Dlaczego problem jakości energii elektrycznej w systemach okrętowych zasługuje na szczególną uwagę?

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Dlaczego problem jakości energii elektrycznej w systemach okrętowych zasługuje na szczególną uwagę?"

Transkrypt

1 Jausz Midykowski Akademia Morska w Gdyi, Katedra Elektroeergetyki Okrętowej Dlaczego problem jakości eergii elektryczej w systemach okrętowych zasługuje a szczególą uwagę? Streszczeie. W pracy przedstawioo krótką charakterystykę okrętowego systemu elektroeergetyczego. Podkreśloo istotość związków między jakością eergii elektryczej wytwarzaej i użytkowaej w rozważaym systemie, a ryzykiem katastrofy morskiej. Zwrócoo uwagę a zagrożeie życia ludzkiego i środowiska aturalego, a także wymiere straty ekoomicze, będące pochodą zaiżoej jakości eergii elektryczej. Przedstawioo zagadieie estymacji jakości eergii elektryczej jako klucz do jej poprawy. Abstract. A short characteristic of the ship electrical power system has bee preseted. The strog relatioships betwee a quality of electrical power produced ad utilized i the system uder cosideratio ad a risk of sea disaster have bee uderlied. A special attetio o hazard of huma life ad atural eviromet as well as cocrete ecoomical losses resultig from electrical power quality deterioratio has bee paid. A problem of electrical power quality assessmet as the key poit for its improvemet has bee preseted. (Why does the electrical power quality problem i ship s systems deserve special attetio?). Słowa kluczowe: jakość eergii elektryczej, elektroeergetycze systemy okrętowe, ryzyko katastrofy morskiej, przepisy towarzystw klasyfikacyjych. Keywords: electrical power quality, ship power systems, risk of sea disaster, classificatio society rules Wstęp Okrętowe systemy elektroeergetycze ależą do grupy tzw. autoomiczych systemów elektroeergetyczych, między iymi określaej miaem isolated power systems [1. Oprócz systemów okrętowych, w jej skład wchodzą systemy: statków powietrzych, platform wierticzych, małych wysp, zakładów przemysłowych o sezoowym charakterze pracy, czy też awaryje systemy baków, szpitali, cetrów hadlowych i wysokich budyków [1, [2. Cechy charakterystycze tego rodzaju systemów to: ograiczoa, iewielka liczba źródeł eergii, iespotykay w iych przypadkach stosuek mocy pojedyczego odbiorika do źródła eergii elektryczej [3, [4 oraz relatywie duża wartość impedacji zwarcia prądic istalowaych w tych systemach [1, [5. W efekcie zaburzeia elektromagetycze, (a zwłaszcza wywołae imi zmiay częstotliwości oraz ziekształceia prądów i apięć) w autoomiczych systemach elektroeergetyczych zaczie przekraczają swoim poziomem zaburzeia w dużych, połączoych systemach elektroeergetyki lądowej, obserwowae w czasie ich ormalej eksploatacji. Należy podkreślić wzrost zaiteresowaia tego rodzaju systemami a świecie, udokumetoway rosącą liczbą publikacji a ich temat [1, [2, [4, [7, [8, [9, [10, [11, [12, [13, [14, [15. Rówież w iformacji elektroiczej przesłaej w tym roku do człoków Power Egieerig Society IEEE systemy takie, (określae miaem fiite iertia power systems ), są wymieiae jako jeda z główych dziedzi zaiteresowaia środowiska iżyierów związaych z elektroeergetyką. Co jedak sprawia, że okrętowy system elektroeergetyczy powiie być traktoway ze szczególą uwagą? Odpowiedź jest prosta: jest o zaistaloway a obiekcie ruchomym - statku, i posiada decydujący wpływ a jego fukcjoowaie. Natomiast statek, zwłaszcza przewożący ładuki iebezpiecze, w przypadku awarii staowi potecjale (zmiee w czasie i przestrzei) zagrożeie dla ludzi i środowiska aturalego. W związku z tym kosekwecje błędej obsługi, iepoprawego fukcjoowaia