STUDIA BOBOLANUM 1 (2007) STUDIA BOBOLANUM. Hinduizm a chrześcijaństwo M. Krzysztof Byrski. Jezuickie redukcje paragwajskie Adam Wolanin SJ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "STUDIA BOBOLANUM 1 (2007) STUDIA BOBOLANUM. Hinduizm a chrześcijaństwo M. Krzysztof Byrski. Jezuickie redukcje paragwajskie Adam Wolanin SJ"

Transkrypt

1 1 (2007) STUDIA BOBOLANUM ISSN STUDIA BOBOLANUM 1 (2007) Hinduizm a chrześcijaństwo M. Krzysztof Byrski Jezuickie redukcje paragwajskie Adam Wolanin SJ Św. Franciszek Ksawery i jego kult Ludwik Grzebień SJ Ignacjańska wierność Jezusowi Wacław Królikowski SJ Eucharystia a Nowe Przymierze Franciszek Sieg SJ Zmartwychwstanie Jezusa Dariusz Gardocki SJ Kościoły tradycji wschodniej na Ukrainie Jan Moskałyk Benedykt XVI w Ratyzbonie Zbigniew Kubacki SJ Mitologia twórczości postoświeceniowej Jacek Bolewski SJ Wyzwania bioetyczne wobec rodziny Artur Filipowicz SJ Partnerskie związki homoseksualne Marek Blaza SJ OkladkaSB0107.indd :00:24

2 1 (2007) STUDIA BOBOLANUM

3 STUDIA BOBOLANUM Redakcja Rada Redakcji Recenzenci tomu Opracowanie redakcyjne Projekt graficzny Opracowanie techniczne Marek Baraniak SJ, Jacek Bolewski SJ (red. nacz.), Artur Filipowicz SJ (za-ca red. nacz.), Pawe³ Kapusta SJ, Jerzy Seremak SJ Jan Charytañski SJ, Piotr Kasi³owski SJ, Zbigniew Kubacki SJ, Józef Kulisz SJ, Stefan Moysa-Rosochacki SJ, Zygmunt Perz SJ, Franciszek Sieg SJ, Marek Soko³owski SJ, Tadeusz Wo³oszyn SJ ks. Jan Decyk, Julian Warzecha SAC, Pawe³ Góralczyk SAC Hanna Stompor Krzysztof Stefaniuk Bo ena Goœlicka ISSN Wydawca IMPRIMI POTEST Druk Prowincja Wielkopolsko-Mazowiecka Towarzystwa Jezusowego Wydawnictwo RHETOS Prowincja Wielkopolsko-Mazowiecka Towarzystwa Jezusowego L.dz. 2005/50/P, Warszawa, dnia 04 kwietnia 2005 r. Dariusz Kowalczyk SJ, prowincja³ ARWIL s.c Warszawa, ul. Czereœniowa 16

4 Spis treœci ARTYKUŁY str. 5 M. Kr zyszt of Byr ski Perspektywy spotkania hinduizmu i chrześcijaństwa ADAM WOLANIN SJ str. 23 Jezuickie redukcje paragwajskie LUDWIK GRZEBIEŃ SJ str. 41 Św. Franciszek Ksawery i jego kult WACŁAW KRÓLIKOWSKI SJ str. 57 Droga do wierności Jezusowi Chrystusowi w życiu św. Ignacego Loyoli FRANCISZEK SIEG SJ str. 81 Jezus ustanawia Eucharystię i ogłasza Nowe Przymierze (Mk 14,22-25) DARIUSZ GARDOCKI SJ str. 97 Znaczenie i wpływ zmartwychwstania Jezusa na życie chrześcijan JAN MOSKAŁYK str. 111 Główne Kościoły tradycji wschodniej na Ukrainie a współczesny dialog ekumeniczny ZBIGNIEW KUBACKI SJ str. 129 Wokół wystąpienia Benedykta XVI w Ratyzbonie

5 JACEK BOLEWSKI SJ str. 139 Mitologia twórczości postoświeceniowej. W cieniu Lęku przed wpływem H. Blooma ARTUR FILIPOWICZ SJ str. 167 Główne wyzwania bioetyczne wobec rodziny MAREK BLAZA SJ str. 177 Chrześcijaństwo wobec postulatu zrównania partnerskich związków homoseksualnych z małżeństwem OMÓWIENIA I RECENZJE str. 197 J. KULISZ: Grzegorz M. Bartosik OFMConv, Mediatrix In Spiritu Mediatore. Pośrednictwo Najświętszej Maryi Panny jako uczestnictwo w pośredniczącej funkcji Ducha Świętego w świetle teologii współczesnej, Wydawnictwo Ojców Franciszkanów, Niepokalanów 2006, s str. 202 J. KULISZ: Ks. Marek Skierkowski, A swoi Go nie przyjęli (J 1, 11), Teologicznofundamentalna interpretacja Third Quest, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2006, s str. 206 D. GARDOCKI: G. LOHFINK, Czy Jezus głosił utopię?, tł. E.Pieciul-Karmińska, W drodze, Poznań 2006, s.185.

6 Perspektywy spotkania hinduizmu i chrześcijaństwa StBob 1 (2007) s Perspektywy spotkania hinduizmu i chrześcijaństwa M. KRZYSZTOF BYRSKI Instytut Orientalistyczny, Uniwersytet Warszawski Warszawa Następnie Tomasz, zwany tez Bliźniakiem obarczony został Indiami. Nie chciał on jednak tam się udać i powiedział, że z powodu słabości ciała nie może podróżować, oraz:»jak mogę ja, który jestem Hebrajczykiem, podróżować i głosić w Indiach kazania o prawdzie?«1 Tytuł artykułu jest niewątpliwie prowokacyjny. Jak bowiem można mówić o perspektywach spotkania tych dwóch religii, skoro chrześcijaństwo jest obecne w Indiach prawie na pewno od I w. ery chrześcijańskiej, a całkiem na pewno od końca IV w. Spróbujmy więc najpierw przyjrzeć się, jak doszło raczej do obecności chrześcijaństwa w Indiach niż do jego spotkania z hinduizmem. Otóż Żydzi, wg niektórych opinii, znaleźli się w Kerali już w czasach Salomona (X w. przed Chr.). Przypuszcza się niekiedy nieco ostrożniej, że mogli tam przybyć dopiero po ostatecznym zburzeniu świątyni w Jerozolimie przez Babilończyków w 587 r. przed Chr. Wspomina się także jeszcze późniejszą datę, którą wyznacza zburzenie świątyni przez cesarza Tytusa w 72 r. po Chr. Prawdopodobnie jednak to nie żaden kataklizm historyczny spowodował pojawienie się Żydów w Indiach, a po prostu dotarli tam w rezultacie działalności handlowej, podobnie jak znacznie później działalność handlowa doprowadziła do Indii muzułmańskich Arabów. Choć wcześniejsza historia Żydów w Indiach jest mocno niejasna, można jednak przyjąć, że przynajmniej w czasach Jezusa z Nazaretu Żydzi już tam byli. Wiedza o tym, że kolonie żydowskie poprzedzały pojawienie się w Indiach chrześcijan, jest niezwykle istotna, bo wpisuje się w dość powszechny w pierwszych wiekach chrześcijaństwa wzorzec jego rozprzestrzeniania się za pośrednictwem żydowskiej diaspory. W takiej sytuacji wyprawa św. Tomasza 5 1 E. RUYSBEEK M. MESSING, Ewangelia Tomasza, Poznań 2004, 62.

7 M. Krzysztof Byrski 6 apostoła do Indii nabiera znacznego prawdopodobieństwa, choć oczywiście nadal pozostać musi jedynie hipotezą. Najwcześniejszym źródłem, z którego się dowiadujemy o działalności apostolskiej św. Tomasza w Indiach są apokryficzne Akty Judy Tomasza spisane w Syrii ok. III w. po Chr., z których pochodzi cytowane wyżej motto. Począwszy od IV w. tradycja ta była żywa w Kościołach chrześcijańskich Indii Południowych. Niemniej wielu uczonych zachodnich wątpi czy apostoł Tomasz rzeczywiście dotarł do Indii. Uczony indyjski, M. Mundadan uważa jednak, że więcej przemawia za hipotezą misji indyjskiej św. Tomasza niż przeciw niej. 2 Podziela to przekonanie J. Kieniewicz, uważając, że misja tego apostoła na południu Indii jest bardzo prawdopodobna. 3 B. Griffith zaś pisze, że choć Akty Judy Tomasza nie mają charakteru przekazu historycznego, to...wskazują na fakt, że w III wieku była tradycja łączenia św. Tomasza z Indiami, a ponieważ w pewnych szczegółach zgadzają się z prawdą, nie można więc całkowicie ich pominąć. 4 Tak więc, w formie nad wyraz prawdopodobnej hipotezy, można przyjąć, że zgodnie z tradycją, św. Tomasz mógł przybyć do Indii ok. 52 r., mógł głosić Ewangelię na wschodnim i zachodnim wybrzeżu Indii Południowych i założyć pierwsze wspólnoty chrześcijańskie i wreszcie ponieść śmierć męczeńską ok. 68 r. w Meliapurze na wschodnim wybrzeżu. 5 Choć, jakeśmy to wspomnieli, najprawdopodobniej znalazł się on w Indiach ze względu na mieszkające tam wspólnoty żydowskie, to wkrótce pojawili się miejscowi konwertyci spoza tych wspólnot. Co ciekawe, na chrześcijaństwo musieli się najprawdopodobniej pierwotnie nawracać ludzie z wyższych warstw społecznych, ponieważ do dziś panuje przekonanie wśród chrześcijan obrządku syro-malabarskiego i syro-malankarskiego, iż pochodzą z kasty (warny) braminów. Niewykluczone więc, że wśród konwertytów mogli być również miejscowi bramini. Świadczyć o tym też może wysoka do dzisiaj pozycja społeczna chrześcijan tych obrządków w Kerali, czego nie da się powiedzieć o parawach prostych rybakach nawróconych przez św. Franciszka Ksawerego. W późniejszych wiekach Kościół keralski pozostawał pod wpływem i kontrolą Kościoła syryjskiego. Najważniejsze jednak jest to, że coś, co można nazwać impetem ewangelizacyjnym, musiało być stosunkowo krótkotrwałe. Zwyciężyła kastowa mentalność miejscowa i wspólnota chrześcijańska zapewne dość rychło otorbiła się w postaci kolejnej kasty, całkowicie rezygnując z prozelityzmu. Oto co pisał nieznany autor, uczestnik jednej z wypraw Vasco da Gamy: 2 listopada żeglowaliśmy 60 mil z Calcoen w kierunku królestwa zwanego Cusschijn (Cochin), a między tymi dwoma mia- 2 M MUNDADAN, History of Christianity in India, Bangalore 1984, Świętym Tomaszem zajmował się też polski misjonarz bp L. M. ZALESKI, The Apostle St. Thomas, Mangalore J. KIENIEWICZ, Historia Indii, Wrocław 2003, B. GRIFFITH, Złota nić, Kraków 1974, Tamże.

