Raport o stanie wybrzeża południowo-wschodniego Bałtyku Opis zrównoważonego rozwoju w strefie brzegowej ujęcie wskaźnikowe

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Raport o stanie wybrzeża południowo-wschodniego Bałtyku Opis zrównoważonego rozwoju w strefie brzegowej ujęcie wskaźnikowe"

Transkrypt

1 State of the Coast of the South East Baltic: an indicators-based approach to evaluating sustainable development in the coastal zone of the South East Baltic Sea Raport o stanie wybrzeża południowo-wschodniego Bałtyku Opis zrównoważonego rozwoju w strefie brzegowej ujęcie wskaźnikowe

2 State of the Coast of the South East Baltic: an indicators-based approach to evaluating sustainable development in the coastal zone of the South East Baltic Sea Raport o stanie wybrzeża południowo-wschodniego Bałtyku Opis zrównoważonego rozwoju w strefie brzegowej ujęcie wskaźnikowe

3 Editor / Redaktor Photo / Zdjęcia Contributors / Partnerzy Clive Gilbert Piotr Domaradzki Authors / Autorzy Dmitry Domnin Eugenia Gurova Stock.XCHNG (www.sxc.hu) Klaipeda University Coastal Research and Planning Institute (Lithuania) Klaipėdos universiteto Baltijos pajūrio aplinkos tyrimų ir planavimo institutas Ingrida Bagdanavičiūtė Nerijus Blažauskas Design / Projekt H. Manto 84, LT Klaipeda, Lithuania H. Manto 84, LT Klaipėda Agnieszka Brzezińska Phone: Tel.: Boris Chubarenko Magdalena Janke Fax: Fax: Andrzej Cieślak Inga Dailidienė Dmitry Domnin Juliusz Gajewski Łukasz Gajewski Saulius Gulbinskas Maciej Kałas Maritime Institute in Gdańsk (Poland) Instytut Morski w Gdańsku Magdalena Matczak Jurgita Mikelėnaitė Długi Targ 41/42 Długi Targ 41/42 Rosita Milerienė Gdańsk, Poland Gdańsk Katarzyna Rybka Phone: Tel.: (058) Antoni Staśkiewicz Fax: Faks: (058) Izabela Stawicka Kazimierz Szefler Erikas Visakavičius State of the Coast of the South East Baltic: an indicators-based approach to evaluating sustainable development in the coastal zone of the South East Baltic Sea Raport o stanie wybrzeża południowo-wschodniego Bałtyku Atlantic Branch, Institute of Oceanology Russian Academy of Sciences (Kaliningrad Oblast, Russia) Институт океанологии им. П. П. Ширшова РАН Атлантическое отделение Россия Opis zrównoważonego rozwoju Pr. Mira, 1, , Kaliningrad, Russia г. Калининград, Пр. Мира, 1 w strefie brzegowej ujęcie wskaźnikowe Phone: Тел.: Fax: Факс: Clive Gilbert (Ed.). Drukarnia WL Publishers, Gdańsk p. Clive Gilbert (Red.). Drukarnia WL, Gdańsk, 2008, 162 str. ISBN: Press / Druk: Drukarnia WL Gdańsk STATE OF THE COAST OF THE SOUTH EAST BALTIC: AN INDICATORS-BASED APPROACH TO EVALUATING SUSTAINABLE DEVELOPMENT IN THE COASTAL ZONE OF THE SOUTH EAST BALTIC SEA RAPORT O STANIE WYBRZEŻA POŁUDNIOWO-WSCHODNIEGO BAŁTYKU. OPIS ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU W STREFIE BRZEGOWEJ UJĘCIE WSKAŹNIKOWE

4 I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIEDNIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 9.1 Rate of loss of, or damage to, protected areas 9.1 Tempo utraty lub niszczenia obszarów chronionych IV TO ENSURE THAT BEACHES ARE CLEAN AND THAT COASTAL WATERS ARE UNPOLLUTED IV ZAPEWNIĆ CZYSTOŚĆ PLAŻ I WÓD PRZYBRZEŻNYCH VI TO USE NATURAL RESOURCES WISELY VI MĄDRZE KORZYSTAĆ Z ZASOBÓW NATURALNYCH 1 DEMAND FOR PROPERTY AT THE COAST 1 POPYT NA DZIAŁKI WZDŁUŻ BRZEGU MORSKIEGO 1.1 Size, density and proportion of the population living in the coastal zone 1.1 Wielkość, zagęszczenie i struktura zaludnienia obszarów przybrzeżnych 2 AREA OF BUILT-UP LAND 2 POWIERZCHNIA OBSZARU ZABUDOWANEGO 2.1 Percent of built-up land by distance from the coastline 2.1 Udział procentowy terenów zabudowanych zależnie od odległości od brzegu 3 DEVELOPMENT ON BROWNFIELD LAND 3 ZABUDOWA TERENÓW UPRZEDNIO ZABUDOWANYCH 3.1 Percent of new development on previously developed land 3.1 Procent nowej zabudowy na terenach uprzednio zabudowanych 4 DEMAND FOR ROAD TRAVEL AT THE COAST 4 ZAPOTRZEBOWANIE NA TRANSPORT DROGOWY 4.1 Volume of traffic on coastal motorways and major roads 4.1 Natężenie ruchu na autostradach i drogach krajowych wybrzeża 5 PRESSURE FOR COASTAL AND MARINE RECREATION 5 ZAPOTRZEBOWANIE NA REKREACJĘ PRZYBRZEŻNĄ I MORSKĄ 5.1 Number of berths and moorings and dry rack storage capacity for recreational boating 5.1 Ilość stanowisk, miejsc cumowniczych i stanowisk na lądzie dla jednostek rekreacyjnych 6 LAND TAKE BY INTENSIVE AGRICULTURE 6 TERENY ZAJĘTE PRZEZ INTENSYWNE ROLNICTWO 6.1 Proportion of agricultural land farmed intensively 6.1 Procent obszarów rolniczych uprawianych intensywnie II TO PROTECT, ENHANCE AND CELEBRATE NATURAL AND CULTURAL DIVERSITY II OCHRONIĆ, WZMOCNIĆ I WSPIERAĆ BIORÓŻNORODNOŚĆ I DZIEDZICTWO KULTUROWE 7 AMOUNT OF SEMI-NATURAL HABITAT 7 OBSZARY SIEDLISK SEMI-NATURALNYCH 7.1 Area of semi-natural habitat 7.1 Powierzchnia siedlisk semi-naturalnych 8 AREA OF LAND AND SEA PROTECTED BY STATUTORY DESIGNATIONS 8 LĄDOWE I MORSKIE OBSZARY PRAWNIE CHRONIONE 8.1 Area protected for nature conservation, landscape and heritage 8.1 Powierzchnia obszarów chronionych ze względu na walory środowiska naturalnego, krajobraz i dziedzictwo historyczne 9 EFFECTIVE MANAGEMENT OF DESIGNATED SITES 9 SKUTECZNE ZARZĄDZANIE TERENAMI CHRONIONYMI CHANGES TO SIGNIFICANT COASTAL AND MARINE HABITATS AND SPECIES ZMIANY WAŻNYCH PRZYBRZEŻNYCH I MORSKICH EKOSYSTEMÓW I GATUNKÓW Status and trend of specified habitats and species 10.1 Status i tendencja określonych siedlisk i gatunków 10.2 Number of species per type of habitat 10.2 Ilość gatunków przypadająca na każdy typ siedliska 10.3 Number of Red List maritime species 10.3 Ilość gatunków morskich znajdujących się na Czerwonej Liście 11 LOSS OF CULTURAL DISTINCTIVENESS UTRATA ODRĘBNOŚCI KULTUROWEJ Number of local products with regional quality labels or European PDO/PGI/TSG 11.1 Liczba produktów lokalnych z certyfikatem jakości produktu regionalnego lub europejskimi znakami: PDO/PGI/TSG III TO PROMOTE AND SUPPORT A DYNAMIC AND SUSTAINABLE COASTAL ECONOMY III PROMOWAĆ I WSPIERAĆ DYNAMICZNĄ I TRWAŁĄ GOSPODARKĘ NA OBSZARACH PRZYBRZEŻNYCH 12 PATTERNS OF EMPLOYMENT STRUKTURA ZATRUDNIENIA Employment by economic activity, employment status and place of work 12.1 Zatrudnienie według działalności gospodarczej, stanu zatrudnienia oraz miejsca pracy 13 VOLUME OF PORT TRAFFIC NATĘŻENIE RUCHU W PORTACH Number of incoming and outgoing passengers per port 13.1 Liczba pasażerów przyjeżdżających i wyjeżdżających w przeliczeniu na port 13.2 Volume of cargo handled per port 13.2 Wielkość przeładunków w przeliczeniu na port 14 INTENSITY OF TOURISM NATĘŻENIE RUCHU TURYSTYCZNEGO Overnight stays in tourist accommodation 14.1 Noclegi w obiektach zakwaterowania turystycznego 14.2 Bed place occupancy 14.2 Stopień wykorzystania bazy noclegowej 15 SUSTAINABLE TOURISM ZRÓWNOWAŻONY RUCH TURYSTYCZNY Number of tourist accommodations holding credible and comparable eco-labels 15.1 Liczba obiektów zakwaterowania turystycznego posiadających wiarygodne i porównywalne oznakowanie ekologiczne 15.2 Ratio of overnight stays to number of residents 15.2 Stosunek liczby noclegów do liczby mieszkańców 16 BATHING WATER QUALITY JAKOŚĆ WODY W KĄPIELISKACH Percentage of coastal bathing waters compliant with the guide value of the European Bathing Water Directive 16.1 Procent kąpielisk w strefie przybrzeżnej spełniających wytyczne zamieszczone w Dyrektywie UE dot. jakości wody w kąpieliskach 17 AMOUNT OF COASTAL AND MARINE LITTER ZAŚMIECENIE WYBRZEŻA I MORZA Volume of litter collected per given length of shoreline 17.1 Ilość śmieci zbierana na danym odcinku linii brzegowej 18 AMOUNT OF NUTRIENTS IN COASTAL WATERS ZAWARTOŚĆ SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH W WODACH PRZYBRZEŻNYCH Average winter concentrations of nitrates and phosphates in coastal waters 18.1 Średnie zimowe stężenie azotanów i fosforanów w wodach przybrzeżnych 19 AMOUNT OF OIL POLLUTION ROZMIAR ZANIECZYSZCZEŃ ROPĄ NAFTOWĄ Volume of accidental oil spills 19.1 Wielkość rozlewów olejowych 19.2 Number of observed oil slicks from aerial surveillance 19.2 Ilość rozlewów olejowych zaobserwowana podczas lotów kontrolnych V TO REDUCE SOCIAL EXCLUSION AND PROMOTE SOCIAL COHESION IN COASTAL COMMUNITIES V ZMNIEJSZYĆ POZIOM WYKLUCZENIA SPOŁECZNEGO I PROMOWAĆ SPÓJNOŚĆ W SPOŁECZNOŚCIACH NADBRZEŻNYCH 20 DEGREE OF SOCIAL INCLUSION STOPIEŃ SPOŁECZNEGO ZAANGAŻOWANIA Indices of deprivation 20.1 Wskaźniki deprywacji 21 HOUSEHOLD PROSPERITY ZAMOŻNOŚĆ GOSPODARSTW DOMOWYCH Average annual earnings 21.1 Średnie zarobki w skali rocznej 21.2 Proportion of the population with a higher education qualification 21.2 Liczba ludności z wyższym wykształceniem 21.3 Value of residential property 21.3 Wartość nieruchomości mieszkalnych 22 NUMBER OF SECOND HOMES DRUGIE DOMY Ratio of first to second and holiday homes 22.1 Stosunek domów pierwszych do drugich i domów wakacyjnych 23 FISH STOCKS AND FISH LANDINGS ZASOBY I POŁOWY RYB State of the main fish stocks by species and sea areas 23.1 Stan głównych zasobów w podziale na gatunki i akweny morskie 23.2 Landings by species 23.2 Wyładunki według gatunków 23.3 Value of landings by port and species 23.3 Wartość wyładunków według portów i gatunków 24 WATER CONSUMPTION ZUŻYCIE WODY Volume of water consumed by households 24.1 Ilość wody zużytej przez gospodarstwa domowe 24.2 Number of days of reduced or restricted supply 24.2 Liczba dni ze zmniejszonym lub ograniczonym zaopatrzeniem w wodę VII TO RECOGNISE THE THREAT TO COASTAL ZONES POSED BY CLIMATE CHANGE AND TO ENSURE APPROPRIATE AND ECOLOGICALLY RESPONSIBLE COASTAL PROTECTION VII ROZPOZNAĆ I UZNAĆ ZAGROŻENIA SPOWODOWANE ZMIANAMI KLIMATU I ZAPEWNIĆ WŁAŚCIWĄ I EKOLOGICZNIE ODPOWIEDZIALNĄ OCHRONĘ BRZEGÓW 25 SEA LEVEL RISE AND EXTREME WEATHER CONDITIONS WZROST POZIOMU MORZA I EKSTREMALNE WARUNKI POGODOWE Number and intensity of stormy days 25.1 Ilość oraz intensywność dni sztormowych 25.2 Rise in mean sea level relative to land 25.2 Wzrost poziomu morza względem lądu 26 COASTAL EROSION AND ACCRETION EROZJA I ODBUDOWA BRZEGU Rate of erosion and accretion 26.1 Tempo erozji i odbudowy 26.2 Length of protected coastline 26.2 Długość chronionej linii brzegowej 26.3 Volume of sand nourishment 26.3 Wielkość sztucznego zasilania brzegów 27 NATURAL AND HUMAN ASSETS AT RISK FROM FLOODING ZASOBY NATURALNE, LUDZKIE I EKONOMICZNE ZAGROŻONE POWODZIAMI 155 MORSKIMI 27.1 Number of people, area of protected sites and economic assets within flood risk zones 27.1 Ilość ludzi, powierzchnia obszarów chronionych i wartości gospodarcze w obszarach zagrożenia powodziami morskimi STATE OF THE COAST OF THE SOUTH EAST BALTIC: AN INDICATORS-BASED APPROACH TO EVALUATING SUSTAINABLE DEVELOPMENT IN THE COASTAL ZONE OF THE SOUTH EAST BALTIC SEA RAPORT O STANIE WYBRZEŻA POŁUDNIOWO-WSCHODNIEGO BAŁTYKU. OPIS ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU W STREFIE BRZEGOWEJ UJĘCIE WSKAŹNIKOWE

