Sztuka. mózg. Piotr Markiewicz, Piotr Przybysz

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Sztuka. mózg. Piotr Markiewicz, Piotr Przybysz"

Transkrypt

1 Sztuka tworzenia Co jest źródłem geniuszu artystycznego? Talent i świadoma praca? A może wady wzroku, choroby umysłu i ograniczenia psychiczne, które dotykają artystów? Czy wybór tematyki lub kolorystyki dzieła może zależeć od przebytego urazu mózgu? Czy znając szczegóły z życia Vincenta van Gogha wiedząc m.in., że cierpiał na omamy i został zamknięty w szpitalu dla obłąkanych nie powinniśmy zapytać o wpływ choroby na jego obrazy? 2a Piotr Markiewicz, Piotr Przybysz Przedstawiciele takich dyscyplin, jak okulistyka, neuropsychologia czy psychiatria coraz częściej interesują się wpływem, jaki na proces twórczy wywierają niektóre choroby. Są one bowiem oknem, przez które lepiej widać, czym jest twórczość i geniusz ludzki. Wprawdzie nikt nie twierdzi, że istota kreatywności człowieka tkwi w symptomach chorobowych, lecz przyjrzenie się dysfunkcjom i niedomaganiom organizmu, rzuca wiele światła na normalne procesy i zachowania obserwowane 46 pażdziernik 2007

2 2a. Claude Monet, Staw z liliami wodnymi (1897, The Art Museum Princeton University, Princeton). 2b. Claude Monet, Mostek japoński (prawdopodobnie , The Minneapolis Institute of Arts, Minneapolis). 2c. Claude Monet, Poranek ( , Musee de l Orangerie, Paryż) w twórczości artystycznej. W szczególności określenie związku uszkodzeń mózgowia i zachowań twórczych może doprowadzić do odkrycia zasad funkcjonowania umysłu twórczego. Jak jednak badać wpływ ludzkiej choroby na twórczość? Po pierwsze, można wyjść od analizy samych dzieł, np. w zakresie szczegółów kompozycji obrazu i poszlakowo wnioskować np. o ułomnościach wzroku artysty. Na określenie tego typu badania zaproponowano nawet termin: diagnozowanie płótna (ang. diagnosing the canvas). Po drugie, można oprzeć się na rozproszonych źródłach dziennikach i listach artysty, kronikach medycznych i innych dokumentach z epoki i wykorzystać je 2b 2c jako wskazówki do poszukiwania na obrazach przejawów pogarszającego się wzroku, urazów psychicznych czy uszkodzeń mózgu. W ramach tej metody tylko w ostatnich latach próbowano interpretować dzieła El Greco, Moneta, Degasa i wielu innych jako noszące ślady ich chorób. Wreszcie, po trzecie, można rejestrować na bieżąco przebieg choroby, testować w sposób eksperymentalny utratę przez osoby pewnych umiejętności twórczych oraz pojawienie się nowych upodobań i skłonności stylistycznych, które wcześniej nie występowały. To ostatnie podejście wydaje się najbardziej obiecujące i wiarygodne, choć co zrozumiałe w badaniach takich brać mogą udział artyści żyjący współcześnie. Choroba czy styl? O tym, że pierwsza z wymienionych metod jest zawodna i wymaga ostrożności, pokazuje przykład Dominikosa Theotokopoulosa, XVI-wiecznego malarza, powszechnie znanego jako El Greco. Przeszedł on do historii sztuki jako autor obrazów z charakterystycznymi wydłużonymi postaciami. Malowane przez El Greco postacie Chrystusa, świętych czy kardynałów są nienaturalnie rozciągnięte w pionie i tym samym bardzo intrygujące. Czy to wynik świadomych zabiegów artysty, czy też może efekt choroby oczu, na którą cierpiał? Na początku XX wieku jeden z francuskich lekarzy zasugerował, że przyczyną pojawienia się wydłużonych postaci na obrazach El Greco (rys. 1) był jego astygmatyzm wada wzroku spowodowana zaburzeniem sferyczności (kulistości) oka. Przez tę deformację dochodzi do zniekształcenia obrazu padającego na siatkówkę i jak głosiła hipoteza wskutek tego może on zostać wydłużony. Czyżby więc tajemnica wydłużonych postaci na obrazach El Greco tkwiła w wadzie wzroku, przez co widział i malował świat inaczej? Wyjaśnienie to, dość chwytliwe, uznano po pewnym czasie za błędne. Neuropsycholog Vilayanur Ramachandran zauważył, że teza o wpływie astygmatyzmu na malowanie rozciągniętych w pionie postaci jest fizjologicznie absurdalna: jeśli byłaby ona prawdziwa, to wszyscy musielibyśmy rysować świat do góry nogami, ze względu na fakt, że nasze obrazy siatkówkowe są odwrócone. Dodatkowo, psycholog Stuart Anstis przeprowadził eksperyment, w którym po założeniu specjalnych okularów cylindrycznych normalne osoby widziały świat podobnie jak mógł go widzieć astygmatyk El Greco. Badacz chciał sprawdzić, czy takie osoby będą rysowały napotkane w otoczeniu przedmioty jako wydłużone. Okazało się, że mimo sztucznie wytworzonego u nich astygmatyzmu po zaadaptowaniu się oka do nowej sytuacji ich rysunki miały normalne proporcje i nie były wydłużone. To sprawa ekspresji artysty, a nie symptomów choroby wzrokowej kończy swój artykuł Anstis. Przykład powyższy pokazuje wyraźnie, jak zawodna jest metoda wnioskowania o wadach układu optycznego czy percepcyjnego artysty na podstawie analizy samego obrazu. Bez dalszych, choćby szczątkowych, klinicznych danych takie rozumowania są często zwykłymi spekulacjami. Dodatkowo, dzięki prześwietleniu płócien El Greca promieniami rentgena, odkryto, że pod warstwą farby znajduje się warstwa szkicu z normalnymi, niewydłużonymi postaciami. październik

