Alternate Life-Worlds in Literary Fiction

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Alternate Life-Worlds in Literary Fiction"

Transkrypt

1

2

3 Alternate Life-Worlds in Literary Fiction

4 Philologica Wratislaviensia: Acta et Studia Edited by Zdzisław Wąsik Advisory Board Janusz Arabski (Katowice) Jerzy Bańczerowski (Poznań) Piotr Chruszczewski (Wrocław) Andrzej Ciuk (Opole) Anna Duszak (Warszawa) Jacek Fisiak (Poznań) Krzysztof Janikowski (Wrocław) Norbert Morciniec (Wrocław) Tadeusz Piotrowski (Wrocław) Michał Post (Wrocław) Stanisław Prędota (Wrocław) Stanisław Puppel (Poznań) Teresa Siek-Piskozub (Poznań) Liliana Sikorska (Poznań) Anna Stroka (Wrocław) Aleksander Szwedek (Poznań) Jerzy Wełna (Warszawa) Ryszard Wolny (Opole) Vol. 6 PHILOLOGICAL SCHOOL OF HIGHER EDUCATION IN WROCŁAW PUBLISHING

5 Ewa Kębłowska-Ławniczak Zdzisław Wąsik Teresa Bruś (eds.) Alternate Life-Worlds in Literary Fiction WYDAWNICTWO WYŻSZEJ SZKOŁY FILOLOGICZNEJ WE WROCŁAWIU

6 This volume basing on the peer-review principles has been published with a financial support from Philological School of Higher Education in Wrocław. ABSTRACT. Ewa Kębłowska -Ławniczak, Zdzisław Wąsik, Teresa Bruś (eds.) 2011: Alternate Life-Worlds in Literary Fiction. Wrocław: Philological School of Higher Education in Wrocław Publishing (Philologica Wratislaviensia: Acta et Studia. Vol. 6. Edited by Zdzisław Wąsik). 176 pp. ISBN KEY WORDS: comparative literature, alternate worlds, constructivism, semantics of possible worlds, literary fiction Ewa Kębłowska -Ławniczak, Associate Professor, Institute of English Studies, University of Wrocław; Associate Professor, Department of Modern Languages, Philological School of Higher Education in Wrocław. Zdzisław Wąsik, Rector, Professor and Head, Department of Linguistic Semiotics and Communicology, Philological School of Higher Education in Wrocław; Professor, Institute of Humanities, Angelus Silesius State School of Higher Vocational Education in Wałbrzych; Professor, School of English, Adam Mickiewicz University in Poznań; Visiting Professor, Faculty of Humanities, Karkonosze State School of Higher Education in Jelenia Góra; Bureau Member and Fellow, International Communicology Institute, Executive Office, Washington, DC. Teresa Bruś, Assistant Professor, Institute of English Studies, University of Wrocław, Lecturer, Department of Modern Languages, Philological School of Higher Education in Wrocław Copyright by Wyższa Szkoła Filologiczna we Wrocławiu, Wrocław 2011 Typesetting by Zdzisław Wąsik Language proof of English texts by Monty Vierra Editorial reading by Sylwia Rudzińska and Barbara Woldan Cover design by Beata Opala ISBN WYŻSZA SZKOŁA FILOLOGICZNA WE WROCŁAWIU ul. Sienkiewicza 32, Wrocław tel , fax , Wydanie I. Nakład 200 egz. Ark. wyd. 11.

7 Table of contents LESZEK BĘDKOWSKI Dziecko jako adresat i odbiorca Harry ego Pottera. Uwagi o sporze wokół realistycznego świata magii cyklu powieściowego Joanne K. Rowling TERESA BRUŚ Alternate mental libraries and experience ANNA BUDZIAK The contradictory flâneur lost in the city and found in the text ANNA IZABELA CICHOŃ Alternative life-writing: V. S. Naipaul s Half a Life and Magic Seeds BEATA CISOWSKA Światy równoległe w powieściach dla młodzieży (na przykładzie książek o Harrym Potterze i Artemisie Fowlu) WOJCIECH DRĄG Ryder in dreamland: The construction of an alternative reality in Kazuo Ishiguro s The Unconsoled and its metaphorical capacity ŁUKASZ GIEZEK Rewriting Oscar Wilde: Peter Ackroyd s The Last Testament of Oscar Wilde IZABELA GRADECKA Speaking softly in code: The queer perspective in the works of Tennessee Williams EWA KĘBŁOWSKA-ŁAWNICZAK Writing London in Neil Gaiman s Neverwhere: Digging in search of raw material

8 6 Table of contents JUSTYNA KOCIATKIEWICZ Coping with the anti-semitic universe: The construction of alternate realities in Saul Bellow s The Victim and Philip Roth s The Plot Against America SŁAWOMIR KUŹNICKI Genetically modified future: Pre- and post-apocalyptic visions of the world in Margaret Atwood s Oryx and Crake JAROSŁAW POLAK The discontinuity of time: The world as a reflection of individual mind in Philip K. Dick s novel Eye in the Sky MARCIN RUSNAK Blessings and curses of the silver screen: Film adaptations of Coraline and Stardust by Neil Gaiman MONIKA SADOWSKA Na granicy realności i fantastyki przestrzeń podzielona w Poczwarce Doroty Terakowskiej KAROLINA WIEREL Czym jest kyś? Literackie, językowe i kulturowe konstrukty alternatywne w Kysiu Tatiany Tołstoj

9 LESZEK BĘDKOWSKI AKADEMIA IM. JANA DŁUGOSZA W CZĘSTOCHOWIE Dziecko jako adresat i odbiorca Harry ego Pottera. Uwagi o sporze wokół realistycznego świata magii cyklu powieściowego Joanne K. Rowling STRESZCZENIE. Niezwykle emocjonalny spór, jaki towarzyszył publikacji cyklu powieści Joanne K. Rowling, dotyczący oceny wpływu kreowanego w nich świata na dziecięcego czytelnika, wiązał się ściśle z uznaniem przynależności utworów o przygodach młodego czarodzieja do literatury dla dzieci i młodzieży. Spojrzenie przez pryzmat komunikacji literackiej na stawiane w toku toczonych dyskusji tezy i wysuwane argumenty potwierdza istnienie silnej zależności między odczytywaniem utworów pisarki a czynnikami pozatekstowymi, które determinują to, co bywa rozpoznawane (często błędnie) jako obecne w utworach o Harrym Potterze. Ujawnia ono również, że podłożem sporu o świat ukazany w powieściach Joanne K. Rowling jest w istocie spór o rzeczywistość otaczającą współczesnego człowieka. Z refleksji nad Harrym Potterem wyłania się bowiem obraz odbiorcy, którego kompetencje, potrzeby i reakcje odpowiadają nie specyfice wieku dziecięcego, ale obrazowi współczesnego dziecka jako odbiorcy kultury popularnej, a zarazem co istotniejsze odbiorcy akceptującemu model życia i wartości preferowane przez kulturę ponowoczesną. Krytyczny stosunek do tej kultury, jako podważającej określone normy, zwłaszcza etyczne, uzasadnia negatywną ocenę książek Joanne K. Rowling. Nie znajdują jednak potwierdzenia obawy o możliwość zagubienia przez dziecięcego czytelnika granicy między realnością a magią, kompetencje młodych odbiorców utworów pisarki (znających wiele analogicznych tekstów kultury) stwarzają bowiem, jak się wydaje, bezpieczny dystans do magicznego świata cyklu powieści o Harrym Potterze. Częścią refleksji nad konstruktami alternatywnymi wobec naszego świata (naszego pojmowania świata) pozostaje przekonanie o ważnej roli, jaką odgrywają one w procesie poznawania przez człowieka siebie i otaczającej go rzeczywistości. Jak zauważa Leszek Nowak (1995: 7): Kto poważnie traktuje kulturę, musi poważnie traktować elementarne jej doświadczenia. A jednym z najbardziej elementarnych jest doświadczenie wielości światów. Doświadczenie to jest nam dane po części dzięki dziełom sztuki, przedstawiającym za pomocą właściwych sobie środków różne światy. Należące do powszechnych i ugruntowanych w potocznej świadomości spostrzeżenie, że przedstawia je literatura, znalazło wyraz w tradycyjnie stosowanych terminach i pojęciach, jak świat przedstawiony czy fikcyjna rzeczywistość. Sygnalizują one istniejącą nietożsamość świata rzeczywistego i świata ukazanego w dziele literackim, uzasadniającą nazwanie każdej fikcji literackiej konstruktem alternatywnym. Jego nośnikiem są zatem zarówno utwory należące do fantastyki, z którą zazwyczaj łączy się pojęcia: alternatywny świat, alternatywna rzeczywistość, PHILOLOGICA WRATISLAVIENSIA: ACTA ET STUDIA 6