5 FOREWORD SŁOWO WSTĘPNE Clive GILBERT (editor) The cumulative impact of such developments could Indicators are signposts. They point out whether or Clive Gilbert Skumulowany wpływ takich inwestycji może Członkowskiemu jako sposób analizy porównawczej Consultant in Coastal Planning lead to unsustainable pressures on fragile coastal not we are going in the right direction. Sometimes Redaktor, doprowadzić do niezrównoważonej presji na jakże tak, aby wszelkie przyszłe zmiany zachodzące na ich and Management, UK. environments. Fishing is in a parlous state and the evidence is multi-layered with years of data upon Konsultant Komisji Europejskiej ds. ZZOP, delikatne przybrzeżne środowisko. Rybołówstwo jest wybrzeżach były monitorowane a tendencje właści- Member, EU Working Group despite a number of initiatives over the past several which analyses can be built. At other times, though, Wielka Brytania w kiepskim stanie i pomimo licznych inicjatyw na wie opisane. on Indicators and Data. years, eutrophication remains a threat to marine life. the absence of information means that our conclu- przełomie ostatnich kilku lat eutrofizacja ciągle Some of the highest rates of coastal erosion in sions can be no more than hunches. Again, whereas Czy obszary przybrzeżne południowo-wschodniego pozostaje zagrożeniem dla życia morskiego. Wskaźniki są jak drogowskazy. Zwracają uwagę na Are the coasts and inshore waters of the South East Europe are found in the South East Baltic and the the evidence for some of the indicators seems to sug- Bałtyku są na dobrej drodze do osiągnięcia Niektóre wskaźniki erozji brzegowej osiągają na to czy idziemy w dobrym kierunku. Czasami zbiory Baltic Sea moving towards, or away from, a more possibility of rising sea levels is ringing warning bells. gest convincingly that we are travelling in one direc- zrównoważonego i trwałego rozwoju i w jakim tem- obszarze południowo-wschodniego Bałtyku wartości danych są wielowarstwowe z informacjami pochodzą- sustainable future, and at what pace? tion, in other cases the data suggests we are head- pie się to odbywa? najwyższe w Europie a możliwość wzrostu poziomu cymi z wielu lat, które łatwo jest analizować. Innym Faced with such an interrelated array of potential ing the opposite way. morza powinna być dla nas kolejnym sygnałem razem, brak informacji oznacza, że nasze wnioski są Is the coastal zone different from non-coastal areas? opportunities and difficulties, coastal regions else- Czy obszary przybrzeżne różnią się od tych położonych ostrzegawczym. niczym więcej niż przeczuciem. Z kolei, jeśli materiał If it is, in what ways is it different, and by how much? where in Europe have turned for help to a process It is not the purpose of this report to necessarily inter- w głębi lądu? Jeśli tak, to w jaki sposób i jak bardzo? dla niektórych wskaźników przekonująco sugeruje, known as ICZM or integrated coastal zone manage- pret the information contained in its pages. That dis- W obliczu tak powiązanych ze sobą potencjalnych że zmierzamy w jednym kierunku, w innych przypad- Are observed differences significant enough to war- ment. ICZM is essentially about bringing together all cussion properly lies with the coastal and marine part- Czy obserwowane różnice są na tyle znaczące, aby możliwości i trudności, regiony przybrzeżne Europy kach dane wskazują na coś całkowicie odwrotnego. rant separate policies for the coast and the introduc- those who have an interest in coastal issues nation- nerships, the scientific and NGO communities, and uzasadniać wprowadzenie odrębnej polityki i odmien- zaczęły szukać pomocy w procesie znanym jako tion of different management strategies? And if al and local authorities, ports and shipping interests, with the local and regional authorities and coastal and nych strategii zarządzania dla tych obszarów? ZZOP, czyli zintegrowane zarządzanie obszarami Celem tego raportu nie jest interpretacja informacji coastal policies have been introduced in the past, tourism and recreation organisations, landscape and maritime agencies, that have evolved in response to I jeśli taka przybrzeżna polityka została już wprowa- przybrzeżnymi. ZZOP zasadniczo polega na zaan- zawartych na jego stronach. Ta dyskusja właściwie have they had the desired effect? nature conservationists, coastal communities, and so the various concerns stakeholders have about the dzona w przeszłości, czy przyniosło to pożądany efekt? gażowaniu wszystkich stron, których interesy związane leży po stronie organizacji przybrzeżnych i morskich, on to share their knowledge about coastal and state of the coastal environment, the coastal economy są z wybrzeżem krajowe i lokalne władze, porty i prze- społeczności naukowych i pozarządowych, władz In an attempt to answer these questions, the marine issues so that more effective policies can be and the wellbeing of coastal communities. Aby odpowiedzieć na te pytania, Instytut Morski woźnicy, organizacje turystyczne i rekreacyjne, orga- lokalnych i regionalnych a także po stronie wszelkich Maritime Institute in Gdansk in Poland, the Atlantic devised and implemented. w Gdańsku (Polska), Atlantycki Oddział Instytutu nizacje ochrony przyrody i krajobrazu, nadmorskie struktur, które powstały w odpowiedzi na obawy Branch of P.P. Shirshov Institute of Oceanology of Having said that, we are delighted that the State of Oceanologii P. P. Szyrszowa Rosyjskiej Akademii Nauk społeczności i tak dalej aby podzieliły się swoją zainteresowanych stron o stan środowiska przy- the Russian Academy of Sciences in Kaliningrad in The initial results of that process are gathered the Coast of the South East Baltic Sea will enhance w Kaliningradzie (Rosja) i Instytut Polityki Regionalnej wiedzą na temat zagadnień przybrzeżnych i morskich, brzeżnego, nadmorskiej gospodarki i dobrobytu Russia, and the Coastal Research and Planning together in this report. The maps, graphs and com- that discussion by better informing decision-makers i Planowania Uniwersytetu w Kłajpedzie (Litwa) wspól- żeby opracowywana i wdrażana polityka mogła być społeczności nadmorskich. Institute at Klaipeda University in Lithuania, have mentary reveal a region paradoxically rich at one about what is happening at the coast and thus nie przygotowały pierwszy Raport o stanie wybrzeża coraz bardziej skuteczna. jointly produced the first State of the Coast of the and the same time in both clarity and ambiguity (and improving the quality of decision-making for the południowo-wschodniego Bałtyku. Jesteśmy zadowoleni, że Raport o stanie wybrzeża South East Baltic Sea. in some cases, obscurity) and where observation and benefit of all. Wstępne wyniki tego procesu zostały zebrane południowo-wschodniego Bałtyku wzbogaci tę dyskusję explanation flow back and forth as constantly as Raport ten powstał we właściwym czasie. Działalność w niniejszym opracowaniu. Mapy, rysunki i komen- poprzez lepsze informowanie decydentów o tym, co The report comes at an apposite time. Maritime waves breaking on a beach. człowieka na morzu wzrasta w gwałtownym tempie. tarze przedstawiają region bogaty jednocześnie dzieje się na obszarach przybrzeżnych i dzięki temu activity is increasing at an exponential rate. Already Już w obecnej chwili Bałtyk dzierży pierwszeństwo paradoksalnie w jasność i niepełną jasność jakość procesu decyzyjnego poprawi się z korzyścią the Baltic Sea is the primary energy transportation The methodology chosen an indicators-based w transporcie energii do Europy, kolejne gazociągi (w niektórych przypadkach niejasność), gdzie dla wszystkich. route into Europe; additional gas pipelines and LPG approach is considered the best way to assemble i terminale LPG są budowane lub planowane. Wielkie obserwacje i interpretacje zmieniają się jak fale zała- terminals are under construction or planned. There is the wide array of information needed by coastal and zainteresowanie wzbudza rozwój morskiej energetyki mujące się na plaży. intense interest in developing offshore wind energy, marine stakeholders to make sense of coastal wiatrowej, być może w powiązaniu z instalacjami perhaps in association with compressed air energy processes. The indicators chosen in this report are, in sprężania powietrza. Szacuje się, że transport morski Wybrana metodologia ujęcie wskaźnikowe jest storage facilities. Shipping in the South East Baltic is fact, those drawn up by the European Union ICZM na południowo-wschodnim Bałtyku wzrośnie co uznawana za najlepszy sposób na zebranie szerokiego expected to at least double by 2020 necessitating Working Group on Indicators and Data in najmniej dwukrotnie do roku 2020, stwarzając wachlarza informacji potrzebnych zainteresowanym port expansion and prompting further development They were recommended subsequently to each potrzebę dalszej rozbudowy portów oraz dalszego stronom w zrozumieniu procesów zachodzących na of motorway and railway links with inland areas. coastal Member State as a way of benchmarking its rozwoju autostrad i połączeń kolejowych z zapleczem tych obszarach. Wybrane w tym raporcie wskaźniki Meanwhile, pressure at the coast for space for tourism coast so that any changes in the future could be regionu. Jednocześnie na wybrzeżu rośnie presja na zostały zdefiniowane w 2004 roku przez unijną Grupę and recreation is growing, alongwith the demand for monitored and trends described. przestrzeń dla turystyki i rekreacji, wraz z popytem Roboczą ds. ZZOP Wskaźniki i Dane. Zostały one both residential property and holiday homes. zarówno na domy mieszkalne jak i domy wakacyjne. następnie zalecone każdemu przybrzeżnemu Państwu STATE OF THE COAST OF THE SOUTH EAST BALTIC: AN INDICATORS-BASED APPROACH TO EVALUATING SUSTAINABLE DEVELOPMENT IN THE COASTAL ZONE OF THE SOUTH EAST BALTIC SEA RAPORT O STANIE WYBRZEŻA POŁUDNIOWO-WSCHODNIEGO BAŁTYKU. OPIS ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU W STREFIE BRZEGOWEJ UJĘCIE WSKAŹNIKOWE

6 Andrzej Cieślak Maritime Office in Gdynia National ICZM Expert When doing anything, it is quite important to know whether the objective(s) of the action is achieved in full, partly or not at all. And the very next question, especially when success was incomplete, or the results were unsatisfactory, is why? Then, after proper assessment, come the decisions on what to do next, and how to do it. The quality of these decisions, and later the (hopefully) positive effect they will have, depends strongly on the quality and synthetic but not misleading character of the information used for the assessment and for the decision making. The more complex are the objectives, the system they concern, and therefore the set of actions, the more complex becomes the information needed for assessment and decision making. On the other hand, the information should be readable and not overloaded with detailed data, aimed at all basic goals, and should allow possibly quick analysis of interactions between the various important issues. It is thought that a good solution of this information dilemma is an appropriately selected set of well defined indicators. In 2002 the European Parliament and the EU Council adopted the Recommendation on implementation of Integrated Coastal Zone Management (ICZM). Its main objective is to facilitate achieving sustainable development in the coastal zones by means of introducing a new integrated way of managing these areas. Both the goal (sustainable development) and the system (coastal zone) are extremely complex. From the beginning it was apparent that some way to measure the degree to which the ICZM system is developed in the various countries/regions and a way to measure progress on the road to sustainable development are needed. A special Working Group Indicators and Data (WG-ID) was established, which developed an indicator of progress on the route to ICZM (the socalled ICZM Progress Indicator ), and a set of 27 indicators, containing 46 measures, allowing measuring progress in achieving sustainable development goals as they are defined in the ICZM Recommendation (the so-called Sustainable Development Indicators, or in short SD Indicators ). Under inspiration of the WG-ID and the EC s Group of National ICZM Experts, in 2004 the project DEDUCE of the INTERREG III C Programme was started with the objective of developing methodologies of calculating, presenting and assessing the SD Indicators, and also to start finding the inter-relations between the indicators. The partnership and testing of the indicators included 6 countries and/or subregions (West Flanders, Catalonia, France, Latvia, Malta, and Poland). During 2005, the ICZM Progress Indicator was tested in several countries (among others Belgium, the Netherlands and Poland) 1. In 2006 these indicators were approved, and suggested for wide use in ICZM assessments, by the Group of National ICZM Experts. The Group pointed also out that both the Progress and SD indicators may require some improvement and, especially the SD indicators, adaptation to regional specificity, which should be based on experience gained from further testing at regional, national and subregional level. The Sustainable Development Indicators for ICZM in the South Eastern Baltic (SDI-4-SEB) Project and its main output, the State of the Coast Report fits very well into the framework of the National ICZM Expert Group s suggestions. For its development, experience from other projects co-financed by the EU (especially BaltCoast, DEDUCE, POWER) and from national projects was used. It is seen as the first reference assessment made for the South East Baltic coastal zone, even though it carries the whole baggage of insufficient data, imprecise requirements and lack of national regulations, especially concerning the collection of statistical data, which evidently still do not take proper account of the specifics of the coast. In this context, the work contains also some suggestions for further improvement. When repeated at regular intervals (e.g. every 5 years), the production of the State of the Coast Report can be a valuable tool for assessing the effectiveness of coastal zone management and for complex decision making on the road to sustainable development, both at local and larger national or regional scale. It results that the present work is addressed to all levels of governance from local and regional self-government to national authorities concerned with all aspects of coastal zone management, business and also general public (especially in the coastal regions), since all of them should actively participate in ICZM processes, and therefore need the knowledge. The important added value of the indicators and measures are the interconnections between them. Some of them are indicated in the descriptions of the indicators, but there are many more. The reader is invited to try to go further in depth in finding the interactions between the indicators and/or measures presented in this report. Finally, comments on the work would be much appreciated and should be passed to the Authors addresses given at the beginning of this publication. 1 More information about ICZM Progress Indicator and DEDUCE project can be found at DG Environment and DEDUCE webpages (www.deduce.eu). Andrzej Cieślak Urząd Morski w Gdyni Polski Narodowy Ekspert ZZOP Kiedy się cokolwiek robi, to ważne jest, aby wiedzieć, czy cel działania został w pełni osiągnięty, częściowo, a może wcale? I natychmiast jawi się następne pytanie, zwłaszcza, gdy sukces nie był pełny albo wręcz niezadowalający: dlaczego? Następnie, po przeprowadzeniu odpowiedniej oceny, podejmuje się decyzje co i jak zrobić. Jakość tych decyzji i ich późniejszy (miejmy nadzieję) pozytywny skutek, zależy w dużej mierze od jakości i syntetycznego ale nie mylącego charakteru informacji wykorzystywanych do oceny i podjęcia decyzji. Czym bardziej są złożone cele, system, którego dotyczą, i wobec tego zestaw działań, tym bardziej złożony staje się zestaw informacji potrzebnych do oceny i podjęcia decyzji. Z drugiej strony informacje powinny być czytelne i nie przeładowane szczegółowymi danymi, skierowane na podstawowe cele oraz powinny umożliwiać szybką analizę wzajemnych oddziaływań pomiędzy różnymi ważnymi charakterystykami systemu. Uważa się, że dobrym rozwiązaniem tego dylematu informacyjnego jest stosowanie odpowiednio dobranego zestawu dobrze zdefiniowanych wskaźników. W 2002 r. Parlament Europejski i Rada UE przyjęły Rekomendację o realizacji Zintegrowanego Zarządzania Obszarami Przybrzeżnymi. Podstawowym celem tej rekomendacji było wsparcie dążenia do zrównoważonego i trwałego rozwoju obszarów przybrzeżnych poprzez wprowadzenie nowego zintegrowanego sposobu zarządzania tymi obszarami. Zarówno cel (zrównoważony i trwały rozwój), jak i system (obszar przybrzeżny), są niezwykle złożone. Od samego początku było więc oczywiste, że konieczne jest opracowanie jakiegoś sposobu umożliwiającego zmierzenie postępu w osiąganiu systemu ZZOP w poszczególnych krajach i regionach Europy i w postęp na drodze do zrównoważonego i trwałego rozwoju. Ustanowiono specjalną Grupę Roboczą Wskaźniki i Dane (Working Group Indicators and Data WG-ID), która opracowała wskaźnik postępu na drodze do ZZOP (tzw. Wskaźnik Postępu ZZOP) oraz zestaw 27 wskaźników, zawierających 46 miar, umożliwiających pomiar postępu w osiąganiu celów zrównoważonego i trwałego rozwoju zgodnie z ich zdefiniowaniem w Rekomendacji o ZZOP (tzw. Wskaźniki Zrównoważonego Rozwoju, w skrócie Wskaźniki ZR). Z inspiracji WG-ID i Grupy Narodowych Ekspertów ZZOP Komisji Europejskiej, w 2004 r. powstał w ramach programu INTERREG III C projekt o nazwie DEDUCE, którego celem było opracowanie metodologii wyliczania, prezentacji i oceny Wskaźników ZR, a także ustalenie relacji między poszczególnymi wskaźnikami i miarami. Zespół partnerów projektu i obszary testowania obejmowały 6 krajów i/lub subregionów (Flandria Zachodnia, Francja, Katalonia, Łotwa, Malta i Polska). W roku 2005 przetestowano również w kilku krajach (m.in. Belgia, Holandia i Polska) Wskaźnik Postępu ZZOP 1. W 2006 r. Grupa Narodowych Ekspertów ZZOP zaakceptowała te wskaźniki i zasugerowała ich szerokie stosowanie przy ocenach związanych z ZZOP. Wskazano również, że zarówno Wskaźnik Postępu jak i Wskaźniki ZR mogą wymagać dalszego ulepszenia, a te ostatnie mogą również wymagać dostosowania do specyficznych cech/uwarunkowań regionalnych, w oparciu o doświadczenia zebrane w toku dalszego testowania na poziomie regionalnym, narodowym i subregionalnym. Projekt SDI-4-SEB i jego główny wynik: Raport o Stanie Wybrzeża znakomicie wpasowuje się w ramy sugestii Grupy Narodowych Ekspertów ZZOP. Do opracowania Raportu wykorzystano doświadczenia i dane z innych projektów współfinansowanych przez Unię Europejską (zwłaszcza BaltCoast, DEDUCE, POWER) i z różnych projektów krajowych. Raport należy widzieć jako pierwszą, referencyjną ocenę wykonaną do subregionu obszarów przybrzeżnych południowo-wschodniego Bałtyku, w pełnej przy tym świadomości, że ta ocena jest obarczona ciężarem niepełnych danych, nie do końca jasnych wymagań i braku regulacji krajowych dotyczących w szczególności zbierania danych statystycznych, które w widoczny sposób nadal nie uwzględniają poprawnie specyfiki obszarów przybrzeżnych. Dlatego opracowanie zawiera również szereg sugestii zmierzających do poprawy tej sytuacji. Pod warunkiem aktualizacji w regularnych odstępach czasu (np. co 5 lat), Raport o Stanie Wybrzeża może stanowić cenne narzędzie do oceny skuteczności zarządzania obszarami przybrzeżnymi i wspomagające podejmowanie decyzji na drodze do zrównoważonego i trwałego rozwoju, zarówno na poziomie lokalnym, jak i w większej narodowej czy regionalnej skali. Dlatego adresatami Raportu są pracownicy wszystkich poziomów zarządzania od władz samorządowych szczebla lokalnego i wojewódzkiego po władze centralne zaangażowane we wszelkie aspekty zarządzania obszarami przybrzeżnymi, również przedsiębiorstwa, a także społeczeństwa (zwłaszcza z regionów nadmorskich), ponieważ wszyscy oni winni aktywnie uczestniczyć w procesach ZZOP, a do tego potrzebna jest wiedza zawarta m.in. w tym raporcie. Ważną wartością dodaną opracowania wskaźników i miar są wzajemne powiązania pomiędzy nimi. Niektóre z tych powiązań pokazano w opisach wskaźników, ale jest ich o wiele więcej. Zapraszam czytelników do podjęcia próby zagłębienia się w ich dalsze poszukiwanie. Na koniec, zespół autorski byłby bardzo wdzięczny za uwagi i komentarze, które należy przesłać na adresy podane na początku Raportu. 1 Więcej informacji o Wskaźniku Postępu ZZOP i projekcie DEDUCE można znaleźć na stronach internetowych DG Environment Komisji Europejskiej i projektu DEDUCE (www.deduce.eu). STATE OF THE COAST OF THE SOUTH EAST BALTIC: AN INDICATORS-BASED APPROACH TO EVALUATING SUSTAINABLE DEVELOPMENT IN THE COASTAL ZONE OF THE SOUTH EAST BALTIC SEA RAPORT O STANIE WYBRZEŻA POŁUDNIOWO-WSCHODNIEGO BAŁTYKU. OPIS ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU W STREFIE BRZEGOWEJ UJĘCIE WSKAŹNIKOWE

7 Explanatory note The State of the Coast Atlas is available at which includes a description of the methodology used, individual indicator fact sheets and database of compiled maps and tables. Nota techniczna Atlas Stanu Brzegu (State of the Coast Atlas) jest dostępny pod adresem Zawiera on opis zastosowanej metodologii, When searching for relevant and reliable data, prior- arkusze poszczególnych wskaźników oraz mapy i tabele. Poszukując źródeł rzetelnych danych, niezbędnych ity was given to official sources, such as regional and do uzyskania możliwie najlepszej porównywalności national government statistics, and European data- wskaźników na poziomie międzynarodowym, a jed- bases, in order to enhance comparability at the inter- nocześnie mając na celu stworzenie możliwie rzetel- national level and allow for benchmarking. nej bazy porównawczej dla przyszłych analiz porów- The coastal zone of the South East Baltic region nawczych, priorytet dano źródłom oficjalnym, takim Our intention was a comparative analysis of all three Obszar przybrzeżny południowo-wschodniego Bałtyku jak statystyki regionalne i krajowe oraz europejskie regions for all twenty seven indicators. This proved bazy danych. problematic, however, because of a number of difficulties concerning the gathering, collating and Zespół realizujący projekt zamierzał wykonać analizę analysing of data, the most significant of which were: porównawczą trzech regionów, biorących udział w projekcie, dla wszystkich dwudziestu siedmiu wskaźników. different levels of sub-regional data aggregation Okazało się to jednak znacznie trudniejszym niż (e.g. tourism, employment and social indicators); przewidywano z powodu trudności dotyczących lack of data in one or two of the sub-regions (e.g. zbierania, scalania i analizowania danych. Najważniej- water consumption, second homes, social exclusion, sze z nich to: development "on brownfield" land); differences in data collection techniques used in Russia and in Lithuania and Poland (e.g. road traffic, educational attainment, water quality); NUTS Nomenclature des Unités Territoriales Statistiques. LAU Local Administrative Units. różne poziomy scalania i gromadzenia danych w podregionach (np. dla turystyki, zatrudnienia czy wskaźników społecznych), comparing time series (e.g. sea level, water quality). brak danych z jednego lub dwóch podregionów (np. dla zużycia wody, drugich domów, wykluczenia społecznego, urbanizacji), Time series are often interrupted because of changes in sampling and calculation methods, or by changes in their purpose and context. This is particularly noticeable Administrative level Names below are given in national languages różnice w metodach zbierania danych pomiędzy Rosją, Litwą a Polską (np. dla ruchu drogowego, poziomu edukacji, jakości wody), before and after Poland and Lithuania entered the niezgodność ciągów czasowych (np. dla poziomu European Union in 2004; for some indicators (such as bathing water quality) compliant data is available only NUTS 1 Poland Russia Lithuania morza, jakości wody). since 2005 or later. Hence for this first inventory, rele- Ciągi czasowe są często zaburzone przez zmiany vant time series could not be constructed for all indicators. Maps represent data for the latest years available, which do not always match in all three regions. NUTS 2 Województwo pomorskie Pomorskie Voivodeship sposobu pobierania danych i metod obliczeń, lub przez zmiany celu i kontekstu badań. Szczególnie można to zauważyć przed i po wstąpieniu Polski i Litwy do Unii Europejskiej w 2004 roku: dla nie- NUTS 3 podregion Калининградская область Kaliningrad Oblast Klaipėdos apskritis Klaipeda County których wskaźników (np. jakość wody w kąpieliskach) odpowiednie dane są dostępne dopiero od 2005 roku. Dlatego w niniejszym pierwszym raporcie nie LAU1/NUTS 4 Powiat / miasto Район / город Savivaldybė (Rajonas / Miestas) dla wszystkich wskaźników można było korzystać z odpowiednich ciągów czasowych danych. Mapy odzwierciedlają dane dla ostatnich dostępnych lat, nie zawsze jednakowych dla wszystkich trzech Сельский или regionów. LAU2/NUTS 5 Gmina / miasto городской округ Seniūnija / Miestas либо город STATE OF THE COAST OF THE SOUTH EAST BALTIC: AN INDICATORS-BASED APPROACH TO EVALUATING SUSTAINABLE DEVELOPMENT IN THE COASTAL ZONE OF THE SOUTH EAST BALTIC SEA RAPORT O STANIE WYBRZEŻA POŁUDNIOWO-WSCHODNIEGO BAŁTYKU. OPIS ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU W STREFIE BRZEGOWEJ UJĘCIE WSKAŹNIKOWE