3 5a 5b 5c 5d 5. Nieuwaga połowiczna w sztuce. Wskutek lezji prawopółkulowej Anton Räderscheidt przejawiał nieuwagę połowiczną po stronie lewej. Jego autoportrety ujawniają proces dochodzenia do normy od zupełnego braku detali po stronie lewej (a), przez parcjalne braki detali (b) i przesunięcie kompozycji na prawą stronę (c). Źródło: www-psych.stanford.edu/~lera/psych115s /notes/lecture15/figures.html. 7. Willem de Koonig Bez tytułu (1984, Willem de Kooning Foundation, Nowy Jork). 7 1 El Greco (Dominiko Theotokopulos), Swięty Andrzej i święty Franciszek ( , Museo del Prado, Madryt) Przykłady specyficznych ekspresji artystycznych u osób po uszkodzeniach mózgowia. Źródło: (a, b) Chatterjee A. (2004), The neuropsychology of visual artistic production. Neuropsychologia 42, a 4b Wydłużone postacie świętych na obrazach El Greca, to zapewne artystyczny chwyt, którym świadomie się posłużył, aby silniej pobudzić uwagę, emocje i wyobraźnię widza wpatrującego się w obraz. Lilie Moneta Analiza obrazu wsparta dokumentacją na temat postępującej choroby bądź przebytej operacji może jednak przyczynić się do postawienia ciekawej hipotezy na temat związku choroby i twórczości. Tak jest w przypadku niektórych obrazów impresjonisty Claude a Moneta. Szczególne zaciekawienie budzą jego późne prace, w których zauważa się zmianę stylu malowania na bardziej abstrakcyjny. Istnieją jednak powody by sądzić, że ów zwrot w malarstwie był wynikiem nie tyle świadomej decyzji artysty, co raczej postępującego niedowidzenia spowodowanego zaćmą (kataraktą). Czyżby to choroba wymusiła estetyczną rewolucję w jego malarstwie? Wszystko za tym przemawia. Zapiski artysty oraz archiwalna dokumentacja lekarska wskazują, że od 1908 roku Monet skarżył się na kłopoty za wzrokiem. W roku 1912 u 72-letniego Moneta zdiagnozowano obuoczną kataraktę; z jednego oka usunięto mu ją operacyjnie na trzy lata przed śmiercią, w roku Artysta koncentrował się w tym okresie na malowaniu natury, głównie lilii wodnych, podglądanych w swoim pełnym kwiatów ogrodzie w Giverny. W obrazach Moneta namalowanych podczas choroby widać coraz większe odchodzenie od posługiwania się konturem i szczegółem, rozmazanie granic przedmiotów oraz charakterystyczną dominację barw żółtej, czerwonej i brązowej (rys. 2b; por. z 2a). Według współczesnych badaczy Jamesa Ravina z Toledo oraz Michaela Marmora z Uniwersytetu Stanforda nie jest to jednak efekt świadomej decyzji artystycznej, ale wpływ choroby. Zmętnienie soczewki oka występujące w przypadku katarakty prowadzi wprost do utraty ostrości widzenia oraz wyblaknięcia kolorów. Efektem tego był również, w przypadku Moneta, zanik postrzegania kolorów zielonego i niebieskiego, a zamiast tego widzenie w tonacji żółto-brązowej. Co ciekawe, po operacji usunięcia zaćmy z jednego oka, Monet odzyskał częściowo zdolność widzenia kolorów zielonego i niebieskiego, co od razu odbiło się na kolorystyce malowanych wtedy przez niego obrazów (por. rys. 2c). Mroczne malowidła Goi W podobny sposób próbuje się wyjaśnić, dlaczego styl malowania zmienił inny wielki malarz Francisco Goya. Artysta w wieku 46 lat zapadł na tajemniczą ciężką chorobę, w wyniku której utracił częściowo wzrok (odzyskał go później) oraz całkowicie słuch (tego nie odzyskał już nigdy). Dodatkowo cierpiał na silne bóle głowy i szum w uszach, częściowy paraliż, dezorientację, a jego stan emocjonalny uległ pogorszeniu. Charakterystycznej przemianie uległy też jego obrazy zaczęły w nich dominować ciemne barwy, drastyczna tematyka, atmosfera niepokoju i pesymizmu. Pod koniec życia Goya stworzył jedną z najbardziej znanych serii, tzw. czarne malowidła, które przedstawiają m.in. Saturna pożerającego własne dzieci, stare kobiety z trupimi twarzami, procesje przerażających, zdeformowanych sylwetek (rys. 3). Pierwotnie zmianę tematyki i stylistyki jego obrazów próbowano wyjaśniać m.in. historycznymi i politycznymi zawieruchami, jakich artysta był świadkiem (inkwizycja, wojny). Obecnie badacze rozważają hipotezę, że być może wpływ na nie miała tajemnicza choroba. Niestety, nie są zgodni co to za choroba wymienia się m.in. udar mózgu, chorobę weneryczną, malarię, ale z braku wiarygodnych źródeł są to jedynie spekulacje. Późne obrazy Moneta i Goi to twardy orzech do zgryzienia dla tradycyjnej teorii sztuki, gdyż pokazują, że w procesie twórczym mają swój udział takie czynniki bio- 48 pażdziernik 2007

4 logiczne, jak proces starzenia się i towarzyszące temu choroby, które pozostają poza indywidualną kontrolą. 3. Francisco Goya, Dwie jedzące kobiety ( , Museo del Prado, Madryt). Sztuka z uszkodzeń Szczególnie interesujące są obserwacje związków twórczości artystycznej z dysfunkcją mózgowia. Takie dysfunkcje mogą selektywnie zaburzać procesy percepcji, pamięci, emocji i koordynacji motorycznej. Nic dziwnego zatem, że gdy występują dysfunkcje, przekaz artystyczny ulega zmianie. Przy czym mogą to być zmiany zupełnie nieoczekiwane: np. deficyty przetwarzania percepcyjnego mogą zostać zrekompensowane silniejszym emocjonalnym wyrazem. Jako przykład można podać przypadek malarki Lorin Hughes po uszkodzeniach prawej półkuli mózgu. Portret w wykonaniu artystki pochodzi sprzed uszkodzenia (rys. 4a), natomiast kolejne dzieło (rys. 4b) zostało wykonane po uszkodzeniu mózgowia. Widoczne są trudności w zakresie organizacji przestrzennej twarzy naszkicowanej postaci, charakterystyczne dla uszkodzeń prawej półkuli. W miejsce regularności przestrzennych pojawia się jednak silna ekspresja emocjonalna, co zresztą wychwalali krytycy. Możemy przypuszczać, że w tym przypadku wyobraźnia artystki zrekompensowała deficyt polegający na zaniku umiejętności opisywania stosunków przestrzennych. Zmiany artystycznej ekspresji pod wpływem uszkodzeń mózgowia opisywano również m.in. w odniesieniu do nieuwagi połowicznej syndromu polegającego na niedostrzeganiu tej części zewnętrznej przestrzeni lub własnego ciała, która jest położona przeciwstronnie względem uszkodzenia mózgu. Przykładowo, pacjenci z prawostronnym uszkodzeniem płata ciemieniowego zaniedbują pomijają bodźce pojawiające się po ich lewej stronie. Przypadek ten dotknął niemieckiego malarza Antona Räderscheidta (symptomy nieuwagi połowicznej wskutek przebytego wylewu wykryto również u malarzy Otto Dixa i Lovisa Corintha oraz reżysera Frederico Felliniego). Po ciężkim wylewie, który uszkodził jego prawą korę ciemieniową, przejawiał on objawy lewostronnej nieuwagi połowicznej. Interesującym świadectwem choroby Räderscheidta i stopniowego ustępowania jej symptomów jest seria autoportretów wykonana kilka i kilkanaście miesięcy po wylewie (rys. 5). Alzheimer na płótnie Szczególny przypadek wpływu stanów patologicznych mózgu na sztukę obserwuje się u artystów, u których wykryto postępującą chorobę neurodegeneracyjną i której niszczące skutki znalazły odbicie w kolejnych etapach ich twórczości. Postępujące schorzenia układu nerwowego prowadzą do otępienia, czyli stopniowego całkowitego rozpadu sfery poznawczej, emocjonalnej, a także osobowości człowieka. Różnorodność objawów i sposobów ich odzwierciedlania w twórczości artystycznej wiąże się z rodzajem choroby będącej przyczyną otępienia. Przykładem może być tu otępienie typu alzheimerowskiego, które zdiagnozowano u malarza Williama Utermohlena oraz Willema de Kooniga 6a 6b 6c 6d 6. Seria autoportretów Williama Utermohlena chorego na Alzheimera. Poszczególne autoportety pochodza z różnych lat i odzwierciedlają coraz większe nasilenie choroby: (a) 1996, (b) 1997, (c) 2000, (d) Żródło: S. Crutch et al. (2001), Some workmen can blade their tools: artistic change in an individual with Alzheimer s disease. Lancet 357, s jednego z najbardziej znanych przedstawicieli nurtu abstrakcyjnego ekspresjonizmu. W poruszającej serii autoportretów Utermohlena wyraźnie widać zmiany w technice malarskiej wywołane prawdopodobnie przez chorobę: dezorganizację przestrzennego układu twarzy, utratę głębi, coraz większą prostotę środków wyrazu (rys. 6ac). Ponadto wielu krytyków sztuki i lekarzy zwraca uwagę, że niektóre z autoportretów są wyrazem samoświadomości patologicznych zmian zachodzących w nim samym i swoistym zapisem determinacji artysty wobec choroby na jedynym dostępnym mu polu w sztuce (rys. 6d). Stylistyczne i formalne zmiany spowodowane przez chorobę są mniej wyraźnie w malarstwie Willema de Kooniga, choć i tu widać postępującą prostotę środków wyrazu: w okresie prawdopodobnie obejmującym już chorobę malarz zaczął używać białego tła, zasadniczo ograniczył paletę barw do kolorów podstawowych, dominują krzywe, powtarzające się linie (rys. 7). Natomiast obrazy z okresu ostatnich ośmiu lat przed śmiercią artysty (w 1997) nie były wystawiane za jego życia, gdyż nie był w stanie ich ukończyć. Swoje odzwierciedlenie w sztuce mają również zmiany w psychice osób cierpiących na otępienie czołowo-skroniowe, a przejawiają się szczególnie w postaci nietypowej ekspresji. Karykatury wykonane przez jednego z pacjentów po zachorowaniu (rys. 8a) stały się mniej realistyczne i mniej empatyczne niż karykatury z okresu przedchorobowego (rys. 8b). Prawdopodobnie dysfunkcje płata czołowego, który to obszar jest odpowiedzialny m.in. za monitorowanie sygnałów z systemów percepcji oraz kontrolę zachowań społecznych, spowodowały wyzwolenie nieco nierealistycznej i aspołecznej wyobraźni artysty. październik