lub awarii rozważaych systemów mogą zaczie wykraczać poza strefę samego statku. Zaś skutki katastrof okrętowych, zwłaszcza takowców, są aż azbyt dobrze zae z doiesień mediów. Waga rozważaego problemu wzrasta, jeżeli dodamy, iż istota część, tj dwt (deadweight toage) całkowitego toażu hadlowej floty światowej, szacowaego a dwt [16, staowi toaż takowców, a więc statków podwyższoego ryzyka, ze względu a kosekwecje wyikające z potecjalego zagrożeia środowiska aturalego w przypadku awarii lub katastrofy. Charakterystyka okrętowego systemu elektroeergetyczego Na okrętowy system elektroeergetyczy składają się zarówo urządzeia służące do wytwarzaia eergii elektryczej, urządzeia do przesyłu i rozdziału wytwarzaej eergii, jak i jej odbioriki. Podstawowe elemety składowe okrętowego systemu elektroeergetyczego (rys.1) staowią [3, [4: - źródła eergii w podstawowej kofiguracji stosowae są zwykle trzy zespoły prądotwórcze diesel-geerator oraz agregat awaryjy, a czasami istalowae są rówież prądice wałowe, czy też turboprądice; - rozdzielica główa i awaryja wraz z układami zabezpieczeń, wyłączikami oraz szyami główymi i układami pomiarowymi; - sieć kablowa; - odbioriki eergii elektryczej. Przykładowy schemat trójfazowej sieci okrętowej z prądicą wałową (PW), apędzaą silikiem główym (SG), prądicą apędzaą turbią (TG), zasilaą parą wytwarzaą w kotle ogrzewaym spaliami wylotowymi SG i prądicami (G i...g j ) oraz prądicą awaryją G A apędzaymi pomociczymi silikami spaliowymi przedstawioo a rysuku 1. Rys.1. Przykładowy schemat elektroeergetyczej trójfazowej sieci okrętowej, zasilaej z różych źródeł eergii

2 Geeratory okrętowe są miękkimi źródłami apięcia przemieego, w których impedacja (zdetermiowaa główie reaktacją w osi podłużej maszyy) może być rzędu awet %, w porówaiu ze sztywymi źródłami (4...6%) powszechie stosowaymi w eergetyce lądowej [9. Stąd też, w sieciach okrętowych mamy relatywie małe moce zwarciowe, a więc rówież ograiczoe prądy zwarciowe. Niewątpliwie specyfiką sieci okrętowych jest występowaie w ich odbiorików - główie silików asychroiczych o mocach porówywalych z mocami źródeł eergii. W przypadku, gdy silik zajduje się w iewielkiej odległości od miejsca zwarcia, apięcie a jego zaciskach praktyczie spada do zera. Silik zachowuje się wówczas jak prądica, zasilając miejsce zwarcia z zasobu eergii kietyczej mas wirujących i eergii powstałej z zaikającego pola elektromagetyczego silika [5. Udział silików asychroiczych w prądzie zwarciowym trwa kilka okresów i może sięgać 50% prądu zwarciowego od prądic, który w sieciach okrętowych ma stosukowo dużą wartość udarową, co istotie wpływa a wytrzymałość dyamiczą aparatów takich jak: wyłącziki, odłącziki, bezpiecziki. Elektroeergetycza sieć okrętowa jest siecią elastyczą. Charakteryzuje się oa dużymi zmiaami apięcia i częstotliwości, wyikającymi z porówywalych mocy elektrowi okrętowej i załączaych dużych, często iespokojych odbiorików eergii p. sterów strumieiowych, pomp, sprężarek. Przykładowo, moce elektryczych silików apędowych sterów strumieiowych często przekraczają 1MW, a moc wolostojącego zespołu prądotwórczego może być poiżej tej wartości [17, [18. Na rysuku 2 przedstawioo przebieg zmia wartości skuteczej i częstotliwości apięcia zasilającego w czasie rozruchu wetylatorów ładowi a statku typu ro-ro [19. środowisku okrętowym poddae zostają działaiu ekstremalych waruków zewętrzych, takich jak: wysoka i iska temperatura powietrza, mgła sola, zalewaie wodą, wysoka wilgotość powietrza, wibracje, wstrząsy i kołysaia. Wszystkie te czyiki, ograiczając trwałość ważych elemetów systemu, mogą mieć pośredi wpływ a jakość eergii elektryczej. Czyikiem, wpływającym