8 Perspektywy spotkania hinduizmu i chrześcijaństwa stami znajduje się królestwo chrześcijańskie zwane Granor (Travancore) i jest tam dużo dobrych chrześcijan. (...) chrześcijanie nie mają stosunków z nikim i są dobrymi chrześcijanami, i nie sprzedają ani kupują w dnie święte, i nie jedzą ani nie piją z nikim, z wyjątkiem chrześcijan. 6 Oczywiście nie można wykluczyć, że ów autor wziął za chrześcijan hinduistów, ale też i chrześcijanie zapewne nie wyróżniali się szczególnie na tym tle. Tak czy owak, hinduizm okazał się zbyt dojrzałym adresatem, do którego zupełnie nie trafiło przesłanie przynoszone przez tych, którzy nie byli gotowi poprzedzić nauczanie cierpliwym uczeniem się tego, co Bóg mówił przed wiekami do ojców wyznawców hinduizmu. Koniec XV w. po Chr. mógł oznaczać zasadniczy zwrot w dziejach obecności chrześcijaństwa w Indiach mógł, ale nie oznaczał. 8 lipca 1497 r. Vasco da Gama wypłynął z portu lizbońskiego w poszukiwaniu chrześcijan i korzeni 7 i po upływie niecałego roku, opłynąwszy Afrykę, 21 maja 1498 r. zawinął do portu w Kalikacie (Kożhikode). 8 Obecność portugalska w Indiach stała się faktem. Odnalezieni chrześcijanie (początkowo da Gama brał za chrześcijan również hinduistów) 9 po pewnym czasie okazali się tak różnymi w obrządku od chrześcijaństwa łacińskiego, że musiało dojść do rozłamu. Część uznała prymat papieski, a część do dziś uważa się za Kościół prawosławny. Pół wieku później, w 1542 r. miało miejsce niezwykle ważne dla historii chrześcijaństwa w Indiach wydarzenie. Do Indii przybył późniejszy święty, Franciszek Ksawery. W latach trzydziestych XVI w. w Indiach Południowych miały miejsce masowe nawrócenia kasty wspomnianych parawów ubogich rybaków, którzy popadli w konflikt z muzułmanami o prawa do połowów. Portugalczycy ich wsparli i to zaowocowało nawróceniami. Źródła podają nawet liczbę 120 tys. Tymczasem rolę wyzyskiwaczy przejęli Portugalczycy niemiłosiernie eksploatując nowo nawróconych. Jednocześnie niewiele poza samym chrztem robiono, by nauczyć ich podstaw wiary. Nowy gubernator z Portugalii, Martim Alfonso de Sousa ( ), ukrócił te nadużycia, a przybyły w jego towarzystwie Franciszek Ksawery podjął trud pogłębienia ich formacji chrześcijańskiej, choć w dość formalnym sensie, bo sam nie był do tego zbyt dobrze przygotowany, bowiem nie znał lokalnych języków i musiał posługiwać się tłumaczami. 10 Rezultatem działalności Portugalczyków, nie tylko zresztą misjonarzy, ale także i żołnierzy, którzy nie stronili od nawracania mieczem, było nieznaczne powiększenie liczby wyznawców chrześcijaństwa. Przede wszystkim jednak doprowadziło to do podziałów wewnątrz samej wspólnoty. Do spotkania z hinduizmem pozostało równie daleko, jeśli nie dalej niż przed ich przybyciem. 7 6 M. AŁTUCHOW, Calcoen, II wyprawa Vasco da Gama do Indii, w: J. REYCHMAN (red.), Księga pamiątkowa ku czci Eugeniusza Słuszkiewicza, Warszawa 1974, Tamże, J. KIENIEWICZ, dz. cyt., 364 nn. 9 A. VELHO, Relacja z wyprawy Vasco da Gamy do Indii, Gdańsk 1996, XVII. 10 M. MUNDADAN, dz. cyt.,

9 M. Krzysztof Byrski 8 Tymczasem na północy Indii na dworze cesarza Akbara ( ), słynącego z zainteresowania religiami, twórcy nowej eklektycznej religii zwanej Boską (Din Ilahi), pojawili się w 1580 r. dwaj jezuici: Rodolfo Aquaviva i Antonio Monserrate, którzy z nadzieją nawrócenia cesarza, uczestniczyli w debatach, którym się przysłuchiwał w wzniesionej kilka lat wcześniej w Fatehpur-Sikri sali debat ibadat-khanie. 11 Zamysł, który powiódł się w wielu krajach, jak choćby w Polsce, w tym przypadku nie przyniósł zamierzonych skutków i właściwie pozostał bez echa. Dużo bardziej znacząca była działalność na południu Indii rzymianina Roberta de Nobili, który przybył do Maduraju w 1606 r. Zdecydowanie oddzielając misję cywilizacyjną od prozelitatorskiej i przyjmując sposób bycia indyjskich guru, de Nobili z powodzeniem nawracał przede wszystkim ludzi z elit. Poprzedził swoją działalność misyjną starannymi studiami nad hinduizmem. Jak na owe czasy było to zjawisko bez precedensu. Uznał, że nawracani wyznawcy hinduizmu nie muszą zmieniać ani stroju, ani obyczaju i nie muszą rezygnować z tradycyjnej hierarchii społecznej po to, by stać się dobrymi chrześcijanami. Były to jednak zbyt nowatorskie metody i mimo akceptacji w 1623 r. przez papieża Grzegorza XV, wywołały opór miejscowej hierarchii i współmisjonarzy. Do śmierci w Meliapurze w 1656 r. de Nobili zdołał nawrócić ok. 100 tys. osób. Większość z nich jednak potem powróciła na łono hinduizmu, gdy okazało się, że ich zachowane, hinduskie obyczaje nie spotkały się z akceptacją innych misjonarzy. 12 Opór zresztą był nie tylko na miejscu. W Rzymie, w 1742 r. papież Benedykt XIV ( ) ponowił potępienie tzw. inkulturacji w konstytucji apostolskiej Ex quo singulari. To potępienie dotyczyło również metod apostolatu stosowanych w Indiach. 13 właśnie przez Roberto de Nobiliego i jego kontynuatorów. Tak się zakończyła pierwsza próba autentycznego spotkania chrześcijaństwa z hinduizmem. Wraz z przybyciem na Subkontynent Indyjski Brytyjczyków, pojawili się tam również misjonarze protestanccy. Anglicy, zdając sobie sprawę z zagrożeń dla ich panowania wynikających ze zbyt radykalnej działalności misyjnej, dbali o to, by nie wywoływała ona niepotrzebnego oporu ani ze strony hinduistów, ani muzułmanów. Działalność ta koncentrowała się na organizowaniu nowoczesnej edukacji oraz dobroczynności skierowanej ku środowiskom niedotykalnych i np. trędowatych. Misjonarze ci także prowadzili intensywną działalność wśród de facto niehinduskich, peryferyjnych społeczności plemiennych. 11 V. SMITH, Oxford History of India, Oxford 1961, J. KIENIEWICZ, dz. cyt., F. LENOIR Y. TARDAN-MASQUELIER (red.), Encyklopedaia religii świata, Warszawa 2002, 612. Benedykt XIV podtrzymał zakaz swego poprzednika Klemensa XI, który w 1707 r. zakazał używania chińskich imion boskich, czczenia Konfucjusza i kultu przodków jako źródeł przesądów sprzecznych z wiarą chrześcijańską.

10 Perspektywy spotkania hinduizmu i chrześcijaństwa Tak misyjna, jak i świecka działalność edukacyjna ta ostatnia związana z potrzebą stworzenia rodzimej, indyjskiej służby cywilnej za czasów sprawowania rządów przez Lorda Georga Nathaniela Curzona ( ) spowodowała przemiany świadomościowe elit indyjskich i przyczyniła się do pojawienia się (przede wszystkim wśród hinduistów) poczucia własnej tożsamości, mocno związanej z traktowaniem hinduizmu w podobny sposób jak chrześcijanie traktowali swoją religię. Na wschodnim wybrzeżu Indii taki charakter miał tzw. renesans bengalski reprezentowany przez Raja Ram Mohan Roya ( ) czy Swamiego Vivekanandę ( ) w Bengalu. Reformatorzy ci pod wpływem teologii protestanckiej głosili powrót do Objawienia Wedyjskiego i odrzucenie płytkiej idolatrii współczesnego hinduizmu. Tymczasem na zachodnim wybrzeżu Indii, w Maharasztrze, działał dużo bardziej radykalny Bal Gangadhar Tilak ( ) nadający swojej interpretacji hinduizmu również charakter polityczny. To właśnie tam narodził się w rezultacie fundamentalistyczny ruch narodowo-hinduski w postaci Narodowego Związku Służby Samopomocowej (Rasztriya Swajamsewak Sangh). Główny eksponent tego nurtu, V. D. Sarvarkar, był twórcą idei hindutwy (hinduskości) i zdecydowanym przeciwnikiem Gandhiego. Był też bardzo wrogo nastawiony wobec innowierców przede wszystkim muzułmanów. To z jego inspiracji ruch ten stał się nieomal organizacją paramilitarną. Najnowsze ekscesy dotyczące tak muzułmanów, jak i chrześcijan są często inspirowane przez te kręgi. Oto całkiem nieoczekiwany kształt i charakter spotkania w tym przypadku raczej hinduizmu z chrześcijaństwem. Misjonarzom chrześcijańskim zapewne nie przychodziło do głowy, że przyczynią się walnie do rewitalizacji i modernizacji hinduizmu, tym samym wyposażając go w szeroką gamę argumentów pozwalających przeciwstawiać się skutecznie chrześcijańskiemu prozelityzmowi. 9 Niewątpliwie wyjątkowy, znaczny i bardzo dobry wpływ na stosunki międzyreligijne w Indiach miał Mohandas Karamchand Gandhi ( ), Hindus pozostający pod wpływem chrześcijaństwa, 14 zamordowany zresztą przez hinduskiego fanatyka Nathurama Godsego, aktywistę ruchu inspirowanego przez V. D. Sarvarkara. Warto w tym miejscu przypomnieć następującą myśl Gandhiego:...Jedynie męka Krzyża a nie żaden inny sposób, kształtuje tak narody jak i poszczególnych ludzi. Mahatma Gandhi napisał te słowa w 1931 r., po tym jak znalazł się w Watykanie, gdzie długo medytował przed naturalnych rozmiarów figurą ukrzyżowanego Chrystusa. 15 Pisząc o kształtowaniu narodu, Gandhi miał na myśli Indie, których ludność stanowią bardzo 14 R. GANDHI, The Good Boatman, New Delhi 1995, 173; zob. też: L. FISCHER, Gandhi, New York 1954, R. GANDHI, dz. cyt., 34: After gazing for long at a lifesize crucifix at the Vatican in 1931, he wrote: I saw there at once that nations like individuals could only be made through the agony of the Cross and in no other way.

11 M. Krzysztof Byrski 10 rozmaite, wielomilionowe grupy etniczne, mówiące różnymi językami, mające odmienne obyczaje i należące do różnych wyznań hinduistycznych lub wręcz odmiennych religii takich, jak dźinizm, buddyzm, islam, sikhizm czy wyznania chrześcijańskie. Ujmując to w kategoriach europejskich, można śmiało powiedzieć, że Gandhi myślał o stworzeniu z wielu narodów jednego civitas. 16 Trudno się oprzeć wrażeniu, że przytoczona myśl Mahatmy była w jakimś sensie prorocza, co potwierdziła jego śmierć, która w znacznym stopniu wzmocniła świadomość ich własnego civitas. Wolno sądzić, że to dopiero w osobie Gandhiego doszło do najbardziej, jak dotąd, znaczącego spotkania chrześcijaństwa i hinduizmu, choć nie dokładnie tak, jakby to sobie wyobrażali tradycyjnie uformowani misjonarze, bowiem Gandhi nigdy formalnie nie nawrócił się na chrześcijaństwo. Jednak klęcząca w miejscu jego ciałopalenia postać Jana Pawła II świadczy w sposób szczególny o tym, że do spotkania jednak doszło. 1 lutego 1986 r. odwiedzający Indie papież złożył wiązankę kwiatów na tym miejscu i w swym przemówieniu powiedział: Moja wizyta w Indiach jest pielgrzymką dobrej woli i pokoju oraz spełnieniem pragnienia by doświadczyć osobiście tego co stanowi ducha waszego kraju. Jest najzupełniej właściwe, żeby ta pielgrzymka zaczęła się tutaj. (...) Z tego miejsca, które na zawsze jest związane z pamięcią tego niezwykłego człowieka, pragnę wyrazić wobec ludu Indii i świata moje głębokie przekonanie, że pokój i sprawiedliwość, których tak potrzebuje współczesne społeczeństwo, będą osiągnięte na drodze, która stanowi rdzeń jego nauczania: zwierzchnictwo ducha i»satjagraha«moc prawdy, która zwycięża bez przemocy poprzez dynamikę właściwą samemu działaniu. 17 Pozostaje więc odpowiedzieć tylko na jedno pytanie: czy jeden, święty i apostolski Kościół obejmuje Gandhiego, czy nie? Jaki jest wniosek z tego nadzwyczaj skrótowego przeglądu kontaktów chrześcijaństwa i hinduizmu. Otóż przede wszystkim ten, że przyszłość stosunków hinduistyczno-chrześcijańskich w Indiach w niewielkim stopniu zależy od tradycyjnej działalności misyjnej. Kastowe społeczeństwo hinduskie jest znakomicie uodpornione na penetrację obcych idei, które albo odrzuca, albo asymiluje, harmonijnie integrując w ramach wyznawanego systemu wartości. Ewentualnie jakeśmy to już wspomnieli niejako otorbia jak perłopław ziarnko piasku i w formie nowej kasty pozwala funkcjonować w tradycyjnej tkance społecznej grupie, która te idee ze sobą przyniosła. Tak właśnie stało się z Tomaszowymi chrześcijanami. Znamienny jest fakt, że Kościół trwający w Indiach od ponad piętnastu wieków (...) zdołał w tym czasie nawrócić zaledwie dwu ludzi na stu. (...) Te niezaprzeczalne fakty nasuwają wniosek, że popełniono jakiś błąd w sposobie podawania Ewangelii Indiom Otóż naszym 16 Myśl tę pierwotnie sformułowałem w wykładzie wygłoszonym na Walnym Zebraniu członków Klubu Inteligencji Katolickiej 18 IV 2004 r. 17 The Pope speaks to India, Bombay 1986, B. GRIFFITH, dz. cyt.,