5 I ty możesz zostać sawantem Sawanci nie dysponują jakimiś nadzwyczajnymi biologicznymi predyspozycjami, potrafią jedynie korzystać z danych, do których normalne osoby mają zablokowany dostęp. Czy jest możliwe odblokowanie tego dostępu? Tak, ale nie w naturalnych warunkach. Po pierwsze, dotyczy to osób przejawiających objawy demencji semantycznej (jest to wariant otępienia 2 czołowo-skroniowego), związanej z uszkodzeniem przednich części lewego płata skroniowego. Część chorych z taką demencją przejawia nagle niezwykłe zdolności malarskie, chociaż wcześniej nigdy nie skłaniały się do malowania. Znany jest przypadek 60-letniego mężczyzny, z zawodu biznesmena, u którego stwierdzo- Sawanta oraz niektórych U pacjentów z zespołem no uszkodzenie przednich chorych z objawami demencji obszarów płata skroniowego semantycznej stwierdzono uszkodzenia przedniej części 1 lewej półkuli mózgu. Zaczął lewego płata skroniowego (1). on malować, choć nigdy Obszar ten nie pełni wtedy wcześniej nie interesował się funkcji kontrolno-hamującej względem prawej półkuli (2) oraz sztuką. Jego obrazy z czasem obszarów odpowiedzialnych za stawały się coraz bardziej precyzyjne i nastawione na odda- widzenie niskiego poziomu (3). wanie drobnych szczegółów. Bruce L. Miller z Uniwersytetu Los Angeles, który badał ten i inne przypadki, uważa (tak jak australijski psycholog z Allan Synder), że wyzwolenie twórczych uzdolnień wynika z tego, że uszkodzona przednia część kory skroniowej nie sprawuje funkcji kontrolnej nad prawą półkulą i korą wzrokową. Według hipotezy lansowanej przez badaczy, daje to niektórym osobom z otępieniem bezpośredni dostęp do nieprzefiltrowanej pojęciowo informacji przechowywanej w pamięci wzrokowej, podobnie jak to ma miejsce u osób z zespołem sawanta. Druga możliwość polega na wytworzeniu w warunkach eksperymentalnych u zdrowych osób stanu, który można chyba nazwać sztucznym sawantem. Wspomniany Allan Snyder, Efektem braku funkcji kontrolnej wobec prawej w artykułach opublikowanych w Journal of Integra- półkuli może być wyzwolenie twórczych umiejętności. tive Neuroscience i Perception opisuje badania, jakie przeprowadził ze współpracownikami na Uniwersytecie w Sydney. Ich celem było czasowe zahamowanie u zdrowych osób aktywności przedniej części lewego płata 2 skroniowego za pomocą niskoczęstotliwościowej powtarzalnej przezczaszkowej stymulacji mag- Efektem braku funkcji kontrolnej względem kory wzrokowej może być wgląd w szczegóły i detale netycznej (rtms), a więc obrazowanego przedmiotu. wytworzenie w ich mózgu stanu, który, jak się zakłada, cechuje sawantów. Osoby takie miały następnie wykonywać zadania obliczeniowe, rysunkowe i polegające na korekcie tekstu. Chciano w ten sposób sprawdzić, czy badani mają dostęp do niskich etapów przetwarzania informacji wzrokowej. Mimo trudności z interpretacją wyników w szczególności w zakresie oceny zadań rysunkowych, jakie wykonywali badani wydaje się, że poddani działaniu rtms uzyskali dostęp do niskich warstw przetwarzania wzrokowego, a zatem doświadczyli namiastki stanu umysłowego, który jest charakterystyczny dla ludzi z zespołem sawanta. Przypadek geniusza-idioty Czy studiowanie przypadków patologicznych może dać coś więcej niż tylko nowe spojrzenie na twórczość artystów dotkniętych chorobą? Czy np. dzięki badaniom nad niektórymi chorobami i deficytami poznawczymi uda się poznać trochę lepiej przebieg normalnego procesu twórczego? Nadzieję na to mają badacze zajmujący się przypadkami zespołu sawanta (idiom ang.: idiot savant). Sawanci, to osoby o znacznym poziomie upośledzenia umysłowego, wykazujące równocześnie niezwykłe umiejętności w jakiejś wąskiej dziedzinie, np. arytmetyce, tzw. obliczeniach kalendarzowych, muzyce czy rysunku. Najlepiej poznane są przypadki zespołu sawanta u dzieci chorych na autyzm. Podobnie jak główny bohater filmu Rain Man, takie dzieci przejawiają niezwykłe zdolności, np. pięknie rysują, przy znacznym opóźnieniu rozwojowym. Co więcej, inaczej niż normalni artyści, którzy dochodzą do mistrzostwa przez lata mozolnej pracy, sawanci robią to wszystko spontanicznie i bez wcześniejszego treningu. Jednym z bardziej znanych przykładów dzieci-sawantów jest dziewczynka o imieniu Nadia. Jako 3, 5-latka, mimo stwierdzonego u niej autyzmu, potrafiła ze zdumiewającym artystycznym kunsztem, zgodnie z zasadami perspektywy i przy zachowaniu proporcji rysować zwierzęta, np. konia z jeźdźcem na grzbiecie (rys. 9). Jak zauważyli krytycy, jej rysunki bardziej przypominają szkice Leonarda da Vinci niż dziecięce rysunki z tego samego wieku rozwojowego. Równie znany jest przykład Stephena Wiltshire a, chłopca ze stwierdzonym autyzmem, który potrafił z pamięci narysować z fotograficznymi detalami widok Londynu, obserwując go wcześniej zaledwie przez pół godziny z helikoptera. Dodajmy przy tym, że żaden normalny artysta nie zdołałby tego dokonać z równą dbałością o szczegóły. Jak to możliwe? Jedno z wyjaśnień tego niezwykłego fenomenu zaproponował australijski psycholog Allan Snyder. Proces widzenia ma co najmniej dwa etapy: najpierw informacja o widzianym przedmiocie ma postać fotograficznego szkicu otrzymanego jako zbiór punktów, krawędzi, miejsc przejścia między bielą a czernią, który topograficznie jest analogiczny do obrazu na siatkówce oka. W drugim etapie dochodzi do kategoryzacji takiego wstępnego obrazu, nadania mu językowej etykiety, co jest równoznaczne ze świadomym rozpoznaniem obrazowanego przedmiotu. Normalne osoby po tym, jak spostrzegą jakiś przedmiot, poddają go kategoryzacji, w wyniku której widzą nie rzecz złożoną ze szczegółów, ale rzecz przetworzoną pojęciowo i pojmowaną jako całość. Dzieci autystyczne widzą więcej, bo mają dostęp do wczesnych etapów procesu widzenia widzą rzecz jako złożoną z detali a zablokowana jest ich umiejętność pojęciowej i kojarzeniowej analizy. Podczas rysowania 8. Przykłady specyficznych ekspresji artystycznych u osoby chorej na otępienie czołowo skroniowe Źródło: (a, b) Mendez M.F. (2004), Dementia as a window to the neurology of art. Medical Hypotheses 63, s. 3. 8a 8b 50 pażdziernik 2007