bezpośredio a zmiay wartości skuteczej apięcia i jego częstotliwości w rozważaych sieciach jest sta morza, zwłaszcza w czasie pracy prądicy wałowej. W przypadku dużej fali dochodzi do zmia prędkości obrotowej silika główego a skutek zmia jego obciążeia. W efekcie pogarsza się jakość wytwarzaia eergii elektryczej przez sprzęgiętą z silikiem główym prądicę wałową. Zjawisko to jest szczególie widocze w przypadku bezpośrediego przyłączeia prądicy wałowej do szy główych. Na rysuku 3 przedstawioo odchyleia względe wartości skuteczej i częstotliwości apięcia zasilającego od ich wartości średiej w trakcie rejsu statku typu ro-ro [3. Sta morza w czasie pomiaru wyosił 4 5 B, a kurs statku był przeciwie skieroway do kieruku wiatru i fali. Rys.3. Odchyleia wartości skuteczej i częstotliwości apięcia od ich średiej wartości dla statku typu ro-ro w czasie jazdy w morzu w trudych warukach żeglugowych Dodatkowo, ważym wyróżikiem elektroeergetyczych sieci okrętowych a współczesych statkach jest występowaie odkształcoych przebiegów apięcia i prądu (rys.4), powodowaych powszechym stosowaiem przekształtików półprzewodikowych m.i. w układach apędowych oraz w układach umożliwiających współpracę prądic wałowych z siecią okrętową [3, [4, [20, [21, [22. Rys.2. Przebieg zmia wartości skuteczej i częstotliwości apięcia zasilającego a szyach rozdzielicy główej statku typu ro-ro w czasie rozruchu wetylatorów ładowi Przebiegi pokazae a rysuku 2 wyzaczoo z wykorzystaiem cyfrowego układu pomiarowego, gdzie częstotliwość określao poprzez aalizę przejść przez zero ( /+) z wykorzystaiem zmia zaku dwóch sąsiedich próbek apięcia [3, [10. Reasumując, w przypadku zmia kofiguracji okrętowego systemu elektroeergetyczego wyikających z załączaia i wyłączaia prądic oraz iespokojych (często ieliiowych) odbiorików, mimo poprawej pracy zarówo układów regulacji apięcia geeratorów, jak i układów regulacji prędkości obrotowej silików apędowych prądic, zmiay (kołysaia) parametrów sieci okrętowej są wyraźie odczuwale. Oddzielą grupę czyików powodujących zmiay apięcia i częstotliwości w okrętowych sieciach elektroeergetyczych staowią czyiki środowiskowe. Urządzeia elektrycze i elektroicze pracujące w Rys.4. Przykładowe przebiegi apięcia u(t) a szyach główych i prądu i(t) geeratora wraz z odpowiadającymi im widmami amplitudowymi dla elektrowi okrętowej obciążoej przekształtikiem sześciopulsowym [20 Im źródło apięcia jest bardziej miękkie (ma większą impedację), tym wyższe ziekształceia apięcia

3 występują dla odkształcoego prądu [9. Kosekwecją powyższego jest koieczość ograiczeia poziomu poszczególych składowych harmoiczych prądu a tym samym sumaryczego ziekształceia harmoiczymi apięcia. Do ajczęściej wykorzystywaych techik w tym zakresie ależy stosowaie dławików wygładzających, wieloimpulsowych układów apędowych, trasformatorów z przesuięciem fazowym oraz filtrów pasywych i aktywych [9, [15, [20, [23. Iym elemetem, charakterystyczym dla okrętowej sieci elektroeergetyczej jest praca rówoległa co ajmiej dwóch zespołów prądotwórczych w okresach przewidywaego zwiększoego zapotrzebowaia a eergię, takich jak maewry i prace przeładukowe urządzeiami statku. Powoduje to koieczość regulacji rozdziału mocy czyej i bierej pomiędzy współpracujące prądice. Nieproporcjoaly rozdział mocy może spowodować pozore przeciążeie elektrowi okrętowej, a w kosekwecji odłączeie odbiorów miej ważych lub awet zaik zasilaia w elektroeergetyczej sieci okrętowej tzw. "blackout" [3, [4, [23, [25, o skutkach trudych do przewidzeia, szczególie w trudych warukach pogodowych. Występowaie wyżej przedstawioych zjawisk i uwarukowań ma istoty wpływ a jakość eergii