12 Perspektywy spotkania hinduizmu i chrześcijaństwa zdaniem ten błąd, to błąd ogrodnika, który zamiast zaszczepić gałązkę Dobrej Nowiny na indyjskim drzewie mango, przywiózł ze sobą sadzonkę pierwotnie zapewne śródziemnomorskiego drzewa oliwnego (św. Tomasz), a potem wręcz europejskiej jabłoni (św. Franciszek Ksawery) i uparł się, że w innym klimacie i w innej glebie wyhoduje z tej sadzonki dorodne drzewo, które kiedyś zastąpi owo mangowe drzewo hinduizmu. Grzechem pierworodnym zaś, wykluczającym możliwość prawdziwego spotkania chrześcijaństwa z hinduizmem, stało się przeświadczenie, iż ewangeliczne...idźcie i nauczajcie wszystkie narody... zwalnia chrześcijan z obowiązku uczenia się! Trudno jednak nauczać, jeśli się nie spędziło wielu lat na uczeniu się. Istotnie widzimy, pisze Griffith że ani w Indiach, ani gdzie indziej nie podejmowano żadnej próby zrozumienia religii ludów, którym głoszono Ewangelię. Przeciwnie takie religie traktowano z całkowitym lekceważeniem i potępiano jako»pogaństwo«i»bałwochwalstwo«, bez poświęcania im większej uwagi. 19 W tym miejscu zadać można pytanie, czego chrześcijanin musi się nauczyć sam, nim zacznie innych nauczać? Otóż najkrócej rzecz ujmując, musi się nauczyć rozpoznawać...słowo, które było przed wiekami... w dorobku myśli i refleksji duchowej ludów, którym chce zanieść ową Dobrą Nowinę. Ujmując to jeszcze inaczej i może w sposób nieco prowokacyjny, powiedzielibyśmy, że chrześcijanin musi się sam nawrócić na religię ludzi, którym pragnie zanieść Dobrą Nowinę nawrócić, zabierając ją ze sobą. Tylko wtedy dojść może do prawdziwego spotkania. Jeśli wszakże ma dojść do takiego spotkania, to należy zapytać o jego doktrynalne podstawy i możliwości realizacji w praktyce. Próbę taką podjął Raymond Panikkar publikując w latach sześćdziesiątych książkę zatytułowaną Nieznany Chrystus hinduizmu. 20 Wstęp do niej autor rozpoczyna znaczącym cytatem z Listu do Hebrajczyków (1.1-2.) Już wielokrotnie i w wieloraki sposób przemawiał Bóg przed wiekami do ojców naszych przez usta proroków. A w tych czasach ostatecznych przemówił do nas przez usta Syna swego; jemu wszystko oddał w posiadanie i przez niego stworzył świat. 21 Cytat ten tak komentuje: Właściwie nie wiemy, co z inspiracji Syna wypowiedzieli»prorocy«hinduizmu i jak otoczył opieką swe dzieci w Indiach; ale zakładamy, że»...on dzierży wszechświat władnym swym słowem...«22 i nie zapomina o nikim. Dalej my także nie wiemy, co Syn sam mówi w tej religii, która od tysiącleci przed Chrystusem nieprzerwanie wiodła i inspirowała setki milionów ludzi. 23 Ważna konstatacja to ta, że zwrot»ojców naszych«należy odnieść do całej ludzkości, a nie tylko do Żydów, oraz to, że naszym obowiązkiem jest rozpoznać Słowo w tym, co wypowiedzieli prorocy hinduizmu. Panikkar interpretuje filozofię Tamże, R. PANIKKAR, The Unknown Christ of Hinduism, London Pismo Święte Nowego Testamentu, tłum. S. Kowalski, Warszawa 1957, Tamże, I R. PANIKKAR, The Unknown Christ of Hinduism, IX.

13 M. Krzysztof Byrski 12 indyjską w duchu chrześcijaństwa, podobnie jak Akwinata filozofię grecką. Jest to, naszym zdaniem, bardzo udana próba, choć adresowana bardziej do teologów niż do wyznawców obu religii w ogóle. Nieporozumieniem jest wszakże uznanie implicite indyjskich filozofów za proroków. Właściwi indyjscy prorocy bowiem, to natchnieni autorzy hymnów wedyjskich i wedyjskiej egzegezy. R. Panikkar dopiero z biegiem czasu dostrzegł ten wymiar i dał temu wyraz publikując Wedyjskie doświadczenie antologię tekstów wedyjskich przeznaczoną dla nowoczesnego człowieka i współczesnej celebracji. Najzupełniej słusznie Panikkar określa te teksty mianem Wedyjskiej Epifanii i dodaje, że...należy [ona] do dziedzictwa ludzkości i dlatego jej najgłębszej funkcji najlepiej służyć (...) nie strzegąc jej skrupulatnie, jak byśmy byli zazdrosnymi strażnikami zamkniętego i nieomal ukrytego skarbu, ale dzieląc się nią w duchu braterstwa z całą ludzkością. 24 W innym miejscu Panikkar dodaje, iż Weda jest...objawieniem Słowa, Słowa pierwotnego, Słowa, które nie jest narzędziem, a nawet znakiem jakby miało dotyczyć czego innego lub wskazywać na co innego. Jest to objawienie Słowa jako symbolu, jako aspektu samej rzeczywistości w postaci»dźwięku i znaczenia«. Jeśli miałby być ktoś, kto pierwszy wypowiedział Słowo, to przez jakie inne słowo mógłby mi on zakomunikować znaczenie pierwotnego? Muszę przyjąć, że Słowo mówi bezpośrednio do mnie, bowiem Wedy objawiają najdobitniej charakter rzeczywistości. 25 Inną próbę o nieco odmiennym charakterze, potwierdzoną osobistym doświadczeniem i opisaną w książce zatytułowanej Złota nić podjął Bede Griffith. Trudno mniej niż entuzjastycznie odnieść się do opinii tego mnicha benedyktyńskiego, gdy pisze, że...indie muszą znaleźć w Chrystusie odpowiedź na swoje własne dążenia i muszą je znaleźć na swój własny sposób. Musi to być spełnieniem ich własnej tradycji, osiągnięciem celu, do którego Bóg prowadzi je przez ukryte i tajemnicze drogi od zarania historii. 26 Niemniej przeto, zarówno on, jak i wspomniany wcześniej R. Panikkar, zbyt wiele wagi zdają się przywiązywać do filozofii indyjskiej jako partnera dialogu. Zresztą Griffith idzie nawet dalej, sugerując, że...nie możemy sobie pozwolić na odrzucenie czegokolwiek z przekazanego nam dziedzictwa zachodniego, ujętego myślą Tomasza z Akwinu, ale równocześnie musimy otworzyć nasze umysły na to, co będzie dalszym, autentycznym rozwojem tomizmu. (...) Trzeba więc aby obie tradycje spotkały się na najgłębszej płaszczyźnie zrozumienia Zgadzając się z konkluzją tej wypowiedzi, należy podkreślić, iż jest oczywistym nieporozumieniem identyfikowanie przesłania chrześcijańskiego z tomizmem. Chrześcijaństwo bowiem to Dobra Nowina o narodzinach, życiu i nauczaniu, męce i śmierci oraz zmartwychwstaniu Boga-Człowieka tylko tyle i aż tyle! 24 Tenże, The Vedic Experience Matramañjarī, London 1977, Tamże, B. GRIFFITH, dz. cyt., Tamże, 229.

14 Perspektywy spotkania hinduizmu i chrześcijaństwa Nad wyraz trafne intuicje tak R. Panikkara, jak i B. Griffitha antycypują w pewnym sensie jedną z najnowszych prób precyzyjniejszego zdefiniowania charakteru spotkania chrześcijaństwa i hinduizmu, jaką jest logocentryczna wizja Jacquesa Dupuis a, który się zresztą do obu tych autorów kilkakrotnie odwołuje. Szczegółowe omówienie tej niezwykle gęstej rozprawy przekraczałoby rozmiary naszego eseju. Na potrzeby prezentowanej tu argumentacji wystarczy zacytować następujący fragment dzieła, który w sposób niezwykle jasny i sugestywny określa pozycję J. Dupuis. Przyznając Wydarzeniu Jezusa Chrystusa charakter szczególny i jedyne w swoim rodzaju miejsce, jakie zajmuje oficjalne świadectwo tego wydarzenia ze strony wspólnoty Kościoła w tajemnicy objawienia Bożego w świecie, napotykamy jeszcze przestrzeń dla»otwartej«teologii objawienia i Ksiąg Świętych. Taka teologia będzie utrzymywać, że Bóg, choć wypowiedział swoje ostateczne Słowo w Jezusie Chrystusie, choć mówił przez proroków Starego Testamentu, wypowiedział początkowe lub zarodkowe słowa do ludzi przez proroków innych narodów słowa których ślady można odnaleźć w Księgach Świętych światowych tradycji religijnych. Słowo ostatecznie nie wyklucza innych słów: wprost przeciwnie, zakłada je. Nie możemy powiedzieć, że pierwszym słowem było słowo zapisane w Starym Testamencie. Nie: to właśnie ten dokument zaświadcza, że Bóg przemawiał do narodów wcześniej, nim zwrócił się do Izraela. (...) Ś więte Księgi narodów reprezentują więc, razem ze Starym i Nowym Testamentem, różne sposoby i formy, w jakich Bóg zwraca się do ludzi w ciągłym procesie Bożego samo-objawienia skierowane do nich. 28 Oto nieodzowny warunek wstępny spotkania. W innym wypadku o żadnym spotkaniu mowy być nie może. Jeżeli Bóg mówi: Ja jestem drogą, prawdą i życiem (J 14.6.), to wszyscy żywi kroczymy po tej drodze, dążąc do prawdy i to na tej właśnie drodze spotykamy się wzajem. Nie nam wyrokować, w jakim miejscu tej drogi my się znajdujemy, a w jakim miejscu znajdują się inni. Nikt pośród żywych nie powinien sobie uzurpować prawa do wyrokowania w tej materii. 13 Pozostaje więc teraz przyjrzeć się Wedyjskiej Epifanii, mając pewność, że Słowo jest w niej obecne. Nim to jednak uczynimy, nieodzowne będzie wyjaśnienie sobie niezwykle istotnego zagadnienia, które na ile może sądzić nie-teolog, nie przykuwało jak dotąd, powszechnej uwagi chrześcijan w ogóle, a katolików w szczególności. Chodzi o interpretację współistotności/konsubstancjalności Ojca i Syna stwierdzenia zawartego w katolickim wyznaniu wiary (Credo). W popularnym odczuciu rozdzielność Trzech Osób Boskich jest bardziej oczywista niż ich współistnienie w Bogu, który jest jeden. W pewnym sensie mają rację muzułmanie, gdy zarzucają chrześcijanom odchodzenie od jedynobóstwa. W odczuciu statystycznego wyznawcy, szczególnie katolika, 28 J. DUPUIS, Chrześcijaństwo i religie, tłum. S. Obirek, Kraków 2003, 190.