6 z pamięci tego, co widziały przed chwilą, mają one jak gdyby przed oczami przedmiot dany w najdrobniejszych szczegółach i dlatego ich prace są tak skupione na odtwarzaniu tego, co widziane, tak bogate w szczegóły i tak mało zinterpretowane. Zwolniony hamulec U podstaw niezwykłych zdolności artystycznych dzieci dotkniętych zespołem sawanta tkwią prawdopodobnie sprawne obszary w prawej półkuli mózgu i jednocześnie mniej sprawne inne obszary, głównie umiejscowione w lewej półkuli mózgu (patrz ramka I Ty możesz zostac sawantem ). U dzieci z tym zespołem stwierdzono małą aktywność tego właśnie obszaru, odpowiadającego jak się sądzi za umiejętności kategoryzacji językowej. Prawdopodobnie neurony z tego obszaru pełnią zwykle rolę hamującą względem neuronów kory potylicznej oraz położonych w prawej, bardziej twórczej, półkuli. Po uszkodzeniu tego obszaru hamulec zawodzi i mała aktywność neuronalna w tym miejscu wpływa na uwolnienie u sawantów twórczych możliwości. Jeśli zgodzimy się z takim wyjaśnieniem, to musimy przyjąć, że za uzdolnienia malarskie odpowiada umiejętność zatrzymania oka na szczególe oraz twórczy impet, które są hamowane u normalnych ludzi przez dominujące kategoryzująco-językowe ujmowanie rzeczywistości. Artyści i sawanci potrafią wyzwolić się spod panowania tego percepcyjno-językowego superego ci pierwsi robią to zazwyczaj dzięki ogromnej pracy i ulepszaniu swej techniki, natomiast ci drudzy spontanicznie i bez wysiłku. Koncepcja ta tłumaczy jedynie jeden z aspektów twórczości (nie tłumaczy fenomenu sztuki konceptualnej, symbolicznej, roli wyobraźni i wielu innych), ale jest zbieżna z poglądem, że artystę cechuje nieco inny sposób patrzenia na rzeczywistość, dzięki czemu widzi on to, do czego nie mają dostępu zwykli ludzie. 9. Nadia, Koń i jeździec. Rysunek wykonany w wieku 5 lat. Zródło: Nicholas Humphrey (1998), Cave Art, Autism, and the Evolution of the Human Mind, Cambridge Archaeological Journal 8, no. 2,, s. 172 Syndrom Olivera Sacksa Sugerowanie związków między chorobą a twórczością jest ciągle bardzo kontrowersyjne: choroba to coś, czego ludzie panicznie się boją, a geniusz i twórczość to stany, które każdy chciałby osiągnąć. Chorobę odbieramy zdecydowanie negatywnie, tworzenie artystyczne pozytywnie. Na pierwszy rzut oka wiązanie ich ze sobą przypomina łączenie ognia z wodą. Choroba towarzyszy jednak twórczości i dlatego zadaniem nauki powinno być wyjaśnienie i opis powiązań między nimi. Nie powinniśmy ulegać pokusie zbyt łatwych uogólnień i twierdzić, że choroba jest warunkiem koniecznym kreatywności i twórczości. To nieprawda. Jest ona przede wszystkim czymś, co niszczy twórczość i oryginalność, tak samo jak niszczy życie artysty. Również niezdrowa może być nadmierna fascynacja chorobowym przypadkiem, która jest często widoczna u odbiorców książek Olivera Sacksa lub widzów filmu Rain Man. Natomiast tym, co należy do nauki, jest uważne studiowanie związków między przypadkami chorobowymi a biografiami artystów. Tak jak w XIX wieku udało się dzięki studiom patologii mózgowia odkryć ośrodki odpowiedzialne za mówienie, tak dzisiaj można mieć nadzieję, że studiowanie przypadków chorobowych pozwoli dowiedzieć się więcej o budowie mózgu/umysłu twórczego. Tym, co mogą zrobić badacze, jest zatem wykorzystanie choroby dla lepszego zrozumienia normy. Piotr Markiewicz jest psychologiem i filozofem, słuchaczem podyplomowych studiów z neuropsychologii w Instytucie Psychologii UMCS. Pracuje na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim w Olsztynie. Piotr Przybysz jest doktorem filozofii, pracuje w Zakładzie Epistemologii i Kognitywistyki Instytutu Filozofii UAM w Poznaniu. Zajmuje się neurokognitywnymi podstawami nauk społecznych i neuroestetyką. Już pisaliśmy Wyjątkowo wyjątkowi 7/2006 Dźwignie wyobraźni 2/2006 Mózg smakuje sztuki piękne 11/ Jak wyjść z siebie i stanąć obok Doznanie przebywania poza własnym ciałem (ang. out-of-body experience, OBE) to jedno z najbardziej popularnych zjawisk w parapsychologii. Niektórzy traktują je jako koronny dowód na fizyczną odrębność ciała i psychiki. Od wielu lat ten fenomen próbuje wyjaśnić i opisać ale nie z punktu widzenia parapsychologii profesor Olaf Blanke z Lozanny. Kilka lat temu rozgłos zdobył eksperyment, w którym udało mu się wywołać OBE poprzez bezpośrednią stymulację kory mózgowej. W sierpniowym numerze Science ukazało się kolejne jego doniesienie. Tym razem jak opisuje profesor wrażenie OBE udało się wywołać dużo prościej. Uczestnicy eksperymentu mieli założone okulary, w których zamontowano ekraniki pokazujące obraz ich pleców, pochodzący z kamery ustawionej w odległości około 2 metrów za nimi. Następnie eksperymentator dotykał pleców uczestników w różnych miejscach. Już po 2 minutach takiej procedury uczestnicy doznali iluzorycznego przesunięcia własnego ciała: mieli wrażenie, że znajduje się ono 2 metry przed nimi dokładnie tam, gdzie sugerował obraz z kamery! Znaleźli się więc poza własnym ciałem. Eksperyment ten pokazuje m.in., jak plastyczne i płynne są mechanizmy tworzenia przestrzennej reprezentacji naszego ciała. Mózgowe liberum veto Angielsko-niemiecka para badaczy Patrick Haggard i Marcel Brass podjęła próbę odpowiedzi na pytanie, gdzie w mózgu znajduje się ośrodek wolnej woli. Do rejestracji aktywności mózgu użyli techniki funkcjonalnego rezonansu magnetycznego. Nie interesowało ich jednak zjawisko samoistnego powstawania intencji do działania. Wręcz przeciwnie badali aktywność mózgu podczas podejmowania decyzji a jednak tego nie zrobię, czyli blokady wykonania działań intencjonalnych. Innymi słowy, byli zainteresowani zjawiskiem samokontroli. Porównanie obrazów aktywności mózgu podczas działań wykonanych do końca i tych przerwanych w pół kroku ujawniło, że podczas tych drugich najsilniej aktywował się obszar położony na wewnętrznej powierzchni kory płatów czołowych. Badacze mają nadzieję, że poznanie mechanizmów mózgowych samokontroli pozwoli naukowo wyjaśnić zjawisko wolnej woli, które od wieków jest przedmiotem filozoficznych sporów. Rodzice, uwaga na telewizję! We wrześniowym numerze czasopisma Pediatrics ukazało się doniesienie wykazujące, że dzieci, które w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym oglądały telewizję więcej niż 2 godziny dziennie, w wieku dojrzewania miały problemy z uwagą. Najczęstszymi objawami tych zaburzeń było skrócenie okresu koncentracji uwagi i podatność na bodźce rozpraszające. Związek utrzymywał się także u tych dzieci, które w wieku dojrzewania skróciły czas poświęcanego na oglądanie telewizji do mniej niż 2 godzin. Badanie przeprowadził zespół Erika Landhuisa z Uniwersytetu Otago w Nowej Zelandii. Wzięło w nim udział około 1000 osób urodzonych w latach Marek Binder październik