10 8 Leszek Będkowski historia alternatywna, jak i teksty reprezentujące literaturę realistyczną. Wymienione typy twórczości różni jednak wyznaczanie przez nie odmiennych relacji między światem kreowanym w utworze a rzeczywistością (obrazem świata realnego ). 1 Literatura realistyczna, zakładając określoną kompetencję odbiorcy o otaczającej go rzeczywistości, przedstawia światy imitujące tę rzeczywistość i proponuje czytelnikowi rozpoznanie w fikcyjnym świecie znanego mu porządku prawdziwego świata. Z kolei utwory fantastyczne, budując odczucie fantastyczności (Zgorzelski 1980: 23), przekonują odbiorcę, że prezentowane w nich światy nie odzwierciedlają świata rzeczywistego, ale są obrazem (modelami) światów innych (odrębną kwestią pozostaje sugerowanie czytelnikowi określonego statusu tych światów) lub jak w powieściach Joanne K. Rowling przedstawiają świat imitujący rzeczywistość, ale pozostający w sprzeczności z wizją świata, która jest uznawana za prawdziwą. Powieści o Harrym Potterze, lokując fantastyczne zdarzenia w rzeczywistości odpowiadającej współczesnej Anglii, należą do utworów sugerujących, że wiedza czytelnika o rzeczywistości, wynikająca z racjonalnego (rozumowego, naukowego) poznania i empirycznego doświadczania otaczającego go świata, jest niepełna lub nieprawdziwa. Stąd zakładają one konieczność dokonania korekty wiedzy o realnym świecie, co łączy je z utworami należącymi do wąsko pojętej fantastyki, zwykle utożsamianej, za sprawą szkicu Rogera Caillois (1967 [1966]), z fantastyką grozy lub literaturą antymimetyczną (Zgorzelski 1989: 145). Ten typ twórczości, w odróżnieniu od fantastyki baśniowej, nigdy nie był zalecany dla dzieci, a właśnie spojrzenie na utwory Joanne K. Rowling przez pryzmat dziecięcego adresata stało się podstawowym choć nie jedynym źródłem ich niezwykle krytycznej oceny. Refleksja dotycząca odbiorcy cyklu powieściowego o Harrym Potterze wymaga uściślenia pojęć związanych z odbiorem i odbiorcą dzieła literackiego, szczególnie z najwyższą wewnątrztekstową instancją odbiorczą, określaną mianem adresata utworu, zwaną również odbiorcą implikowanym, odbiorcą idealnym czy odbiorcą wirtualnym. Jest ona rozumiana wieloznacznie nawet w koncepcjach tych samych badaczy, o czym świadczą na przykład wypowiedzi Umberto Eco, który swojego czytelnika modelowego pojmuje jako odbiorcę określonego przez tekst i zarazem jako odbiorcę zdolnego do współdziałania w aktualizacji tekstowej w taki sposób, w jaki on autor sobie to wyobrażał i do dokonywania przy interpretowaniu takich posunięć, jakich autor dokonywał przy generowaniu tekstu (Eco 1987 [1979]: 292). W takim ujęciu kompe- 1 Szczegółowego omówienia możliwych presupozycji dotyczących stosunku między znanym porządkiem (kodu i świata) i porządkiem poznawanym (superkodu tekstu i świata przedstawionego) dokonał Andrzej Zgorzelski (1989: ), przedstawiając własną propozycję ponadgatunkowego zróżnicowania literatury w miejsce tradycyjnego podziału na twórczość realistyczną i fantastyczną.

11 Dziecko jako adresat i odbiorca realistycznego świata magii Harry ego Pottera 9 tencje odbiorcy byłyby wyznaczane zarówno przez implikowaną informację tekstu, jak i przez informacje pozatekstowe. Aby uniknąć zasygnalizowanej wieloznaczności, przyjęto następujące założenia i szczególną terminologię: Pojęcie adresat utworu będzie oznaczać odbiorcę respektującego wyłącznie dane tekstu, zawierające pewien schemat jego roli (Sławiński 1971: 51). Określenie odbiorca (czytelnik) idealny będzie oznaczać odbiorcę rekonstruującego takie znaczenia utworu, jakie zostały mu nadane w momencie tworzenia. Jego obraz jest więc wyznaczony w dużym stopniu przez zewnętrzne wobec dzieła zespoły czy też systemy norm (Okopień-Sławińska 1976: 42) i obejmuje przede wszystkim domniemane intencje autora. Adresat utworu, dysponując pełną informacją o posunięciach abstrakcyjnego nadawcy autora wewnętrznego (Balcerzan 1968: 19) należy do kategorii wewnątrztekstowych, z kolei odbiorca idealny jest kategorią zewnątrztekstową. Kompetencja adresata utworu odpowiada jednak kompetencji wyższych instancji odbiorczych (Bartoszyński 1987: 185). Oczywiście adresat utworu oraz odbiorca idealny są rekonstruowani, a właściwie konstruowani, w procesie interpretacji tekstu dokonanej przez konkretnego czytelnika (badacza). Z kolei powszechnie funkcjonujące wypowiedzi czytelników, krytyków i badaczy literatury kształtują określony stereotyp odbioru i w pewnym stopniu wpływają na to, co bywa rozpoznane jako istniejące we wnętrzu danego utworu literackiego (Sławiński 1971: 42). Wskazana zależność znajduje wyraźne odzwierciedlenie w niezwykle emocjonalnym sporze, wywołanym publikacją powieści Joanne K. Rowling, dotyczącym oddziaływania przedstawionego w nich świata na dziecięcego czytelnika. Tysiące wpisów na forach internetowych, liczne artykuły, a także publikacje książkowe są świadectwem wciąż jeszcze toczonej dyskusji, która rodzi wiele wątpliwości i przyczynia się do funkcjonowania stereotypowych sądów, zwykle masowo powielanych także przez osoby zawodowo związane z edukacją polonistyczną. Spojrzenie na tę dyskusję przez pryzmat komunikacji literackiej, w jakiej książki o Harrym Potterze uczestniczą ze względu na swój przekaz od nadawcy do odbiorcy, pozwala zweryfikować pewne opinie oraz zaakcentować często pomijane w dyskusjach aspekty odbioru wizji świata wykreowanej przez angielską pisarkę. Uczestników sporu, zazwyczaj formułujących skrajnie różne stwierdzenia, łączy przekonanie o sukcesie utworów Joanne K. Rowling, znajdujące wymierne i obiektywne potwierdzenie w liczbach. Jak podaje Bartosz Machalica (2007: 28), cykl powieściowy został przetłumaczony na ponad sześćdziesiąt języków i opublikowany w przeszło dwustu krajach w łącznym nakładzie około czterystu milionów egzemplarzy. Również w Polsce jego publikacja stała się ogromnym sukcesem wydawniczym, ponieważ nakład wszystkich tomów po-

12 10 Leszek Będkowski wieści Joanne K. Rowling przekroczył w 2010 roku 4,8 miliona egzemplarzy. 2 Przytoczone dane w pełni uzasadniają pojawienie się opinii, nazywających cykl o Harrym Potterze największym hitem wydawniczym końca XX wieku (Malinowska 2002: 7), a nawet uznających powieści o młodym czarodzieju za największy sukces w dziejach przemysłu wydawniczego (Radwan 2003: 108). Niekwestionowane zainteresowanie utworami Joanne K. Rowling stało się często podnoszonym argumentem na rzecz uznawania wykreowanej w nich wizji świata za znacznie atrakcyjniejszą dla dziecka niż wizje oferowane przez inne utwory literatury dziecięcej i młodzieżowej. Tym samym nierzadko wartościuje się cykl o przygodach Harry ego Pottera, ceniąc jego zdolność przyciągnięcia dziecięcego czytelnika, dzięki której, w dobie kultury audiowizualnej, młodzi odbiorcy niespodziewanie czytali książki liczące kilkaset stron. Powszechne jest również postrzeganie powieści angielskiej pisarki jako utworów, które zachęciły dzieci nie tylko do czytania kolejnych tomów cyklu o Harrym Potterze, ale także do lektury innych książek. Do tak formułowanych opinii, funkcjonujących potocznie, należy podchodzić z ostrożnością. Świadomość wyjątkowej skali kampanii reklamowej, jaka towarzyszyła sprzedaży utworów Joanne K. Rowling, skłania bowiem do zachowania dystansu wobec upatrywania ich sukcesu czytelniczego wyłącznie w cechach opowieści o młodym czarodzieju. Uwagę zwracają także szczegółowe dane o liczbie sprzedanych w Polsce utworów pisarki, które mogą dowodzić zmniejszającego się zainteresowania czytelników kolejnymi tomami powieści. Wyraźna, bo sięgająca 40%, jest zwłaszcza różnica między nakładem pierwszego i dwóch ostatnich tomów cyklu (Harry Potter i kamień filozoficzny egzemplarzy, Harry Potter i książę półkrwi egzemplarzy, Harry Potter i insygnia śmierci egzemplarzy); przy czym liczba rzeczywiście sprzedanych tomów może być dużo niższa (wszystkie są wciąż dostępne w księgarniach). Wypada również zauważyć, że odnotowanie faktu przeczytania powieści angielskiej pisarki przez niektóre dzieci, niechętnie czytające książki, może się wiązać z wartościowaniem cyklu o Harrym Potterze wyłącznie przez uznanie go za produkt atrakcyjny, co jednocześnie nie oznacza, że wartościowy. Z kolei przekonanie o znacznym wpływie lektury powieści Joanne K. Rowling na wzrost czytelnictwa wśród dzieci oraz na ich zainteresowanie w przyszłości bardziej wartościowymi książkami, nie zostało oparte na badaniach ankietowych i danych statystycznych, dlatego z perspektywy czasu śmiało można je uznać za jeden z charakterystycznych fałszywych mitów dotyczących tego cyklu. Sygnalizowana niepewność co do istnienia jakiegokolwiek pożytku płynącego z przeczytania co najmniej jednej książki o Harrym Potterze, a także co do 2 Wszystkie przedstawione w niniejszym artykule dane liczbowe dotyczące nakładu cyklu powieściowego o Harrym Potterze zostały uzyskane od wydawnictwa Media Rodzina.