15 M. Krzysztof Byrski 14 przynajmniej Bóg Ojciec i Syn Boży są całkowicie rozdzielni, a ich jedność jest rozumiana jak identyfikowanie się ojca z ukochanym synem w doświadczeniu ludzkim, a więc jedynie symbolicznie. Tymczasem jeśli przyjąć, że owa współistotność jest całkowita i rzeczywista, do czego zresztą zobowiązuje nas wspomniane wyznanie wiary, mianowicie, że Bóg Ojciec i Syn Boży, będąc rozdzielnymi osobami, są jednocześnie doskonałą jednością, to będziemy musieli się zgodzić z poglądem, że ofiara Syna na krzyżu jest nie tylko ofiarą złożoną Ojcu, ale jest także ofiarą Ojca złożoną sobie samemu. Ofiara ta nie stanowi wyłącznego atrybutu Syna, ale jest jednocześnie atrybutem Ojca. Płynie z tego wniosek, że naturą Boga Jedynego jest ofiara, która w tym wymiarze nie będzie miała jedynie charakteru odkupicielskiego, ale stwórczy śmierć Boga jest warunkiem życia. Jeśli Bóg ustami Jezusa mówi powtórzmy: ja jestem drogą, prawdą i życiem, to może tak powiedzieć dlatego, że przeszedł przez śmierć, która stała się aktem kreacji i że to wszystko stać się musiało na początku czasu, bo przecież czas to przede wszystkim narodziny i śmierć również wszechświata. Jeśli ten rodzaj myślenia o relacjach wewnątrz Trójcy Świętej da się obronić, to droga do spotkania chrześcijaństwa i hinduizmu zamienia się w szeroką autostradę. Podobnie bowiem, jak w chrześcijaństwie, śmierć i zmartwychwstanie Boga stanowi bezwzględnie centralny punkt odniesienia dla wspomnianej Epifanii Wedyjskiej. Oto Objawienie Wedyjskie (ok przed Chr.) przekazuje wizję Boga-Ofiary. W hymnie do Wiśwakarmana, Wszech-czyniciela, zawartym w Rygwedzie (X ) czytamy: Jakież to drewno, jakież drzewo było, z którego niebo ciosali i ziemię? O myśliciele, w myśli zapytajcie, Na czym się wspierał, kiedy dzierżył światy? [Kim svid vanam ka u sa vŗkşa āsa yato dyāvāpŗthivī nişţatakşuђ / manīşiņo manasā pŗcchatedu tad y a d adhyatişţhad bhuvanāni dhārayan //] Twórco wszechrzeczy, siedziby twe wszystkie, Najwyższe i najniższe oraz środkowe, Daj, Panie, przyjaciołom poznać przy ofierze. Sam siebie złóż w ofierze, krzepiąc własne ciało. [Yā te dhāmāni paramāņi yāvamā yā madhyamā viśvakarmann utemā / śikşā sakhibhyo havişi svadhāvaђ s vayam yajasva tanvam vŗdhānaђ //] Twórco wszechrzeczy, ofiarą krzepiony, I niebo, i ziemie złóż sobie w ofierze Hymn do wszechstwórcy (Wiśwakarmana), tłum. A. Ługowski, Więź 9 (1975),

16 Perspektywy spotkania hinduizmu i chrześcijaństwa [Viśvakarman havişām vāvŗdhānaђ svayam yajasva pŗthivīm uta dyām /] 30 Tylko przy ofierze możemy poznać wszystkie siedziby, to znaczy, że tylko przez stwórczy akt ofiarny Boga wyłonić się może rzeczywistość postrzegalna, która ma się stać obiatą ofiarowaną Bogu, podobnie jak w chrześcijaństwie chleb. Bóg bowiem musiał stać się chlebem, to znaczy musiał wejść w świat, żeby siebie ofiarować dla życia. Ów Bóg, w Wedzie Człowiek Pan Stworzeń (Purusza Pradźapati) ofiarowuje siebie za sprawą mocy, które wyzwala w postaci bogów. W rezultacie tej ofiary powstaje świat. Mówi o tym hymn zatytułowany Człowiek (Purusza), (Rygweda X.90). Jest to jeden z najtrudniejszych w interpretacji i najważniejszych dla chrześcijan tekstów Objawienia Wedyjskiego. Tu wystarczy zacytować kilka najbardziej uderzających fragmentów:...purusza jest oto tym wszystkim, tym, co się stało i tym, co się stanie, Jest panem nieśmiertelności, I tym, co przez pokarm wyrasta. [Puruşa eve dam sarvam yad bhūtam yac ca bhavyam / utā mŗtatvasye śāno yad annenā tirohitam. //] Oto taka jest jego wielkość, A jednak Purusza jest jeszcze potężniejszy... [Etāvān asya mahimāto jyāyāmś ca Puruşa. /] Gdy bogowie złożyli ofiarę, mając Puruszę jako obiatę,... [Yat Puruşeņa havişā devā yajñam atanvata. ] Jego poświęcili jako ofiarę na ściółce ofiarnej Puruszę, który najpierwszy się zrodził, Jego złożyli na ofiarę bogowie, sadhjowie i wieszcze... [Tam yajñam barhişi praukşan Puruşam jātam agrataђ / tena devā ayajamta sādhyā ŗşayaś ca ye. //] Gdy bogowie dokonali ofiary, związali Puruszę jak owcę. [Devā yad yajñam tanvānā abadhnan Puruşam paśum.//] Przez ofiarę bogowie złożyli ofiarę ofierze takie były ustanowienia pierwotne [Yajñena yajñam ayajamta devās tāni dharmāņi prathamany āsan. /] F. MAX MÜLLER (red.), Rig-Veda-Sanhita, The Sacred Hymns of the Brahmans together with the commentary of Sayanacharya, London 1874, t. IV, Słowo vŗdhānaђ wolałbym rozumieć dosłownie jako powiększanie a nie krzepienie. Chodzi o nadanie boskiemu ciału Wszechstwórcy wymiaru ciała mistycznego, tj. o całą ludzkość. Dokładnie tak jak w kolejnym cytowanym tu hymnie. 31 Hymny Rigwedy, tłum. F. Michalski, Wrocław 1971, F. MAX MÜLLER (red.), dz. cyt.,

17 M. Krzysztof Byrski 16 Dodać należy, że hymn mówi jeszcze o tym, iż z tej ofiary powstaje świat i wszystkie jego aspekty, a owo powiększone ciało Puruszy-Człowieka staje się całą ludzkością. Trudno się oprzeć wrażeniu, że oto Słowo przemawia do nas przez ten tekst, profetycznie antycypując ofiarę baranka (choć sanskrycie paśu może, ale nie musi być tłumaczone jako owca ) i narodziny na początku czasu Kościoła powszechnego mistycznego ciała Chrystusa, który wtedy (chrześcijanin mógłby dodać przed wygnaniem z raju) był równoznaczny z całą ludzkością. A być może powinien tak być traktowany i dzisiaj, tylko nie umiemy tego jeszcze dostrzec. Ostatni zaś cytowany fragment można by rozumieć jako ofiarę z Syna ofiarowaną Ojcu, którego naturą również jest ofiara. Wreszcie, gdy się pamięta, że ofiara Jezusa była ofiarą dobrowolną, jak o tym zapewnia nas Credo Kościoła katolickiego, to olbrzymiego znaczenia nabiera fakt, że ofiarę składają wszystkie byty. Bogowie i sadhjowie (również kategoria bogów niejako młodszych) z tego hymnu odpowiadają aniołom naszej tradycji a wieszczowie ludziom. Wniosek jest tyle oczywisty, ile porażający. Wszyscy uczestnicy męki Chrystusa w wymiarze mistycznym zdarzenia byli kapłanami oficjującymi przy ofierze! Ofiara Chrystusa musiała się stać dlatego to, co w potocznym odczuciu uważamy za Bogobójstwo, jest w istocie misterium ofiarnym. I to jest właśnie wiedza, którą hinduiści określiliby mianem upaniszady, wiedzy wymagającej wtajemniczenia, wiedzy, która wykrzyczana na wiecu może oznaczać jedynie zagładę człowieka, a nie jego zmartwychwstanie. Oto jak wygląda reakcja Puruszy adresata przytoczonego wyżej hymnu do Wszechstwórcy na dramatyczne wołanie wyznawcy. Po prostu sam siebie składa w ofierze. Dla chrześcijanina wstrząsająco brzmi pytanie zadane wcześniej w tym samym hymnie o to, na czym się wspierał, kiedy dzierżył światy, poprzedzone jeszcze innym pytaniem o drzewo, z którego niebo ciosali i ziemię. Aż się ciśnie na usta odpowiedź, że przecież może chodzić o drzewo krzyża i że to z tego drewna właśnie wyciosano światy. Bo w końcu krzyż to przecież współrzędne świata oznaczające przestrzeń i czas, a więc i śmierć. Wszystko, co wyżej powiedziano, jak w soczewce skupia się w jakże wiele mówiącej definicji ofiary somicznej, tj. takiej w której soma, owo wino wedyjskiej ofiary jadźńi, jest wlewana w ogień. Definicja ta pochodzi z jednego z najważniejszych tekstów egzegetycznych Objawienia Wedyjskiego, z brahmany zatytułowanej Sto dróg (Śatapathabrāhmaņa iii, ). Brzmi ona w przekładzie następująco: A oto skąd imię jadźńa. Oto prawdziwie zabijają Go, gdy wyciskają [zeń święty sok somę], a gdy Go rozpościerają [składając na ofiarę] wtedy dają mu życie. Rozpościerany On się rodzi, On się rodzi w ruchu Atha yasmād yajño nāma. Ghnanti vā enam etad yad abhişuņvanti tad enam tanvate tad enam janayanti sa tāyamāno jāyate sa yan jāyate tasmād yañjo yañjo ha vai nāmaitad yad yajña iti.

18 Perspektywy spotkania hinduizmu i chrześcijaństwa W przytoczonej definicji ofiary expresis verbis mówi się o śmierci i zmartwychwstaniu. Kontekst historyczno-obyczajowy jest tu oczywiście nad wyraz istotny. Sformułowania te bowiem odnoszą się do obrzędu wyciskania soku, który ze względu na swoje właściwości nie tylko może, ale wręcz powinien być zestawiany z winem ofiary mszalnej, której ten tekst, o osiemset lat ją wyprzedzający, mógłby być zapowiedzią. W dodatku fakt sycenia ową somą ognia też da się przełożyć na naszą wrażliwość. Wystarczy, że będziemy pamiętać o tym, iż proces trawienia, to przecież proces spalania, a jednym z liturgicznych wymogów ofiary mszalnej jest w dodatku obecność na ołtarzu otwartego ognia w postaci płonących świec. Ponownie mamy przemożne wrażenie, że Słowo zostało wypowiedziane w Indiach do ojców, również i naszych przecież, jeśli ludzkość potraktujemy jako całość i jako mistyczne ciało Boga. W tym miejscu dotykamy sprawy nad wyraz istotnej spotkania liturgicznego Słowa Usłyszanego (Śruti) w Indiach i Słowa Wcielonego w Izraelu, wcielonego najpierw w Jezusa Chrystusa, a w liturgii w chleb i wino. Otóż, nie sądzę, by mogło dojść do rzeczywistego spotkania chrześcijaństwa i hinduizmu, jeśli nie będzie ono miało miejsca również na płaszczyźnie liturgii. Jest to zbyt delikatny i trudny problem, by można go było rozwiązać w krótkim eseju. Nie jest to także możliwe bez bardzo głębokiego, może nie tyle doświadczenia, ile wręcz przeżycia liturgii wedyjskiej. Ograniczymy się więc tutaj jedynie do kilku sugestii wskazujących ewentualny kierunek poszukiwań. Wydaje się, że są dwa rodzaje ofiary wedyjskiej, które z liturgicznego punktu widzenia mogą zostać przemienione, gdy uda się nam dojrzeć tożsamość Słowa Usłyszanego hinduistów i Słowa Wcielonego chrześcijan. Chodzi o ofiarę somy (soma yajña) i o ofiarę nowiu i pełni księżyca (darśapurnamasa yajña). W pierwszym przypadku jako uzasadnienie właściwie wystarczy przytoczona wyżej definicja ofiary. W kontekście narodzin i śmierci soma zdaje się nabierać charakteru życiodajnej krwi i analogia do wina mszalnego jest dość oczywista. Tym bardziej że egzegeza wedyjska zapewnia nas, że soma jest pokarmem bogów (niewątpliwie można to interpretować jako źródło życia wiecznego) i że się ją kupuje chciałoby się dodać: za trzydzieści srebrników!? Jeden on zakupiony jest zakupiony dla królowania nad hymnami, dla władania hymnami. Jego zabijają, gdy wyciskają [zeń somę] i mówią doń: kupuję ciebie dla królowania nad hymnami, dla władania hymnami nie by wydać cię na śmierć [Ekam vā esa krīyamano bhikrīyate chandasām eva rājyāya chandasām sāmrājyāya ghnanti vā enam etad yad abhisunvanti tam etad āha chandasām eva tvā rājyāya krīnāmi chandasām sāmrājyāya na badhāyeti.] 34 W drugim przypadku jako uzasadnienie chciałbym przytoczyć dłuższy fragment rozważań protestanckiego misjonarza F. Kittela, który w 1872 r. opublikował w Mangalore w Indiach Traktat o ofierze. Rozprawa ta przeszła bodaj niezauważona. A szkoda, bo przy wszystkich jej ograniczeniach wynikających S. LEVI, La doctrine du sacrifice dans les brahmanas, Paris 1898, 170.

