: wezwijmy Ducha św.: Przybądź Duchu Święty... - weźmy do ręki Pismo św.. - Słuchając jak w Kościele śledźmy tekst, aby usłyszeć, co chce nam dzisiaj Jezus

Bardziej szczegółowo

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Krakowie: Al. F. Focha 39, 30 119 Kraków tel. (012) 427 27 20 fax (012) 427 28 45 e-mail: oke@oke.krakow.pl http://www.oke.krakow.pl PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny.

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny. EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU TABELA ODNIESIEŃ Studia stacjonarne II stopnia Profil ogólnoakademicki i praktyczny Obszar sztuki Dziedzina - sztuki plastyczne Dyscyplina -

Bardziej szczegółowo

MĄDROŚCI NIEPRZEMIJAJĄCE

MĄDROŚCI NIEPRZEMIJAJĄCE Krystyna Alagor MĄDROŚCI NIEPRZEMIJAJĄCE (wydanie drugie, poprawione i połączone) Copyright by Wydawnictwo Autorskie ALAGOR Krystyna Krawczyk 2007 Skład i łamanie: Rafał Celej Wydawnictwo: W.A. ALAGOR

Bardziej szczegółowo

Dzień Patrona przygotowanie programów artystycznych, kiermasze, konkursy, Obchody Rocznic Pontyfikatu Jana Pawła II, Upamiętnianie Rocznicy Śmierci

Dzień Patrona przygotowanie programów artystycznych, kiermasze, konkursy, Obchody Rocznic Pontyfikatu Jana Pawła II, Upamiętnianie Rocznicy Śmierci W wychowaniu chodzi właśnie o to, ażeby człowiek stawał się bardziej człowiekiem - o to, ażeby bardziej był, a nie tylko więcej miał, aby więcej poprzez wszystko, co ma, co posiada, umiał bardziej i pełniej

Bardziej szczegółowo

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa 2011-10-01 Tematyka wykładu 1 Arystoteles - filozof systematyczny 2 3 4 Różnice w metodzie uprawiania nauki Krytyka platońskiej teorii idei Podział

Bardziej szczegółowo

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki,

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, śpiewania, a nawet tworzenia łatwych melodii oraz w jakim

Bardziej szczegółowo

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Literatura 1. Literackie portrety ludzi szczęśliwych.

Bardziej szczegółowo

1. Jedyny kwiat na świecie, czyli w poszukiwaniu prawdziwej przyjaźni

1. Jedyny kwiat na świecie, czyli w poszukiwaniu prawdziwej przyjaźni 1. Jedyny kwiat na świecie, czyli w poszukiwaniu prawdziwej przyjaźni a. Jesteście piękne, lecz puste ( ) nie można dla was umrzeć. (Antoine de Saint-Exupéry, Mały Książę) b. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z języka rosyjskiego Opracowała Barbara Piątkowska

Kryteria oceniania z języka rosyjskiego Opracowała Barbara Piątkowska Kryteria oceniania z języka rosyjskiego Opracowała Barbara Piątkowska Uczeń jest oceniany w zakresie czterech podstawowych sprawności językowych: mówienia, pisania, czytania, słuchania. Uwzględnia się

Bardziej szczegółowo

Tematy na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego dla Liceum Profilowanego w Górze Kalwarii w roku szkolnym 2013/2014

Tematy na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego dla Liceum Profilowanego w Górze Kalwarii w roku szkolnym 2013/2014 Tematy na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego dla Liceum Profilowanego w Górze Kalwarii w roku szkolnym 2013/2014 I. LITERATURA 1. Motyw śmierci w literaturze średniowiecza i baroku. Omów temat

Bardziej szczegółowo

I. LITERATURA. 5. Wina i kara w literaturze romantyzmu i innych epok, omów na wybranych przykładach.

I. LITERATURA. 5. Wina i kara w literaturze romantyzmu i innych epok, omów na wybranych przykładach. LISTA TEMATÓW DO CZĘŚĆI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 W CENTRUM KSZTAŁCENIA ZAWODOWEGO I USTAWICZNEGO W LEGNICY I. LITERATURA 1. Wizerunek diabła i złych mocy

Bardziej szczegółowo

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Żył w latach 1805 1875; Prozaik, poeta, dramaturg i baśniopisarz duński; W wieku 14 lat, po śmierci ojca, we wrześniu

Bardziej szczegółowo

W roku 2015/2016 w przedszkolu

W roku 2015/2016 w przedszkolu W roku 2015/2016 w przedszkolu przeprowadzono ewaluację dotyczącą wdrażania dzieci do czytelnictwa. Badanie obejmowało obserwacje cyklu 10 zajęć głośnego czytania oraz ankietę skierowaną do rodziców dzieci.