13 Dziecko jako adresat i odbiorca realistycznego świata magii Harry ego Pottera 11 źródła czytelniczego sukcesu całego cyklu, nie podważa faktu, że stał się on bestsellerem. Jednocześnie już od momentu publikacji pierwszego tomu powieści utworom brytyjskiej pisarki towarzyszyło wyraziste i częste, także w Polsce, formułowanie negatywnych sądów wartościujących, przekładających się na określone postawy i reakcje społeczne. Przykładem tych ostatnich mogą być: protest wyrażony przez mieszkańców Limanowej, który zmusił dyrekcję Limanowskiego Domu Kultury do odwołania filmowego, bezpłatnego seansu o Harrym Potterze, wniosek złożony do dyrekcji Szkoły Podstawowej nr 3 w Rzeszowie, w którym grupa rodziców prosiła, żeby zrezygnować ze zbiorowego wyjścia klas na film, list mieszkańców Tarnowa do Wydziału Edukacji Urzędu Miasta, postulujący zrezygnowanie z planowanego przez szkoły wyjścia do kina. Z kolei w doniesieniach prasowych z zagranicy pojawiła się nawet informacja o paleniu książek Joanne K. Rowling na stosie, które miało się odbywać w Alamogordo w Nowym Meksyku (por. Raczek 2002: 104). Wprawdzie reakcja czytelników z Alamogordo należała do incydentalnych, niemniej Harry Potter przez dwa kolejne lata (w 2001 i 2002 roku) znajdował się na szczycie listy najczęściej kontestowanych książek, publikowanej przez Stowarzyszenia Bibliotek Amerykańskich. Powodem było oczywiście przekonanie o szczególnie szkodliwym oddziaływaniu powieści pisarki na młodego odbiorcę. Najpoważniejsze zarzuty kierowane pod adresem książek o Harrym Potterze wiążą się z poglądem, że powieści Joanne K. Rowling stanowią atak na chrześcijaństwo, propagują ideologię satanistyczną, okultystyczną i demonologiczną, oddziałującą silnie na dziecięcego czytelnika. Argumentem jest wskazywanie dostrzeżonych w cyklu licznych elementów odsyłających do tradycji okultystyczno-demonologicznej i masońskiej, szczegółowo analizowanych przez Aleksandra Posackiego (2006). Są one przy tym traktowane jako świadomie użyte przez pisarkę w celu propagowania magii i ideologii, która za nią stoi i która namawia do jej stosowania (Krajski 2002: 5). Jako pierwowzór głównego bohatera powieści Joanne K. Rowling bywa wskazywany okultysta-satanista Aleister Crowley. Harry Potter jawi się także jako Antychryst, o czym ma świadczyć między innymi symbolika liczb występujących w cyklu powieściowym (por. Posacki 2008: 18). Odwołaniu do numerologii towarzyszy wskazywanie dostrzeganych w utworach Joanne K. Rowling licznych antychrześcijańskich znaków i symboli, towarzyszących nawet tym postaciom, które z reguły są postrzegane jako jednoznacznie pozytywne (Dumbledore). Dlatego w opinii przeciwników Harry ego Pottera dzieci czytające utwory o młodym czarodzieju są indoktrynowane oraz inicjowane w antychrześcijańską duchowość czy religię gnozy, co może uderzać w ich wolność sumienia i wyznania (Posacki 2007: 11).

14 12 Leszek Będkowski Wsparciem dla powyższych twierdzeń, lub licznych twierdzeń z nimi zbieżnych, stały się wypowiedzi autorytetów Kościoła katolickiego. Przykładem może być opinia ówczesnego kardynała Josepha Ratzingera, który stwierdził, że utwory o Harrym Potterze są rodzajem subtelnego uwiedzenia, niepostrzeżenie oddziałującym na światopogląd odbiorców (zob. Kuby 2006 [2003]: 83). Także ksiądz Gabriel Amorth, oficjalny egzorcysta diecezji rzymskiej i założyciel Międzynarodowego Stowarzyszenia Egzorcystów, uznał powieści Joanne K. Rowling za niebezpieczne, jednoznacznie stwierdzając, że za zjawiskiem potteromanii kryje się podpis króla ciemności, czyli diabła (zob. Posacki 2006: 24). Zarzuty dotyczące antychrześcijańskiej czy wręcz satanistycznej wymowy powieści Joanne K. Rowling stykają się w dyskusji nad Harrym Potterem z tezami prowadzącymi do wniosków nie tylko odmiennych, ale przeciwstawnych. Zawierają się one w przekonaniu, że utwory pisarki, szczególnie zaś tom Harry Potter i Zakon Feniksa, pozostają przesiąknięte myślą chrześcijańską. Niekiedy w losach Harry ego Pottera dostrzega się nawet obecność odwołań do losu Chrystusa (Gociek 2008: A25), a w postaci dyrektora szkoły magii, Albusa Dumbledore a podobieństwo do Boga Ojca (Zalewski 2007: 58). Ogólnie się podkreśla, że dysponujący odpowiednią wiedzą odbiorca odnajdzie w Harrym Potterze wiele aluzji i symboli chrześcijańskich, co nakazuje radykalną rewizję poglądów na wrogi stosunek powieści Joanne K. Rowling do chrześcijaństwa, a nawet prowadzi do uznania ich za głęboko chrześcijańskie. Propozycje odczytania cyklu o Harrym Potterze jako nośników przedstawionych tutaj znaczeń, które mają oddziaływać na światopogląd dzieci, trudno uznać jedynie za ciekawostkę. Stanowią one przecież nie tylko świadectwo funkcjonowania określonych, skrajnie różnych interpretacji powieści Joanne K. Rowling, ale mają także charakter opiniotwórczy i w znacznym stopniu organizują dyskusję dotyczącą Harry ego Pottera. Jej zakres i problem obecności (nieobecności) utworów pisarki w edukacji szkolnej skłaniają do zajęcia stanowiska wobec przywołanych tez, wysuwanych przez przeciwników i zwolenników cyklu powieściowego o młodym czarodzieju. Przede wszystkim należy podkreślić, że przeciwstawne argumenty, wymieniane przez obie strony sporu, są zdecydowanie bardziej świadectwem indywidualnych odczytań utworów angielskiej pisarki przez konkretnych odbiorców niż dowodem na istnienie w nich określonych znaczeń. Owszem, proponowane odczytania ukazując możliwe konotacje związane z licznymi motywami powieści Joanne K. Rowling sugerują ujawnianie cech ich autora wewnętrznego (przekazywanie ukrytych znaczeń i tez światopoglądowych) i tym samym także adresata (czytelnik posiadający określone kompetencje), a nawet cech autora (domniemane intencje) i odbiorcy idealnego (podatność na oddziaływanie określonych treści). Niestety, czynią to jednostronnie, bez uwzględnienia

15 Dziecko jako adresat i odbiorca realistycznego świata magii Harry ego Pottera 13 konwencji gatunkowej oraz w oderwaniu od cech kultury popularnej (także postmodernistycznej), w której jest zanurzony współczesny młody odbiorca literatury i której Harry Potter jest klasycznym wytworem. Tym samym najpoważniejsze zarzuty wobec utworów Joanne K. Rowling i głosy o ich chrześcijańskiej wymowie stają się przykładem braku adekwatności między rodzajem tekstu a jego odbiorem. Formuliczność krytykowanych (bronionych) powieści i rola obecnych w nich motywów (baśniowych, mitologicznych) jako funkcjonujących w masowej wyobraźni implikują przecież określony sposób czytania Harry ego Pottera. Poszukiwanie w nim ukrytych głębokich znaczeń może się wiązać z opisywaną przez badaczy kultury popularnej pułapką, w jaką wpadają badacze odkrywający w dziełach prawdy, manifestujące jedynie ich erudycyjne kompetencje (Kowalski 2005: 282). Co jednak najistotniejsze, zasadność wskazywanych kulturowych nawiązań (demonologia, satanizm a symbole chrześcijańskie), nie prowadzi do potwierdzenia lub zanegowania tezy o destrukcyjnym oddziaływaniu lektury książek Joanne K. Rowling na światopogląd (psychikę) młodego odbiorcy. Konstatacje w tym zakresie, jako dokonywane w płaszczyźnie socjologii literatury, nie powinny być bowiem wyprowadzane ze spostrzeżeń dotyczących wewnętrznego porządku Harry ego Pottera, a jedynie poparte takimi spostrzeżeniami. Istotnym argumentem dla wyrażanych opinii o szkodliwym wpływie cyklu o Harrym Potterze na dzieci jest nie tylko dostrzeżona w świecie powieści obecność magicznych motywów oraz postaw (zachowań), które mogą być łączone z okultyzmem i satanizmem, ale także, wskazane wcześniej, wykorzystanie typu fantastyki wiążącego te motywy z realnością odbiorcy. Przeciwnicy utworów Joanne K. Rowling zwykle więc przeciwstawiają im tradycyjne baśnie (także twórczość Johna R. R. Tolkiena i Clive a S. Levisa), twierdząc, że wskutek wykreowania w utworach angielskiej pisarki realistycznego świata magii (Posacki 2006: 61), ich czytelnicy mogą zagubić granicę między realnością a tym, co nierealne (Leszczyński 2002: 33). Tak sformułowany zarzut przypomina zastrzeżenia wobec baśni wysuwane w XIX i na początku XX wieku przez pedagogów i wychowawców, którzy błędnie utożsamiali fantastyczne opowieści z baśniami, nie dostrzegając konwencji baśni i potrzeb młodego odbiorcy, na co wskazuje Dorota Simonides (1978: ). Wydaje się, że wątpliwości związane z realizmem Harry ego Pottera mają analogiczne źródło. Wynikają one z nierozpoznania współczesnych tekstów kultury oddziałujących na młodego czytelnika i pewnego zaskoczenia konwencją gatunkową utworów Joanne K. Rowling, wywołującą obawy przed niebezpiecznym łączeniem świata magii i rzeczywistości. Charakterystycznym elementem budującym tę łączność jest obecność w powieściach pisarki wypowiedzi dodatkowego nadawcy tłumacza angielskiego oryginału Harry ego Pottera, budujących autentyzm przedstawionej wizji świata.