8 The coastal zone Administrative units Obszar przybrzeżny The term coastal zone, when used in this report, Within the European Union, there is an attempt to Określenie obszar przybrzeżny w tym raporcie przybrzeżny, nadbrzeżny (coastal) odnoszący się do simply refers to an area either side of where land and standardise the description of administrative areas. oznacza po prostu obszar po obu stronach linii styku wybrzeża, stąd przybrzeżne powiaty, czy też przy- sea meet. Its actual size depends on the phenomenon All countries have been sub-divided into five NUTS, morza z lądem. Faktyczny rozmiar obszaru przy- brzeżne gminy jednostki administracyjne graniczące being studied. For example, the influence of a port or Nomenclature des Unités Territoriales Statistiques. brzeżnego zależy od analizowanego zjawiska. Dla z morzem. may well extend a considerable way inland and help The technique has not won universal favour and przykładu, oddziaływanie portu może sięgać daleko determine regional transport patterns, economic hence alternative systems have been suggested. In w głąb lądu, wpływając na regionalny system prze- development and the growth or decline of hinterland this report, we do not refer to NUTS. Rather we wozów, rozwój gospodarczy, wzrost czy upadek Jednostki administracyjne communities. In other words, we could not under- favour LAU, or Local Administrative Areas. LAU 1 społeczności obszarów zaplecza. Innymi słowy, nie stand the significance of a port without looking out- (roughly equivalent to NUTS 4) are municipalities można zrozumieć w pełni znaczenia portu bez spoj- W Unii Europejskiej podejmuje się próby unormowa- side the dockyard itself to see how the port interacts which border the sea on at least one side. LAU 2 rzenia poza jego granice, aby zauważyć jego gospo- nia opisów jednostek administracyjnych. Wszsytkie economically, socially and environmentally with its (roughly equivalent to NUTS 5) are smaller sub-divi- darcze, społeczne i środowiskowe oddziaływanie na państwa zostały podzielone na NUTS (Nomenclature hinterland, which in the case of large ports such as sions of a municipality. In English, they approximate rozległe zaplecze. W przypadku dużych portów, takich des Unités Territoriales Statistiques). Ta metoda jed- Gdynia, Gdansk, Kaliningrad and Klaipeda, could be to neighbourhoods, districts and communities. jak Gdynia, Gdańsk, Kaliningrad i Kłajpeda, jest to nak nie uzyskała powszechnej akceptacji, stosowane said to be at the regional scale. On the other hand, Their common characteristic in this study is that they oddziaływanie nawet na skalę regionalną. są również systemy alternatywne. W niniejszym the coastal zones appropriate to studying coastal and are that part of the municipality which borders the raporcie nie stosujemy NUTS a raczej system LAU marine litter, for example, bathing water quality or the sea. Z drugiej strony, obszar przybrzeżny brany pod (Local Administrative Areas): LAU1 to powiaty/miasta pressure for maritime recreation, are much narrower uwagę przy określaniu stopnia zaśmiecenia plaż, graniczące z morzem (w przybliżeniu odpowiednik and do not extend too far either inland or out to sea. jakości wody w kąpieliskach czy presji na rekreację NUTS4), LAU2 gminy (odpowiednik NUTS5). morską jest znacznie węższy i nie sięga szczególnie Throughout this report, the coastal zone is sub-divid- daleko zarówno w głąb lądu jak i morza. ed into its component parts. The most commonly used are: W Raporcie obszar przybrzeżny został podzielony na części składowe, z których najczęściej są używane: Beach extends from the edge of the sea inland to the first change in topography (or land use) such as plaża (beach) obszar lądowy rozciągający się od a fore dune or cliff. linii brzegowej do pierwszych zmian w topografii (albo w użytkowaniu) takich jak wydma przednia czy Shore legally, the land between high and low water klif, marks but often used more generally to mean the land along the edge of the sea. brzeg (shore) w zasadzie obszar położony pomiędzy liniami niskiego i wysokiego poziomu morza, zwycza- Coastline sea and land contact line. jowo rozumiany jako obszar lądu rozciągający się wzdłuż linii brzegowej, Nearshore part of the sea adjacent to the coastline extending upto 20 metres in depth. linia brzegowa (coastline) linia styku lądu i morza przy średnim poziomie morza, Offshore generally, the part of the sea outside the nearshore; thus offshore windfarm, offshore fishery, wody przybrzeżne (nearshore) część morza od linii offshore cruising. brzegowej do izobaty 20 metrów, Coast the land next to the sea together with the sea wody morskie (offshore) obszar morski na zewnątrz next to the land. wód przybrzeżnych stąd wiatrownie morskie, rybołóstwo morskie, Coastal pertaining to the coast; thus coastal municipality, an administrative area which borders wybrzeże (coast) pas po obu stronach linii brze- the sea (LAU 1); coastal district, a sub-division of gowej, zarówno od strony lądu, jak i strony morza, a municipality which borders the sea (LAU 2). STATE OF THE COAST OF THE SOUTH EAST BALTIC: AN INDICATORS-BASED APPROACH TO EVALUATING SUSTAINABLE DEVELOPMENT IN THE COASTAL ZONE OF THE SOUTH EAST BALTIC SEA RAPORT O STANIE WYBRZEŻA POŁUDNIOWO-WSCHODNIEGO BAŁTYKU. OPIS ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU W STREFIE BRZEGOWEJ UJĘCIE WSKAŹNIKOWE

9 I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, 1 Demand for property at the coast 1 Popyt na działki wzdłuż brzegu morskiego 1.1 Size, density and proportion of the population living in the coastal zone 1.1 Wielkość, zagęszczenie i struktura zaludnienia obszarów przybrzeżnych FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST Key messages Around half of the population of the South East Baltic region lives in the coastal zone. Since the mid-1990s, though, regional trends in the number of people living at the coast have varied considerably. Kaliningrad Oblast in Russia has seen a net gain of 8.2 percent whereas there has been no change in Pomorskie Voivodeship in Poland and a net loss of four percent in Klaipeda County in Lithuania. The proportion of people living at the coast is somewhat higher at 60 percent in both Kaliningrad Oblast and Klaipeda County and somewhat lower at 40 percent in Pomorskie Voivodeship. Average population density in the South East Baltic coastal zone as a whole is around 330 persons per square kilometre but there are considerable differences between sub-regions. Density is greatest in the coastal zone in Lithuania at 446 persons per square kilometre followed by the zone in Pomorskie Voivodeship at 304 p/km 2 and the zone in Kaliningrad Oblast at 255 p/km 2. There are considerable differences as well between coastal and non-coastal districts. In Klaipeda County, there are just over twelve people living at the coast for every one person who lives in non-coastal districts. In Kaliningrad Oblast, the ratio is 7.5:1 whereas in Pomorskie Voivodeship it is 5.3:1. Fig. 1.1: Population of the South East Baltic coastal zone, Rys. 1.1: Gęstość zaludnienia obszarów przybrzeżnych południowo-wschodniego Bałtyku, Informacje podstawowe Prawie połowa ludności regionu południowo- -wschodniego Bałtyku zamieszkuje obszary przybrzeżne. Począwszy od połowy lat 90. trendy zmian liczby ludności wyraźnie różniły się między poszczególnymi krajami. I tak, w obwodzie kaliningradzkim zanotowano wzrost o 8,2 procent, podczas gdy w tym samym czasie nie zaobserwowano zmiany w województwie pomorskim, a w okręgu kłajpedzkim zaobserwowano spadek liczby ludności o 4 procent. Proporcja liczby ludności zamieszkującej obszary przybrzeżne do całkowitej liczby ludności wynosi nieco powyżej 60 procent w obwodzie kaliningradzkim, podobnie w okręgu kłajpedzkim, natomiast w województwie pomorskim nieco poniżej 40 procent. Średnia gęstość zaludnienia na obszarach przybrzeżnych południowo-wschodniego Bałtyku wynosi około 330 osób na km 2, należy jednak mieć na uwadze istotne różnice pomiędzy regionami średnia gęstość zaludnienia jest najwyższa na obszarach przybrzeżnych okręgu kłajpedzkiego i wynosi 446 osób na km 2, następnie województwa pomorskiego (304 osoby na km 2 ) a najniższa na wybrzeżu obwodu kaliningradzkiego 255 osób na km 2. Zanotowano również znaczne różnice pomiędzy przybrzeżnymi jednostkami administracyjnymi, a tymi położonymi w głębi lądu w okręgu kłajpedzkim stosunek ten wynosi nieco powyżej 12 osób zamieszkujących na wybrzeżu do 1 na pozostałych obszarach. W obwodzie kaliningradzkim wyliczony współczynnik wynosi 7,5:1, natomiast w województwie pomorskim 5,3:1. I OGRANICZENIE, ODPOWIED- NIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 1DEMAND FOR PROPERTY AT THE COAST 1 POPYT NA DZIAŁKI WZDŁUŻ BRZEGU MORSKIEGO 1.1 Size, density and proportion of the population living in the coastal zone 1.1 Wielkość, zagęszczenie i struktura zaludnienia obszarów przybrzeżnych 2 AREA OF BUILT-UP LAND 2 POWIERZCHNIA OBSZARU ZABUDOWANEGO 2.1 Percent of built-up land by distance from the coastline 2.1 Udział procentowy terenów zabudowanych zależnie od odległości od brzegu 3 DEVELOPMENT ON BROWN- FIELD LAND 3 ZABUDOWA TERENÓW UPRZEDNIO ZABUDOWANYCH 3.1 Percent of new development on previously developed land 3.1 Procent nowej zabudowy na terenach uprzednio zabudowanych 4 DEMAND FOR ROAD TRAVEL AT THE COAST 4 ZAPOTRZEBOWANIE NA TRANSPORT DROGOWY 4.1 Volume of traffic on coastal motorways and major roads 4.1 Natężenie ruchu na autostradach i drogach krajowych wybrzeża 5 PRESSURE FOR COASTAL AND MARINE RECREATION 5 ZAPOTRZEBOWANIE NA REKRE- ACJĘ PRZYBRZEŻNĄ I MORSKĄ 5.1 Number of berths and moorings and dry rack storage capacity for recreational boating 5.1 Ilość stanowisk, miejsc cumowniczych i stanowisk na lądzie dla jednostek rekreacyjnych 6 LAND TAKE BY INTENSIVE AGRICULTURE 6 TERENY ZAJĘTE PRZEZ INTENSYWNE ROLNICTWO 6.1 Proportion of agricultural land farmed intensively 6.1 Procent obszarów rolniczych uprawianych intensywnie I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIEDNIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 1 Demand for property at t h e coast 1 Popyt na działki wzdłu ż brzegu morskieg o

10 Why monitor the demand for property at the coast? We want to know the degree to which the population of a country or wider reference region is concentrated in the coastal zone. Tracking changes in the distribution of the population of a coastal region over time will help us assess the amount of pressure being exerted on coastal resources by the demand for land, housing, employment, public services, transport, and so on. We are interested especially in determining whether such pressure is general throughout the wider reference region or specific to the coast. Where do the data come from? Data were obtained from EUROSTAT; from the Department of Statistics of the Government of the Republic of Lithuania; and from Basic indices of development of cities and districts in Kaliningrad Oblast (2006) published by ROSSTAT, the Russian Federal State Statistics Service. What does the indicator show? The indicator shows that there is an imbalance of population between the coastal zone and the hinterland but it is by no means uniform throughout the study area. Almost two thirds of the population of Kaliningrad Oblast in 2005 lived within an administrative area that borders the coast whereas in Pomorskie the proportion in 2006 was considerably less at just over 40 percent. Comparable data for Klaipeda County are available only for 2001; the figures then revealed that 59 percent of the county population lived in an administrative unit that borders the coast. Fig. 1.2: Average density of population in the South East Baltic coastal region, Rys. 1.2: Średnia gęstość zaludnienia na obszarach przybrzeżnych południowo-wschodniego Bałtyku, Fig. 1.3: Average density of population in coastal and non-coastal districts of Lithuania, Rys. 1.3: Średnia gęstość zaludnienia obszarów przybrzeżnych i pozostałych obszarów, Litwa, Fig. 1.4: Density of population in Pomorskie Voivodeship, Rys. 1.4: Gęstość zaludnienia, województwo pomorskie, Dlaczego należy monitorować popyt na działki wzdłuż brzegu morskiego? Należy oszacować, w jakim stopniu populacja kraju lub regionu skupia się na obszarach przybrzeżnych. Śledzenie zmian gęstości zaludnienia na obszarach przybrzeżnych w czasie pomoże ocenić wielkość presji wywieranej na zasoby wybrzeża przez zapotrzebowanie na działki, budownictwo mieszkaniowe, zatrudnienie, usługi, transport itp. Ważne jest w szczególności ustalenie, czy taka presja występuje w równym stopniu na obszarze całego regionu, czy też jest specyficzna tylko dla obszarów przybrzeżnych. Z jakich źródeł pochodzą dane? Dane pochodzą z Eurostatu, z polskich i litewskich urzędów statystycznych, z pracy Podstawowe wskaźniki wzrostu miast i dzielnic obwodu kaliningradzkiego (2006) opublikowanej przez rosyjski federalny urząd statystyczny ROSSTAT. Co oznacza ten wskaźnik? Wskaźnik ukazuje różnice w wielkości populacji występujące pomiędzy obszarami przybrzeżnymi a resztą Regionu, przy czym należy podkreślić, iż nie są one jednakowe na całym obszarze objętym badaniem. W 2005 roku w obwodzie kaliningradzkim prawie dwie trzecie ludności zamieszkiwało obszar administracyjny, graniczący z brzegiem morza, natomiast w województwie pomorskim ta proporcja w 2006 roku wynosiła niewiele ponad 40%. Dla porównania analiza danych litewskich (dostępnych jedynie dla 2001 r.) wykazuje, że obszary przybrzeżne okręgu kłajpedzkiego zamieszkiwało 59% ludności regionu. I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIED- NIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 1DEMAND FOR PROPERTY AT THE COAST 1 POPYT NA DZIAŁKI WZDŁUŻ BRZEGU MORSKIEGO 1.1 Size, density and proportion of the population living in the coastal zone 1.1 Wielkość, zagęszczenie i struktura zaludnienia obszarów przybrzeżnych 2 AREA OF BUILT-UP LAND 2 POWIERZCHNIA OBSZARU ZABUDOWANEGO 2.1 Percent of built-up land by distance from the coastline 2.1 Udział procentowy terenów zabudowanych zależnie od odległości od brzegu 3 DEVELOPMENT ON BROWN- FIELD LAND 3 ZABUDOWA TERENÓW UPRZEDNIO ZABUDOWANYCH 3.1 Percent of new development on previously developed land 3.1 Procent nowej zabudowy na terenach uprzednio zabudowanych 4 DEMAND FOR ROAD TRAVEL AT THE COAST 4 ZAPOTRZEBOWANIE NA TRANSPORT DROGOWY 4.1 Volume of traffic on coastal motorways and major roads 4.1 Natężenie ruchu na autostradach i drogach krajowych wybrzeża More pronounced than the differences between coast and hinterland are those within the coastal zone itself. Figure 1.1 shows that the coastal population is concentrated in and around a few large urban areas, i.e. Gdynia, Sopot, Gdansk, Kaliningrad and Klaipeda. The border areas between Russia and Poland in the south of the Vistula Lagoon and between Russia and Lithuania in the north of the Curonian Lagoon are relatively sparsely populated. So, too, is the coastal strip in Pomorskie west of Wladyslawowo. In all three locations, average population density rarely exceeds 20 persons per square kilometre. Wewnątrz samych obszarów przybrzeżnych występują jeszcze bardziej wyraźne różnice w rozmieszczeniu populacji. Na rys. 1.1 widać jak ludność koncentruje się wewnątrz oraz wokół kilku dużych obszarów miejskich Gdyni, Sopotu, Gdańska, Kaliningradu oraz Kłajpedy. Obszary przygraniczne Rosji i Polski przy Zalewie Wiślanym oraz Rosji i Litwy przy Zalewie Kurońskim są względnie słabo zaludnione. Sytuacja wygląda podobnie w pasie przybrzeżnym województwa pomorskiego na zachód od Władysławowa. We wszystkich trzech przypadkach średnia gęstość zaludnienia rzadko przekracza 20 osób na km 2. 5 PRESSURE FOR COASTAL AND MARINE RECREATION 5 ZAPOTRZEBOWANIE NA REKRE- ACJĘ PRZYBRZEŻNĄ I MORSKĄ 5.1 Number of berths and moorings and dry rack storage capacity for recreational boating 5.1 Ilość stanowisk, miejsc cumowniczych i stanowisk na lądzie dla jednostek rekreacyjnych 6 LAND TAKE BY INTENSIVE AGRICULTURE 6 TERENY ZAJĘTE PRZEZ INTENSYWNE ROLNICTWO 6.1 Proportion of agricultural land farmed intensively 6.1 Procent obszarów rolniczych uprawianych intensywnie I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIEDNIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 1 Demand for property at t h e coast 1 Popyt na działki wzdłu ż brzegu morskieg o