19 M. Krzysztof Byrski 18 z ówczesnego stanu wiedzy, jest to może najbardziej wizjonerskie podejście chrześcijanina do hinduizmu, z jakim miałem dotychczas do czynienia. Kittel pisze: Także jako całość ofiara była identyfikowana z ofiarnikiem:»zaprawdę ofiarnik jest ofiarą«. (Pan Stworzeń) stworzył ofiarę jako personifikację Siebie (...) Stąd, gdy ktoś odprawia ofiarę, on przy pomocy tejże ofiary odkupuje siebie od bogów. Starożytni Ariowie wierzyli, ż e doskonałym odpowiednikiem człowieka był sam człowiek, dlatego powiadali oni:»człowiek jest zaprawdę pierwszą wśród ofiar«. By tego dowieźć powiadali:»na początku (czasu ofiary) boscy (kapłani) pojmali Człowieka jako zwierzę ofiarne«. (...) W ten sposób oni uznali, ż e życie musi być ofiarowane za życie. Tę samą myśl zaprezentowali g d y o fi arowali obiatę z mięsa (havis). Oświadczyli oni, że jest to nic innego jak substytut człowieka, konia, krów, owiec i kóz. Powiedzieli oni dlatego na przykład o chlebie (purodaśa):»chleb został ujęty (i zabity) prawdziwie niczym zwierzę«.»chleb został ujęty (i zabity) prawdziwie niczym zwierzę (...); ten, kto składa ofiarę z chleba, składa ofiarę z esencji zwierząt (medhena)«.»chleb jest miarą równy (pratima) zwierzęciu«. 35 Wszystkie te opinie to cytaty z egzegezy wedyjskiej. W świetle tych tekstów trudno ów chleb, czyli purodaśę, nie zestawić z chlebem ofiary chrześcijańskiej. Liturgia ofiarowania owego chleba stanowi jeden z istotnych elementów ofiary nowiu i pełni księżyca. Opis czynności z tym związanych, m.in. łamanie chleba, a wcześniej jego bardzo specjalny wypiek, zdaje się odpowiadać w wielu szczegółach obrzędowi chrześcijańskiemu wzbogaconemu właśnie o sposób wypieku hostii tak jak gdyby cały ten proces miał być włączony we właściwą liturgię mszy św. 36 Konkludując, sądzę, że Dobra Nowina w Indiach powinna odnosić się do Słowa Usłyszanego (Śruti) i brzmieć mniej więcej tak, że oto Purusza Pradźapati (Człowiek Pan Stworzeń) jako Jezus z Nazaretu wszedł w ludzkie dzieje i tę swoją stwórczą ofiarę powtórzył, nadając jej tym samym osobowy charakter. Jednym słowem, personalizując niejako kosmiczny akt swej stwórczej ofiary na początku czasu. I to w tak rozumianym akcie należy dopatrywać się jego odkupicielskiej funkcji, w rezultacie której zostanie Indiom przywrócona ofiara. Taka właśnie świadomość istnienia Janowego Słowa w Epifanii Wedyjskiej kazała mi w zeszłym roku, w Udźdźainie mieście o długiej historii, bez której trudno wyobrazić sobie Indie zwrócić się do zgromadzonych tam indyjskich uczonych w bardzo szczególny sposób. Otóż pozwoliłem sobie nazwać słuchających mnie ludzi najstarszymi braćmi w dharmie. Tekst wygłoszonego po sanskrycku przemówienia 37 przytaczam w polskim przekładzie, w którym starałem się zachować tę niepowtarzalną stylistykę, jaka charakteryzuje język indyjskiej starożytności: 35 F. KITTEL, The Tract on Sacrifice, Mangalore 1872, U.RUSTAGI, Daśapūrnamāsa, a Comparative Ritualistic Study, Delhi 1981, 135 nn. 37 Przemówienie wygłoszone w trakcie uroczystości otwierającej Festiwal Kalidasowski w Udźdźainie 14 XI 2005 r.

20 Perspektywy spotkania hinduizmu i chrześcijaństwa Hej, hej, tu w tym mieście Udźdźaini zgromadzeni moi najstarsi bracia w odwiecznej zacności! Ja przez starszych mający nadane imię Kristambhara (»Mający Chrystusa jako brzemię«), jestem mieszkańcem kraju imieniem Polska znajdującego się w środku kontynentu europejskiego. Mieszkam w stolicy o nazwie Warszawa. W tym mieście jest uczelnia. Tam pełnię obowiązki profesora w Zakładzie Studiów Indyjskich. Zaproszony tu do Indii przez uczoną o imieniu Śaśiprabha, tu do tego miasta Udźdźaini zostałem sprowadzony przez trójkę najpierw przez wielkiego poetę Kalidasę, dalej przez wieszcza Bharatę a także przez wieszczowi temu najmilszego w obecnym czasie ucznia, profesora imieniem Kamleśa Datta Tripathi. Wobec nich pragnę wyrazić nad wyraz głęboką wdzięczność. Tu wraz ze mną przybyła»razem w odwiecznej zacności krocząca«imieniem Barbara. My oboje szanownych Panów pozdrawiamy. Z ust moich w trakcie powitania słysząc:»my w odwiecznej zacności najstarsi bracia jesteśmy«w umysłach Panów pojawia się zdumienia pełne pytanie:»dlaczego tak przez niego zostało powiedziane?«jeśli jego imię jest Kristambhara, to musi on być wyznawcą chrześcijańskiej religii. Słusznie Panowie tak sądzą. Więc dlaczego znów w ten sposób przeze mnie powiedziane miało by być? Najpierw chciałbym zauważyć, że zgodnie z Usłyszanym (Objawieniem Wedyjskim)»jeden byt wieszcze wielorako zowią«jeżeli byt jest jeden, to jego natura także musi być jedna. Zgodnie z traktatem dźinijskim pt. Karrtikejanupreksza:»Zacność (dharma) to natura rzeczy«. Taka jest definicja zacności (dharmy). 38 Świat jest szczególnym rodzajem rzeczy, za jego naturę uważa się odwieczną zacność. A więc jeśli ta definicja jest do przyjęcia, wtedy w oczywisty sposób wynika, że jednego naszego świata musi być tylko jedna zacność. Ale pozostaje pytanie, jaka mianowicie jest natura świata? Jaki jest jej kształt i przez kogo ustanowiony? Świat powstał dzięki samo-ofiarowaniu siebie w ofierze miłującego nadzwyczaj stworzenia Człowieka Pana Stworzeń. Objawienie (Wedyjskie) powiada:»sam siebie złóż w ofierze, powiększając ciało!«na to samo wskazuje hymn pt. Człowiek. Ale co oznacza»złożenie w ofierze«? Posłuchajcie Panowie definicji ofiary!»a oto skąd imię jadźńa. Oto prawdziwie zabijają Go, gdy wyciskają [zeń święty sok somę], a gdy Go rozpościerają [składając na ofiarę] wtedy dają mu życie. Rozpościerany On się rodzi, On się rodzi w ruchu.«39 Tyle powiada Brahmana [egzegeza] Stu Dróg. Zabijanego śmierć jest pewna a także cierpienie i męka. Żar cierpienie Człowieka Pana Stworzeń mianowicie ma kształt męki stwarzania. Tym żarem-cierpieniem dręczony Pan Stworzeń pod postacią somy-wina w ofierze doświadcza dwóch (rzeczy): śmierci i ponownego zmartwychwstania tyle powiada Objawienie (Wedyjskie) Indusów.»Na początku było Słowo (...) przez nie wszystko się stało (...) a Bogiem było Słowo.«Tak jest w Biblii, słynnej księdze religii chrześcijan. A więc nie SVĀMI-KUMĀRA, Kārttikeyānuprekşa, Agās 1997, 364 (XII.478). 39 Zob. przyp. 31.

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI Polish FF Curriculum Translation in Polish Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI 1. Objawienie: Pismo Św. i Tradycja a. Pismo Święte: Części,

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs 1 2 Spis treści Wszystkich Świętych (1 listopada)......6 Wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych (2 listopada)......7 Prawdziwie w Bogu (3 listopada)......8 Przełamać duchową pustkę (4 listopada)......9

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Opracowanie: mgr Violetta Kujacińska mgr Małgorzata Lewandowska Zasady: IZ może być ustna lub pisemna, IZ pisemną przekazujemy

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni Biblia dla Dzieci przedstawia Kobieta Przy Studni Autor: Edward Hughes Ilustracje: Lazarus Redakcja: Ruth Klassen Tłumaczenie: Joanna Kowalska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org 2014 Bible

Bardziej szczegółowo

Najczęściej o modlitwie Jezusa pisze ewangelista Łukasz. Najwięcej tekstów Chrystusowej modlitwy podaje Jan.

Najczęściej o modlitwie Jezusa pisze ewangelista Łukasz. Najwięcej tekstów Chrystusowej modlitwy podaje Jan. "Gdy Jezus przebywał w jakimś miejscu na modlitwie i skończył ją, rzekł jeden z uczniów do Niego: «Panie, naucz nas się modlić, jak i Jan nauczył swoich uczniów». Łk 11,1 Najczęściej o modlitwie Jezusa

Bardziej szczegółowo

Ewangelizacja O co w tym chodzi?