16 14 Leszek Będkowski W podjętej w ten sposób grze z odbiorcą pozorna niefikcjonalność fragmentów książki jest jednak równocześnie znoszona przez czytelną dla młodego odbiorcy fikcjonalność całego utworu (cyklu). Chociaż bowiem współczesny czytelnik, zwłaszcza dziecięcy, często nie rozpoznaje właściwie danej konwencji (baśń, mit, legenda, fantasy), to zazwyczaj bez trudu dostrzega konwencjonalność, nierzeczywistość literackich światów. Wspólny świat czarodziejów i mugoli Harry ego Pottera nie jest dla dzieci bardziej realny niż świat baśni lub Tolkienowskiej wersji fantasy, na co dzień bowiem są one odbiorcami tekstów kultury (literatura, film), które swobodnie i w różnych proporcjach łączą rozmaite konwencje fantastyczne i realistyczne. Z kolei gry komputerowe i RPG oferują realizm uczestniczenia w fikcyjnych wydarzeniach, jak stwierdza Grzegorz (Leszczyński (2002: 32), w konfrontacji z którym każdy świat ukazany w literaturze staje się odległy od realności. Istnieje również trzeci aspekt sporu o negatywne oddziaływanie utworów Joanne K. Rowling na dziecięcego odbiorcę dotyczący przekazywania przez nie określonych wartości, zwłaszcza etycznych. Uwagę zwraca przede wszystkim spostrzeżenie, że powieści angielskiej pisarki, ucząc akceptacji codziennego banalnego zła, nie przygotowują dziecka ani na spotkanie z dobrem, ani ze złem (zob. Czapliński 2004: 50). Nie negując całkowicie zasadności ocen bardziej krytycznych, związanych z zarzutami o budowanie przez Harry ego Pottera negatywnego obrazu rodziny, nauczycieli, propagowanie relatywizmu etycznego czy prezentowanie dwuznacznych wzorców osobowych, należy zauważyć, że książki Joanne K. Rowling funkcjonują wśród tekstów, które pod omawianym tu względem można uznać za równie lub nawet bardziej kontrowersyjne. Przykładem jest powieść Małgorzaty Budzyńskiej Ala Makota, w której obraz rodziców i rodziny ukazany z perspektywy nastolatki, zdaniem Anny Krajewskiej może przyprawić dorosłych o dreszcz grozy (2006: 83). Wizja świata oferowana przez przywołaną tutaj powieść realistyczną, a także współczesne utwory realizujące strategię narracyjną (łączoną z postmodernizmem), opisywaną w ujęciu Violetty Wróblewskiej jako konspirowanie z dziećmi przeciw dorosłym (2006: 114), okazuje się mniej pożądana wychowawczo niż fantastyczna wizja świata Harry ego Pottera. Wydaje się, że ten aspekt sporu o powieści Joanne K. Rowling wiąże się więc nie tyle ze szczególnym wyróżnianiem się utworów pisarki (spośród innych tekstów kultury) jako nośników negatywnych wartości i norm moralnych, ile raczej ze szczególnym sposobem lektury, związanym z wyczuleniem na określone treści, po części prowokowanym agresywną reklamą cyklu o Harrym Potterze. Ponownie daje się zatem zauważyć istnienie niezwykle silnej zależności między odczytywaniem powieści Joanne K. Rowling a czynnikami pozatekstowymi, które determinują postrzeganie tego, co obecne w powieściach pi-

17 Dziecko jako adresat i odbiorca realistycznego świata magii Harry ego Pottera 15 sarki, zarazem zaś oddziałujące na konkretnego czytelnika. W zjawisko to wpisuje się również wypowiedź autorki na temat orientacji seksualnej Albusa Dumbledora, w pewnym sensie narzucająca czytelnikom określony sposób postrzegania (interpretowania zachowań, wartościowania) tej postaci. W ten sposób, ujmując rzecz żartobliwie, ale zgodnie z regułami komunikacji literackiej, udaje się przybliżyć obraz idealnego odbiorcy Harry ego Pottera: jest nim czytelnik, który w toku konkretyzowania utworu będzie postrzegał dyrektora szkoły czarodziejów jako geja. Niestety, bez odpowiedzi pozostanie pytanie, czy postać szacownego nauczyciela Hogwartu została tak przez autorkę pomyślana na etapie tworzenia świata przedstawionego, czy też mamy tutaj do czynienia z dokonaną post factum, marketingową interpretacją własnego tekstu. Uwaga o odbiorcy idealnym odsyła, podobnie jak cały spór o Harry ego Pottera, do pytania o założonego odbiorcę utworów Joanne K. Rowling, a także do problemu ich wartościowania jako książek dla młodych czytelników. Należy tutaj zaznaczyć, że niektóre powszechnie powtarzane opinie o adresacie i czytelniku idealnym powieści angielskiej pisarki budzą spore wątpliwości. W wypadku czytelnika idealnego za rozstrzygające należałoby uznać zdanie autorki, że jest nim rówieśnik tytułowego bohatera pierwszego tomu powieści. Istniejąca zgodność wieku odbiorcy idealnego i wieku większości najmłodszych czytelników konkretnych (są nimi dzieci z trzecich i czwartych klas szkół podstawowych) zdaje się wskazywać, że z punktu widzenia nadawcy (autora oraz wydawnictw propagujących Harry ego Pottera jako książkę bez ograniczeń wiekowych), ogólnie nie doszło do anektowania powieści Joanne K. Rowling przez zbyt młodych czytelników. Wniosek taki trudno jednak pogodzić z deklaracją pisarki, być może sprowokowaną zarzutami o obecność w jej utworach przemocy i drastycznych scen, o zamiarze kierowania poszczególnych tomów do odbiorców dorastających według Dagmary Kowalewskiej razem z bohaterem (2005: 388). Idealnym odbiorcą utworów Joanne K. Rowling miałby być zatem rówieśnik Harry ego Pottera z pierwszego tomu cyklu, czyli dziewięcio-, dziesięciolatek, który dorastając, otrzymuje każdego roku nowy tom przygód swojego rówieśnika. Zarysowany w ten sposób obraz odbiorcy idealnego nie znajduje jednak odzwierciedlenia w powieściach pisarki. Wyraźnej zmianie ulegają w nich bowiem tylko dwa elementy. Jednym jest poszerzenie zakresu relacji między postaciami o wątki erotyczne, drugi dotyczy zwiększenia liczby motywów dotyczących zagrożenia życia, śmierci oraz szczegółowości scen związanych z zagrożeniem i fizyczną przemocą, rozbudowywanych w kolejnych tomach. Niezależnie więc od często, być może bezpodstawnie, przypisywanych autorce złych intencji, trzeba zauważyć, że kolejne części Harry ego Pottera otwierają dziecięcego czytelnika coraz szerzej na przemoc i grozę, a jeśli nie otwierają, to przynajmniej zmuszają do obcowania z nimi. Idea stworzenia cy-