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie)

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) specjalizacja strukturalna i funkcjonalna ze względu na rodzaj bodźca oraz

Bardziej szczegółowo

SESJA NAUKOWA ODKRYWANIE UMYSŁU: LUDZKIE POZNANIE, EMOCJE, TWÓRCZOŚĆ I KOMUNIKACJA

SESJA NAUKOWA ODKRYWANIE UMYSŁU: LUDZKIE POZNANIE, EMOCJE, TWÓRCZOŚĆ I KOMUNIKACJA 16 października 2008 SESJA NAUKOWA ODKRYWANIE UMYSŁU: LUDZKIE POZNANIE, EMOCJE, TWÓRCZOŚĆ I KOMUNIKACJA Umysł ludzki jako produkt ewolucji godz. 10.00-10.30 prof. dr hab. Krzysztof Łastowski, Umysł ludzki

Bardziej szczegółowo

Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii.

Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii. Autyzm a zespół Aspergera Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii. Dzieci z zaburzeniami rozwoju pojawiały się już w bardzo dawnych czasach, za

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 w Bydgoszczy Katedra i Klinika Psychiatrii

Bardziej szczegółowo

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy klasyfikacyjne: I5, 30, 45, 60godzin) W 1983 roku ukończyła

Bardziej szczegółowo

Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu)

Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu) Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu) NEUROESTETYKA PIOTR PRZYBYSZ Wykład monograficzny. UAM Poznań 2010 Rozumienie piękna na gruncie psychologii sztuki i w neuroestetyce

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Ruch zwiększa recykling komórkowy Ćwiczenia potęgują recykling komórkowy u myszy. Czy

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 8: ŚWIADOMOŚĆ. Psychologia poznawcza. dr Mateusz Hohol

WYKŁAD 8: ŚWIADOMOŚĆ. Psychologia poznawcza. dr Mateusz Hohol WYKŁAD 8: ŚWIADOMOŚĆ Psychologia poznawcza dr Mateusz Hohol CO TO JEST ŚWIADOMOŚĆ? Medyczna koncepcja świadomości: pacjent przytomny to pacjent świadomy pacjent w stanie wegetatywnym to pacjent nieświadomy

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Wszyscy ludzie mają jedną wspólną cechę są różni

Wszyscy ludzie mają jedną wspólną cechę są różni Wszyscy ludzie mają jedną wspólną cechę są różni Uczeń z Zespołem Aspergera. Uczeń z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim. rzuca się w oczy, jak bardzo są oni różni. Nie są świadomi olbrzymiego wysiłku,

Bardziej szczegółowo

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience)

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Wykład X Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Historia badań nad mózgiem Joseph Gall, Johann Spurzheim (1810): frenologia 35 specyficznych funkcji mózgu anatomiczna personologia

Bardziej szczegółowo

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla grup gimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla grup gimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014 Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski dla grup gimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014 Działania warsztatowe w CSW są nie tylko pretekstem do poznawania różnych dyscyplin

Bardziej szczegółowo

Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel

Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego. Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel Umiejętności szkolne i ich wykorzystanie w podstawie funkcjonowania sensomotorycznego Opracowała mgr Dorota Rudzińska-Friedel OGÓLNE Umiejętność, które wykorzystujemy we wszelkiego typu działaniach SAMOREGULACJI

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie się dominacji stronnej

Kształtowanie się dominacji stronnej Kształtowanie się dominacji stronnej Lateralizacja wyraża się np. większą sprawnością ruchową kończyn prawych od kończyn lewych. Lateralizacja to inaczej "stronność" - asymetria czynnościowa prawej i lewej

Bardziej szczegółowo

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl W styczniu 1907 roku, ukazała się praca niemieckiego neurologa, Aloisa Alzheimera, O szczególnej chorobie kory mózgowej Opisywała ona przypadek pacjentki,

Bardziej szczegółowo

Czy architektura umysłu to tylko taka sobie bajeczka? Marcin Miłkowski

Czy architektura umysłu to tylko taka sobie bajeczka? Marcin Miłkowski Czy architektura umysłu to tylko taka sobie bajeczka? Marcin Miłkowski Architektura umysłu Pojęcie używane przez prawie wszystkie współczesne ujęcia kognitywistyki Umysł Przetwornik informacji 2 Architektura

Bardziej szczegółowo

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH Co mam zrobić gdy podopieczny skarży się na boleści? Co zrobić gdy zachoruje? Jak opiekować się osobą z Alzheimerem, Demencją czy inna chorobą? Jakie problemy mogą

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy Przewodnik po autyzmie 1 Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem neurorozwojowym, związanym z nieprawidłowym rozwojem i funkcjonowaniem mózgu we wczesnym dzieciństwie. Symptomy nieprawidłowości rozwoju

Bardziej szczegółowo

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców wzrokowych a także do ich interpretowania przez odniesienie do poprzednich doświadczeń. Nie jest wyłącznie zdolnością do dokładnego

Bardziej szczegółowo

Manggha jest miejscem szczególnym dla Rafała Pytla, mało który polski artysta tak bardzo wpisuje się w tradycyjną estetyką japońską, gdzie nacisk położony jest bardziej na sugestię i nieokreśloność niż

Bardziej szczegółowo

Ucieleśnione poznanie

Ucieleśnione poznanie dr Mateusz Hohol Ucieleśnione poznanie zajęcia 7-8: Radykalny enaktywizm Ciało w mózgu Slinky (Andy Clark) Sprężynka Slinky przejawia zachowanie, wyglądające na inteligentne, pomimo tego, że nie posiada

Bardziej szczegółowo

Autyzm. autyzm wczesnodziecięcy

Autyzm. autyzm wczesnodziecięcy Autyzm autyzm wczesnodziecięcy Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym, które najczęściej ujawnia się w ciągu pierwszych trzech lat życia jako rezultat zaburzenia neurologicznego, które oddziałuje na funkcje