Ewangelizacja O co w tym chodzi? Ewangelizacja O co w tym chodzi? Droga małego ewangelizatora ;) Warsztaty ewangelizacyjne: 11 maja 2013 r. Ks. Tomek Moch, Diecezjalna Diakonia Ewangelizacji Ruchu Światło-Życie Archidiecezja Warszawska

Bardziej szczegółowo

pójdziemy do kina Gimnazjum kl. I, Temat 57

pójdziemy do kina Gimnazjum kl. I, Temat 57 pójdziemy do kina pragnę sprawić Ci radość kupię kwiaty chcę być z Tobą ofiaruję prezent dobrze jest być razem przygotuję dobre jedzenie przyjaźń z Tobą jest dla mnie ważna Grupa 1 Przeczytaj poniższy

Bardziej szczegółowo

KRÓTKI KATECHIZM DZIECKA PRZYGOTOWUJĄCEGO SIĘ DO PIERWSZEJ SPOWIEDZI I KOMUNII ŚWIĘTEJ

KRÓTKI KATECHIZM DZIECKA PRZYGOTOWUJĄCEGO SIĘ DO PIERWSZEJ SPOWIEDZI I KOMUNII ŚWIĘTEJ KRÓTKI KATECHIZM DZIECKA PRZYGOTOWUJĄCEGO SIĘ Materiały wykorzystywane w przygotowywaniu dziecka do I Spowiedzi i Komunii świętej w Parafii Alwernia DO PIERWSZEJ SPOWIEDZI I KOMUNII ŚWIĘTEJ KRÓTKI KATECHIZM

Bardziej szczegółowo

były wolne od lęków wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. z tęsknotami Jezusa

były wolne od lęków wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. z tęsknotami Jezusa I. Świadkowie Chrystusa 2 3 4 5 6 określa sposoby odnoszenia się do Boga na wzór Jezusa wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. określa sposoby odnoszenia się do Boga

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA I Semestr I Ocena dopuszczająca -Umie wykonać znak krzyża, -Zna niektóre modlitwy i wymaga dużej pomocy

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA Z RELIGII. I. Czy przyjaźnię się z Panem Jezusem? Ocena Dobra

WYMAGANIA Z RELIGII. I. Czy przyjaźnię się z Panem Jezusem? Ocena Dobra WYMAGANIA Z RELIGII I. Czy przyjaźnię się z Panem Jezusem? Niedostateczna Dopuszczająca Dostateczna Dobra bardzo dobra Celująca Wykazuje rażący brak wiadomości programowych klasy IV. Wykazuje zupełny brak

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Ewangelizacja O co w tym chodzi?

Ewangelizacja O co w tym chodzi? Ewangelizacja O co w tym chodzi? Droga małego ewangelizatora ;) Warsztaty ewangelizacyjne: 11 maja 2013 r. Ks. Tomek Moch, Diecezjalna Diakonia Ewangelizacji Ruchu Światło-Życie Archidiecezja Warszawska

Bardziej szczegółowo

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE 4 by Wydawnictw o BIBLOS, Tarnów 1997 ISBN 83-86889-36-5 SPIS TREŚCI Wstęp.................................. 9 :2 6.,H. 1998 Nihil obs tat Tarnów,

Bardziej szczegółowo

Projekt okładki: Borys Kotowski OSB. Redakcja: Jakub Biel OSB

Projekt okładki: Borys Kotowski OSB. Redakcja: Jakub Biel OSB Projekt okładki: Borys Kotowski OSB Redakcja: Jakub Biel OSB Imprimi potest: Opactwo Benedyktynów L.dz. 17/2015, Tyniec, dnia 29.01.2015 o. Szymon Hiżycki OSB, opat tyniecki Wydanie pierwsze: Kraków 2015

Bardziej szczegółowo

Boże spojrzenie na człowieka 1

Boże spojrzenie na człowieka 1 Boże spojrzenie na człowieka 1 opracował: Artur Trzęsiok Knurów, 24 marca 2006 1 wersja beta 1 Wprowadzenie dla Animatora Człowiek nie może żyć bez miłości. Człowiek pozostaje dla siebie istotą niezrozumiałą,

Bardziej szczegółowo

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Tomasz Kiesling Oborniki 2013 Być jak Teofil dziś Teofil konkretne imię adresata, chrześcijanina, do którego pisze św. Łukasz Ewangelię. Ewangelista przeprowadził wiele rozmów

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum

Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum ROZDZIAŁ CELUJĄCY BARDZO DOBRY DOBRY DOSTATECZNY DOPUSZCZAJĄCY NIEDOSTATECZNY I. Kim jestem? 2. Uzupełnia zdobytą na 3. Aktywnie uczestniczy w lekcji

Bardziej szczegółowo

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości.

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości. Lectio Divina Rz 6,15-23 1. Czytanie Prowadzący: wezwijmy Ducha św.: Przybądź Duchu Święty... - weźmy do ręki Pismo św.. - Słuchając jak w Kościele śledźmy tekst, aby usłyszeć, co chce nam dzisiaj Jezus

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum

Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum Rozkład materiału nauczania treści programowe dla klasy pierwszej gimnazjum Przedmiot: religia Klasa: pierwsza gimnazjum Tygodniowa

Bardziej szczegółowo

Medytacja chrześcijańska

Medytacja chrześcijańska Z TRADYCJI MNISZEJ 5 John Main OSB Medytacja chrześcijańska John Main OSB Medytacja chrześcijańska Konferencje z Gethsemani przekład Teresa Lubowiecka Spis treści Wstęp...7 Pierwsza Konferencja...9 Druga

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I LICEUM. TEMAT Godz. TREŚCI NAUCZANIA WYNIKAJĄCE Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ KATECHEZY Czas realizacji

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I LICEUM. TEMAT Godz. TREŚCI NAUCZANIA WYNIKAJĄCE Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ KATECHEZY Czas realizacji ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I LICEUM Numer programu : AZ-4-01/10 Tytuł programu: Świadek Chrystusa Numer podręcznika AZ-41-01/10-Wa-1/12 Tytuł podręcznika: Być świadkiem Zmartwychwstałego

Bardziej szczegółowo

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne historie. Tą osobą jest Maryja, mama Pana Jezusa. Maryja opowiada

Bardziej szczegółowo

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IV Marcin Adam Stradowski J.J. OPs

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IV Marcin Adam Stradowski J.J. OPs 1 2 Spis treści Triduum Paschalne......5 Wielki Czwartek (5 kwietnia)......5 Droga Krzyżowa (6-7 kwietnia Wielki Piątek, Wielka Sobota)......8 Chrystus zmartwychwstał! (8 kwietnia Niedziela Wielkanocna)....

Bardziej szczegółowo

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie?

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie? Pytania konkursowe 1. Podaj imię i nazwisko Jana Pawła II. 2. Podaj imię brata Karola Wojtyły. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z religii kl. I

Wymagania edukacyjne z religii kl. I Wymagania edukacyjne z religii kl. I Drogi Pierwszoklasisto! Dwa razy w tygodniu będziemy spotykać się na lekcjach katechezy. Na nasze spotkania będziesz przynosił zeszyt w kratkę i podręcznik. Dodatkowo

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I Gimnazjum W Gimnazjum nr 53

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I Gimnazjum W Gimnazjum nr 53 ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I Gimnazjum W Gimnazjum nr 53 Numer programu AZ-3-02/10 Tytuł programu: Jezus Chrystus Drogą, prawdą i życiem Numer podręcznika AZ -31-02/10-0 Tytuł podręcznika:

Bardziej szczegółowo

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Serwus Witam Dobry wieczór Dzień dobry Szczęść Boże Chrystus zmartwychwstał Króluj nam, Chryste Grupa 1 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Zapoznajcie się z tekstem

Bardziej szczegółowo

Chcielibyśmy bardziej służyć. Chcielibyśmy bardziej służyć

Chcielibyśmy bardziej służyć. Chcielibyśmy bardziej służyć Chcielibyśmy bardziej służyć Karol Białkowski: Witam serdecznie Piotra Nazaruka, dyrygenta, kompozytora i chyba można tak powiedzieć twórcę chóru Trzeciej Godziny Dnia? Piotr Nazaruk: Twórca to za dużo

Bardziej szczegółowo

XXVIII Niedziela Zwykła

XXVIII Niedziela Zwykła XXVIII Niedziela Zwykła Dla wyeksponowania Bożej Mądrości wobec ludzkiego rozumu, Jezus buduje paradoksalną dysproporcję: za przykład stawia wielbłąda, zwierzę juczne, wytrwałe w pracy i wytrzymałe na

Bardziej szczegółowo

LITURGIA DOMOWA. Spis treści. Modlitwy w rodzinach na niedziele Adwentu 2015. Gliwice 2015 [Do użytku wewnętrznego]

LITURGIA DOMOWA. Spis treści. Modlitwy w rodzinach na niedziele Adwentu 2015. Gliwice 2015 [Do użytku wewnętrznego] Spis treści Wprowadzenie do Liturgii Domowej na Adwent 2015 r.... 3 Spotkania na niedziele Adwentu: I Niedziela Adwentu [C]... 4 LITURGIA DOMOWA II Niedziela Adwentu [C]... 6 III Niedziela Adwentu [C]...

Bardziej szczegółowo

Jak odmawiać Koronkę do Miłosierdzia Bożego oraz Różaniec Święty?

Jak odmawiać Koronkę do Miłosierdzia Bożego oraz Różaniec Święty? Jak odmawiać Koronkę do Miłosierdzia Bożego oraz Różaniec Święty? - *** - Jak odmawiać Koronkę lub Różaniec? Pytanie to może wyda Wam się banalne, ale czy takie jest w rzeczywistości. Wielu ludzi bardzo

Bardziej szczegółowo

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka 1 Bóg Ojciec kocha każdego człowieka Bóg kocha mnie, takiego jakim jestem. Raduje się każdym moim gestem. Alleluja Boża radość mnie rozpiera, uuuu (słowa piosenki religijnej) SŁOWA KLUCZE Bóg Ojciec Bóg

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

Medytacja chrześcijańska

Medytacja chrześcijańska ks. Tomasz Rusiecki Medytacja chrześcijańska Medytacja wciąż aktualna Często słyszymy słowo medytacja. Dla jednych jest ono obce, dla innych wzbudzające ciekawość i pragnienie poznania medytacji, a jeszcze

Bardziej szczegółowo

Hinduizm uznaje, że każda wiara, która prowadzi do Boga, jest dobra.

Hinduizm uznaje, że każda wiara, która prowadzi do Boga, jest dobra. HINDUIZM Hinduizm jest religią monoteistyczną polegającą na tym, że cześć oddaje się jednemu bogu, który przejawia się pod postaciami wcieleń i żeńskiej energii. Hinduizm uznaje, że każda wiara, która

Bardziej szczegółowo

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II Jan Paweł II właściwie Karol Józef Wojtyła, urodził się 18 maja 1920 w Wadowicach, zmarł 2 kwietnia 2005 w Watykanie polski biskup rzymskokatolicki, biskup

Bardziej szczegółowo

PERIODYK KOŁA NAUKOWEGO TEOLOGÓW

PERIODYK KOŁA NAUKOWEGO TEOLOGÓW Initium Nr 41-42 (2010/2011) CZASOPISMO TEOLOGICZNYCH POSZUKIWAŃ PERIODYK KOŁA NAUKOWEGO TEOLOGÓW WYDZIAŁ TEOLOGICZNY UNIWERSYTETU ŚLĄSKIEGO W KATOWICACH KATOWICE 2011 Spis treści Spis treści Redakcja

Bardziej szczegółowo

Pierwszorzêdnym autorem Pisma œw. jest Duch Œwiêty, a drugorzêdnymi ludzie natchnieni przez Ducha Œw. zwani hagiografami.

Pierwszorzêdnym autorem Pisma œw. jest Duch Œwiêty, a drugorzêdnymi ludzie natchnieni przez Ducha Œw. zwani hagiografami. PYTANIA DLA OSóB PRZYGOTOWUJ¹CYCH SIê DO PRZYJêCIA SAKRAMENTU BIERZMOWANIA W PARAFII ŒW. RODZINY W S³UPSKU 1.Co to jest religia? Religia jest to ³¹cznoœæ cz³owieka z Panem Bogiem. 2.Co to jest Pismo œwiête?