18 16 Leszek Będkowski klu utworów dla dojrzewającego odbiorcy, trudna do realizacji z powodów właściwości rzeczywiście zachodzącej komunikacji literackiej, nie znajduje zatem potwierdzenia w kompetencjach adresata, które pozostają właściwie bez zmian. Trudno jednak zakładać, że wykładnią dojrzałości czytelnika (a właściwie dojrzałości człowieka) jest zdolność przyzwyczajenia się do przemocy. Niejasnemu obrazowi odbiorcy idealnego powieści Joanne K. Rowling towarzyszy równie niejednoznaczny obraz ich adresata. Oczywiście przekonanie o nastawieniu całego cyklu na dziecięcego odbiorcę po części znajduje uzasadnienie w cechach utworów o Harrym Potterze (fantastyka, humor, dynamiczna fabuła, elementy budzące lęk, szczęśliwe zakończenie, bohater rówieśniczy), łączonych z typową a zarazem atrakcyjną literaturą dla dzieci. Bliskie dziecku są również obecne w powieściach liczne motywy (fantastyczne, baśniowe istoty i rekwizyty), potencjalnie znane młodemu czytelnikowi z otaczających go tekstów kultury (literatura, film, gry komputerowe). Należy jednak zauważyć, że z wyjątkiem rówieśniczego bohatera analogicznymi cechami odznacza się znaczna część współczesnej literatury popularnej, w tym wiele utworów dla młodzieży, które mimo formalnego przypisania do literatury czwartej pozostają bliższe utworom kierowanym do dorosłego odbiorcy niż do dziecka. Na tle licznych zarzutów stawianych powieściom Joanne K. Rowling jako nieodpowiednim dla młodego czytelnika upatrywanie adresata Harry ego Pottera w dziecku budzi zatem uzasadnione wątpliwości. Co istotne, nie wiążą się one wyłącznie z krytyczną postawą wobec powieści o nastoletnim czarodzieju. Wskazują na to rozważania badaczki, poszukującej w utworach Joanne K. Rowling wartości dydaktycznych cennych dla dzieci, ale zarazem konstatującej, że adresatem cyklu może być, oprócz dziecka, także człowiek dorosły (Kowalewska 2006: 69). Teza taka, świadcząca o błędnym utożsamianiu adresata utworu z odbiorcą konkretnym, i zapewne mająca źródło w obserwowanym profilu wiekowym czytelników powieści angielskiej pisarki, nie powinna bynajmniej budować przekonania o istnieniu w Harrym Potterze dodatkowego adresata. Powieści Joanne K. Rowling nie są bowiem utworami dwuadresowymi nie ma w nich wielopłaszczyznowości, która pozwalałaby na określenie różnych adresów czytelniczych oraz odpowiadających im różnych kompetencji i oczekiwań odbiorców. Popularność cyklu omawianych utworów wśród dzieci, starszej młodzieży i dorosłych należy wiązać raczej ze zjawiskiem homogenizacji współczesnej kultury, które, oddziałując na autorkę (kształt tworzonego tekstu) i czytelników (sposób odbioru tekstu), prowadzi do zatarcia wyrazistości adresata powieści o Harrym Potterze. Mimo przedstawionych wątpliwości można założyć, że utwory Joanne K. Rowling powstawały z myślą o czytelniku dziecięcym i głównie w nim należy upatrywać adresata jej powieści. Są one jednak wzorcowym wytworem współczesnej kultury popularnej i kultury ponowoczesnej, podlegającej homogeniza-

19 Dziecko jako adresat i odbiorca realistycznego świata magii Harry ego Pottera 17 cji, prefiguratywnej oraz relatywizującej wartości i normy moralne, są również produktem kierowanym do potencjalnego nabywcy młodego czytelnika z przełomu XX i XXI wieku. Czynniki te wpłynęły na kształt kreowanego w powieściach pisarki świata, który wiąże się nie tyle ze specyfiką wieku dziecięcego, ile raczej z obrazem współczesnego dziecka i aprobatywną postawą wobec określonych zjawisk obserwowanych we współczesnej rzeczywistości. Refleksja nad sporem wokół powieści Joanne K. Rowling prowadzi zatem do uznania go przede wszystkim za spór między odmiennymi spojrzeniami na dziecko i otaczającą nas kulturę. Rozważenie argumentów najczęściej przytaczanych przez uczestników tego sporu skłania do wejścia w rolę dziecięcego odbiorcy, proponowaną przez cykl powieści Joanne K. Rowling, i skonfrontowania jej z kompetencjami współczesnych młodych czytelników. Przyjęcie takiej perspektywy ujawnia zasadność krytycznej oceny utworów pisarki jako eksponujących niepożądane normy zachowań, które mogą być bezrefleksyjnie przyswajane przez dzieci, oraz jako ukazujących obraz rzeczywistości społecznej (relacje między postaciami dzieci i rodziców, uczniów i nauczycieli) mogący deformować (przez budowanie stereotypów) dziecięce postrzeganie realnej rzeczywistości. Również udział w konstrukcji świata przedstawionego motywów związanych z przemocą stanowi cechę Harry ego Pottera przemawiającą przeciwko postrzeganiu powieści pisarki jako normy literatury dla dzieci. Nie wydaje się jednak zasadne wiązanie negatywnego (potencjalnie) oddziaływania lektury utworów Joanne K. Rowling na dziecięcego czytelnika z ogólnymi zasadami konstytuującymi fikcyjny świat (magia) i z typem wykorzystanej fikcji niemimetycznej (łączenie fantastyki i realności) lub szczegółowością w ukazywaniu tego, co sprzeczne z obrazem rzeczywistości. Wymienione cechy alternatywnego świata utworów angielskiej pisarki z pewnością czynią go atrakcyjniejszym od światów tradycyjnych baśni, nie spowodują jednak, że stanie się on realistycznym światem magii, z jakim współczesne dziecko bezsprzecznie może się stykać, będąc odbiorcą coraz liczniejszych interaktywnych programów telewizyjnych odwołujących się do prekognicji. Świadomość fikcyjności utworu literackiego stwarza bezpieczny dystans wobec magicznej rzeczywistości Harry ego Pottera, a znajomość analogicznych tekstów kultury pozwala dzieciom na sytuowanie jej wśród wielu alternatywnych światów, które są rozpoznawane jako nierzeczywiste. Wykaz literatury Balcerzan, Edward 1968: Styl i poetyka twórczości dwujęzycznej Brunona Jasieńskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Bartoszyński, Kazimierz 1987: O integracji badań nad tzw. komunikacją literacką. Pamiętnik Literacki 1,

20 18 Leszek Będkowski Caillois, Roger 1967 [1966]: Od baśni do science-fiction. Tłum. Jerzy Lisowski. W: Roger Caillois 1967 [1966]: Odpowiedzialność i styl. Eseje. Wybór Maciej Żurowski. Tłum. Jan Błoński, Krystyna Dolatowska, Aleksandra Frybesowa, Leszek Kukulski, Jerzy Lisowski. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, [De la féerie à la science-fiction. L'image fantastique. In: Roger Caillois 1966: Images, Images Essais sur le rôle et les pouvoirs de l'imagination. Paris: Jose Corti, 17 59]. Czapliński, Przemysław 2004: Harlequin dla naszych dzieci. W: Przemysław Czapliński 2004: Efekt bierności. Literatura w czasie normalnym. Kraków: Wydawnictwo Literackie, Czernow, Anna M. 2006: Intertekstualność we współczesnej fantastyce. W: Grzegorz Leszczyński, Danuta Świerczyńska-Jelonek, Michał Zając (red.), Eco, Umberto 1987 [1979]: Czytelnik modelowy. Tłum. Piotr Salwa. Pamiętnik Literacki 2, Lettore modelo. In: Umberto Eco 1979: Lector in fábula. La cooperazione interpretativa nei testi narrativi. Milano: Bompiani ( rozdział)]. Gociek, Piotr 2008: Kłopoty z Harrym. Rzeczpospolita 2, A25. Handke, Ryszard 1977: Kategoria horyzontu oczekiwań odbiorcy a wartościowanie dzieł literackich. W: Tadeusz Bujnicki, Janusz Sławiński (red.) Problemy odbioru i odbiorcy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kowalewska, Dagmara 2005: Harry i czary-mary. Czyli o wartościach edukacyjnych w cyklu powieści Harry Potter J. K. Rowling. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas. Kowalski, Piotr 2005: Miejsce literatury w kulturze popularnej. W: Małgorzata Czermińska, Stanisław Gajda, Krzysztof Kłosiński, Anna Legeżyńska, Andrzej Z. Makowiecki, Ryszard Nycz (red.) 2005: Polonistyka w przebudowie. Tom 2. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Krajewska, Anna M. 2006: Literacki obraz świata we współczesnej książce dla młodzieży. W: Grzegorz Leszczyński, Danuta Świerczyńska-Jelonek, Michał Zając (red.), Krajski, Stanisław 2002: Magiczny świat Harry egopottera. Warszawa: Wydawnictwo św. Tomasza z Akwinu. Kuby, Gabriele 2006 [2003]: Harry Potter dobry czy zły? Tłum. Dorota i Wojciech Muszyńscy. Radom: Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne [Harry Potter gut oder böse? Kiblegg: Fe-Medienverlags GmbH]. Kuliczkowska, Krystyna 1978: Fantastyka i metafora. W: Halina Skrobiszewska (oprac.), Leszczyński, Grzegorz 2002: Szatańskie wersety? Guliwer 1, Leszczyński, Grzegorz, Danuta Świerczyńska-Jelonek, Michał Zając (red.) 2006: Książka dziecięca Konteksty literatury popularnej i literatury wysokiej. Warszawa: Wydawnictwo Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich. Machalica, Bartosz 2007: Harry Potter i żyła złota. Przegląd 30, Malinowska, Małgorzata 2002: Szkic interpretacyjny powieści Joanne K. Rowling Harry Potter i kamień filozoficzny. W: Język polski w gimnazjum 3, Nowak, Leszek 1995: Anty-cogito, magia, unitarna koncepcja metafizyki. Kultura Współczesna 1 2, Okopień-Sławińska, Aleksandra 1976: Relacje osobowe w literackiej komunikacji. W: Henryk Markiewicz (red.) Problemy teorii literatury 2. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Posacki, Aleksander 2006: Harry Potter i okultyzm. Magiczna wyobraźnia czy realistyczna magia. Gdańsk: Fenomen Wydawnictwo Arka Noego. Posacki, Aleksander 2007: Harry Potter otwiera na opętanie. Czyli kolejna inwazja neopogaństwa, gnozy i magii. Nasz Dziennik 177, Posacki, Aleksander 2008: Harry Potter i śmiercionośne antysakramenty. Nasz Dziennik 22, Raczek, Tomasz 2002: Harry na stosie. Wprost 8,