11 We might have expected a shift in population over the past ten years or so from the interior of all three regions to the coast to take advantage of urban services, educational opportunities, recreational facilities and employment. This appears to be happening but the trends are by no means clear. Lithuania has experienced an absolute decline of 5.8 percent in its national population since 1996 as its citizens have taken advantage of membership of the European Union and sought jobs and training abroad. This trend appears to be slowing down 3.3 percent of the loss occurred between 1996 and 2001 compared to 2.5 percent in the next five years. Somewhat surprisingly, during the earlier period total population loss was relatively greater in the coastal municipalities of Klaipeda County than in the county s noncoastal districts although both recorded an equal loss of 1.4 percent between 2001 and The population of the coastal districts of Pomorskie Voivodeship registered an increase of just 0.1 percent between 1995 and 2006 (fig. 1.5). Kaliningrad Oblast registered a net population gain of 7.5 percent between 1989 and 2005 (fig. 1.6); unlike in Klaipeda County, the increase in Kaliningrad was greatest in the coastal zone at 8.2 percent compared to 6.5 percent in non-coastal districts. What are the implications for coastal planning and management? Political, economic and social upheavals over the past two decades in the South East Baltic have disrupted any long term trends in the size and distribution of the population that might have existed beforehand and it would be rash to speculate too closely about what might happen next. Net loss of population since the late 1980s has been reversed in Kaliningrad Oblast but it is still apparent in Klaipeda County. There is some evidence that an increasing number of the young people who quit Poland for the west following enlargement of the EU in 2004 are beginning to return home. Will this trend continue and will it be mirrored in Lithuania? If it does, will the coast be a preferred destination? All that we can say at present is that population pressure on the coast is muted but if demand for a coastal location does increase substantially, then densities would almost certainly rise (alongwith the price of land) because a significant proportion of land at the coast is protected from further development for reasons of nature conservation and landscape quality. What further work is needed? Population data are gathered at decennial census. They are robust and accurate with figures available for local areas. A rolling update is then obtained annually via a 10 percent sample survey. While such samples are satisfactory for the region as a whole, they are not fine enough to capture change at the local level. To track what is happening at the coast itself, we need statistics at a local geographical level at least every three years. Again, we need to record the characteristics of coastal communities. What is the age structure of the local population? Is there a gender balance? (In Klaipeda, for example, there are just 85 men for every 100 women, a result of male bias in emigration which will have serious long-term demographic consequences for the city and the region.) What is the proportion of single person households? Are coastal towns relatively settled or are their inhabitants recent migrants? We need to obtain answers to these and similar questions before we can address our basic question: is the coastal zone different? Fig. 1.5: Proportion of the population of Pomorskie Voivodeship living in the coastal zone, Rys. 1.5: Procentowe zaludnienie województwa pomorskiego na obszarach przybrzeżnych, Fig. 1.6: Kaliningrad Oblast: population of the coastal and non-coastal districts as a proportion of the total population (left); density of population in coastal and noncoastal districts (right) Rys. 1.6: Obwód kaliningradzki: ludność obszarów przybrzeżnych i pozostałych w stosunku do całkowitej liczby ludności (z lewej); gęstość zaludnienia obszarów przybrzeżnych i pozostałych (z prawej) Biorąc pod uwagę ostatnią dekadę można by oczekiwać w badanym rejonie wyraźnych migracji z głębi lądu na obszary przybrzeżne, spowodowanych lepszym dostępem do usług, edukacji, ofert pracy, rekreacji itp. I tak prawdopodobnie jest w rzeczywistości, jednakże liczby nie są już takie oczywiste. Liczba mieszkańców Litwy zmniejszyła się aż o 5,8% od roku 1996, głównie z powodu masowej emigracji do krajów Unii Europejskiej w poszukiwaniu lepszych warunków pracy i podnoszenia kwalifikacji. Jednak tendencja ta ulega spowolnieniu w latach spadek wynosił 3,3%, podczas gdy w kolejnych pięciu latach już tylko 2,5%. Co ciekawe, w poprzednim okresie całkowity spadek zaludnienia był stosunkowo wyższy na obszarach przybrzeżnych okręgu kłajpedzkiego niż w głębi lądu, mimo że w latach zanotowały one jednakowy spadek 1,4%. W województwie pomorskim obszary przybrzeżne w latach zanotowały wzrost liczby ludności zaledwie o 0,1% (rys. 1.5). Obwód kaliningradzki zanotował 7,5% wzrost populacji w latach (rys. 1.6); w przeciwieństwie do okręgu kłajpedzkiego wzrost w Kaliningradzie był najwyższy na obszarach przybrzeżnych i wynosił 8,2% w porównaniu z 6,5% w głębi lądu. Jakie ma to znaczenie dla planowania i zarządzania obszarami przybrzeżnymi? Wszelkie długofalowe tendencje dotyczące liczby oraz rozmieszczenia ludności na obszarach przybrzeżnych południowo-wschodniego Bałtyku były zakłócane przez czynniki polityczne, ekonomiczne oraz społeczne w ciągu ostatnich 20 lat, pochopne więc może się wydać wyciąganie wniosków co do przyszłości. Mimo, że w późnych latach 80. tendencja spadkowa w obwodzie kaliningradzkim została odwrócona, to wciąż jednak utrzymuje się w okręgu kłajpedzkim. Istnieją dowody na to, że coraz więcej młodych ludzi, którzy wyjechali z Polski po roku 2004, powraca do kraju. Czy ta tendencja utrzyma się i czy na Litwie sytuacja będzie podobna? Jeśli tak, czy obszary przybrzeżne staną się ich preferowanym celem? Faktem jest, iż presja ze strony ludności na obszary przybrzeżne jest obecnie przytłumiona, jeśli jednak popyt na nadmorskie lokalizacje znacznie wzrośnie, pociągnie to zapewne za sobą wzrost zaludnienia (i co za tym idzie wzrost cen ziemi), gdyż znaczna część obszarów przybrzeżnych jest obecnie chroniona przed dalszym rozwojem z powodów ochrony środowiska naturalnego oraz estetyki krajobrazu. Jakie dalsze prace są potrzebne? Szczegółowe dane dotyczące liczby ludności gromadzone są co dziesięć lat w trakcie narodowych spisów powszechnych. Spisy te są rzetelne i dokładne, udostępniając też dane na poziomie lokalnym. Bieżące aktualizacje roczne tworzone są na podstawie badań przeprowadzanych na 10% populacji. Mimo, że dane otrzymane na próbie tej wielkości są wystarczające na potrzeby regionu, nie ukazują one zmian lokalnych. Aby monitorować sytuację na obszarach przybrzeżnych niezbędne są dane statystyczne na poziomie gmin gromadzone przynajmniej raz na 3 lata. Równocześnie konieczne jest rzetelne opisanie społeczności zamieszkującej obszary przybrzeżne. Należy dowiedzieć się jaka jest struktura wiekowa miejscowej ludności. Czy istnieje równowaga płci (dla przykładu w Kłajpedzie przypada jedynie 85 mężczyzn na 100 kobiet, co jest rezultatem tendencji mężczyzn do emigracji i co będzie miało w przyszłości poważne demograficzne konsekwencje dla miasta i okręgu). Jaka jest ilość jednoosobowych gospodarstw domowych? Czy miasta wybrzeża posiadają ciągłość osiedleńczą, czy też ich mieszkańcy osiedlili się stosunkowo niedawno? Należy zebrać odpowiedzi na te i podobne pytania, zanim postawimy pytanie najważniejsze: czy obszary przybrzeżne różnią się od reszty regionu? I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIED- NIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 1DEMAND FOR PROPERTY AT THE COAST 1 POPYT NA DZIAŁKI WZDŁUŻ BRZEGU MORSKIEGO 1.1 Size, density and proportion of the population living in the coastal zone 1.1 Wielkość, zagęszczenie i struktura zaludnienia obszarów przybrzeżnych 2 AREA OF BUILT-UP LAND 2 POWIERZCHNIA OBSZARU ZABUDOWANEGO 2.1 Percent of built-up land by distance from the coastline 2.1 Udział procentowy terenów zabudowanych zależnie od odległości od brzegu 3 DEVELOPMENT ON BROWN- FIELD LAND 3 ZABUDOWA TERENÓW UPRZEDNIO ZABUDOWANYCH 3.1 Percent of new development on previously developed land 3.1 Procent nowej zabudowy na terenach uprzednio zabudowanych 4 DEMAND FOR ROAD TRAVEL AT THE COAST 4 ZAPOTRZEBOWANIE NA TRANSPORT DROGOWY 4.1 Volume of traffic on coastal motorways and major roads 4.1 Natężenie ruchu na autostradach i drogach krajowych wybrzeża 5 PRESSURE FOR COASTAL AND MARINE RECREATION 5 ZAPOTRZEBOWANIE NA REKRE- ACJĘ PRZYBRZEŻNĄ I MORSKĄ 5.1 Number of berths and moorings and dry rack storage capacity for recreational boating 5.1 Ilość stanowisk, miejsc cumowniczych i stanowisk na lądzie dla jednostek rekreacyjnych 6 LAND TAKE BY INTENSIVE AGRICULTURE 6 TERENY ZAJĘTE PRZEZ INTENSYWNE ROLNICTWO Photo: E. Gurova 6.1 Proportion of agricultural land farmed intensively 6.1 Procent obszarów rolniczych uprawianych intensywnie I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIEDNIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 1 Demand for property at t h e coast 1 Popyt na działki wzdłu ż brzegu morskieg o

12 2 Area of built-up land 2 Powierzchnia obszaru zabudowanego 2.1 Percent of built-up land by distance from the coastline Key messages The latest data available is for the year Clearly this is unsatisfactory. Up-to-date information about the pace and extent of development is a prime requisite for the effective planning and management of the coastal zone. In particular, it would be advantageous to know whether the 2002 Coastal Strip law which prohibits certain kinds of development at the Lithuanian coast is having the desired effect. What can be said is that at the turn of the twenty first century, the proportion of built-up land in coastal districts of the South East Baltic was greater than in non-coastal districts by a factor of almost six in Pomorskie and by two and a half in Klaipeda. Growth in terms of urban development was negligible in the coastal zone of both Klaipeda County and Pomorskie Voivodeship between the early 1990s and There was almost no expansion in an area lying within one kilometre of the shoreline. What growth did occur was limited to an outer area within ten kilometres of the shoreline. Incipient low level urban sprawl may be occurring in a number of locations associated especially with informal tourism and recreation in the municipality of Wladyslawowo in Pomorskie, for example, and around Palanga in Lithuania. Fig. 2.1: Built-up land by distance from the South East Baltic coastline, Rys. 2.1: Obszar zabudowany w funkcji odległości od brzegu nad pd.-wsch. Bałtykiem, Fig. 2.2: Proportion of built-up land in 0-1 km and 0-10 km coastal zones Rys. 2.2: Procent obszaru zabudowanego w pasach 0-1 km i 0-10 km od brzegu 2.1 Udział procentowy terenów zabudowanych zależnie od odległości od brzegu Informacje podstawowe Ostatnie dostępne dane pochodzą z roku 2000 i jest to niewątpliwie sytuacja niezadowalająca. Uzyskanie bieżących informacji na temat tempa oraz stopnia zabudowy jest niezbędne dla skutecznego planowania i zarządzania obszarami przybrzeżnymi. Szczególnie użyteczne byłoby zbadanie, czy ustawa dot. pasa przybrzeżnego wprowadzona w 2002 roku zakazująca określonych rodzajów inwestycji na terenach litewskiego wybrzeża, przynosi oczekiwany rezultat. Można stwierdzić, że na przełomie dwudziestego i dwudziestego pierwszego wieku procent zabudowanego terenu w przybrzeżnych jednostkach administracyjnych nad południowo-wschodnim Bałtykiem był wyższy niż na pozostałych obszarach prawie 6-krotnie w województwie pomorskim i 2,5-krotnie w okręgu kłajpedzkim. Od wczesnych lat 90. ubiegłego wieku aż do roku 2000 rozwój urbanizacji na obszarach przybrzeżnych był znikomy zarówno w okręgu kłajpedzkim jak i województwie pomorskim. W paśmie do jednego kilometra od linii brzegowej rozwój zabudowy praktycznie nie występował, wzrost urbanizacji jest zauważalny dopiero na obszarze do 10 kilometrów od linii brzegowej. Zaczątki rozlewania się substancji miejskiej mogą mieć miejsce w licznych lokalizacjach, szczególnie w tych związanych z nieformalną turystyką i rekreacją np. we Władysławowie w województwie pomorskim oraz w okolicach Połągi na Litwie. I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIED- NIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 1 DEMAND FOR PROPERTY AT THE COAST 1 POPYT NA DZIAŁKI WZDŁUŻ BRZEGU MORSKIEGO 1.1 Size, density and proportion of the population living in the coastal zone 1.1 Wielkość, zagęszczenie i struktura zaludnienia obszarów przybrzeżnych 2 AREA OF BUILT-UP LAND 2 POWIERZCHNIA OBSZARU ZABUDOWANEGO 2.1 Percent of built-up land by distance from the coastline 2.1 Udział procentowy terenów zabudowanych zależnie od odległości od brzegu 3 DEVELOPMENT ON BROWN- FIELD LAND 3 ZABUDOWA TERENÓW UPRZEDNIO ZABUDOWANYCH 3.1 Percent of new development on previously developed land 3.1 Procent nowej zabudowy na terenach uprzednio zabudowanych 4 DEMAND FOR ROAD TRAVEL AT THE COAST 4 ZAPOTRZEBOWANIE NA TRANSPORT DROGOWY 4.1 Volume of traffic on coastal motorways and major roads 4.1 Natężenie ruchu na autostradach i drogach krajowych wybrzeża 5 PRESSURE FOR COASTAL AND MARINE RECREATION 5 ZAPOTRZEBOWANIE NA REKRE- ACJĘ PRZYBRZEŻNĄ I MORSKĄ 5.1 Number of berths and moorings and dry rack storage capacity for recreational boating 5.1 Ilość stanowisk, miejsc cumowniczych i stanowisk na lądzie dla jednostek rekreacyjnych 6 LAND TAKE BY INTENSIVE AGRICULTURE 6 TERENY ZAJĘTE PRZEZ INTENSYWNE ROLNICTWO 6.1 Proportion of agricultural land farmed intensively 6.1 Procent obszarów rolniczych uprawianych intensywnie I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIEDNIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 2 Area of b u i l t-u p land 2 Powierzchnia obszaru zabu dowaneg o

13 Why monitor the area of built-up land? We want to know the extent to which the coast has been built-up over the past several years because this will indicate the degree of pressure on the coast and the likelihood of further changes in the future. We also want to know whether development on the coast has been greater and more intense than in the wider region. This is why it is necessary to look at the area of built-up land in non-coastal areas as well as on the coast itself. Doing this should also help us uncover what the pattern of development has been. For example, has development been characterised by building in a relatively narrow coastal strip, or has it spread a considerable way inland? Where do the data come from? Information on built-up land in Kaliningrad Oblast was based on images beamed from the Landsat 7 satellite in Basic digital data on built-up areas were obtained from the European database CORINE Land Cover. Information on polygons defining borders and areas of the analysed administrative units were obtained from the City of Klaipeda and from the Wojewódzki Ośrodek Dokumentacji Geodezyjno- Kartograficznej (Voivodeship Centre for Geodetic- Cartographic Documentation) in Gdansk. What does the indicator show? The ratio of built-up land in the coastal zone to that in non-coastal areas in 1999/2000 was roughly the same throughout the South East Baltic. In Klaipeda County, 8.6 percent of coastal districts were built-up compared to 3.5 percent in non-coastal areas. In Kaliningrad Oblast the ratio was 8.6:3.5 and in Pomorskie Voivodeship it was 8.9:1.5. Development in a linear zone up to one kilometre from the shoreline is greatest in Kaliningrad Oblast where one fifth of land is built-up compared to 12.8 percent in Pomorskie and 9.9 percent in Klaipeda County. The proportion of built-up land in a zone up to ten kilometres from the shoreline is less in all three countries but the reduction of between 3 and 5 percent is relatively similar, that is, 15 percent in Russia, 8.1 percent in Poland and 7.3 percent in Lithuania. An additional zone the so-called coastal strip, was defined in Klaipeda County. The proportion of builtup land in this zone in 2000 was only 6.3 percent, a function of the unsuitability of much waterfront land for development in the southern part of the county. Growth was static in Klaipeda County within the coastal strip between 1995 and 2000 and virtually so within the one kilometre zone. The built-up area expanded only in the ten kilometre zone and that at less than one percent. A similar situation pertained in Pomorskie. Within one kilometre of the shoreline, urban growth between 1990 and 2000 was less than one percent but it was more than double that rate within the ten kilometre zone at 1.8 percent. Fig. 2.3: Changes in percentage share of built-up land in 1 km and 10 km coastal buffers in Klaipeda County, Rys. 2.3: Zmiany w udziale procentowym terenów zabudowanych w pasach do 1 km i do 10 km od brzegu, okręg kłajpedzki, Dlaczego należy monitorować powierzchnię obszaru zabudowanego? Znajomość stopnia zabudowy strefy przybrzeżnej na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat umożliwiłaby oszacowanie presji wywieranej na wybrzeże jak i prawdopodobieństwa wystąpienia dalszych zmian w przyszłości. Chcielibyśmy również dowiedzieć się, czy rozwój w tej strefie przebiegał bardziej intensywnie w porównaniu z pozostałym obszarem. Stąd tak istotne jest obserwowanie stopnia zabudowy zarówno na obszarach przybrzeżnych jak i w głębi lądu. Umożliwiłoby to odkrycie prawidłowości, według których przebiegał ich rozwój, na przykład, czy ogranicza się on do zabudowania stosunkowo wąskiego pasa przy brzegu, czy też sięga znacząco w głąb lądu? Z jakich źródeł pochodzą dane? Informacje na temat obszaru zabudowanego w obwodzie kaliningradzkim pochodzą z obrazów satelity Landsat 7 z roku Podstawowe dane cyfrowe dotyczące obszarów zabudowanych otrzymano z europejskiej bazy danych CORINE Land Cover. Warstwy określające granice i obszary badanych jednostek administracyjnych pochodzą od władz Kłajpedy oraz z Wojewódzkiego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjno- Kartograficznej w Gdańsku. Co oznacza ten wskaźnik? Proporcja terenów zabudowanych w strefie przybrzeżnej do obszarów w głębi lądu w 1999/2000 roku była w przybliżeniu jednakowa we wszystkich subregionach południowo-wschodniego Bałtyku. W okręgu kłajpedzkim zabudowano 8,6% wybrzeża w porównaniu do 3,5% terenów w głębi lądu. W obwodzie kaliningradzkim współczynnik wynosił 8,6:3,5, natomiast w województwie pomorskim 8,9:1,5. Rozwój w strefie do 1 kilometra od linii brzegowej jest najintensywniejszy w obwodzie kaliningradzkim, gdzie zabudowana jest 1/5 lądu w porównaniu z 12,8% w województwie pomorskim i 9,9% w okręgu kłajpedzkim. Procent powierzchni zabudowy w strefie do 10 km jest niższy na wszystkich trzech obszarach objętych badaniem, jednak spadek o około 3-5 procent jest dosyć podobny: 15% w Rosji, 8,1% w Polsce i 7,3% na Litwie. W okręgu kłajpedzkim wyznaczono dodatkową strefę 300 m od linii wybrzeża, tak zwany pas przybrzeżny. Procent powierzchni zabudowy na tym obszarze w roku 2000 wynosił tylko 6,3% w wyniku nieprzydatności znacznej części brzegu do zagospodarowania w południowej części okręgu. W badanym pasie 300 m okręgu kłajpedzkiego nie występował wzrost między 1995 i 2000 podobnie jak i w pasie 1 km. Wzrost miał miejsce jedynie w strefie 10 km, lecz w wysokości poniżej 1%. Podobnie było w województwie pomorskim. W latach wzrost zabudowy utrzymywał się na poziomie poniżej 1% w odległości do 1 km od linii brzegowej, natomiast w odległości do 10 km był ponad dwa razy wyższy i wynosił 1,8%. I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIED- NIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 1 DEMAND FOR PROPERTY AT THE COAST 1 POPYT NA DZIAŁKI WZDŁUŻ BRZEGU MORSKIEGO 1.1 Size, density and proportion of the population living in the coastal zone 1.1 Wielkość, zagęszczenie i struktura zaludnienia obszarów przybrzeżnych 2 AREA OF BUILT-UP LAND 2 POWIERZCHNIA OBSZARU ZABUDOWANEGO 2.1 Percent of built-up land by distance from the coastline 2.1 Udział procentowy terenów zabudowanych zależnie od odległości od brzegu 3 DEVELOPMENT ON BROWN- FIELD LAND 3 ZABUDOWA TERENÓW UPRZEDNIO ZABUDOWANYCH 3.1 Percent of new development on previously developed land 3.1 Procent nowej zabudowy na terenach uprzednio zabudowanych 4 DEMAND FOR ROAD TRAVEL AT THE COAST 4 ZAPOTRZEBOWANIE NA TRANSPORT DROGOWY 4.1 Volume of traffic on coastal motorways and major roads 4.1 Natężenie ruchu na autostradach i drogach krajowych wybrzeża 5 PRESSURE FOR COASTAL AND MARINE RECREATION 5 ZAPOTRZEBOWANIE NA REKRE- ACJĘ PRZYBRZEŻNĄ I MORSKĄ 5.1 Number of berths and moorings and dry rack storage capacity for recreational boating 5.1 Ilość stanowisk, miejsc cumowniczych i stanowisk na lądzie dla jednostek rekreacyjnych 6 LAND TAKE BY INTENSIVE AGRICULTURE 6 TERENY ZAJĘTE PRZEZ INTENSYWNE ROLNICTWO 6.1 Proportion of agricultural land farmed intensively 6.1 Procent obszarów rolniczych uprawianych intensywnie I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIEDNIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 2 Area of b u i l t-u p land 2 Powierzchnia obszaru zabu dowaneg o