Bardziej szczegółowo

Spotkanie 2 Zrozumieć powody przyjścia Chrystusa na ziemię

Spotkanie 2 Zrozumieć powody przyjścia Chrystusa na ziemię Spotkanie 2 Zrozumieć powody przyjścia Chrystusa na ziemię W co naprawdę wierzy nasza młodzież? Badania pokazują, że 64% młodzieży chodzącej do kościoła wierzy, że Chrystus przyszedł na ziemię, aby nauczyć

Bardziej szczegółowo

Religia ks. Paweł Mielecki Klasa IV

Religia ks. Paweł Mielecki Klasa IV Religia ks. Paweł Mielecki Klasa IV Na ocenę celującą uczeń: Posiada wiedzę i umiejętności przewidziane na ocenę bardzo dobrym (co najmniej w 90%), a nad to: Samodzielnie i twórczo rozwija własne zainteresowania

Bardziej szczegółowo

USPRAWIEDLIWIENIE CZŁOWIEKA

USPRAWIEDLIWIENIE CZŁOWIEKA USPRAWIEDLIWIENIE CZŁOWIEKA Usprawiedliwienie wg KK 1992 : Usprawiedliwienie zostało nam wysłużone przez Mękę Chrystusa, który ofiarował się na krzyżu jako żywa, święta i miła Bogu ofiara i którego krew

Bardziej szczegółowo

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM 2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM PIERWSZE CZYTANIE Syr 24, 1-2. 8-12 Mądrość Boża mieszka w Jego ludzie Czytanie z Księgi Syracydesa. Mądrość wychwala sama siebie, chlubi się pośród swego ludu. Otwiera

Bardziej szczegółowo

LITURGIA DOMOWA. Spis treści. Modlitwy w rodzinach na niedziele i uroczystości. Gliwice 2015 [Do użytku wewnętrznego]

LITURGIA DOMOWA. Spis treści. Modlitwy w rodzinach na niedziele i uroczystości. Gliwice 2015 [Do użytku wewnętrznego] Spis treści Wprowadzenie do Liturgii Domowej na Okres Bożego Narodzenia 2015/16... 3 Spotkania na uroczystości i niedziele Okresu Bożego Narodzenia 2015/16: LITURGIA DOMOWA Uroczystość Bożego Narodzenia

Bardziej szczegółowo

KERYGMAT. Opowieść o Bogu, który pragnie naszego zbawienia

KERYGMAT. Opowieść o Bogu, który pragnie naszego zbawienia KERYGMAT Opowieść o Bogu, który pragnie naszego zbawienia 1. BOŻA MIŁOŚĆ Ukochałem cię odwieczną miłością Bóg kocha cię osobiście. Bóg kocha właśnie ciebie, ponieważ jest TWOIM Ojcem. Iz 43, 1 Ja i Ty

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który: posiada religijne wykraczające poza program nauczania i potrafi je zaprezentować, jest bardzo aktywny na lekcji, chętnie włącza się

Bardziej szczegółowo

Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus wychodzi z grobu. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy.

Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus wychodzi z grobu. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus wychodzi z grobu. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus przychodzi mimo zamkniętych drzwi. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy.

Bardziej szczegółowo

Świętość jest dla dzisiejszego świata tematem z jednej strony wstydliwym i wręcz niechcianym, a z drugiej, czasem co prawda nie wprost, ale niezwykle

Świętość jest dla dzisiejszego świata tematem z jednej strony wstydliwym i wręcz niechcianym, a z drugiej, czasem co prawda nie wprost, ale niezwykle JAN PAWEŁ II Świętość jest dla dzisiejszego świata tematem z jednej strony wstydliwym i wręcz niechcianym, a z drugiej, czasem co prawda nie wprost, ale niezwykle pożądanym. Niektórzy zdają się nie interesować

Bardziej szczegółowo

ŚWIĘTY JÓZEFIE, OPIEKUNIE RODZIN. 30-dniowe nabożeństwo do świętego Józefa. tel. 618 529 293; www.karmelici.info e-mail poznan@karmelicibosi.

ŚWIĘTY JÓZEFIE, OPIEKUNIE RODZIN. 30-dniowe nabożeństwo do świętego Józefa. tel. 618 529 293; www.karmelici.info e-mail poznan@karmelicibosi. ŚWIĘTY JÓZEFIE, OPIEKUNIE RODZIN 30-dniowe nabożeństwo do świętego Józefa tel. 18 529 293; www.karmelici.info e-mail poznan@karmelicibosi.pl okładka.indd 1 2015-03-03 08:10:05 Alicja Maksymiuk ŚWIĘTY JÓZEFIE,

Bardziej szczegółowo

Lectio Divina Rz 6,1-14

Lectio Divina Rz 6,1-14 Lectio Divina Rz 6,1-14 1. Czytanie Prowadzący: wezwijmy Ducha św.: Przybądź Duchu Święty... - weźmy do ręki Pismo św.. - Słuchając jak w Kościele śledźmy tekst, aby usłyszeć, co chce nam dzisiaj Jezus

Bardziej szczegółowo

klasa II zeszyt 0 Program edukacji religijnej dla II klasy gimnazjum

klasa II zeszyt 0 Program edukacji religijnej dla II klasy gimnazjum klasa II zeszyt 0 Program edukacji religijnej dla II klasy gimnazjum 75 Poradnik metodyczny do nauczania religii rzymskokatolickiej według podręcznika nr AZ-32-01/1-11 zgodnego z programem nauczania nr

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I Ocena celująca Uczeń: twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi.

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I Ocena celująca Uczeń: twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi. WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi. reprezentuje klasę lub szkołę w parafii lub diecezji, np. poprzez udział w

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania. w zakresie 1 klasy liceum i technikum. opracowane na podstawie materiałów katechetycznych

Kryteria oceniania. w zakresie 1 klasy liceum i technikum. opracowane na podstawie materiałów katechetycznych Kryteria oceniania w zakresie 1 klasy liceum i technikum opracowane na podstawie materiałów katechetycznych W Kościele z serii Drogi świadków Chrystusa podręcznik nr AZ-41-01/10-KR-1/12 do nauczania religii

Bardziej szczegółowo

Amen. Dobry Boże, spraw, aby symbole ŚDM, krzyż wraz z ikoną Maryi, Ojcze nasz Zdrowaś Maryjo

Amen. Dobry Boże, spraw, aby symbole ŚDM, krzyż wraz z ikoną Maryi, Ojcze nasz Zdrowaś Maryjo Nowenna przed peregrynacją symboli ŚDM które w najbliższym czasie nawiedzą nasze miasto (parafię, dekanat, diecezję), były znakami nadziei dla wszystkich, ukazując zwycięstwo Jezusa nad tym, co przynosi

Bardziej szczegółowo

OBRZĘDY SAKRAMENTU CHRZTU

OBRZĘDY SAKRAMENTU CHRZTU OBRZĘDY SAKRAMENTU CHRZTU OBRZĘD PRZYJĘCIA DZIECKA Rodzice: Rodzice: Rodzice: Chrzestni: Drodzy rodzice, jakie imię wybraliście dla swojego dziecka?... O co prosicie Kościół Boży dla? O chrzest. Drodzy

Bardziej szczegółowo

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach nauczania biblijnego Kościoła Zielonoświątkowego w RP Podstawa Programowa katechezy zielonoświątkowej Za podstawowe źródło treści oraz główną przesłankę

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH III Gimnazjum W Gimnazjum nr 53

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH III Gimnazjum W Gimnazjum nr 53 ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH III Gimnazjum W Gimnazjum nr 53 Numer programu AZ-3-02/10 Tytuł programu: Jezus Chrystus Drogą, prawdą i życiem Numer podręcznika AZ -33-02/10-0 Tytuł podręcznika:

Bardziej szczegółowo

Tradycja w Rodzinie s. 11. Tradycja w Kościele s. 16

Tradycja w Rodzinie s. 11. Tradycja w Kościele s. 16 Tradycja w Rodzinie s. 11 w n u m e r z e : Tradycja w Kościele s. 16 od redakcji Przygotuj się do Liturgii Niedziela Zmartwychwstania Pańskiego, 31 marca: I czytanie: Dz 10,34a,37-43; II czytanie: Kol

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY. w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH. KLASY II i III

WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY. w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH. KLASY II i III WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH KLASY II i III WYMAGANIA Z RELIGII DLA KLASY II I. Znajomość modlitw: Znak Krzyża; Modlitwa Pańska; Pozdrowienie

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii. w zakresie 1 klasy technikum. opracowane na podstawie materiałów katechetycznych

Kryteria oceniania z religii. w zakresie 1 klasy technikum. opracowane na podstawie materiałów katechetycznych Kryteria oceniania z religii w zakresie 1 klasy technikum opracowane na podstawie materiałów katechetycznych W Kościele z serii Drogi świadków Chrystusa podręcznik nr AZ-41-01/10-KR-1/12 do nauczania religii

Bardziej szczegółowo

Liturgia Trydencka dzisiaj

Liturgia Trydencka dzisiaj CONVERSI AD D OMINUM! Zwróćmy się ku Panu! Liturgia Trydencka dzisiaj Ks. Mateusz Szewczyk Co to jest liturgia? SACROSANCTUM CONCILIUM "Słusznie zatem uważa się liturgię za wypełnianie kapłańskiej funkcji

Bardziej szczegółowo

PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH POCZTÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PAPIESKIE CYTATY I MODLITWY.

PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH POCZTÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PAPIESKIE CYTATY I MODLITWY. PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH POCZTÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PAPIESKIE CYTATY I MODLITWY. CZĘŚĆ I b OPRACOWAŁ I WYKONAŁ LECH PROKOP, UL. ZAMKOWA 2/1,

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA O PRZYGOTOWANIU DOROSŁYCH DO PRZYJĘCIA SAKRAMENTÓW WTAJEMNICZENIA CHRZEŚCIJAŃSKIEGO

INSTRUKCJA O PRZYGOTOWANIU DOROSŁYCH DO PRZYJĘCIA SAKRAMENTÓW WTAJEMNICZENIA CHRZEŚCIJAŃSKIEGO INSTRUKCJA O PRZYGOTOWANIU DOROSŁYCH DO PRZYJĘCIA SAKRAMENTÓW WTAJEMNICZENIA CHRZEŚCIJAŃSKIEGO 1. Wtajemniczenie chrześcijańskie oznacza proces chrystianizacji, czyli stawania się chrześcijaninem. Złożony

Bardziej szczegółowo

Wiadomości, umiejętności i postawy. ucznia

Wiadomości, umiejętności i postawy. ucznia dopuszczająca oceny dostateczna dobra bardzo dobra Wiadomości, umiejętności i postawy Uczeń wykazuje się znajomością: Aktów wiary, nadziei, miłości, żalu Stacji drogi krzyżowej Sakramentów Darów Ducha

Bardziej szczegółowo

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne (Wystawienie Najświętszego Sakramentu) K: O Boże, Pasterzu i nauczycielu wiernych, któryś dla zachowania i rozszerzenia swojego Kościoła

Bardziej szczegółowo

Z pasterskim błogosławieństwem

Z pasterskim błogosławieństwem C R E D O I m p r i m a t u r Niniejszym, na podstawie nihil obstat z dnia 13 maja 2013 roku, udzielonego przez ks. dr. hab. Janusza Królikowskiego, prof. UPJPII, delegata Biskupa Diecezjalnego do oceny

Bardziej szczegółowo

Dobro, prawda kontra oszustwo Brak miłości owocuje pustką Takie są czasy, że zło się wciąż ciska Metoda zarybista to powiedzieć grzechom:

Dobro, prawda kontra oszustwo Brak miłości owocuje pustką Takie są czasy, że zło się wciąż ciska Metoda zarybista to powiedzieć grzechom: Zapoznajcie się z fragmentem piosenki ks. Jakuba Bartczaka pt. Lekarstwo na zło i odpowiedzcie na pytania: Co jest konsekwencją braku miłości? Co jest lekarstwem na zło? Przez co Duch Święty dodaje siły

Bardziej szczegółowo

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej Wielki Tydzień Ostatnie dni Wielkiego Postu od Niedzieli Palmowej do wieczora Wielkiego Czwartku, a następnie Triduum Paschalne to Wielki Tydzień. Najstarsze świadectwa o liturgii Wielkiego Tygodnia pochodzą

Bardziej szczegółowo

WIDZIELIŚMY PANA. Józef Augustyn SJ. Rozważania rekolekcyjne oparte na Ćwiczeniach duchownych św. Ignacego Loyoli. Tydzień czwarty

WIDZIELIŚMY PANA. Józef Augustyn SJ. Rozważania rekolekcyjne oparte na Ćwiczeniach duchownych św. Ignacego Loyoli. Tydzień czwarty Józef Augustyn SJ WIDZIELIŚMY PANA Rozważania rekolekcyjne oparte na Ćwiczeniach duchownych św. Ignacego Loyoli. Tydzień czwarty Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2013 SPIS TREŚCI WPROWADZENIA DO KONTEMPLACJI