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki 2017-2018 Zanim zaczniesz wypełniać formularz, zapoznaj się z Instrukcjami! Imię i nazwisko:

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE I.1. X Have a nice day! Y a) Good idea b) See you soon c) The same to you I.2. X: This is my new computer. Y: Wow! Can I have a look at the Internet? X: a) Thank you b) Go ahead c) Let me try I.3. X: What

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to do business prowadzić interesy Prowadzę interesy w

Bardziej szczegółowo

Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2

Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2 Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2 Mariusz Urbański Instytut Psychologii UAM Mariusz.Urbanski@amu.edu.pl Plan: definicja pojęcia wnioskowania wypowiedzi inferencyjne i wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Jan Witkowski : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Project for exhibition photo graphic compositions typography colors Berlin London Paris Barcelona Vienna Prague Krakow Zakopane Jan Witkowski ARTIST FROM

Bardziej szczegółowo

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM 1. Imię i nazwisko dziecka / Child's name... 2. Adres / Address... 3. Data urodzenia / Date of birth... 4. Imię i nazwisko matki /Mother's name... 5. Adres

Bardziej szczegółowo

HARRY POTTER (zestawienie bibliograficzne w wyborze)

HARRY POTTER (zestawienie bibliograficzne w wyborze) Jaworzno, 23.03.2015 HARRY POTTER (zestawienie bibliograficzne w wyborze) Wydawnictwa zwarte 1. JENKINS, Henry. Kultura konwergencji : zderzenie starych i nowych mediów / Henry Jenkins. Warszawa : Wydawnictwa

Bardziej szczegółowo

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I Poziom rozszerzony Język angielski Język angielski. Poziom rozszerzony KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I W schemacie oceniania zadań otwartych są prezentowane przykładowe odpowiedzi.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM. Partnerskie Projekty Szkół Program sektorowy Programu Uczenie się przez całe życie. Tytuł projektu: My dream will change the world

PROGRAM. Partnerskie Projekty Szkół Program sektorowy Programu Uczenie się przez całe życie. Tytuł projektu: My dream will change the world PROGRAM Partnerskie Projekty Szkół Program sektorowy Programu Uczenie się przez całe życie Tytuł projektu: My dream will change the world Państwa partnerskie: Hiszpania i Włochy Czas realizacji projektu:

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be angry with somebody gniewać się na kogoś Czy gniewasz

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Dlaczego powstało? - świat przeżywa dziś rewolucję w obszarze edukacji, - naszym celem jest promocja śląskiego jako regionu opartego na wiedzy, i najnowszych technologiach,

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 5

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 5 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 5 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be to do something mieć coś zrobić Mam jej pomóc jutro.

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Imię i Nazwisko Kandydata/Kandydatki Proszę wstawić X w pole zgodnie z prawdą: Brak znajomości języka angielskiego Znam j. angielski (Proszę wypełnić poniższy

Bardziej szczegółowo

Picturebook Czerwony kapturek w wielkim mieście wzbudził szczególne zainteresowanie słuchających

Picturebook Czerwony kapturek w wielkim mieście wzbudził szczególne zainteresowanie słuchających Magia Czytania ciekawe książki dla dzieci 10+ Zajęcia edukacyjne związane z promocją literatury współczesnej dla dzieci i młodzieży przeprowadzone z okazji Miesiąca Bibliotek Szkolnych W związku z obchodami

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY HARMONOGRAM SZKOLENIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

SZCZEGÓŁOWY HARMONOGRAM SZKOLENIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO SZCZEGÓŁOWY HARMONOGRAM SZKOLENIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO Projekt: Podnoszenie kwalifikacji drogą do sukcesu Szkolenie: j. angielski, poziom A1 Termin szkolenia: 15. 12. 2014 r. 06. 05. 2015 r. Termin Egzaminu

Bardziej szczegółowo

Problemy nauki i szkolnictwa wyższego

Problemy nauki i szkolnictwa wyższego Problemy nauki i szkolnictwa wyższego SPIS TREŚCI Ryszard Maciołek, Wiesław Maik, Krzysztof Sikora WPROWADZENIE 11 Część I NAUKA 15 Zbyszko Chojnicki NAUKA JAKO SYSTEM SPOŁECZNO-POZNAWCZY 17 Jan Woleński

Bardziej szczegółowo

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Piąte spotkanie grupy partnerskiej w Katowicach (Polska) 19-20 maj 2015 Program Uczenie się przez całe życie Grundtvig Tytył projektu: Osoby 50+ na rynku

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Lekcja 1 Przedstawianie się

Lekcja 1 Przedstawianie się Lekcja 1 Przedstawianie się i poznawanie innych 2 Wysłuchaj dialogów, najpierw w wersji oryginalnej, później z tłumaczeniem. Powtarzaj poszczególne kwestie za lektorami. Dialog 1 Przedstawianie się w sytuacji

Bardziej szczegółowo

EuroWeek Szkoła Liderów 2015

EuroWeek Szkoła Liderów 2015 EuroWeek Szkoła Liderów 2015 Tegoroczny Obóz Językowy Euroweek, niewątpliwie był jednym z tych wyjazdów, które zapadają w pamięci na długie lata. Grupa uczniów z naszej szkoły wraz z nauczycielem języka

Bardziej szczegółowo

Rozmowa kwalifikacyjna z pracodawcą po angielsku str. 4 Anna Piekarczyk. Od Wydawcy

Rozmowa kwalifikacyjna z pracodawcą po angielsku str. 4 Anna Piekarczyk. Od Wydawcy Spis treści Sposoby na udaną rozmowę kwalifikacyjną...5 Lista czasowników, które warto znać i zastosować podczas rozmowy kwalifikacyjnej...9 Lista przymiotników opisujących charakter... 11 Dla pracodawcy:

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z języka angielskiego poziom podstawowy ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar

Bardziej szczegółowo

PLSH1 (JUN14PLSH101) General Certificate of Education Advanced Subsidiary Examination June 2014. Reading and Writing TOTAL

PLSH1 (JUN14PLSH101) General Certificate of Education Advanced Subsidiary Examination June 2014. Reading and Writing TOTAL Centre Number Surname Candidate Number For Examiner s Use Other Names Candidate Signature Examiner s Initials Section Mark Polish Unit 1 Reading and Writing General Certificate of Education Advanced Subsidiary

Bardziej szczegółowo

UE przyjmuje nowy program Bezpieczny Internet : 55 mln euro, aby Internet stał się bezpieczny dla dzieci

UE przyjmuje nowy program Bezpieczny Internet : 55 mln euro, aby Internet stał się bezpieczny dla dzieci IP/8/899 Bruksela, dnia 9 grudnia 8 r. UE przyjmuje nowy program Bezpieczny Internet : mln euro, aby Internet stał się bezpieczny dla dzieci Od dnia stycznia 9 r. UE będzie miała nowy program Bezpieczny

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

First year of studies - Sculpture... 2. Second year of studies- Sculpture... 3. Third year of studies- Sculpture... 4

First year of studies - Sculpture... 2. Second year of studies- Sculpture... 3. Third year of studies- Sculpture... 4 Academic year 2014/2015 Academy of Fine Arts in Gdańsk Faculty of Sculpture and Intermedia Long-cycle Master s degree studies (5 years) The Faculty of Sculpture is divided into two fields of study: Sculpture

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze słuchu 1.1. 1.2.

Bardziej szczegółowo

11 CZERWIEC 2014, ŁĘCZYCA

11 CZERWIEC 2014, ŁĘCZYCA Projekt współorganizowany przez Starostwo Powiatowe w Łęczycy INWESTYCJE SAMORZĄD ROZWÓJ SEMINARIUM REALIZOWANE W RAMACH WSPÓŁPRACY OPEN-NET S.A. A KOMMUNALKREDIT AUSTRIA AG 11 CZERWIEC 2014, ŁĘCZYCA Starostwo

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

Angielski Biznes Ciekawie

Angielski Biznes Ciekawie Angielski Biznes Ciekawie Conditional sentences (type 2) 1. Discuss these two types of mindsets. 2. Decide how each type would act. 3. How would you act? Czy nauka gramatyki języka angielskiego jest trudna?