14 What are the implications for coastal planning and management? The South East Baltic coast is not yet under sustained pressure from urban development. However, demand for housing, recreation, employment and the attendant infrastructure could easily follow an upturn in the number of people moving to the coast. Maintaining a satisfactory equilibrium between urban growth and the protection of natural areas is a difficult task, not least in achieving a balance between strategic goals and local needs. Lithuania has pioneered a tough set of restrictions since 2002 on development other than low key recreational activity within a coastal strip extending inland for 300 metres from the shoreline in an attempt to enhance biodiversity and protect iconic landscape features including the Curonian Spit World Heritage Site. The effect that these regulations have will be closely monitored in the coming years and, if successful, could become a model for planning policy elsewhere on the South East Baltic coast. It is often the cumulative impact of a large number of local developments, rather than a few large projects that causes the shift from a sustainable situation to an unsustainable one. This may be the case in the South East Baltic over the next twenty years or so. All the more reason, therefore, for ensuring that up-todate and relevant data is available to inform the planning process. What further work is needed? The data currently available are inadequate for the task of measuring the indicator. It became apparent while undertaking the calculations that the quality of the data often did not pass even rudimentary tests. Temporal comparisons are often misleading. What appears to be a decrease in the built-up area, for example, is in fact a result of change in the units employed. Again, the minimum mapping unit of Lithuanian CORINE Land Cover is 20 hectares; any object smaller that that is unlikely to be detected and mapped. Hence there may be significant underreporting of low level urban development. These problems are not unique to the South East Baltic but a new generation of earth observation techniques allied to sophisticated mapping is increasingly available. (For example, minimum mapping units of 0.25 ha for artificial surfaces and 1 ha for non-artificial surfaces give an accuracy of 95 percent in built-up areas.) Their adoption by the relevant authorities is a matter of urgency. Fig. 2.4: Change in percentage share of built-up land in 1 km and 10 km coastal buffers in Pomorskie Voivodeship, Rys. 2.4: Zmiany w udziale procentowym terenów zabudowanych w pasie do 1 km i do 10 km od brzegu, województwo pomorskie, Jakie ma to znaczenie dla planowania i zarządzania obszarami przybrzeżnymi? Obecnie wybrzeże południowo-wschodniego Bałtyku nie znajduje się pod ciągłą presją rozwoju urbanistycznego. Z drugiej strony popyt na mieszkania, rekreację, pracę oraz towarzyszącą infrastrukturę łatwo może spowodować wzrost liczby ludności przenoszącej się na wybrzeże. Utrzymanie równowagi między urbanizacją a ochroną obszarów naturalnych jest trudnym zadaniem, nie wspominając o zachowaniu równowagi pomiędzy zamierzeniami strategicznymi i potrzebami regionu. Litwa jest krajem, który w roku 2002 jako pierwszy wprowadził szereg ograniczeń dla rozwoju z wyłączeniem niewielkiej działalności rekreacyjnej na obszarze pasa wybrzeża do 300 m. Działania te miały na celu polepszenie bioróżnorodności a także ochronę unikatowych cech krajobrazu, w tym Mierzei Kurońskiej znajdującej się na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Wyniki wspomnianych regulacji prawnych będą bacznie obserwowane w najbliższych latach. Jeśli odniosą sukces, będą mogły stać się modelem dla polityki planowania na innych obszarach wybrzeża południowo-wschodniego Bałtyku. Niejednokrotnie kumulacja wielu lokalnych inwestycji wywiera większy wpływ niż kilka dużych projektów powodując zmianę sytuacji ze zrównoważonej na niestabilną. Może to dotyczyć południowo-wschodniego Bałtyku w ciągu najbliższych, na przykład, 20 lat. Dlatego też należy zapewnić przeprowadzenie badań i uaktualnienie danych w celu ich uwzględnienia w procesie planowania. Jakie dalsze prace są potrzebne? Aktualnie dostępne dane są często nieadekwatne dla wyliczenia wskaźnika. Przekonaliśmy się o tym przy podejmowaniu prób obliczeń, gdyż jakość danych często uniemożliwiała przeprowadzenie nawet podstawowych obliczeń. Porównania czasowe są często mylące. Dla przykładu, co wydaje się być spadkiem w obszarze zabudowanym, jest rezultatem zmian w zastosowanych jednostkach; minimalną jednostką kartograficzną w litewskim CORINE Land Cover jest 20 hektarów mniejsze obiekty nie zostaną wykryte ani naniesione na mapę. Stąd istnieje duże prawdopodobieństwo braków w informacjach na temat rozwoju urbanistycznego w mniejszej skali. Problemy te nie ograniczają się jedynie do południowo- -wschodniego Bałtyku, jednak nowe techniki obserwacji ziemi wraz z zaawansowaną technologią kartograficzną stają się coraz szerzej dostępne (na przykład przyjęcie do nanoszenia na mapę minimalnych jednostek o powierzchni 0,25 ha dla sztucznych obiektów oraz 1 ha dla powierzchni naturalnych daje dokładność 95% w obszarach zabudowanych). Zastosowanie ich w najbliższym czasie przez odpowiednie władze jest sprawą pilną. I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIED- NIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 1 DEMAND FOR PROPERTY AT THE COAST 1 POPYT NA DZIAŁKI WZDŁUŻ BRZEGU MORSKIEGO 1.1 Size, density and proportion of the population living in the coastal zone 1.1 Wielkość, zagęszczenie i struktura zaludnienia obszarów przybrzeżnych 2 AREA OF BUILT-UP LAND 2 POWIERZCHNIA OBSZARU ZABUDOWANEGO 2.1 Percent of built-up land by distance from the coastline 2.1 Udział procentowy terenów zabudowanych zależnie od odległości od brzegu 3 DEVELOPMENT ON BROWN- FIELD LAND 3 ZABUDOWA TERENÓW UPRZEDNIO ZABUDOWANYCH 3.1 Percent of new development on previously developed land 3.1 Procent nowej zabudowy na terenach uprzednio zabudowanych 4 DEMAND FOR ROAD TRAVEL AT THE COAST 4 ZAPOTRZEBOWANIE NA TRANSPORT DROGOWY 4.1 Volume of traffic on coastal motorways and major roads 4.1 Natężenie ruchu na autostradach i drogach krajowych wybrzeża 5 PRESSURE FOR COASTAL AND MARINE RECREATION 5 ZAPOTRZEBOWANIE NA REKRE- ACJĘ PRZYBRZEŻNĄ I MORSKĄ 5.1 Number of berths and moorings and dry rack storage capacity for recreational boating 5.1 Ilość stanowisk, miejsc cumowniczych i stanowisk na lądzie dla jednostek rekreacyjnych 6 LAND TAKE BY INTENSIVE AGRICULTURE 6 TERENY ZAJĘTE PRZEZ INTENSYWNE ROLNICTWO 6.1 Proportion of agricultural land farmed intensively 6.1 Procent obszarów rolniczych uprawianych intensywnie I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIEDNIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 2 Area of b u i l t-u p land 2 Powierzchnia obszaru zabu dowaneg o

15 3 Development on brownfield land 3 Zabudowa terenów uprzednio zabudowanych 3.1 Percent of new development on previously developed land Key messages The data necessary to measure the indicator is not available in Lithuania, Russia or Poland. Planning authorities should be encouraged to produce the information required because it is an important component of any evaluation as to whether or not development at the coast can be said to be sustainable. Fig. 3.1: Undeveloped land in the South East Baltic, 2000 Rys. 3.1: Tereny niezabudowane w regionie południowo-wschodniego Bałtyku, 2000 Fig. 3.2: Development of previously undeveloped land in coastal and non-coastal districts of Klaipeda County, Rys. 3.2: Zabudowa terenów uprzednio niezabudowanych na obszarach przybrzeżnych i pozostałych okręgu kłajpedzkiego, Procent nowej zabudowy na terenach uprzednio zabudowanych Informacje podstawowe Dla badanych krajów tj. Litwy, Rosji i Polski brak jest danych niezbędnych do obliczenia omawianego wskaźnika. Władze odpowiedzialne za planowanie przestrzenne powinny dołożyć starań aby zebrać te informacje, jako że stanowią one niezbędny składnik oceny czy rozwój obszarów przybrzeżnych można okreslić jako trwały i zrównoważony. I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIED- NIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 1 DEMAND FOR PROPERTY AT THE COAST 1 POPYT NA DZIAŁKI WZDŁUŻ BRZEGU MORSKIEGO 1.1 Size, density and proportion of the population living in the coastal zone 1.1 Wielkość, zagęszczenie i struktura zaludnienia obszarów przybrzeżnych 2 AREA OF BUILT-UP LAND 2 POWIERZCHNIA OBSZARU ZABUDOWANEGO Why monitor development on brownfield land? Generally speaking, new development is more sustainable if it is located in areas that have been built on before. This is because new properties can take advantage of existing infrastructure like roads, schools, shops, waste facilities, energy and water services, etc. Building on previously developed, or brownfield, sites also protects previously undeveloped, or greenfield, sites from urban sprawl and preserves their potential as semi-natural habitat, parkland or for recreational use. We want to know the extent to which new development at the coast is taking place on land that has been previously developed. Many European countries have introduced planning rules over the past several years which set tough restrictions on building on greenfield (rather than brownfield) sites. Where such rules exist, the measurement should tell us whether or not such policies are working (we would expect to see a gradual increase over time in the proportion of development taking place on brownfield sites). Fig. 3.3: Development of previously undeveloped land in coastal and non-coastal districts of Pomorskie Voivodeship, Rys. 3.3: Zabudowa terenów uprzednio niezabudowanych na obszarach przybrzeżnych i pozostałych województwa pomorskiego, Dlaczego należy monitorować zabudowę terenów uprzednio zabudowanych? Generalnie nowa zabudowa na obszarach uprzednio zabudowanych jest bardziej sustensywna. Dzieje się tak, ponieważ nowa zabudowa może korzystać z już istniejącej infrastruktury tj. dróg, szkół, sklepów, oczyszczalni, dostępnej energii, wody itp. Ponowne wykorzystanie obszarów uprzednio zabudowanych lub poprzemysłowych pozwala na ochronę terenów niezagospodarowanych przed rozprzestrzenianiem się nieuporządkowanej zabudowy miejskiej. Ochrania również potencjał półnaturalnych ekosystemów, parków czy terenów służących do celów rekreacyjnych. Dlatego należy sprawdzić jaki jest stopień wykorzystania pod nową zabudowę uprzednio zabudowanych terenów wybrzeża. Wiele krajów europejskich w ciągu ostatnich kilku lat wprowadziło w przepisach planistycznych surowe ograniczenia w wykorzystaniu pod inwestycje obszarów wcześniej niezagospodarowanych. Te restrykcje nie dotyczą terenów poprzemysłowych. Należy zbadać czy powyższe przepisy przynoszą spodziewany skutek tam, gdzie obowiazują (można zatem się spodziewać stopniowego wzrostu rozmiarów zagospodarowania obszarów poprzemysłowych nie objętych restrykcjami). 2.1 Percent of built-up land by distance from the coastline 2.1 Udział procentowy terenów zabudowanych zależnie od odległości od brzegu 3DEVELOPMENT ON BROWN- FIELD LAND 3ZABUDOWA TERENÓW UPRZEDNIO ZABUDOWANYCH 3.1 Percent of new development on previously developed land 3.1 Procent nowej zabudowy na terenach uprzednio zabudowanych 4 DEMAND FOR ROAD TRAVEL AT THE COAST 4 ZAPOTRZEBOWANIE NA TRANSPORT DROGOWY 4.1 Volume of traffic on coastal motorways and major roads 4.1 Natężenie ruchu na autostradach i drogach krajowych wybrzeża 5 PRESSURE FOR COASTAL AND MARINE RECREATION 5 ZAPOTRZEBOWANIE NA REKRE- ACJĘ PRZYBRZEŻNĄ I MORSKĄ 5.1 Number of berths and moorings and dry rack storage capacity for recreational boating 5.1 Ilość stanowisk, miejsc cumowniczych i stanowisk na lądzie dla jednostek rekreacyjnych 6 LAND TAKE BY INTENSIVE AGRICULTURE 6 TERENY ZAJĘTE PRZEZ INTENSYWNE ROLNICTWO 6.1 Proportion of agricultural land farmed intensively 6.1 Procent obszarów rolniczych uprawianych intensywnie I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIEDNIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 3 Dev e l opment on brownfiel d land 3 Zabu dowa terenów uprzednio zabu dowanych

16 Where do the data come from? The records that land use planning authorities should compile about every development in their administrative area are the raw data for calculating the indicator. The precise form of such records will vary from country to country but it will almost certainly include the exact geographical location and the size (area) of any new development. What does the indicator show? Unfortunately, there is no information to support this indicator. In Klaipeda County in Lithuania and in Pomorskie Voivodeship for and respectively, there are data which show that the rate of conversion of undeveloped to developed land was marginally higher in the coastal zone than in non-coastal areas (fig. 3.2, 3.3) but there are no statistics which show the redevelopment of previously developed sites. We can infer that redevelopment would be higher in urban areas but without evidence that is all we can do. What are the implications for coastal planning and management? The pace of urban and industrial development in the South East Baltic is relatively pedestrian and hence the lack of information is not critical at the moment. Nevertheless, building on greenfield sites is an important indicator of unsustainable practices. Within cities it is often the result of the higher costs involved in cleaning up old industrial sites and if unchecked can lead to neighbourhoods being blighted and thus losing their economic and social value. At the edge of built-up areas, development on previously undeveloped land is a sign of incipient low density urban sprawl, often exacerbated at the coast by informal tourism infrastructure. What further work is needed? Collecting the required information is not difficult but it does mean planning authorities setting up a mechanism which routinely captures the required data for each development and aggregates them on an annual basis at county, voivodeship and oblast level. Ideally, datasets should breakdown development into a few broad categories such as residential, commercial, public sector, recreational, etc. It would be useful to see whether there is any difference between different land uses in the proportions allocated to brownfield and greenfield sites. In particular, we would like to know if it is easier for housing to win approval for construction on previously undeveloped land. Z jakich źródeł pochodzą dane? Dokumentacja każdej inwestycji opracowywana przez władze planistyczne, zestawia zagospodarowanie przestrzenne z zabudową w danym obszarze administracyjnym, co przynosi bezpośrednie informacje służące do obliczenia wskaźnika. Szczegółowa postać dokumentacji różni się w zależności od kraju, natomiast bez wątpienia obejmuje dokładne położenie geograficzne nowej inwestycji oraz jej powierzchnię. Co oznacza ten wskaźnik? Niestety nie istnieją dane pozwalające na wyznaczenie tego wskaźnika. W okręgu kłajpedzkim i w województwie pomorskim istnieją dane ukazujące tempo przekształcania obszarów niezagospodarowanych na zagospodarowane odpowiednio w latach oraz Wynika z nich, że było ono minimalnie wyższe w strefie wybrzeża niż w głębi lądu (rys. 3.2, 3.3), jednak brak jest danych statystycznych wskazujących powtórny rozwój na terenach uprzednio zagospodarowanych. Można zatem jedynie przypuszczać, że powtórne zagospodarowanie będzie wyższe w obszarach miejskich, jednak nie ma dowodów na potwierdzenie tej tezy. Jakie ma to znaczenie dla planowania i zarządzania obszarami przybrzeżnymi? Tempo rozwoju urbanizacji i przemysłu na obszarze południowo-wschodniego Bałtyku jest raczej niskie, więc brak danych nie jest obecnie sytuacją krytyczną. Jednak zabudowa wcześniej niezagospodarowanych terenów jest istotnym wskaźnikiem działań sprzecznych z zasadami zrównoważonego rozwoju. Inwestycje na nowych obszarach w obrębie miast są często rezultatem wyższych kosztów związanych z usuwaniem starych obiektów przemysłowych. Jeśli nie będą one monitorowane, mogą mieć negatywny wpływ na okolicę, powodując spadek jej wartości ekonomicznej i społecznej. Zabudowa niezagospodarowanej ziemi na obrzeżach obszarów zagospodarowanych wprowadza nieład urbanistyczny, stan ten jest często pogarszany przez swobodnie powstającą bazę turystyczną. Jakie dalsze prace są potrzebne? Zebranie niezbędnych informacji o zabudowie wybrzeża nie jest zadaniem trudnym, jednak wymaga od władz odpowiedzialnych za planowanie przestrzenne stworzenia mechanizmu, który będzie rutynowo gromadził dane o każdej inwestycji i przetwarzał je w przedziałach rocznych na szczeblu okręgu, województwa czy obwodu. Zbiory danych dotyczące rozwoju wybrzeży powinny być podzielone na kilka generalnych kategorii jak np. zabudowa mieszkaniowa, handlowa, sektora publicznego, rekreacji itp. Należy również zbadać czy istnieje różnica w sposobach zagospodarowania obszarów w części umiejscowionych na terenach poprzemysłowych i wcześniej niezagospodarowanych. I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIED- NIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 1 DEMAND FOR PROPERTY AT THE COAST 1 POPYT NA DZIAŁKI WZDŁUŻ BRZEGU MORSKIEGO 1.1 Size, density and proportion of the population living in the coastal zone 1.1 Wielkość, zagęszczenie i struktura zaludnienia obszarów przybrzeżnych 2 AREA OF BUILT-UP LAND 2 POWIERZCHNIA OBSZARU ZABUDOWANEGO 2.1 Percent of built-up land by distance from the coastline 2.1 Udział procentowy terenów zabudowanych zależnie od odległości od brzegu 3DEVELOPMENT ON BROWN- FIELD LAND 3ZABUDOWA TERENÓW UPRZEDNIO ZABUDOWANYCH 3.1 Percent of new development on previously developed land 3.1 Procent nowej zabudowy na terenach uprzednio zabudowanych 4 DEMAND FOR ROAD TRAVEL AT THE COAST 4 ZAPOTRZEBOWANIE NA TRANSPORT DROGOWY 4.1 Volume of traffic on coastal motorways and major roads 4.1 Natężenie ruchu na autostradach i drogach krajowych wybrzeża W szczególności zaś należy sprawdzić czy pozwolenie na budowę domu mieszkalnego łatwiej jest uzyskać na terenach wcześniej niezagospodarowanych. 5 PRESSURE FOR COASTAL AND MARINE RECREATION 5 ZAPOTRZEBOWANIE NA REKRE- ACJĘ PRZYBRZEŻNĄ I MORSKĄ 5.1 Number of berths and moorings and dry rack storage capacity for recreational boating 5.1 Ilość stanowisk, miejsc cumowniczych i stanowisk na lądzie dla jednostek rekreacyjnych 6 LAND TAKE BY INTENSIVE AGRICULTURE 6 TERENY ZAJĘTE PRZEZ INTENSYWNE ROLNICTWO 6.1 Proportion of agricultural land farmed intensively 6.1 Procent obszarów rolniczych uprawianych intensywnie I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIEDNIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 3 Dev e l opment on brownfiel d land 3 Zabu dowa terenów uprzednio zabu dowanych