Bardziej szczegółowo

3. Poziom i kierunek studiów: niestacjonarne studia pierwszego stopnia WZORNICTWO I ARCHITEKTURA WNĘTRZ

3. Poziom i kierunek studiów: niestacjonarne studia pierwszego stopnia WZORNICTWO I ARCHITEKTURA WNĘTRZ WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: RYSUNEK Z ELEMENTAMI ANATOMII 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

Genialne umysły. Genialne umysły Autor tekstu: Joanna Smolińska

Genialne umysły. Genialne umysły Autor tekstu: Joanna Smolińska Genialne umysły Autor tekstu: Joanna Smolińska Genialne umysły Autor tekstu: Joanna Smolińska Od najdawniejszych czasów zastanawiano się nad różnicami między ludźmi twórczymi a zwyczajnymi". Powszechnie

Bardziej szczegółowo

Zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów szczególnie uzdolnionych plastycznie

Zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów szczególnie uzdolnionych plastycznie Program indywidualizacji nauczania i wychowania uczniów klas I III szkół podstawowych Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Program Operacyjny

Bardziej szczegółowo

Plan pracy z plastyki do programu nauczania Do dzieła!. Klasa IV

Plan pracy z plastyki do programu nauczania Do dzieła!. Klasa IV Plan pracy z plastyki do programu nauczania Do dzieła!. Klasa IV Wymagania 1. i 2. Co widzimy i jak to pokazać? - terminy plastyczne w formie abecadła plastycznego: linia, kontur, plama, walor, światłocień,

Bardziej szczegółowo

Alina Kalinowska. O dostrzeganiu związków

Alina Kalinowska. O dostrzeganiu związków Alina Kalinowska O dostrzeganiu związków Rozumienie matematyki często wydaje się wyjątkową umiejętnością. Wielu z nas doświadcza w tym obszarze porażek i wówczas przyjmujemy za pewnik, że nie mamy odpowiednich

Bardziej szczegółowo

Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Malarstwo A. JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE

Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Malarstwo A. JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE Załącznik nr 5 Standardy kształcenia dla kierunku studiów: Malarstwo A. JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Jednolite studia magisterskie trwają nie krócej niż 10 semestrów. Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA Cel studiów: Celem studiów jest przygotowanie słuchaczy do zawodu logopedy terapeuty z zakresu diagnozy, terapii mowy i wymowy pracującego z dziećmi, młodzieżą

Bardziej szczegółowo

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Załącznik do uchwały nr 80/2014 r. z dnia 28.05.2014r. II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki II.1. Tabela odniesień efektów kierunkowych

Bardziej szczegółowo

(materiały dostępne w Bibliotece Pedagogicznej w Suchej Beskidzkiej). - Warszawa : Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1976

(materiały dostępne w Bibliotece Pedagogicznej w Suchej Beskidzkiej). - Warszawa : Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1976 RYSUNEK DZIECKA ZESTAWIENIE BIBLIOGRAFICZNE W WYBORZE (materiały dostępne w Bibliotece Pedagogicznej w Suchej Beskidzkiej) WYDAWNICTWA ZWARTE 1. CYBULSKA-PISKOREK Jadwiga : Twórczość plastyczna dziecka

Bardziej szczegółowo

ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY

ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY PODSTAWA PROGRAMOWA- ROZPORZADZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ Z DNIA 23 GRUDNIA 2008R. W SPRAWIE PODSTAWY

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Procesy poznawcze - percepcja i uwaga 1100-Ps11PP-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii.

OPIS PRZEDMIOTU. Procesy poznawcze - percepcja i uwaga 1100-Ps11PP-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii. OPIS PRZEDMIOTU Nazwa Kod 1100-Ps11PP-SJ Poziom kształcenia: jednolite studia magisterskie Profil: Forma studiów Stacjonarne Rok/semestr I 1 nazwisko koordynatora dydaktycznych i formy zajęć Liczba punktów

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA WYKONYWANIA ZDJĘĆ

INSTRUKCJA WYKONYWANIA ZDJĘĆ Tytuł dokumentu: INSTRUKCJA WYKONYWANIA ZDJĘĆ DO DOKUMENTÓW PASZPORTOWYCH ORAZ DOWODÓW OSOBISTYCH Wersja: 1.0 Data wersji: 24.11.2014 1. FORMAT ZDJĘCIA Zdjęcie kolorowe w formacie: szerokość 35 mm, wysokość

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

w kontekście percepcji p zmysłów

w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy człowieka w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy dzieli się ę na ośrodkowy i obwodowy. Do układu nerwowego ośrodkowego zalicza się mózgowie (mózg, móżdżek i pień mózgu) oraz rdzeń

Bardziej szczegółowo

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Justyna Kupis Mózg osoby zakochanej Oczy zbierają informację o wzroście, figurze,

Bardziej szczegółowo

Prezentacja, którą czytacie jest jedynie zbiorem sugestii. Nie zawiera odpowiedzi na pytania wprost. Jeżeli nie wiedzielibyście jak odpowiedzieć na

Prezentacja, którą czytacie jest jedynie zbiorem sugestii. Nie zawiera odpowiedzi na pytania wprost. Jeżeli nie wiedzielibyście jak odpowiedzieć na Prezentacja, którą czytacie jest jedynie zbiorem sugestii. Nie zawiera odpowiedzi na pytania wprost. Jeżeli nie wiedzielibyście jak odpowiedzieć na któreś z pytań, to poniżej macie kierunek w jakim podążać

Bardziej szczegółowo

Opracowała: K. Komisarz

Opracowała: K. Komisarz Opracowała: K. Komisarz EEG ElektroEncefaloGraf - aparat do pomiaru fal mózgowych i oceny pracy mózgu. BIOFEEDBACK - z ang. biologiczne sprzężenie zwrotne (dostarczanie człowiekowi informacji zwrotnej

Bardziej szczegółowo

Czym jest dzieło sztuki w ujęciu neuroestetyki?

Czym jest dzieło sztuki w ujęciu neuroestetyki? Czym jest dzieło sztuki w ujęciu neuroestetyki? NEUROESTETYKA PIOTR PRZYBYSZ Wykład monograficzny. UAM Poznań 2010/2011 Czym jest dzieło sztuki i jak je poznajemy? Neuroestetyka: dzieło sztuki jest szczególnym

Bardziej szczegółowo

Wzorce aktywności mózgu przy świadomym i nieświadomym przetwarzaniu informacji

Wzorce aktywności mózgu przy świadomym i nieświadomym przetwarzaniu informacji Wzorce aktywności mózgu przy świadomym i nieświadomym przetwarzaniu informacji Aneta Brzezicka Interdyscyplinarne Centrum Stosowanych Badań Poznawczych, SWPS Zdumiewająca hipoteza brzmi: Ty, Twoje radości

Bardziej szczegółowo

Pamięć operacyjna. Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok

Pamięć operacyjna. Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok Pamięć operacyjna Paulina Ziomkowska Kognitywistyka 3 rok Pamięć operacyjna (WM) cześć pamięci krótkotrwałej Jest definiowana jako system, który aktywnie przechowuje informacje w umyśle aby wykonać werbalne

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO OLIGOFRENOPEDAGOGIKA

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO.

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO. SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU DOBRZE MIEĆ O(G)LEJ W GŁOWIE. O KOMÓRKACH UKŁADU NERWOWEGO. SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3.