Bardziej szczegółowo

Lista tematów do części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w sesji wiosennej 2013

Lista tematów do części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w sesji wiosennej 2013 Lista tematów do części ustnej egzaminu maturalnego z języka polskiego w sesji wiosennej 2013 LITERATURA 1. Na podstawie wybranych utworów omów funkcje ironii w literaturze. 2. Folklor jako inspiracja

Bardziej szczegółowo

Analizy i interpretacje wybranych wierszy

Analizy i interpretacje wybranych wierszy Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania - Kazimierz Przerwa Tetmajer Analizy i interpretacje wybranych wierszy Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright

Bardziej szczegółowo

Medytacja chrześcijańska

Medytacja chrześcijańska Z TRADYCJI MNISZEJ 5 John Main OSB Medytacja chrześcijańska John Main OSB Medytacja chrześcijańska Konferencje z Gethsemani przekład Teresa Lubowiecka Spis treści Wstęp...7 Pierwsza Konferencja...9 Druga

Bardziej szczegółowo

śledzi tok lekcji, zapamiętuje najważniejsze informacje;

śledzi tok lekcji, zapamiętuje najważniejsze informacje; SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO W KLASIE II w I okresie Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: opanował technikę czytania; śledzi tok lekcji, zapamiętuje najważniejsze informacje;

Bardziej szczegółowo

Matczyna miłość zaklęta w naturze. Mit o Demeter i Korze

Matczyna miłość zaklęta w naturze. Mit o Demeter i Korze Matczyna miłość zaklęta w naturze. Mit o Demeter i Korze 1. Cele lekcji a) Wiadomości zna treść mitu, zna osoby występujące w opowieści, zna zasady interpretacji utworu epickiego, wie, jak zbudowany jest

Bardziej szczegółowo

To lektura godna polecenia. Piszemy recenzję

To lektura godna polecenia. Piszemy recenzję To lektura godna polecenia. Piszemy recenzję 1. Cele lekcji a) Wiadomości Uczeń: zna dzieje książki, zna zasady redagowania recenzji, zna reguły gromadzenia argumentów i sposoby ich uzasadniania. b) Umiejętności

Bardziej szczegółowo

Średniowieczni Rycerze

Średniowieczni Rycerze Średniowieczni Rycerze Ideał średniowiecznego wojownika Paweł Jakimiec kl.1li Kim był Rycerz? Rycerstwo zostało utworzone w Europie we wczesnym średniowieczu. Była to warstwa społeczna złożona z konnych

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z języka angielskiego, obejmujące zakres umiejętności ucznia na poszczególne oceny:

Kryteria oceniania z języka angielskiego, obejmujące zakres umiejętności ucznia na poszczególne oceny: Kryteria oceniania z języka angielskiego, obejmujące zakres umiejętności ucznia na poszczególne oceny: W każdym semestrze uczeń uzyskuje oceny cząstkowe za poszczególne umiejętności. Ocenianie ucznia przyjmuje

Bardziej szczegółowo

Wpływ czytania na rozwój dzieci i młodzieży

Wpływ czytania na rozwój dzieci i młodzieży Wpływ czytania na rozwój dzieci i młodzieży Anita Duda nauczyciel Szkoły Podstawowej Nr 47 im. Jana Klemensa Branickiego w Białymstoku Białystok, II semestr roku szkolnego 2015/2016 Wszyscy chcemy, aby

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

LITERATURA. Lista tematów na egzamin wewnętrzny z... (przedmiot, poziom) Planowana liczba zdających w roku... Liczba przygotowanych tematów

LITERATURA. Lista tematów na egzamin wewnętrzny z... (przedmiot, poziom) Planowana liczba zdających w roku... Liczba przygotowanych tematów LITERATURA pieczęć szkoły Miejscowość... data... Lista ów na egzamin wewnętrzny z... (przedmiot, poziom) Planowana liczba zdających w roku... Liczba przygotowanych ów... podpis przewodniczącego szkolnego

Bardziej szczegółowo