17 4 Demand for road travel at the coast 4 Zapotrzebowanie na transport drogowy 4.1 Volume of traffic on coastal motorways and major roads Key messages Volume of traffic is directly proportional to the size and distribution of the population. Thus the greatest flows of traffic in the South East Baltic are in the coastal zone where they exceed those in the hinterland by a factor of three or four in Pomorskie Voivodeship and Klaipeda County, and by as much as six in Kaliningrad Oblast. The average number of vehicles per day in Klaipeda County increased by one third between 2002 and 2006, significantly greater than the increase in population over the same period. In both Lithuania and Poland, the highest concentration of vehicles is on newly developed motorways and major roads which run parallel to the coast. In Russia, however, traffic flows are greatest within the Kaliningrad conurbation and on roads which lead from Kaliningrad to international border crossings with Lithuania at Chernyshevskoje and Sovetsk, and with Poland at Mamonovo. Notwithstanding the significance of these crossings, the comparatively undeveloped road network in close proximity to the coast in Kaliningrad Oblast undoubtedly retards an integrated approach to sustainable development in the South East Baltic coastal zone as a whole. Fig. 4.1: Traffic on coastal motorways and major roads in the South East Baltic, 2006 (Lithuania), 2001 (Poland) Rys. 4.1: Natężenie ruchu na autostradach i głównych drogach regionu południowo-wschodniego Bałtyku, 2006 (Litwa), 2001 (Polska) 4.1 Natężenie ruchu na autostradach i drogach krajowych wybrzeża Informacje podstawowe Natężenie ruchu jest wprost proporcjonalne do liczby i rozmieszczenia przestrzennego ludności, dlatego też największą jego intensywność zaobserwowano w strefie przybrzeżnej południowo- -wschodniego Bałtyku, gdzie przewyższa ona natężenie ruchu w głębi lądu trzy-, czterokrotnie w województwie pomorskim i okręgu kłajpedzkim oraz sześciokrotnie w obwodzie kaliningradzkim. W okręgu kłajpedzkim średnia liczba pojazdów dziennie wzrosła o 1/3 w latach , co jest znacząco większą wartością niż wzrost liczby ludności w tym samym czasie. Zarówno na Litwie jak i w Polsce największa koncentracja pojazdów notowana jest na nowych autostradach i drogach krajowych biegnących wzdłuż wybrzeża, w Rosji natomiast na terenie zespołów miejskich Kaliningradu oraz drogach dojazdowych z Kaliningradu do przejść granicznych z Litwą w Czernyszewskoje i Sowietsku oraz z Polską w Mamonowie. Pomimo ważności ww. przejść granicznych, stosunkowo słabo rozbudowany system dróg w strefie przybrzeżnej obwodu kaliningradzkiego bez wątpienia spowalnia zintegrowane podejście do zrównoważonego rozwoju wybrzeża południowo-wschodniego Bałtyku jako całości. I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIED- NIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 1 DEMAND FOR PROPERTY AT THE COAST 1 POPYT NA DZIAŁKI WZDŁUŻ BRZEGU MORSKIEGO 1.1 Size, density and proportion of the population living in the coastal zone 1.1 Wielkość, zagęszczenie i struktura zaludnienia obszarów przybrzeżnych 2 AREA OF BUILT-UP LAND 2 POWIERZCHNIA OBSZARU ZABUDOWANEGO 2.1 Percent of built-up land by distance from the coastline 2.1 Udział procentowy terenów zabudowanych zależnie od odległości od brzegu 3 DEVELOPMENT ON BROWN- FIELD LAND 3 ZABUDOWA TERENÓW UPRZEDNIO ZABUDOWANYCH 3.1 Percent of new development on previously developed land 3.1 Procent nowej zabudowy na terenach uprzednio zabudowanych 4DEMAND FOR ROAD TRAVEL AT THE COAST 4ZAPOTRZEBOWANIE NA TRANSPORT DROGOWY 4.1 Volume of traffic on coastal motorways and major roads 4.1 Natężenie ruchu na autostradach i drogach krajowych wybrzeża 5 PRESSURE FOR COASTAL AND MARINE RECREATION 5 ZAPOTRZEBOWANIE NA REKRE- ACJĘ PRZYBRZEŻNĄ I MORSKĄ Regular movements of goods and people are complicated in summer by flows of holidaymakers and day visitors. Tourist traffic in summer can easily double or even treble the number of vehicles on major roads. Sezonowy wzrost natężenia ruchu turystycznego wpływa destabilizująco na regularne przewozy towarowe i pasażerskie. Ruch turystyczny latem podwaja a czasem nawet i potraja ilość pojazdów na głównych drogach regionu. 5.1 Number of berths and moorings and dry rack storage capacity for recreational boating 5.1 Ilość stanowisk, miejsc cumowniczych i stanowisk na lądzie dla jednostek rekreacyjnych 6 LAND TAKE BY INTENSIVE AGRICULTURE 6 TERENY ZAJĘTE PRZEZ INTENSYWNE ROLNICTWO 6.1 Proportion of agricultural land farmed intensively 6.1 Procent obszarów rolniczych uprawianych intensywnie I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIEDNIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 4 Demand for road trav e l at t h e coast 4 Zapotrzebowanie na transport drog owy

18 Why monitor the demand for road traffic at the coast? Perhaps the biggest consequence of development at the coast is an increase in the demand for road travel which leads to pressure on existing road space and in turn to the provision of new infrastructure. Road traffic expands to fill the space allocated to it and hence over time congestion, air pollution, noise and the costs associated with maintaining the road network will all rise exponentially. The opposite, of course, holds true; sluggish traffic growth is an indicator of a lack of development. The measurement should alert us to the pace at which the demand for road travel is rising and also tell us whether the issue is greater on coastal motorways and major roads than on inland ones. Where do the data come from? Information on coastal motorways and major roads in Pomorskie Voivodeship can be obtained from the General Directorate for National Roads and Motorways and the Directorate of Regional Roads in Gdansk. All data regarding traffic flows in Lithuania are available on the website of the Lithuanian Road Administration under the Ministry of Transport and Communications. Information on the volume of traffic in Kaliningrad Oblast was sourced from the Complex regional scheme of town-planning and development of Kaliningrad Oblast produced by Kaliningrad Grazhdan Project, a territorial planning authority. What does the indicator show? The greatest intensity of traffic in the South East Baltic is found in the Polish coastal zone. The Gdansk-Sopot- Gdynia ringroad, the road from Wejherowo to Szczecin, and the road from Gdansk to Lodz, all recorded average daily flows of between 25,000 and 30,000 vehicles in In Klaipeda County in the same year, flows between Klaipeda city and the towns of Kretinga and Palanga both averaged 7,000 vehicles per day. There are no comparable figures for Kaliningrad Oblast because of the absence of automatic monitoring stations. However, manual traffic counts overseen by the territorial planning authority suggest that the number of vehicles on major roads within the Kaliningrad conurbation averages 30,000 per day, a sizeable percentage of which are commuters from outlying communities. The number of vehicles on major roads and motorways in Klaipeda County increased by 34 percent between 2002 and However, there was significant variation in the year-on-year trend (fig. 4.2). There was little difference between the increase in the volume of vehicles on major roads and motorways. The A11 and A13 motorways saw a 38 percent increase in traffic while other highways in the county recorded a 33 percent increase. The prevalence of protected areas plus Lithuanian government restrictions on building within 300 m of the coastline, mean that road traffic within the first kilometre of the coast in Klaipeda County is comparatively light. The highest volumes are reached between one and five kilometres from the coastline where the principal north-south roads have been built (fig. 4.3). The volume of traffic in Klaipeda County doubles in the summer months; over 50,000 vehicles will leave Vilnius for the coast on a sunny weekend in July and August. Similarly, in Pomorskie, summer tourists can push traffic numbers beyond 25,000 per day on the road between Puck and the Hel Peninsula. In 2005, the ferry from Klaipeda to Smiltyne on the Curonian Spit conveyed 450,000 vehicles, the vast majority of which headed south to Nida, a village with just 1,650 residents. Figure 4.4 illustrates that the greatest volume of passengers per kilometre in Kaliningrad Oblast is found on the road to Baltiysk on the northern part of the Vistula Spit. Fig. 4.2: Percentage change in number of vehicles on major roads and motorways in Klaipeda County, Fig. 4.2: Zmiany procentowe ilości pojazdów na głównych drogach i autostradach w okręgu kłajpedzkim, Percent 4,8 13,0 4,5 8,8 change Fig. 4.3: Traffic flow by distance from the Klaipeda County coastline, 2006 Rys. 4.3: Średnie dzienne natężenie ruchu w funkcji odległości od brzegu w okręgu kłajpedzkim, 2006 Fig. 4.4: Volume of passenger traffic on major roads in Kalinigrad Oblast, 2005 Rys. 4.4: Ruch pasażerski na głównych drogach dojazdowych obwodu kaliningradzkiego, 2005 Dlaczego należy monitorować zapotrzebowanie na transport drogowy? Prawdopodobnie najistotniejszą konsekwencją rozwoju wybrzeża jest wzrost zapotrzebowania na przewozy, co wywiera presję na istniejącą już sieć drogową i w konsekwencji prowadzi do powstania nowych dróg. Zwiększenie pojemności istniejących dróg prowadzi do wzrostu natężenia ruchu, co przyczynia się do zatorów, szybkiego wzrostu zanieczyszczenia powietrza, hałasu i rosnących wykładniczo kosztów utrzymania sieci dróg. Z drugiej strony, powolny wzrost natężenia ruchu jest naturalnie oznaką powolnego rozwoju. Wskaźnik ten winien informować nas o tempie wzrostu zapotrzebowania na przewozy oraz czy jest ono wyższe na drogach w obszarach przybrzeżnych lub w głębi lądu. Z jakich źródeł pochodzą dane? Informacje dotyczące autostrad oraz dróg krajowych i regionalnych w województwie pomorskim są dostępne w Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad oraz w Zarządzie Dróg Wojewódzkich w Gdańsku. Wszelkie informacje dotyczące ruchu drogowego na terenie Litwy są dostępne na stronie internetowej Administracji Dróg Litwy w Ministerstwie Transportu i Komunikacji. Informacje dotyczące natężenia ruchu drogowego w obwodzie kaliningradzkim znajdują się w Kompleksowym planie regionalnym dot. planowania miast i rozwoju w obwodzie kaliningradzkim opracowanym przez Kaliningrad Grażdanprojekt, organ planowania perzestrzennego. Co oznacza ten wskaźnik? Największe natężenie ruchu drogowego na obszarze południowo-wschodniego Bałtyku odnotowano w strefie polskiego wybrzeża. W 2006 roku na obwodnicy Trójmiasta, drodze z Wejherowa do Szczecina oraz z Gdańska do Łodzi rejestrowano ruch między a pojazdów dziennie. W okręgu kłajpedzkim w tym samym roku między Kłajpedą a miastami Kretinga i Połąga rejestrowano średnio pojazdów dziennie. Z powodu braku automatycznych stacji monitoringu brak jest porównywalnych danych dla obwodu kaliningradzkiego, jednak ma- nualne pomiary natężenia ruchu prowadzone przez organy planistyczne wskazują, że liczba pojazdów na głównych drogach Kaliningradu osiąga średnio pojazdów dziennie, z czego znaczną część stanowią dojazdy do pracy. Liczba pojazdów na głównych drogach i autostradach okręgu kłajpedzkiego wzrosła o 34% w okresie , ze znaczącymi różnicami w poszczególnych latach (rys. 4.2). Istnieje niewielka różnica wzrostu natężenia ruchu pomiędzy głównmi drogami a autostradami. Autostrady A11 i A13 odnotowały wzrost na poziomie 38% w czasie, gdy pozostałe zanotowały wzrost o 33%. Dominacja obszarów chronionych oraz prawo ograniczające inwestycje w pasie szerokości 300 m od brzegu oznaczają, że ruch drogowy w pasie jednego kilometra od brzegu w okręgu kłajpedzkim jest stosunkowo niewielki. Najwyższe natężenie ruchu ma miejsce między pierwszym i piątym kilometrem od brzegu, którędy biegną główne drogi prowadzące z północy na południe (rys. 4.3). Natężenie ruchu w okręgu kłajpedzkim podwaja się w miesiącach letnich. Ponad pojazdów wyjeżdża z Wilna na wybrzeże w każdy słoneczny weekend lipca i sierpnia. Podobnie w województwie pomorskim turystyka letnia może podnieść wskaźnik do ponad pojazdów dziennie na drodze z Pucka na Półwysep Helski. W roku 2005 promy z Kłajpedy do Smiltyne na Mierzei Kurońskiej obsłużyły pojazdów, z czego przeważająca część kierowała się na południe do Nidy miejscowości zamieszkałej przez jedynie mieszkańców. Największe natężenie pasażerów na kilometr na obszarze obwodu kaliningradzkiego zanotowano na drodze do Bałtyjska w północnej części Mierzei Wiślanej (rys. 4.4). I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIED- NIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 1 DEMAND FOR PROPERTY AT THE COAST 1 POPYT NA DZIAŁKI WZDŁUŻ BRZEGU MORSKIEGO 1.1 Size, density and proportion of the population living in the coastal zone 1.1 Wielkość, zagęszczenie i struktura zaludnienia obszarów przybrzeżnych 2 AREA OF BUILT-UP LAND 2 POWIERZCHNIA OBSZARU ZABUDOWANEGO 2.1 Percent of built-up land by distance from the coastline 2.1 Udział procentowy terenów zabudowanych zależnie od odległości od brzegu 3 DEVELOPMENT ON BROWN- FIELD LAND 3 ZABUDOWA TERENÓW UPRZEDNIO ZABUDOWANYCH 3.1 Percent of new development on previously developed land 3.1 Procent nowej zabudowy na terenach uprzednio zabudowanych 4DEMAND FOR ROAD TRAVEL AT THE COAST 4ZAPOTRZEBOWANIE NA TRANSPORT DROGOWY 4.1 Volume of traffic on coastal motorways and major roads 4.1 Natężenie ruchu na autostradach i drogach krajowych wybrzeża 5 PRESSURE FOR COASTAL AND MARINE RECREATION 5 ZAPOTRZEBOWANIE NA REKRE- ACJĘ PRZYBRZEŻNĄ I MORSKĄ 5.1 Number of berths and moorings and dry rack storage capacity for recreational boating 5.1 Ilość stanowisk, miejsc cumowniczych i stanowisk na lądzie dla jednostek rekreacyjnych 6 LAND TAKE BY INTENSIVE AGRICULTURE 6 TERENY ZAJĘTE PRZEZ INTENSYWNE ROLNICTWO 6.1 Proportion of agricultural land farmed intensively 6.1 Procent obszarów rolniczych uprawianych intensywnie I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIEDNIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 4 Demand for road trav e l at t h e coast 4 Zapotrzebowanie na transport drog owy