Bardziej szczegółowo

Język angielski. Gry i zabawy. Podróże dalekie i bliskie

Język angielski. Gry i zabawy. Podróże dalekie i bliskie Język angielski Gry i zabawy Podróże dalekie i bliskie Tytuł oryginału: 365 gier i zabaw dla całej rodziny. Język angielski Autorzy oryginału: Natalia Kertyczak, Ewa Mikołajska, Radosław Mikołajski, Małgorzata

Bardziej szczegółowo

KONKURS LITERACKI NA BAJKĘ TERAPEUTYCZNĄ DOTYCZĄCĄ BEZPIECZEŃSTWA

KONKURS LITERACKI NA BAJKĘ TERAPEUTYCZNĄ DOTYCZĄCĄ BEZPIECZEŃSTWA KONKURS LITERACKI NA BAJKĘ TERAPEUTYCZNĄ DOTYCZĄCĄ BEZPIECZEŃSTWA Dyrekcja i nauczyciele Szkoły Podstawowej nr 19 im. Mieszka I w Białymstoku zapraszają do udziału w konkursie literackim na napisanie bajki

Bardziej szczegółowo

Piotr Lewandowski. Creative writing. publicystycznych tekstów dziennikarskich. kreatywny wywiad dziennikarski

Piotr Lewandowski. Creative writing. publicystycznych tekstów dziennikarskich. kreatywny wywiad dziennikarski Piotr Lewandowski Creative writing publicystycznych tekstów dziennikarskich kreatywny wywiad dziennikarski Copyright by Piotr Lewandowski & e-bookowo Projekt okładki: Piotr Lewandowski ISBN 978-83-7859-561-8

Bardziej szczegółowo

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science Proposal of thesis topic for mgr in (MSE) programme 1 Topic: Monte Carlo Method used for a prognosis of a selected technological process 2 Supervisor: Dr in Małgorzata Langer 3 Auxiliary supervisor: 4

Bardziej szczegółowo

Adult Education and Lifelong Learning

Adult Education and Lifelong Learning Adult Education and Lifelong Learning Adult Education Centers can provide a number of courses many of which are free to the learner. For information on the courses they provide visit www.lincolnshire.gov.uk/

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi SIERPIEŃ 2012 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Egzamin maturalny z języka angielskiego

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation operation good practices presentation Polites association was founded in 2002 in Szczecin Stowarzyszenie POLITES w Szczecinie Starszy Brat Starsza Siostra

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. KOD UCZNIA UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY PESEL miejsce na naklejkę EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI

Bardziej szczegółowo

Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M

Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M United States Holocaust Memorial Museum Archive 100 Raoul Wallenberg Place SW Washington, DC 20024 2126 Tel. (202) 479 9717 Email:

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9 Introduction... 11

Spis treści. Wstęp... 9 Introduction... 11 Spis treści Wstęp... 9 Introduction... 11 CZĘŚĆ I Obszar filozoficzno-antropologiczny... 13 Zuzana Chanasová Antropologické výzvy súčasného pedagóga primárneho vzdelávania........ 15 Grzegorz Hołub Od

Bardziej szczegółowo

Steps to build a business Examples: Qualix Comergent

Steps to build a business Examples: Qualix Comergent How To Start a BUSINESS Agenda Steps to build a business Examples: Qualix Comergent 1 Idea The Idea is a Piece of a Company 4 2 The Idea is a Piece of a Company Investing_in_New_Ideas.wmv Finding_the_Problem_is_the_Hard_Part_Kevin

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1)

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1) EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1) ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA KWIECIEŃ 2013 Rozumienie ze słuchu Wymagania ogólne II. Rozumienie Uczeń rozumie

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY JĘZYKA ANGIELSKIEGO

PODSTAWY JĘZYKA ANGIELSKIEGO Dagmara Szonert-Rzepecka PODSTAWY JĘZYKA ANGIELSKIEGO Łódź - 2005 Redakcja i korekta techniczna: Jadwiga Poczyczyńska Skład i łamanie tekstu: Barbara Lebioda Projekt okładki: Barbara Świętochowska Copyright

Bardziej szczegółowo

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl Copyright for Polish edition by Bartosz Goździeniak Data: 4.06.2013 Tytuł: Pytanie o czynność wykonywaną w czasie teraźniejszym Autor: Bartosz Goździeniak e-mail: bgozdzieniak@gmail.com Darmowy artykuł,

Bardziej szczegółowo

Present Simple /Czas teraźniejszy prosty

Present Simple /Czas teraźniejszy prosty Present Simple /Czas teraźniejszy prosty UŜywamy go dla sformułowania wyraŝeń o znaczeniu ogólnym takich jak: prawa naukowe, definicje, szeroko pojętych faktów oczywistych. Stosujemy go gdy czynności mają

Bardziej szczegółowo

MATEUSZ SZCZYPIŃSKI EDUCATION SOLO EXHIBITIONS SELECTED GROUP EXHIBITIONS ART FAIRS ACHIEVEMENTS

MATEUSZ SZCZYPIŃSKI EDUCATION SOLO EXHIBITIONS SELECTED GROUP EXHIBITIONS ART FAIRS ACHIEVEMENTS Mateusz Szczypiński / bio MATEUSZ SZCZYPIŃSKI Born in 1984 in Piekary Śląskie, lives ans works in Cracow. Mateusz Szczypiński, author of collages and oil paintings, serves anew the patterns that have already

Bardziej szczegółowo

Zestawienie czasów angielskich

Zestawienie czasów angielskich Zestawienie czasów angielskich Present Continuous I am, You are, She/ He/ It is, We/ You/ They are podmiot + operator + (czasownik główny + ing) + reszta I' m driving. operator + podmiot + (czasownik główny

Bardziej szczegółowo

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND Ala ma kota is a network of non-public education preschools which are entered into the register of non-public schools and institutions of the Capital City of

Bardziej szczegółowo

STUDIA TURYSTYKI I REKREACJI W POLSCE

STUDIA TURYSTYKI I REKREACJI W POLSCE Zygmunt Jaworski STUDIA TURYSTYKI I REKREACJI W POLSCE Programy i podmioty propozycje standardów Tourism and recreation studies in Poland Syllabuses and subjects propositions of standards Warszawa 2008

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA:

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: 1. Omów sposób funkcjonowania motywu wędrówki w literaturze, odwołując się do 2. Odwołując się do wybranych

Bardziej szczegółowo

Egzaminy z oferty British Council potwierdzające znajomość języka angielskiego na poziomie podstawowym

Egzaminy z oferty British Council potwierdzające znajomość języka angielskiego na poziomie podstawowym Egzaminy z oferty British Council potwierdzające znajomość języka angielskiego na poziomie podstawowym Konferencja Nauczanie języka obcego w przedszkolu szanse i wyzwania Lublin, 21 października 2015 www.britishcouncil.pl

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Virginia Evans Jenny Dooley

Spis treści. Virginia Evans Jenny Dooley pis treści chool... p. y things... p. ports... p. y home... p. 8 y family... p. 0 nimals... p. Free-time activities... p. 8 Food... p. Virginia vans Jenny ooley łownictwo ZZW chool like aths and nglish

Bardziej szczegółowo

Effective Governance of Education at the Local Level

Effective Governance of Education at the Local Level Effective Governance of Education at the Local Level Opening presentation at joint Polish Ministry OECD conference April 16, 2012, Warsaw Mirosław Sielatycki Ministry of National Education Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PODSTAWOWA N R 4 IM. WŁADYSŁAWA SZAFERA W EŁKU W LADYSLAW SZAFER S PRIMARY SCHOOL N O. 4 IN ELK. EŁK, 10.10.2012r.

SZKOŁA PODSTAWOWA N R 4 IM. WŁADYSŁAWA SZAFERA W EŁKU W LADYSLAW SZAFER S PRIMARY SCHOOL N O. 4 IN ELK. EŁK, 10.10.2012r. EŁK, 10.10.2012r. STRUKTURA SYSTEMU EDUKACYJNEGO STRUCTURE OF EDUCATIONAL SYSTEM WYCHOWANIE PRZEDSZKOLNE PRE-PRIMARY SZKOŁA PODSTAWOWA PRIMARY SCHOOL WIEK AGE 3 (6)7 WIEK (6)7 13 AGE GIMNAZJUM LOWER SECONDARY

Bardziej szczegółowo

RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE

RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE 2009 P A P I E R RYNEK KSIĄŻKI W POLSCE 2009 P A P I E R Piotr Dobrołęcki współpraca: Tomasz Nowak, Daria Kaszyńska-Dobrołęcka BibliotekaAnaliz Warszawa 2009 Copyright by Piotr

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne Rzeszów, 1 październik 2014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Marketing polityczny Wydział Socjologiczno-Historyczny

Bardziej szczegółowo

Montessori na całe życie: zadziwiające obszary rozwoju Montessori for Life: The Amazing Planes of Development. Paul Epstein, Ph.D.