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT KATECHEZY SZAWLE! SZAWLE! DLACZEGO MNIE PRZEŚLADUJESZ?. O PRZEŚLADOWANIU CHRZEŚCIJAN W EGIPCIE

KONSPEKT KATECHEZY SZAWLE! SZAWLE! DLACZEGO MNIE PRZEŚLADUJESZ?. O PRZEŚLADOWANIU CHRZEŚCIJAN W EGIPCIE KONSPEKT KATECHEZY SZAWLE! SZAWLE! DLACZEGO MNIE PRZEŚLADUJESZ?. O PRZEŚLADOWANIU CHRZEŚCIJAN W EGIPCIE klasy IV-VI szkoły podstawowej Oprac. Ks. Łukasz Skolimowski Warszawa 2012 Przeznaczenie: Szkoła

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza

WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza Wymagania edukacyjne śródroczne Ocena celująca Ocenę celującą przewiduję dla uczniów przejawiających

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCEN Z RELIGII

KRYTERIA OCEN Z RELIGII KRYTERIA OCEN Z RELIGII Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który: posiada religijne wykraczające poza program nauczania i potrafi je zaprezentować, jest bardzo aktywny na lekcji, chętnie włącza się w dyskusje

Bardziej szczegółowo

Wymagania podstawowe do matury z katechezy 2013 Uczeń w klasie maturalnej posiada umiejętności i wiedzę według których potrafi :

Wymagania podstawowe do matury z katechezy 2013 Uczeń w klasie maturalnej posiada umiejętności i wiedzę według których potrafi : Wymagania podstawowe do matury z katechezy 2013 Uczeń w klasie maturalnej posiada umiejętności i wiedzę według których potrafi : 1.Umocnić wiarę: I. Uzasadnia, że człowiek jest dzieckiem Boga. Wylicza

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY. w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH KLASY IV - VI

WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY. w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH KLASY IV - VI WYMAGANIA PROGRAMOWE I KRYTERIA WYMAGAŃ z KATECHEZY w SZKOLE PODSTAWOWEJ w KOŃCZYCACH MAŁYCH KLASY IV - VI WYMAGANIA Z RELIGII DLA KLASY IV I. Znajomość modlitw: poznane w kl. I- III; Modlitwa różańcowa.

Bardziej szczegółowo

Czy Matka Boska, może do nas przemawiać?

Czy Matka Boska, może do nas przemawiać? Czy Matka Boska, może do nas przemawiać? Jan Paweł, 23.06.2016 11:06 Jedną z osób która nie ma najmniejszych co do tego wątpliwości, jest Chorwatka Miriam, która od 24 czerwca 1981 roku spotyka się z Matką

Bardziej szczegółowo

Ewangelia Jana 3:16-19

Ewangelia Jana 3:16-19 1. POTRZEBA ŁASKI "(16) Bóg bowiem tak bardzo ukochał świat, że dał swego Jedynego Syna, aby każdy, kto w Niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne. (17) Bóg nie posłał swego Syna na świat, aby

Bardziej szczegółowo

Czym jest. hinduizm???

Czym jest. hinduizm??? Czym jest hinduizm??? HINDUIZM jest jedną z najstarszych, zorganizowanych religii! Jest to również jedna z najbardziej zróżnicowanych i złożonych religii, mająca miliony bożków. Hindusi mają bardzo rozwinięte

Bardziej szczegółowo

Klasa I OCENA BARDZO DOBRA (5) UCZEŃ: - systematycznie i starannie prowadzi zeszyt ćwiczeń. - jest zawsze przygotowany do zajęć

Klasa I OCENA BARDZO DOBRA (5) UCZEŃ: - systematycznie i starannie prowadzi zeszyt ćwiczeń. - jest zawsze przygotowany do zajęć Klasa I OCENA CELUJĄCA (6) - systematycznie i bardzo starannie prowadzi zeszyt ćwiczeń - systematycznie odrabia zadania domowe - zawsze jest przygotowany do zajęć - okazuje szacunek Panu Bogu i ludziom

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI

Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI WYMAGANIA PODSTAWOWE I PONADPODSTAWOWE Z RELIGII DLA KLASY 0 KLASA 0 I. Znajomość modlitw: Znak Krzyża; Modlitwa do Anioła Stróża Modlitwa

Bardziej szczegółowo

Wymagania zgodne z programem AZ - 1-01/1 i AZ-2-01/1. Klasa I

Wymagania zgodne z programem AZ - 1-01/1 i AZ-2-01/1. Klasa I WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE Z RELIGII Wymagania zgodne z programem AZ - 1-01/1 i AZ-2-01/1 Klasa I Ocena Wymagania programowe Uczeń: - potrafi opowiedzieć o patronie kościoła parafialnego

Bardziej szczegółowo

Diecezjalna inauguracja kolejnego roku pracy Domowego Kościoła A W S D W S Z C Z E C I N I E 3 1 S I E R P N I A 2 0 1 4

Diecezjalna inauguracja kolejnego roku pracy Domowego Kościoła A W S D W S Z C Z E C I N I E 3 1 S I E R P N I A 2 0 1 4 Diecezjalna inauguracja kolejnego roku pracy Domowego Kościoła A W S D W S Z C Z E C I N I E 3 1 S I E R P N I A 2 0 1 4 ( ) Jesteśmy zapraszani, by odnawiać swe osobiste spotkanie z Jezusem ( ) Inauguracja

Bardziej szczegółowo

Kerygmat treścią nowej ewangelizacji. ks. Jan Kochel, prof. UO

Kerygmat treścią nowej ewangelizacji. ks. Jan Kochel, prof. UO Kerygmat treścią nowej ewangelizacji ks. Jan Kochel, prof. UO Skuteczność przekazu prawdy! W. Bernabach nowojorski promotor kreatywności Prawda nie jest skuteczną zanim ludzie ci nie uwierzą; a nie mogą

Bardziej szczegółowo

PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA

PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA Papież Franciszek wydał rozporządzenia dotyczące odpustów i sakramentu spowiedzi w Roku Miłosierdzia. Uczynił to w liście do przewodniczącego Papieskiej

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM Tydzień wprowadzający Bóg nas "...wezwał świętym powołaniem nie na podstawie naszych czynów, lecz stosownie do własnego postanowienia i łaski, która nam dana została w

Bardziej szczegółowo

Pieczęć Olsztyna IV WIEK

Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pierwowzorem herbu Olsztyna była sekretna pieczęć, którą jeszcze w 1526 roku pieczętowano dokumenty. W drugiej połowie XVI w. na pieczęci pojawiła się postać wędrowca trzymającego

Bardziej szczegółowo

Życie w starożytnych Chinach

Życie w starożytnych Chinach STAROŻYTNE CHINY Życie w starożytnych Chinach Ośrodek budowy państwowości chińskiej znajdował się w dolinie rzeki Huang-ho ( chiń. Żółta Rzeka). Pierwsze państwa powstały tam około połowy II tysiąclecia

Bardziej szczegółowo

Ogólnie: Na ocenę celującą zasługuje uczeń, który wyraźnie wykracza poza poziom osiągnięć edukacyjnych przewidzianych dla danego etapu kształcenia.

Ogólnie: Na ocenę celującą zasługuje uczeń, który wyraźnie wykracza poza poziom osiągnięć edukacyjnych przewidzianych dla danego etapu kształcenia. KRYTERIA OCENIANIA z katechezy w zakresie I klasy szkoły podstawowej do programu nr AZ-1-01/10 i podręcznika nr AZ-11-01/10-RA-1/11 Jesteśmy w rodzinie Jezusa pod redakcją ks. Stanisława Łabendowicza Kryteria

Bardziej szczegółowo

Prorok Habakuk. Cel. Przybliżenie dzieciom postaci proroka Habakuka. Kolejne kroki

Prorok Habakuk. Cel. Przybliżenie dzieciom postaci proroka Habakuka. Kolejne kroki Cel Przybliżenie dzieciom postaci proroka Habakuka. Kolejne kroki Cieszymy się z obecności wszystkich i mamy nadzieję, że wszyscy wytrwamy w naszym modlitewnym czuwaniu. Przypominamy proroka Nahuma, którego

Bardziej szczegółowo

I. Ty ścieżkę życia mi ukażesz

I. Ty ścieżkę życia mi ukażesz Ks. Michał Miecznik ROZKŁAD MATERAŁU W KLASACH LO (zgodny z programem nauczania nr AZ-4-0/). Ty ścieżkę życia mi ukażesz MESĄC LCZBA GODZN TREŚC NAUCZANA WYNKAJĄCE Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ KATECHEZY. Ukochani

Bardziej szczegółowo

Rok liturgiczny (kościelny)

Rok liturgiczny (kościelny) Rok liturgiczny (kościelny) Adwent Okres Narodzenia Pańskiego Okres zwykły cz. I Wielki Post Triduum Paschalne Okres Wielkanocny Okres zwykły cz. II Przeczytajcie fragment Składu apostolskiego. Jakie fakty

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp... 5

SPIS TREŚCI. Wstęp... 5 SPIS TREŚCI Wstęp....................................... 5 MĘKA I KRZYŻ JEZUSA Stanisław Biel SJ Kontemplacje tajemnic męki i śmierci Jezusa....... 11 Męka i krzyż Jezusa w Ćwiczeniach duchownych..............................

Bardziej szczegółowo

Załącznik 2. Przedmioty wskazujące drogę zdjęcia.

Załącznik 2. Przedmioty wskazujące drogę zdjęcia. Załącznik 2. Przedmioty wskazujące drogę zdjęcia. Źródło zdjęć: 1. Drogowskazy. [online], [dostęp: 16 maja 2013], Dostępny w Internecie: . 2.

Bardziej szczegółowo

Wymagania podstawowe i ponadpodstawowe z religii Klasa 6

Wymagania podstawowe i ponadpodstawowe z religii Klasa 6 Wymagania podstawowe i ponadpodstawowe z religii Klasa 6 I. MODLITWY:,,Wierzę w Kościół Program AZ-2-01/10 Podręcznik AZ-23-01/10-PO-2/13 I. Znajomość modlitw: -Wyznanie wiary,,wierzę w Boga, - Dekalog,

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI

Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI Wymagania programowe i kryteria oceniania z religii dla klas 0 VI WYMAGANIA PODSTAWOWE I PONADPODSTAWOWE Z RELIGII DLA KLASY 0 KLASA 0 I. Znajomość modlitw: II. WIADOMOŚCI Znak Krzyża; Modlitwa do Anioła

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII KLASA IV. Ocena. dobra

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII KLASA IV. Ocena. dobra WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII KLASA IV Rozdział I CZY PRZYJAŹNIĘ SIĘ Z PANEM JEZUSEM? - charakteryzuje postawę przyjaciela Jezusa; - wymienia przykazania Dekalogu; - scharakteryzować znaki liturgiczne

Bardziej szczegółowo

Modlitwa o wstawiennictwo Jana Pawła II

Modlitwa o wstawiennictwo Jana Pawła II Modlitwa o wstawiennictwo Jana Pawła II Modlitwa o wstawiennictwo Jana Pawła II Modlitwa o wstawiennictwo Jana Pawła II Modlitwa o wstawiennictwo Jana Pawła II Modlitwa o wstawiennictwo Jana Pawła II Kościół

Bardziej szczegółowo

DR MIECZYSŁAW DUDEK ERSKA W WARSZAWIE. Idea wolonatriatu w aspekcie historycznym

DR MIECZYSŁAW DUDEK ERSKA W WARSZAWIE. Idea wolonatriatu w aspekcie historycznym DR MIECZYSŁAW DUDEK WYŻSZA SZKOŁA A MENEDŻERSKA ERSKA W WARSZAWIE Idea wolonatriatu w aspekcie historycznym Altruizm i bezinteresowne działanie jest nieodłącznym ogniwem każdego społeczeństwa występującym

Bardziej szczegółowo

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wiesław M. Macek Teologia nauki według księdza Michała Hellera Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa 2010 Na początku było Słowo (J 1, 1). Książka ta przedstawia podstawy współczesnej

Bardziej szczegółowo