19 What are the implications for coastal planning and management? Road building is a contentious issue. Without an integrated transport network with the capacity to cope with both existing and expected traffic flows, social mobility and economic development can be retarded or even reversed. On the other hand, experience tells us that the cumulative impacts of predict and provide policies are almost always detrimental to natural and cultural environments. Moreover, the volume of traffic will always expand to fill the space made available for it which leads inexorably to congestion and the demand for yet more road space, a point clearly being made by the large increase in the flow of traffic in Klaipeda County between 2002 and The situation in coastal zones is often complicated by tourist traffic. Highway planners have to decide whether to build at sufficient capacity to cope with peak traffic flows in the summer (even though this may mean that many roads will be comparatively empty for the rest of the year), or to provide less space than is needed in the summer months which could lead to congestion and dissatisfaction on the part of holidaymakers and visitors, and local residents. In the South East Baltic, as in many other coastal territories, there are competing sectoral claims. Ports require rapid access to inland markets via an integrated highway system. Tourists and holidaymakers demand easy access to beaches and other coastal attractions. Residents will tolerate some increased traffic in high season but will resist their usual patterns of movement being overly disrupted. Thus local and regional planning authorities will be required to perform a delicate balancing act in the next two decades as traffic flows increase. Traffic-free zones, shuttle services to and from out-of-town car parks to beaches, marinas, shopping centres and entertainment complexes, incentives for visitors to travel by public transport and out-of-season, greater electronic surveillance and control of vehicle movements, and so on, will be commonplace in seaside towns as authorities seek to accommodate visitors without allowing traffic to spoil the very things that people have come to see. What further work is needed? A successful traffic management strategy requires outstanding intelligence on traffic flows. But in addition to numbers of vehicles, we need to know why people are travelling, where they have come from and where they are going. We also want to know about alternatives to road transport. Could visitors make their journey by public transport? When they arrive at the coast, could they cycle or walk rather they use their car? Could goods travel by rail rather than by truck? Could inland waterways take a greater amount of cargo than they do at present? At the moment, Kaliningrad Oblast uses a different method of measuring traffic flows than both Pomorskie Voivodeship and Klaipeda County. New monitoring methods based on earth observation techniques and global positioning systems should be explored with the objective of developing a single integrated methodology for the entire South East Baltic coastal region. Photo: E. Gurova Jakie ma to znaczenie dla planowania i zarządzania obszarami przybrzeżnymi? Budowa dróg jest zawsze sprawą kontrowesyjną. Bez zintegrowanej sieci dróg o przepustowości umożliwiającej płynność zarówno istniejącego jak i spodziewanego ruchu kołowego, mobilność społeczna i rozwój gospodarczy regionu mogą zostać spowolnione a nawet pogorszyć się. Z drugiej strony doświadczenie podpowiada nam, że skumulowany wpływ polityki prognozuj i zapewnij prawie zawsze był szkodliwy dla środowiska naturalnego i kulturowego. Co więcej, ruch samochodowy zawsze będzie się rozszerzał na tereny nowo udostępniane, co nieuchronnie prowadzi do wzrostu popytu na dodatkową przestrzeń pod budowę dróg potwierdza to znaczny wzrost intensywności ruchu drogowego w okręgu kłajpedzkim w latach Sytuację na obszarach przybrzeżnych często komplikuje sezonowość ruchu turystycznego. Projektanci muszą podjąć decyzję, czy zapewnić wystarczającą przepustowość dróg w czasie szczytu sezonu letniego (nawet jeśli oznacza to, że wiele dróg będzie w znacznym stopniu pustych w pozostałej części roku), czy też zaplanować mniejszą przepustowość niż jest to niezbędne w miesiącach letnich, co może doprowadzić do powstania zatorów i niezadowolenia części turystów, gości i mieszkańców. Nad południowo-wschodnim Bałtykiem, jak i na innych przybrzeżnych obszarach, dochodzi do sprzeczności interesów między sektorami gospodarczymi. Porty wymagają szybkiego dostępu do rynków wewnątrz kraju, czyli zintegrowanego systemu autostrad. Turyści i wczasowicze żądają łatwego dostępu do plaż i innych atrakcji oferowanych przez wybrzeże. Mieszkańcy będą tolerowali wzrost ruchu drogowego w szczycie sezonu, jednak nie życzą sobie nadmiernego utrudniania ich codziennych działań. Dlatego też, biorąc pod uwagę wzrost natężenia ruchu drogowego, lokalne i regionalne władze planistyczne będą zmuszone do wypracowania kompromisów w nadchodzących dwóch dekadach. Obszary wolne od ruchu drogowego, transport wahadłowy z i na parkingi przy plażach, marinach oraz kompleksach handlowych i rozrywkowych, zachęty dla odwiedzających do podróżowania transportem publicznym i przyjeżdżania poza sezonem, udoskonalony nadzór elektroniczny i kontrola ruchu drogowego itp. staną się powszechne w miastach nadmorskich, gdyż władze powinny znaleźć takie rozwiązania aby zapobiec utracie atrakcyjności danego miejsca przez nadmierny ruch drogowy. Jakie dalsze prace są potrzebne? Skuteczna strategia zarządzania ruchem drogowym wymaga dogłębnej znajomości tego zagadnienia. Jednakże oprócz informacji o ilości pojazdów należy wiedzieć, dlaczego ludzie podróżują, skąd przyjeżdżają oraz dokąd zmierzają. Ponadto trzeba zbadać alternatywy dla istniejącego transportu drogowego. Czy turyści mogliby odbyć podróż transportem publicznym? Czy po przyjeździe nad morze będą mogli przesiąść się na rower lub pójść pieszo zamiast korzystać ze swojego samochodu? W jakim stopniu drogowy transport towarowy może zostać zastąpiony transportem kolejowym czy wodnym? Obecnie obwód kaliningradzki korzysta z innej metody pomiaru natężenia ruchu niż województwo pomorskie i okręg kłajpedzki. Nowe metody monitoringu oparte na technikach obserwacji ziemi i systemach globalnego pozycjonowania powinny być wykorzystane w celu utworzenia jednej zintegrowanej metodologii dla całego regionu południowo-wschodniego Bałtyku. I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIED- NIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 1 DEMAND FOR PROPERTY AT THE COAST 1 POPYT NA DZIAŁKI WZDŁUŻ BRZEGU MORSKIEGO 1.1 Size, density and proportion of the population living in the coastal zone 1.1 Wielkość, zagęszczenie i struktura zaludnienia obszarów przybrzeżnych 2 AREA OF BUILT-UP LAND 2 POWIERZCHNIA OBSZARU ZABUDOWANEGO 2.1 Percent of built-up land by distance from the coastline 2.1 Udział procentowy terenów zabudowanych zależnie od odległości od brzegu 3 DEVELOPMENT ON BROWN- FIELD LAND 3 ZABUDOWA TERENÓW UPRZEDNIO ZABUDOWANYCH 3.1 Percent of new development on previously developed land 3.1 Procent nowej zabudowy na terenach uprzednio zabudowanych 4DEMAND FOR ROAD TRAVEL AT THE COAST 4ZAPOTRZEBOWANIE NA TRANSPORT DROGOWY 4.1 Volume of traffic on coastal motorways and major roads 4.1 Natężenie ruchu na autostradach i drogach krajowych wybrzeża 5 PRESSURE FOR COASTAL AND MARINE RECREATION 5 ZAPOTRZEBOWANIE NA REKRE- ACJĘ PRZYBRZEŻNĄ I MORSKĄ 5.1 Number of berths and moorings and dry rack storage capacity for recreational boating 5.1 Ilość stanowisk, miejsc cumowniczych i stanowisk na lądzie dla jednostek rekreacyjnych 6 LAND TAKE BY INTENSIVE AGRICULTURE 6 TERENY ZAJĘTE PRZEZ INTENSYWNE ROLNICTWO 6.1 Proportion of agricultural land farmed intensively 6.1 Procent obszarów rolniczych uprawianych intensywnie I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIEDNIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 4 Demand for road trav e l at t h e coast 4 Zapotrzebowanie na transport drog owy

20 5 Pressure for coastal and marine recreation 5 Zapotrzebowanie na rekreację przybrzeżną i morską 5.1 Number of berths and moorings and dry rack storage capacity for recreational boating Key messages Recreational sailing and boating has a long history in the South East Baltic but the construction of purpose-built marinas is a comparatively recent phenomenon. The number of berths and moorings, and the amount of dry rack storage space, has increased in both Pomorskie Voivodeship and Klaipeda County, perhaps by as much as one fifth, since It is probable that the number of moorings has grown also in Kaliningrad Oblast but confirmatory figures are not available. In Lithuania and Kaliningrad Oblast the greatest amount of activity takes place within the lagoons and adjacent river systems. Only in Poland do a significant number of boats sail from ports and harbours located on the open coast. The potential for a major expansion in boating activity is considerable. Indeed, a number of locations have already outlined plans for an increase in both berths and moorings. Rather like traffic on shore, an integrated strategy for guiding maritime development throughout the South East Baltic is desirable. Four marinas on the South East Baltic coast held a Blue Flag in 2007 indicating their adherence to strict environmental, service and safety criteria. However, all four lost their Blue Flag status in Fig. 5.1: Berths and moorings for recreational boating in the South East Baltic, 2006 Rys. 5.1: Stanowiska i miejsca cumownicze dla żeglarstwa rekreacyjnego na obszarze południowo-wschodniego Bałtyku, Ilość stanowisk, miejsc cumowniczych i stanowisk na lądzie dla jednostek rekreacyjnych Informacje podstawowe Żeglarstwo rekreacyjne oraz krótkie rejsy wycieczkowe mają długą historię na obszarze południowo-wschodniego Bałtyku, jednakże budowanie marin służących tym właśnie celom jest względnie nowym zjawiskiem. Od 1995 roku liczba stanowisk i miejsc cumowniczych oraz miejsc w hangarach zarówno w województwie pomorskim jak i w okręgu kłajpedzkim wzrosła mniej więcej o 1/5. Prawdopodobnie liczba miejsc cumowniczych wzrosła również w obwodzie kaliningradzkim, jednak dane potwierdzające te przypuszczenia nie są dostępne. Zarówno na Litwie jak i w obwodzie kaliningradzkim największy ruch turystyczny ma miejsce na zalewach i sąsiadujących rzekach. Jedynie w Polsce znaczna liczba jednostek korzysta z portów i przystani otwartego wybrzeża. Potencjał rozwojowy żeglarstwa i wodniactwa jest znaczny. Już obecnie w wielu miejscach planuje się rozbudowę stanowisk postojowych i miejsc cumowniczych. Podobnie jak w przypadku ruchu drogowego, pożądane tu jest opracowanie zintegrowanej strategii rozwoju akwenów południowo-wschodniego Bałtyku. Cztery mariny na wybrzeżu południowowschodniego Bałtyku zostały w 2007 r. wyróżnione Niebieską Flagą (Blue Flag) symbolizującą ich zaangażowanie w ochronę środowiska i aktywną edukację ekologiczną. Jednakże wszystkie one utraciły ten status w roku I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIED- NIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 1 DEMAND FOR PROPERTY AT THE COAST 1 POPYT NA DZIAŁKI WZDŁUŻ BRZEGU MORSKIEGO 1.1 Size, density and proportion of the population living in the coastal zone 1.1 Wielkość, zagęszczenie i struktura zaludnienia obszarów przybrzeżnych 2 AREA OF BUILT-UP LAND 2 POWIERZCHNIA OBSZARU ZABUDOWANEGO 2.1 Percent of built-up land by distance from the coastline 2.1 Udział procentowy terenów zabudowanych zależnie od odległości od brzegu 3 DEVELOPMENT ON BROWN- FIELD LAND 3 ZABUDOWA TERENÓW UPRZEDNIO ZABUDOWANYCH 3.1 Percent of new development on previously developed land 3.1 Procent nowej zabudowy na terenach uprzednio zabudowanych 4 DEMAND FOR ROAD TRAVEL AT THE COAST 4 ZAPOTRZEBOWANIE NA TRANSPORT DROGOWY 4.1 Volume of traffic on coastal motorways and major roads 4.1 Natężenie ruchu na autostradach i drogach krajowych wybrzeża 5 PRESSURE FOR COASTAL AND MARINE RECREATION 5ZAPOTRZEBOWANIE NA REKRE- ACJĘ PRZYBRZEŻNĄ I MORSKĄ 5.1 Number of berths and moorings and dry rack storage capacity for recreational boating 5.1 Ilość stanowisk, miejsc cumowniczych i stanowisk na lądzie dla jednostek rekreacyjnych 6 LAND TAKE BY INTENSIVE AGRICULTURE 6 TERENY ZAJĘTE PRZEZ INTENSYWNE ROLNICTWO 6.1 Proportion of agricultural land farmed intensively 6.1 Procent obszarów rolniczych uprawianych intensywnie I TO CONTROL, AS APPROPRIATE, FURTHER DEVELOPMENT OF THE UNDEVELOPED COAST I OGRANICZENIE, ODPOWIEDNIO DO MOŻLIWOŚCI, DALSZEJ ZABUDOWY OBSZARU PRZYBRZEŻNEGO 5 Pressu re for coastal and marine rec reation 5 Zapotrzebowanie na rekreac ję przybrzeżną i morską

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ Part-financed by EU South Baltic Programme w w w. p t m e w. p l PROSPECTS OF THE OFFSHORE WIND ENERGY DEVELOPMENT IN POLAND - OFFSHORE WIND INDUSTRY IN THE COASTAL CITIES AND PORT AREAS PORTS AS LOGISTICS

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

No matter how much you have, it matters how much you need

No matter how much you have, it matters how much you need CSR STRATEGY KANCELARIA FINANSOWA TRITUM GROUP SP. Z O.O. No matter how much you have, it matters how much you need Kancelaria Finansowa Tritum Group Sp. z o.o. was established in 2007 we build trust among

Bardziej szczegółowo

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Piąte spotkanie grupy partnerskiej w Katowicach (Polska) 19-20 maj 2015 Program Uczenie się przez całe życie Grundtvig Tytył projektu: Osoby 50+ na rynku

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

Effective Governance of Education at the Local Level

Effective Governance of Education at the Local Level Effective Governance of Education at the Local Level Opening presentation at joint Polish Ministry OECD conference April 16, 2012, Warsaw Mirosław Sielatycki Ministry of National Education Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Projekt finansowany Fundusze Europejskie z budżetu państwa dla rozwoju oraz ze Polski środków Wschodniej Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ OBSZARÓW MIEJSKICH W KRAJACH CZŁONKOWSKICH UE W LATACH 2014-2020 29 września 1 października 2015 r. Sesja warsztatowa - Zintegrowane Strategie Miejskie tworzenie i realizacja Tworzenie

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia Katedra Rynku Transportowego Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia dr Marcin Wołek Department of Transportation Market University of Gdansk Warsaw,

Bardziej szczegółowo

The average number of people in a household receiving social benefits in relation to the average number of persons per household

The average number of people in a household receiving social benefits in relation to the average number of persons per household CENTRAL STATISTICAL OFFICE STATISTICAL OFFICE IN KATOWICE Sustainable Development Indicators. Regional module The average number of people in a household receiving social benefits in relation to the average

Bardziej szczegółowo

Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce. Sustainable Urban Mobility Planning Poland. Wprowadzenie. Introduction

Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce. Sustainable Urban Mobility Planning Poland. Wprowadzenie. Introduction Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce Sustainable Urban Mobility Planning Poland Wprowadzenie Introduction Wyzwania polityki UE w zakresie transportu miejskiego Zatłoczenie centrów miast

Bardziej szczegółowo

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland INSTITUTE OF TECHNOLOGY AND LIVE SCIENCES POZNAŃ BRANCH Department of Environmental Management in Livestock Buildings and

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007

ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007 ISSN 1733-8670 ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007 WYDZIAŁ INŻYNIERYJNO-EKONOMICZNY TRANSPORTU Anna Białas Motyl Przewozy ładunków transportem śródlądowym i praca przewozowa w krajach

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES The Student First and last name(s) Nationality E-mail Academic year 2014/2015 Study period 1 st semester 2 nd semester Study cycle Bachelor Master Doctoral Subject area,

Bardziej szczegółowo

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+ Goodman Kraków Airport Logistics Centre 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth Goodman Kraków Airport Logistics Centre ul. Komandosów 1, 32-085 Modlniczka Goodman

Bardziej szczegółowo

Adam Kozierkiewicz JASPERS

Adam Kozierkiewicz JASPERS Adam Kozierkiewicz JASPERS Europa 2020 Flagship initiatives Priorities Targets Digital agenda for Europe Innovation Union Youth on the move Resource efficient Europe An industrial policy for the globalisation

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Dlaczego powstało? - świat przeżywa dziś rewolucję w obszarze edukacji, - naszym celem jest promocja śląskiego jako regionu opartego na wiedzy, i najnowszych technologiach,

Bardziej szczegółowo

Galeria Handlowa Starogard Gdański

Galeria Handlowa Starogard Gdański Galeria Handlowa Starogard Gdański Parkridge Retail Miasto Starogard Gdański leży w południowo-wschodniej części województwa pomorskiego, w pobliżu Borów Tucholskich, nad rzeką Wierzycą na Pojezierzu Starogardzkim.

Bardziej szczegółowo

USŁUGI GEOEKOSYSTEMÓW. Małgorzata Stępniewska

USŁUGI GEOEKOSYSTEMÓW. Małgorzata Stępniewska USŁUGI GEOEKOSYSTEMÓW Małgorzata Stępniewska MAES - Grupa Robocza UE ds. Rozpoznania i oceny ekosystemów i ich usług (EU Working Group on Mapping and assessment of ecosystems and their services) European

Bardziej szczegółowo

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki Karta przedmiotu Wydział Inżynierii Środowiska obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 014/015 Kierunek studiów: Inżynieria Środowiska

Bardziej szczegółowo

Goodman Poznań Airport Logistics Centre 16,734 sqm warehouse space available as from Q3 2016. Best placed for business+

Goodman Poznań Airport Logistics Centre 16,734 sqm warehouse space available as from Q3 2016. Best placed for business+ Goodman Poznań Airport 16,734 sqm warehouse space available as from Q3 2016. Best placed for business Goodman Poznań Airport ul. Batorowska 35, 62-081 Wysogotowo, Poznań Najlepsze miejsce dla biznesu Goodman

Bardziej szczegółowo

Umowa o współpracy ponadnarodowej

Umowa o współpracy ponadnarodowej Wzór minimalnego zakresu umowy o współpracy ponadnarodowej w ramach PO KL Umowa o współpracy ponadnarodowej Nazwa Programu Operacyjnego w Polsce: : Numer i nazwa Priorytetu: Numer i nazwa Działania: Numer

Bardziej szczegółowo

AIP VFR POLAND AIRAC effective date GRANICE PIONOWE I KLASA PRZESTRZENI VERTICAL LIMITS AND AIRSPACE CLASSIFICATION.

AIP VFR POLAND AIRAC effective date GRANICE PIONOWE I KLASA PRZESTRZENI VERTICAL LIMITS AND AIRSPACE CLASSIFICATION. AIP VFR POLAND VFR R 3.1-1 VFR R 3.1 DELEGACJA SŁUŻB ATS DELEGATION OF ATS 1. DELEGACJA SŁUŻB ATS - CTR HERINGSDORF 1. DELEGATION OF ATS - HERINGSDORF CTR Linia łącząca następujące punkty/the line 53 55

Bardziej szczegółowo

Działania w dziedzinie klimatu, środowisko, efektywna gospodarka zasobami i surowce

Działania w dziedzinie klimatu, środowisko, efektywna gospodarka zasobami i surowce HORIZON 2020 - THE FRAMEWORK PROGRAMME FOR RESEARCH AND INNOVATION (2014-2020) 2020) Challenge 5 Climate action, environment, resource efficiency and raw materials INFORMAL DRAFT 1 Copyright KPK PB UE

Bardziej szczegółowo

Innowacyjna technologia instalacji turbin wiatrowych z zastosowaniem

Innowacyjna technologia instalacji turbin wiatrowych z zastosowaniem Innowacyjna technologia instalacji turbin wiatrowych z zastosowaniem Ŝurawia GTK1100 Poznań, 24-11-2010 Igor Pawela Forum Czystej Energii Innowacyjna technologia instalacji turbin wiatrowych z zastosowaniem

Bardziej szczegółowo

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management Poznań, 2012, September 20th Doctor Anna Scheibe adiunct in the Department of Economic Sciences PROJECT Syllabus for course Global Marketing on the study program: Management I. General information 1. Name

Bardziej szczegółowo

Trend in drug use in Poland

Trend in drug use in Poland Prevalence and patterns of drug use among general population Indicator (GPS) Annual Expert Meeting 214 Trend in drug use in Poland Janusz Sierosławski Institute of Psychiatry i Neurology Warsaw Lisbon,

Bardziej szczegółowo

Budynki i zabudowania na terenie (T/N) Buildings / other constructions on site (Y/N)

Budynki i zabudowania na terenie (T/N) Buildings / other constructions on site (Y/N) Poziom wód gruntowych [m] Underground water level [m] Czy były prowadzone badania geologiczne terenu (T/) Were geological research done (Y/) Ryzyko wystąpienia zalań lub obsunięć terenu (T/) Risk of flooding

Bardziej szczegółowo

ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland

ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland OECD Przegląd krajowej polityki miejskiej National Urban Policy Review of Poland 17-19 19 March 2010 ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland Zygmunt Ziobrowski Instytut Rozwoju Miast The

Bardziej szczegółowo

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation operation good practices presentation Polites association was founded in 2002 in Szczecin Stowarzyszenie POLITES w Szczecinie Starszy Brat Starsza Siostra

Bardziej szczegółowo

Implementation of the JEREMIE initiative in Poland. Prague, 8 November 2011

Implementation of the JEREMIE initiative in Poland. Prague, 8 November 2011 Implementation of the JEREMIE initiative in Poland Prague, 8 November 2011 Poland - main beneficiary of EU structural funds - 20% of allocation within cohesion policy (EUR 67 bln) Over EUR 10 bln of NSRF

Bardziej szczegółowo

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science Proposal of thesis topic for mgr in (MSE) programme 1 Topic: Monte Carlo Method used for a prognosis of a selected technological process 2 Supervisor: Dr in Małgorzata Langer 3 Auxiliary supervisor: 4

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers

Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers 10-12 milionów Romów w Europie 6 milionów mieszkających w U E Irlandia Polska Republika Czeska Turcja Populacja społeczności romskiej w liczbach Irlandia Polska

Bardziej szczegółowo

Regionalny SEAP w województwie pomorskim

Regionalny SEAP w województwie pomorskim ENNEREG International Conference Transfer of knowledge in the field of sustainable use of energy 22 May 2012, Wielkopolska Voivodship Office, Poznań, Poland Regionalny SEAP w województwie pomorskim Katarzyna

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE I.1. X Have a nice day! Y a) Good idea b) See you soon c) The same to you I.2. X: This is my new computer. Y: Wow! Can I have a look at the Internet? X: a) Thank you b) Go ahead c) Let me try I.3. X: What

Bardziej szczegółowo

Angielski Biznes Ciekawie

Angielski Biznes Ciekawie Angielski Biznes Ciekawie Conditional sentences (type 2) 1. Discuss these two types of mindsets. 2. Decide how each type would act. 3. How would you act? Czy nauka gramatyki języka angielskiego jest trudna?