Bardziej szczegółowo

realizowany w Szkole Podstawowej nr 1 w Sobótce im. Janusza Korczaka PLASTYCZNE SPOTKANIA

realizowany w Szkole Podstawowej nr 1 w Sobótce im. Janusza Korczaka PLASTYCZNE SPOTKANIA PROGRAM KOŁA PLASTYCZNEGO realizowany w Szkole Podstawowej nr 1 w Sobótce im. Janusza Korczaka PLASTYCZNE SPOTKANIA rok szkolny 2009/2010 1 PROGRAM KOŁA PLASTYCZNEGO NA ROK SZKOLNY 2009/2010 Realizowany

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT Joanna Sowińska-Szkocka Zespół Poradni Okulistycznych SPS ZOZ ZDROJE Cele programu

Bardziej szczegółowo

Program terapeutyczno-edukacyjny Zmyślne ruchy, które doskonalą umysł - gimnastyka mózgu

Program terapeutyczno-edukacyjny Zmyślne ruchy, które doskonalą umysł - gimnastyka mózgu Opracowała: Katarzyna Szydłowska Wprowadzenie Dziecko rodzi się z kompleksem naturalnych sił- odruchów i instynktów. Naturalnie dane odruchy i pierwotne ruchy w procesie ich przyswajania w okresie niemowlęcym,

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry celujący rozpoznaje budowle greckie

dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry celujący rozpoznaje budowle greckie WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY - PLASTYKA klasa III gimnazjum Sztuka starożytnej Grecji. dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry celujący rozpoznaje budowle greckie posługuje się formą kariatydy

Bardziej szczegółowo

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne.

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Prof. dr hab. med. Monika Puzianowska-Kuznicka Zakład Geriatrii i Gerontologii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego Zespół Kliniczno-Badawczy

Bardziej szczegółowo

Elementy neurolingwistyki

Elementy neurolingwistyki Elementy neurolingwistyki Neurolingwistyka bada relacje języka i komunikacji do pewnych aspektów funkcjonowania mózgu metody: badania zdolności językowych po uszkodzeniach mózgu, eksperymenty, konstrukcja

Bardziej szczegółowo

Rozwojowy kontekst funkcjonowania ucznia zdolnego

Rozwojowy kontekst funkcjonowania ucznia zdolnego Rozwojowy kontekst funkcjonowania ucznia zdolnego Oprac. Grzegorz Kata (UMCS, SPPiTR w Lublinie) Projekt współfinansowany z Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Zdolny sześciolatek

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA MECHANIZMY KONTROLI RUCHOWEJ SYSTEMY ZSTĘPUJĄCE Korowe ośrodki motoryczne Kora motoryczna (planowanie, inicjacja i kierowanie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski U dzieci w wieku szkolnym zaburzenia językowe mogą być trudne do rozpoznania Poprawa w zakresie

Bardziej szczegółowo

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE Załącznik Nr 17 Standardy nauczania dla kierunku studiów: malarstwo STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku malarstwo trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

Korelacje wzrokowo-słuchowe

Korelacje wzrokowo-słuchowe Korelacje wzrokowo-słuchowe Bartosz Kunka Katedra Systemów Multimedialnych Wydział Elektroniki, Telekomunikacji i Informatyki Politechnika Gdańska Synestezja a percepcja wielomodalna Synestezja pojęcie

Bardziej szczegółowo

Choroba Huntingtona jako choroba mózgu

Choroba Huntingtona jako choroba mózgu Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Przeszczep szpiku kostnego w chorobie Huntingtona Przeszczep szpiku chroni myszy HD

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. Egzamin / zaliczenie na ocenę*

KARTA PRZEDMIOTU. Egzamin / zaliczenie na ocenę* WYDZIAŁ PPT Zał. nr 4 do ZW 33/0 KARTA PRZEDMIOTU Nazwa w języku polskim Przetwarzanie informacji wzrokowej - procesy wzrokowe Nazwa w języku angielskim Processing of visual information vision process

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 CZĘŚĆ I RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE 1. Sytuacja rodzin dzieci niepełnosprawnych Andrzej Twardowski... 18 1.1. Systemowy model funkcjonowania rodziny...

Bardziej szczegółowo

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 6: Psychologia poznawcza

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 6: Psychologia poznawcza Wstęp do kognitywistyki Wykład 6: Psychologia poznawcza Sześciokąt nauk kognitywnych I. Psychologia poznawcza Poznanie to zdolność człowieka do odbierania informacji z otoczenia i przetwarzania ich w celu

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Techniki stosowane w zajęciach plastycznych. w przedszkolu

Techniki stosowane w zajęciach plastycznych. w przedszkolu Techniki stosowane w zajęciach plastycznych w przedszkolu Techniki plastyczne, czyli całokształt środków i czynności związanych z twórczością plastyczną, oraz wiedza o nich decydują o prawidłowym przebiegu

Bardziej szczegółowo

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 7: Psychologia poznawcza: nietrwałe reprezentacje mentalne

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 7: Psychologia poznawcza: nietrwałe reprezentacje mentalne Wstęp do kognitywistyki Wykład 7: Psychologia poznawcza: nietrwałe reprezentacje mentalne Reprezentacje poznawcze Reprezentacja poznawcza umysłowy odpowiednik obiektów (realnie istniejących, fikcyjnych,

Bardziej szczegółowo

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla klas ponadgimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla klas ponadgimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014 Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski dla klas ponadgimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014 Działania warsztatowe w CSW są nie tylko pretekstem do poznawania różnych dyscyplin

Bardziej szczegółowo

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Model anatomiczno-neurologiczno-radiologiczny: obszar unaczynienia objawy neurologiczne - lokalizacja

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Model anatomiczno-neurologiczno-radiologiczny: obszar unaczynienia objawy neurologiczne - lokalizacja Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649 Model anatomiczno-neurologiczno-radiologiczny: obszar unaczynienia objawy neurologiczne - lokalizacja obszar unaczynienia objawy lokalizacja TĘTNICA SZYJNA WEWNĘTRZNA (OCZNA

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia odżywiania -

Zaburzenia odżywiania - Zaburzenia odżywiania - - rozpoznanie, objawy, leczenie Dorota Zatorska - Stempin 2012 1 Zaburzenia odżywiania - objawy, rozpoznanie, leczenie " Ciało ma znaczenie, ale kiedy dochodzimy do tego, co u

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO LITERATURA LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO 1. Na wybranych przykładach z różnych epok omów funkcję aluzji jako świadomego umieszczania tekstu w polu tradycji literackiej.

Bardziej szczegółowo

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla szkół podstawowych na rok szkolny 2013/2014

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla szkół podstawowych na rok szkolny 2013/2014 Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski dla szkół podstawowych na rok szkolny 2013/2014 Działania warsztatowe w CSW są nie tylko pretekstem do poznawania różnych dyscyplin

Bardziej szczegółowo

Program bajkoterapii dla dzieci Szkoły Podstawowej w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Pucku p.n. Spacer po wyobraźni

Program bajkoterapii dla dzieci Szkoły Podstawowej w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Pucku p.n. Spacer po wyobraźni Program bajkoterapii dla dzieci Szkoły Podstawowej w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Pucku p.n. Spacer po wyobraźni Opracowała: mgr Sylwia Maszota 1. Wstęp Dzisiaj dzieci żyją w świecie gier

Bardziej szczegółowo

TERESA TRYPUĆ NIEZBĘDNIK O DYSLEKSJI I TERAPII

TERESA TRYPUĆ NIEZBĘDNIK O DYSLEKSJI I TERAPII 1 TERESA TRYPUĆ NIEZBĘDNIK O DYSLEKSJI I TERAPII 2 Copyright by Teresa Trypuć Wydawca: self-publishing ISBN 978-83-7859-311-9 Wszelkie prawa zastrzeżone Wydanie II 2014 3 Spis treści CZĘŚĆ I WSTĘP... 7