Montessori na całe życie: zadziwiające obszary rozwoju Montessori for Life: The Amazing Planes of Development. Paul Epstein, Ph.D. Montessori na całe życie: zadziwiające obszary rozwoju Montessori for Life: The Amazing Planes of Development Paul Epstein, Ph.D. Kwiecień 2012 Zadziwiające obszary rozwoju The Amazing Planes of Development

Bardziej szczegółowo

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES The Student First and last name(s) Nationality E-mail Academic year 2014/2015 Study period 1 st semester 2 nd semester Study cycle Bachelor Master Doctoral Subject area,

Bardziej szczegółowo

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Literatura 1. Literackie portrety ludzi szczęśliwych.

Bardziej szczegółowo

Józef Ignacy Kraszewski (1812-1887) życie i twórczość

Józef Ignacy Kraszewski (1812-1887) życie i twórczość PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA W KONINIE FILIA W KOLE 62-600 Koło, ul. Toruńska 60 tel. (0-63) 2721261 e-mail kolo@pbpkonin.pl www.pbpkonin.pl Józef Ignacy Kraszewski (1812-1887) życie i twórczość (bibliografia

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego 18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego I m sorry, could you repeat that, please? - Przepraszam, czy mo na prosiæ o powtórzenie? I m sorry, I don t understand. - Przepraszam, nie rozumiem. Did you

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO LITERATURA LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO 1. Na wybranych przykładach z różnych epok omów funkcję aluzji jako świadomego umieszczania tekstu w polu tradycji literackiej.

Bardziej szczegółowo

ANALIZA SYSTEMOWA TYPOWE ZADANIA ANALIZY SYSTEMOWEJ:

ANALIZA SYSTEMOWA TYPOWE ZADANIA ANALIZY SYSTEMOWEJ: ANALIZA SYSTEMOWA ANALIZA SYSTEMOWA: zbiór metod i technik analitycznych, ocenowych i decyzyjnych, służących racjonalnemu rozwiązywaniu systemowych sytuacji decyzyjnych, badanie wspomagające działania

Bardziej szczegółowo

NAUCZYCIELE/TEACHERS Nauczyciele z Polskiej Szkoły Sobotniej z Liverpool:

NAUCZYCIELE/TEACHERS Nauczyciele z Polskiej Szkoły Sobotniej z Liverpool: NAUCZYCIELE/TEACHERS Nauczyciele z Polskiej Szkoły Sobotniej z Liverpool: posiadają odpowiednie kwalifikacje, przygotowanie pedagogiczne oraz doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą, stosują w swojej

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż IBM GSDC SP.Z.O.O

PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż IBM GSDC SP.Z.O.O PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż IBM GSDC SP.Z.O.O Miejsce odbywania stażu IBM, ul. Muchoborska 8, 54-424 Wrocław, Poland Stanowisko, obszar działania Młodszy Koordynator Zarządzania Bazą

Bardziej szczegółowo

Perspektywy PDF. ==>Download: Perspektywy PDF ebook By 0

Perspektywy PDF. ==>Download: Perspektywy PDF ebook By 0 Perspektywy PDF ==>Download: Perspektywy PDF ebook By 0 Perspektywy PDF By 0 - Are you searching for Perspektywy pdf Books? Now, you will be happy that Perspektywy PDF is available at our online library

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 3

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 3 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 3 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be at the airport być na lotnisku Ona jest teraz na

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LITERATURA 1. Przedstaw motyw kariery w wybranych utworach literackich różnych

Bardziej szczegółowo

ETHICS IN COACHING. Axiological foundations supporting changes of consciousness

ETHICS IN COACHING. Axiological foundations supporting changes of consciousness ETHICS IN COACHING Axiological foundations supporting changes of consciousness Lidia D. Czarkowska PhD & Bożena Wujec MA Agenda What coaching is and what is not History of Coachig Ethics in coaching Telic

Bardziej szczegółowo

REKLAMA A WYWIERANIE WPŁYWU. Opracowanie: dr Marcin Stencel

REKLAMA A WYWIERANIE WPŁYWU. Opracowanie: dr Marcin Stencel REKLAMA A WYWIERANIE WPŁYWU Opracowanie: dr Marcin Stencel Działanie mające na celu zachęcenie potencjalnych klientów do zakupu konkretnych towarów lub do skorzystania z określonych usług. Etapy reakcji

Bardziej szczegółowo

Harry Potter i Kamień Filozoficzny

Harry Potter i Kamień Filozoficzny Harry Potter i Kamień Filozoficzny Harry Potter i kamień filozoficzny jest pierwszą częścią sześciotomowego cyklu opowiadającego o przygodach młodego czarodzieja Harry ego Pottera. Autorką powieści jest

Bardziej szczegółowo

Biblioterapia w praktyce. Poradnik dla nauczycieli, wychowawców i terapeutów

Biblioterapia w praktyce. Poradnik dla nauczycieli, wychowawców i terapeutów Biblioterapia w praktyce Poradnik dla nauczycieli, wychowawców i terapeutów Biblioterapia w praktyce Poradnik dla nauczycieli, wychowawców i terapeutów pod redakcją Eweliny J. Koniecznej Oicyna Wydawnicza

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 6

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 6 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 6 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to eat out jeść poza domem Czy często jadasz poza domem?

Bardziej szczegółowo

Bibliografia załącznikowa do prezentacji maturalnej

Bibliografia załącznikowa do prezentacji maturalnej Bibliografia załącznikowa do prezentacji maturalnej Definicja bibliografii załącznikowej Bibliografia załącznikowa jest to wykaz dokumentów (książki, czasopisma, artykuły, dokumenty elektroniczne itp.),

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o.

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. Miejsce odbywania stażu / Legal address Muchoborska 8, 54-424 Wroclaw Stanowisko, obszar działania/

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SHEMAT PUNKTOWANIA KWIEIEŃ 2014 Rozumienie ze słuchu Wymagania ogólne II. Rozumienie Uczeń rozumie proste,

Bardziej szczegółowo

Wpływ dyrektywy PSD II na korzystanie z instrumentów płatniczych. Warszawa, 15 stycznia 2015 r. Zbigniew Długosz

Wpływ dyrektywy PSD II na korzystanie z instrumentów płatniczych. Warszawa, 15 stycznia 2015 r. Zbigniew Długosz Wpływ dyrektywy PSD II na korzystanie z instrumentów płatniczych Warszawa, 15 stycznia 2015 r. Zbigniew Długosz 1 do czego można wykorzystywać bankowość elektroniczną? nowe usługi płatnicze a korzystanie

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowy Projekt Filmowy Learning Through Film. Scenariusz zajęć edukacyjnych dla klas II lub III gimnazjum na podstawie filmu pod tytułem

Międzynarodowy Projekt Filmowy Learning Through Film. Scenariusz zajęć edukacyjnych dla klas II lub III gimnazjum na podstawie filmu pod tytułem 1 Międzynarodowy Projekt Filmowy Learning Through Film Scenariusz zajęć edukacyjnych dla klas II lub III gimnazjum na podstawie filmu pod tytułem Sen nocy nie tylko letniej Temat: Gdy teksty rozmawiają

Bardziej szczegółowo

Kurs: język A: literatura (Language A: Literature)

Kurs: język A: literatura (Language A: Literature) Kurs: język A: literatura (Language A: Literature) na poziome podstawowym (SL) i rozszerzonym (HL) skupia się na rozwijaniu i rozumieniu technik wykorzystywanych w krytyce literackiej i rozwijaniu zdolności

Bardziej szczegółowo

Program Europa Master Opole-Moguncja-Dijon. Seminarium Wspólne studia - korzyść czy kłopot? Warszawa, 7 listopada 2014 r.

Program Europa Master Opole-Moguncja-Dijon. Seminarium Wspólne studia - korzyść czy kłopot? Warszawa, 7 listopada 2014 r. Program Europa Master Opole-Moguncja-Dijon Seminarium Wspólne studia - korzyść czy kłopot? Warszawa, 7 listopada 2014 r. Program Europa Master Czym jest? STUDY EUROPE LIVE EUROPE! Program Europa Master

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

Media a wzory osobowe dzieci i młodzieży

Media a wzory osobowe dzieci i młodzieży Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach Media a wzory osobowe dzieci i młodzieży (prasa, telewizja) zestawienie bibliograficzne w wyborze Wybór i opracowanie Małgorzata Pronobis Kielce 2006 2 1.

Bardziej szczegółowo

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my Volley English! Już od dziś, co miesiąc, znajdziecie w naszym serwisie nową ofertę. Zapraszamy Cię do nauki angielskiego w praktycznym wydaniu. Przygotowaliśmy dla Ciebie wyjątkowe materiały, które odnoszą

Bardziej szczegółowo

Notatka rysunkowa w kształceniu przedszkolnym i wczesnoszkolnym

Notatka rysunkowa w kształceniu przedszkolnym i wczesnoszkolnym Pedagogika Przedszkolna i Wczesnoszkolna Vol. 3 1 (5)/2015 pp. 21 25 Małgorzata Anna KARCZMARZYK Uniwersytet Gdański Gdańsk Notatka rysunkowa w kształceniu przedszkolnym i wczesnoszkolnym Abstract: Sketchnoting

Bardziej szczegółowo