Bardziej szczegółowo

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Jan Cetner Kazimierz Dyguś Marta Ogonowska Jerzy Wojtatowicz METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH

Bardziej szczegółowo

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Time for changes! Vocational activisation young unemployed people aged 15 to 24 Projekt location Ząbkowice Śląskie project produced in cooperation with Poviat Labour Office

Bardziej szczegółowo

Metropolization : Local Development and Government in Poland

Metropolization : Local Development and Government in Poland Metropolization : Local Development and Government in Poland Lydia COUDROY DE LILLE Université Lumière-Lyon 2 & Centre Géophile - Ecole Normale Supérieure de Lettres et Sciences Humaines de Lyon OCDE-

Bardziej szczegółowo

PRODUCTION HALL OFFER

PRODUCTION HALL OFFER PRODUCTION HALL OFFER 1. Name of production hall / Nazwa hali produkcyjnej Bałtowska 2. Location / Lokalizacja PRODUCTION HALL DATA Town / Street Miasto / Ulica Ostrowiec Świętokrzyski/Bałtowska Street

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o.

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. Miejsce odbywania stażu / Legal address Muchoborska 8, 54-424 Wroclaw Stanowisko, obszar działania/

Bardziej szczegółowo

Recent Developments in Poland: Higher Education Reform Qualifications Frameworks Environmental Studies

Recent Developments in Poland: Higher Education Reform Qualifications Frameworks Environmental Studies 544524-TEMPUS-1-2013-1-PL-TEMPUS-SMHES Qualifications Frameworks for Environmental Studies at Ukrainian Universities Recent Developments in Poland: Higher Education Reform Qualifications Frameworks Environmental

Bardziej szczegółowo

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY ODMIENNE PODEJŚCIE JAK NAWIGOWAĆ W OBECNYCH NURTACH I RUCHACH, KTÓRE

Bardziej szczegółowo

Zestawienie czasów angielskich

Zestawienie czasów angielskich Zestawienie czasów angielskich Present Continuous I am, You are, She/ He/ It is, We/ You/ They are podmiot + operator + (czasownik główny + ing) + reszta I' m driving. operator + podmiot + (czasownik główny

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE - GLIWICE SUBZONE

KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE - GLIWICE SUBZONE KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy Definition: WHAT DOES THE SPECIAL ECONOMIC ZONE MEAN? THE SPECIAL ECONOMIC ZONE IS THE SEPERATED AREA WITH ATTRACTIVE TAX

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

Wyjaśnienie i ilustracje: Wyliczenie kwoty straty dla Wnioskodawcy zmarłego, który złożył wcześniej Wniosek dla osób z uszkodzeniem ciała

Wyjaśnienie i ilustracje: Wyliczenie kwoty straty dla Wnioskodawcy zmarłego, który złożył wcześniej Wniosek dla osób z uszkodzeniem ciała Wyjaśnienie i ilustracje: Wyliczenie kwoty straty dla Wnioskodawcy zmarłego, który złożył wcześniej Wniosek dla osób z uszkodzeniem ciała Wyjaśnienie i ilustracje: Wyliczenie dotyczące Wniosku dla osób

Bardziej szczegółowo

Your bridge to opportunities+

Your bridge to opportunities+ Goodman Wrocław IV 64,000 sqm warehouse space in strategic location Your bridge to opportunities+ Goodman Wrocław IV Wrocław, ul. Kwiatkowskiego Goodman Wrocław IV Wrocław, Kwiatkowskiego Street Zbliż

Bardziej szczegółowo

Wiejskie organizacje pozarządowe

Wiejskie organizacje pozarządowe Wiejskie organizacje pozarządowe Rural Non-Governmental Organisations Editor Maria Halamska Institute of Rural and Agricultural Development Polish Academy of Sciences Warsaw 2008 Wiejskie organizacje pozarządowe

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie Internetu w małych i średnich przedsiębiorstwach

Zastosowanie Internetu w małych i średnich przedsiębiorstwach Akademia Ekonomiczna w Poznaniu Wydział Zarządzania Specjalność: Inwestycje Kapitałowe i Strategie Finansowe Przedsiębiorstw Zastosowanie Internetu w małych i średnich przedsiębiorstwach Michał Goc Praca

Bardziej szczegółowo

1945 (96,1%) backlinks currently link back. 1505 (74,4%) links bear full SEO value. 0 links are set up using embedded object

1945 (96,1%) backlinks currently link back. 1505 (74,4%) links bear full SEO value. 0 links are set up using embedded object Website Backlinks Analysis Report 2023 backlinks from 224 domains Report created: Jan 3, 2015 Website: http://wpisz.stronę.odbiorcy Compared with: 7 day(s) old Domain Statistics The domain seo.zgred.pl

Bardziej szczegółowo

Presented by. Dr. Morten Middelfart, CTO

Presented by. Dr. Morten Middelfart, CTO Meeting Big Data challenges in Leadership with Human-Computer Synergy. Presented by Dr. Morten Middelfart, CTO Big Data Data that exists in such large amounts or in such unstructured form that it is difficult

Bardziej szczegółowo

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ Zaproponowany dla krajów Unii Europejskiej oraz dla wszystkich zainteresowanych stron wzór Umowy wypożyczenia między muzeami i instytucjami kultury opracowany został przez

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi SNMP Protocol The Simple Network Management Protocol (SNMP) is an application layer protocol that facilitates the exchange of management information between network devices. It is part of the Transmission

Bardziej szczegółowo

Space for your logo, a photograph etc. Action 3.3.1 (WBU) www.viaregiaplus.eu

Space for your logo, a photograph etc. Action 3.3.1 (WBU) www.viaregiaplus.eu Space for your logo, a photograph etc. Action 3.3.1 (WBU) THE ANALYSIS CONCERNING THE DESIGNATION OF THE ROUTE THAT INTEGRATES THE SOUTH OF THE LOWER SILESIA PROVINCE TOGETHER WITH NORTH - SOUTHLINKS Analiza

Bardziej szczegółowo

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round Extraclass Football Men Season 2009/10 - Autumn round Invitation Dear All, On the date of 29th July starts the new season of Polish Extraclass. There will be live coverage form all the matches on Canal+

Bardziej szczegółowo

Konserwatorska i czynna ochrona przyrody Czym jest ochrona przyrody? dr Wiktor Kotowski Zakład Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UW

Konserwatorska i czynna ochrona przyrody Czym jest ochrona przyrody? dr Wiktor Kotowski Zakład Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UW Konserwatorska i czynna ochrona przyrody Czym jest ochrona przyrody? dr Wiktor Kotowski Zakład Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UW 1 Czym jest przyroda? wszystko czego nie stworzył człowiek (Wikipedia)

Bardziej szczegółowo

Awareness campaign Safe rail-road level crossing "Stop and Live!"

Awareness campaign Safe rail-road level crossing Stop and Live! Awareness campaign Safe rail-road level crossing "Stop and Live!" www.plk-sa.pl Geneva, 12-13 May 2014 The key objective of the campaign is: What are our objectives? - to promote the correct patterns of

Bardziej szczegółowo

THE INVESTMENT AREAS - BYTOM, LEŚNA STREET TERENY INWESTYCYJNE - BYTOM, ULICA LEŚNA

THE INVESTMENT AREAS - BYTOM, LEŚNA STREET TERENY INWESTYCYJNE - BYTOM, ULICA LEŚNA TERENY INWESTYCYJNE - BYTOM, ULICA LEŚNA Atrakcyjne tereny inwestycyjne znajdują się przy ul. Leśnej w Bytomiu, w bezpośrednim sąsiedztwie Alei Jana Nowaka-Jeziorańskiego. Przeznaczona do sprzedaży uzbrojona

Bardziej szczegółowo

EN/PL COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION. Brussels, 29 August 2013. 13174/13 Interinstitutional File: 2013/0224 (COD)

EN/PL COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION. Brussels, 29 August 2013. 13174/13 Interinstitutional File: 2013/0224 (COD) COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION Brussels, 29 August 2013 13174/13 Interinstitutional File: 2013/0224 (COD) ENV 782 MAR 119 MI 708 ONU 86 CODEC 1921 INST 459 PARLNAT 214 COVER NOTE from: Polish Senate date

Bardziej szczegółowo

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Kierunek Elektronika i Telekomunikacja, Studia II stopnia Specjalność: Systemy wbudowane Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

How much does SMARTech system cost?

How much does SMARTech system cost? 1. How much does an intelligent home system cost? With over six years of experience in construction of Intelligent Home Systems we have done a value analysis of systems and services usually purchased by

Bardziej szczegółowo

III EUROPEAN ECOTOURISM CONFERENCE 26 29.04.2015 POLAND European Ecotourism: facing global challenges

III EUROPEAN ECOTOURISM CONFERENCE 26 29.04.2015 POLAND European Ecotourism: facing global challenges www.european-ecotourism.pl registration: office@european-ecotourism.pl enquires: biuro@sie.org.pl tel. +48 725 994 964 Social Ecological Institute is pleased to invite to III EUROPEAN ECOTOURISM CONFERENCE

Bardziej szczegółowo

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r EGARA 2011 Adam Małyszko FORS POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r HISTORIA ELV / HISTORY ELV 1992r. 5 Program działań na rzecz ochrony środowiska / EAP (Environmental Action Plan) 1994r. Strategia dobrowolnego

Bardziej szczegółowo

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH INŻYNIERIA W ROLNICTWIE. MONOGRAFIE 16 ENGINEERING IN AGRICULTURE. MONOGRAPHS 16 WIESŁAW GOLKA TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH TRANSPORTATION IN RURAL FAMILY FARMS Falenty 2014 WYDAWNICTWO

Bardziej szczegółowo

THE RAIL RATES valid from 1st October 2015

THE RAIL RATES valid from 1st October 2015 RAIL TARIFF This Rail Tariff is an integral part of intermodal transport arrangement service provided by PCC Intermodal S.A. and therefore it cannot be used as a standalone offer, only in combination with

Bardziej szczegółowo

The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31]

The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31] The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31] 994. pracy w Polsce do standardów Unii Europejskiej : Część A. Program realizacji badań naukowych i prac rozwojowych 1.01 31.12.2002.

Bardziej szczegółowo

HOW TO COMMUNICATE ECOTOURISM

HOW TO COMMUNICATE ECOTOURISM HOW TO COMMUNICATE ECOTOURISM CHRIS MILNES, HELLENIC ECOTOURISM SOCIETY Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt opracowany przez Społeczny

Bardziej szczegółowo

Polish road development plan in clash with Natura 2000

Polish road development plan in clash with Natura 2000 Programming the EU funds for 200-201 Polish road development plan in clash with Natura 2000 Robert Cyglicki Krakow, Poland November 2-26, 200 1 21 1 Road infrastructure development plans until 201 Ko³baskowo

Bardziej szczegółowo

Tytuł projektu: Osoby 50 + na rynku pracy Project title: People over 50 on the labour market

Tytuł projektu: Osoby 50 + na rynku pracy Project title: People over 50 on the labour market Dzień dobry Good morning Hyvää huomenta Buenos dĺas Projekt Partnerski Grundtviga Spotkanie w Katowicach 26-29 Listopad 2013 Grundtvig partnership project Kick off meeting in Katowice 26 29 November 2013

Bardziej szczegółowo

ASTERN BORDERIAND OF ENLARGED EUROPEAN UNION

ASTERN BORDERIAND OF ENLARGED EUROPEAN UNION ASTERN BORDERIAND OF ENLARGED EUROPEAN UNION COMPETITIUENESS FACTORS Editedby Eufemia Teichmann WARSAW SCHOOL OF ECONOMICS WARSAW 2006 Spis treści Przedmowa 9 Część I CZYNNIKI I OGRANICZENIA KONKURENCYJNEGO

Bardziej szczegółowo

POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU

POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU by Marek Oppeln-Bronikowski, 17 of March 2005, Brussels POLISH ECONOMICAL SITUATION POLISH ECONOMICAL SITUATION REAL ECONOMY: YEAR GDP CPI year-end Investment

Bardziej szczegółowo

Załącznik 1. Kwestionariusz rozesłany został również w języku angielskim do spółek zagranicznych.

Załącznik 1. Kwestionariusz rozesłany został również w języku angielskim do spółek zagranicznych. Załącznik 1. Poniżej znajduje się kwestionariusz, za pomocą którego Stowarzyszenie Emitentów Giełdowych zwróciło się do emitentów z prośbą o wyrażenie opinii na temat tzw. listy alertów. Spółki oceniały

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU TRANSPORTU DROGOWEGO W POLSCE DO 2030 ROKU

PERSPEKTYWY ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU TRANSPORTU DROGOWEGO W POLSCE DO 2030 ROKU Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Tadeusz Pindór Mariusz Trela PERSPEKTYWY ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU TRANSPORTU DROGOWEGO W POLSCE DO 2030 ROKU Tadeusz Pindór, dr hab. inż. Akademia Górniczo-Hutnicza Mariusz

Bardziej szczegółowo

Ocena funkcjonowania programu Indywidualnych Kont Emerytalnych implikacje dla doskonalenia systemu zabezpieczenia emerytalnego

Ocena funkcjonowania programu Indywidualnych Kont Emerytalnych implikacje dla doskonalenia systemu zabezpieczenia emerytalnego Zarządzanie Publiczne, 4(16)/2011, s. 95 118 Kraków 2012 Published online June 29, 2012 Ocena funkcjonowania programu Indywidualnych Kont Emerytalnych implikacje dla doskonalenia systemu zabezpieczenia

Bardziej szczegółowo

CENY OLEJU NAPĘDOWEGO I ENERGII ELEKTRYCZNEJ W WYBRANYCH KRAJACH 1

CENY OLEJU NAPĘDOWEGO I ENERGII ELEKTRYCZNEJ W WYBRANYCH KRAJACH 1 Problemy Inżynierii Rolniczej nr 1/2010 Jan Pawlak Instytut Technologiczno-Przyrodniczy w Falentach Oddział w Warszawie Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie CENY OLEJU NAPĘDOWEGO I ENERGII ELEKTRYCZNEJ

Bardziej szczegółowo

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego 18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego I m sorry, could you repeat that, please? - Przepraszam, czy mo na prosiæ o powtórzenie? I m sorry, I don t understand. - Przepraszam, nie rozumiem. Did you

Bardziej szczegółowo

List of ECOWILL-certified Ecodriving trainers for short duration trainings

List of ECOWILL-certified Ecodriving trainers for short duration trainings List of ECOWILL-certified Ecodriving trainers for short duration trainings POLAND January 2013 The sole responsibility for the content of this report lies with the authors. It does not necessarily reflect

Bardziej szczegółowo

Jan Marek Matuszkiewicz Regionalizacja geobotaniczna Polski, IGiPZ PAN, Warszawa, 2008.

Jan Marek Matuszkiewicz Regionalizacja geobotaniczna Polski, IGiPZ PAN, Warszawa, 2008. ZastrzeŜenia odnośnie korzystania z opracowania Niniejsze opracowanie chronione jest prawem autorskim, które przysługuje Janowi Markowi Matuszkiewiczowi. Kopiowanie i rozpowszechnianie opracowania w całości

Bardziej szczegółowo

Why choose No Hau Studio?

Why choose No Hau Studio? Why choose No Hau Studio? We ve been perfecting our skills for over 10 years. Branding and Communications are the core of our activities. B2B is our speciality. Customer s Satisfaction is our priority.

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

BULLETIN 2 II TRAINING CAMP POLISH OPEN MTBO CHAMPIONSHIPS 19-22.06.2014 MICHAŁOWO 23-29.06.2014 TRAINING CAMP WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS

BULLETIN 2 II TRAINING CAMP POLISH OPEN MTBO CHAMPIONSHIPS 19-22.06.2014 MICHAŁOWO 23-29.06.2014 TRAINING CAMP WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS BULLETIN 2 II TRAINING CAMP POLISH OPEN MTBO CHAMPIONSHIPS 19-22.06.2014 MICHAŁOWO 23-29.06.2014 TRAINING CAMP WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS MASTERS WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS MTB ORIENTEERING

Bardziej szczegółowo

I INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE

I INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE I INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE EU SECURITY AND CRISIS MANAGEMENT FLOOD-2010 ATENEUM UNIVERSITY IN GDANSK P FUNDATION PRO POMERANIA NOTICE NO. 1 I International Scientific Conference EU SECURITY

Bardziej szczegółowo

P R A C A D Y P L O M O W A

P R A C A D Y P L O M O W A POLITECHNIKA POZNAŃSKA Wydział Maszyn Roboczych i Transportu P R A C A D Y P L O M O W A Autor: inż. METODA Ε-CONSTRAINTS I PRZEGLĄDU FRONTU PARETO W ZASTOSOWANIU DO ROZWIĄZYWANIA PROBLEMU OPTYMALIZACJI

Bardziej szczegółowo

EN/PL COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION. Brussels, 25 March 2014. 8148/14 Interinstitutional File: 2014/0011 (COD)

EN/PL COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION. Brussels, 25 March 2014. 8148/14 Interinstitutional File: 2014/0011 (COD) COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION Brussels, 25 March 2014 8148/14 Interinstitutional File: 2014/0011 (COD) CLIMA 30 ENV 318 MI 307 IND 117 ENER 142 ECOFIN 305 TRANS 175 COMPET 191 CODEC 893 INST 173 PARLNAT

Bardziej szczegółowo

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY TeleTrade DJ International Consulting Ltd Sierpień 2013 2011-2014 TeleTrade-DJ International Consulting Ltd. 1 Polityka Prywatności Privacy Policy Niniejsza Polityka

Bardziej szczegółowo

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company Im not found /sites/eneacsr2012.mess-asp.com/themes/eneacsr2012/img/enea.jpg Employt Capital Group is one of the largest companies in the energy industry. Therefore it has an influence, as an employer,

Bardziej szczegółowo

OFERTA REKLAMOWA. advertisement offer

OFERTA REKLAMOWA. advertisement offer OFERTA REKLAMOWA 2015 advertisement offer LICZBY GRAMWZIELONE.PL FACTS & FIGURES 5 LAT NA RYNKU YEARS ON THE MARKET 1 POZYCJA NA RYNKU MEDIÓW W POLSCE DEDYKOWANYCH ENERGII ODNAWIALNEJ NO 1 POSITION AMONG

Bardziej szczegółowo