Bardziej szczegółowo

Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW

Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW Anna Linkowska Instytut Psychologii UKSW, Warszawa O FAS DLA RODZICÓW Co to jest FAS? FAS czyli Alkoholowy Zespół Płodowy (Fetal Alkohole Syndrome) to zespół zaburzeń występujących u dziecka, będący wynikiem

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Załącznik nr 1 do uchwały Nr 24/2014/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2015 roku Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z PLASTYKI DLA KLASY III GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z PLASTYKI DLA KLASY III GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE Z PLASTYKI DLA KLASY III GIMNAZJUM KRYTERIA WYPOWIEDZI ARTYSTYCZNEJ 1. Dopuszczający nieprawidłowe wykonanie, odbiegające od głównego tematu, brak logiki, nieprawidłowy dobór kompozycji,

Bardziej szczegółowo

Colorful B S. Autor: Beata Mazurek-Kucharska. Wydawca: Colorful Media. Korekta: Marlena Fiedorow ISBN: 83-919772-9-3

Colorful B S. Autor: Beata Mazurek-Kucharska. Wydawca: Colorful Media. Korekta: Marlena Fiedorow ISBN: 83-919772-9-3 Autor: Beata Mazurek-Kucharska Wydawca: Colorful Media Korekta: Marlena Fiedorow ISBN: 83-919772-9-3 Copyright by COLORFUL MEDIA Poznań 2012 Okładka: Colorful Media Skład i łamanie: Colorful Media Colorful

Bardziej szczegółowo

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu Dziecko autystyczne Prawdziwa opowieść o Maciusiu Beata Zawiślak Mojemu synkowi Maciusiowi, mojej rodzinie, wszystkim specjalistom, których spotkałam na swojej drodze i którzy okazali się bardzo pomocni

Bardziej szczegółowo

PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne

PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne Niedostateczny Dopuszczający Dostateczny Dobry Bardzo dobry Celujący -nie opanował wiedzy o sztuce w zakresie wymaganym na ocenę dopuszczającą.

Bardziej szczegółowo

Kreatywność w zarządzaniu projektami

Kreatywność w zarządzaniu projektami Anna Nowakowska Kreatywność w zarządzaniu projektami Dane adresowe Symetria Agencja e-biznes i dom mediowy ul. Wyspiańskiego 10/4 60-749 Poznań Kontakt tel.: 061 864 36 55 faks: 061 864 36 55 e-mail: symetria@symetria.pl

Bardziej szczegółowo

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową.

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Metoda Krakowska Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Jest to metoda sylabowa oparta na wspomaganiu

Bardziej szczegółowo

Komunikat w sprawie szczegółowych informacji o sposobie dostosowania egzaminu maturalnego

Komunikat w sprawie szczegółowych informacji o sposobie dostosowania egzaminu maturalnego Komunikat w sprawie szczegółowych informacji o sposobie dostosowania egzaminu maturalnego 03.06.2004, 15:11 Komunikat w sprawie szczegółowych informacji o sposobie dostosowania warunków i formy przeprowadzania

Bardziej szczegółowo

DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW

DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW CO TO JEST DYSLEKSJA? Dysleksja rozwojowa jest to zespół zaburzeń występujących w procesie uczenia się, czytania i pisania u dzieci o prawidłowym rozwoju umysłowym. U podstaw

Bardziej szczegółowo

GIMNAZJUM IM. ŚW. FRANCISZKA Z ASYŻU W TERESINIE AL. XX LECIA 2, 96 515 TERESIN

GIMNAZJUM IM. ŚW. FRANCISZKA Z ASYŻU W TERESINIE AL. XX LECIA 2, 96 515 TERESIN GIMNAZJUM IM. ŚW. FRANCISZKA Z ASYŻU W TERESINIE AL. XX LECIA 2, 96 515 TERESIN Rozkład materiału dla klas II gimnazjum w oparciu o autorski program nauczania zajęć artystycznych zajęcia plastyczne Robert

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych.

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Termin integracja sensoryczna po raz pierwszy został użyty przez Ch. Sherringtona w 1902 roku w Anglii. Nowe znaczenie temu terminowi

Bardziej szczegółowo

Czynny udział w konferencjach naukowych:

Czynny udział w konferencjach naukowych: Czynny udział w konferencjach naukowych: Psychologia współczesna: oczekiwania i rzeczywistość, Ogólnopolska Konferencja Naukowa, Akademia Pedagogiczna, Kraków 22 24 październik 2002, referat: Rola aktywności

Bardziej szczegółowo

Wymagania szczegółowe na poszczególne oceny szkolne z zajęć artystycznych w klasie I

Wymagania szczegółowe na poszczególne oceny szkolne z zajęć artystycznych w klasie I Wymagania szczegółowe na poszczególne oceny szkolne z zajęć artystycznych w klasie I Projekt Drzewo mojej miejscowości. Drzewa wokół nas. Znajomość i rozumienie podstawowych pojęć dotyczących bryły, faktury,

Bardziej szczegółowo

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna?

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna? Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym, które najczęściej ujawnia się w ciągu pierwszych trzech lat życia jako rezultat zaburzenia neurologicznego, które oddziałuje na funkcje pracy mózgu.

Bardziej szczegółowo

Depresja i otępienie. Postacie depresji

Depresja i otępienie. Postacie depresji Dlaczego powinniśmy interesować się depresją? 21 Depresja i otępienie Depresja występuje częściej niż otępienie (wyjątkiem jest populacja bardzo starych ludzi w wieku 85 lat i starszych), ale nie jest

Bardziej szczegółowo

Jaki kolor widzisz? Doświadczenie pokazuje zjawisko męczenia się receptorów w oku oraz istnienie barw dopełniających. Zastosowanie/Słowa kluczowe

Jaki kolor widzisz? Doświadczenie pokazuje zjawisko męczenia się receptorów w oku oraz istnienie barw dopełniających. Zastosowanie/Słowa kluczowe 1 Jaki kolor widzisz? Abstrakt Doświadczenie pokazuje zjawisko męczenia się receptorów w oku oraz istnienie barw Zastosowanie/Słowa kluczowe wzrok, zmysły, barwy, czopki, pręciki, barwy dopełniające, światło

Bardziej szczegółowo

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki Gimnazjum nr 1 im. Polskich Noblistów w Śremie Z plastyką na TY innowacja pedagogiczna w gimnazjum z zakresu plastyki i historii sztuki Opracowanie: mgr Jacek Krawczyk Śrem 2014 Wstęp Podstawowym zadaniem

Bardziej szczegółowo

ELEMENTY PSYCHOLOGII KLINICZNEJ

ELEMENTY PSYCHOLOGII KLINICZNEJ ELEMENTY PSYCHOLOGII KLINICZNEJ Definicja psychologii klinicznej: Jest to dziedzina psychologii stosowanej, która posiada odrębny od innych działów psychologii obszar badań i praktyki. Obszar ten stanowią

Bardziej szczegółowo

Zasady oceniania na zajęciach plastycznych

Zasady oceniania na zajęciach plastycznych Zasady oceniania na zajęciach plastycznych Obszary aktywności oceniane na lekcjach plastyki: Aktywność na lekcjach: przygotowanie się do zajęć, praca i wypowiedzi na lekcji, zadania dodatkowe, konkursy,

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA DZIECI 5 LETNICH- JESIEŃ GRUPA,,MISIE

DIAGNOZA DZIECI 5 LETNICH- JESIEŃ GRUPA,,MISIE DIAGNOZA DZIECI 5 LETNICH- JESIEŃ GRUPA,,MISIE Przedmiotem pomiaru są umiejętności zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z grudnia 008r w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego

Bardziej szczegółowo