elektryczej w rozważaych sieciach okrętowych. Jakość eergii elektryczej w systemach okrętowych w świetle przepisów towarzystw klasyfikacyjych Jakość eergii elektryczej w okrętowym systemie elektroeergetyczym moża zdefiiować za pomocą zbioru parametrów opisujących proces wytwarzaia, rozdziału i użytkowaia eergii elektryczej we wszystkich staach eksploatacyjych statku (maewry, podróż morska, postój w porcie) [4, [19. Zbiór te obejmuje parametry apięć i prądów (wartość skutecza, częstotliwość, asymetria, kształt przebiegu czasowego) we wszystkich puktach aalizowaego systemu oraz parametry opisujące ryzyko utraty ciągłości zasilaia (rozdział obciążeń czyych i bierych między rówolegle pracującymi zespołami prądotwórczymi). Tak zdefiiowaa jakość eergii elektryczej jest pojęciem obejmującym zarówo szeroki horyzot czasowy, rówy czasowi eksploatacji statku, jak i stosukowo rozległy przestrzeie obszar, od pokładu, przez pomieszczeia załogowe i pasażerskie, aż do siłowi i ładowi. Jakość eergii elektryczej w elektroeergetyczej sieci okrętowej jest uwarukowaa zarówo jakością wytwarzaia eergii przez zespoły prądotwórcze, jak rówież jakością jej użytkowaia przez odbioriki eergii elektryczej. Choć obydwa te zagadieia ściśle łączą się ze sobą, to rozróżieie dotyczące jakości wytwarzaia i użytkowaia eergii elektryczej a statkach ma rówież wymiar legislacyjy. Przykładowo, Przepisy Klasyfikacji i Budowy Statków, wg. PRS [27 oddzielie określają dokładość dyamiczej i statyczej regulacji apięcia i częstotliwości dla zespołów prądotwórczych wraz ze współpracującymi z imi układami regulacji prędkości obrotowej i apięcia (wytwarzaie eergii elektryczej) i oddzielie defiiują dopuszczale wartości odchyleń apięcia i częstotliwości od wartości zamioowych w elektroeergetyczej sieci okrętowej ze względu a poprawą pracę odbiorików (użytkowaie eergii elektryczej) [27, [28. Zgodie z przepisami PRS regulator apięcia prądicy powiie zapewiać utrzymywaie apięcia w staie ustaloym z dokładością ±2,5% (przy zamioowym współczyiku mocy). Natomiast odbioriki eergii elektryczej istalowae w rozważaych systemach powiy pracować prawidłowo przy długotrwałych odchyleiach apięcia od wartości zamioowej +6% i 10%. Pierwsze z wymieioych wymagań muszą być bardziej rygorystycze, z uwagi a wcześiej opisae uwarukowaia, wyikające ze specyfiki elektroeergetyczych systemów okrętowych, powodujące pogorszeie jakości wytwarzaej eergii poprzez wpływ ieliiowego i iespokojego obciążeia sieci. Przykładowo, o ile momet pojawieia się zaburzeń związaych z włączeiem pomp heeligowych, sterów strumieiowych czy też dźwigów pokładowych może zostać w miarę dokładie określoy, o tyle momety załączeń i wyłączeń urządzeń pracujących w cyklach automatyczych p. chłodziarek, sprężarek czy pomp zaistalowaych w odpowiedich obiegach techologiczych są trude do określeia, gdyż wyikają oe ze zmieych waruków pracy kotrolowaych obiektów. W tym kotekście, impedacje elemetów składowych sieci okrętowych ulegają zmiaom w szerokim zakresie, główie a skutek załączaia i wyłączaia prądic i odbiorików, tj. plaowaych bądź wymuszaych przełączeń dużych mocy w rozważaej sieci. Dodatkowe odchyleia apięcia w okrętowej sieci elektroeergetyczej są spowodowae spadkami apięcia a kablach zasilających, które według wymagań PRS [27 ie powiy przekraczać (w procetach apięcia zamioowego) odpowiediej wartości. Przykładowo, dla kabli zasilających siliki prądu przemieego z bezpośredim rozruchem wyosi oa do 25% w chwili rozruchu. Warto rówież wspomieć o wymagaiach w zakresie kompatybilości elektromagetyczej dotyczących urządzeń elektryczych i elektroiczych istalowaych w elektroeergetyczych sieciach okrętowych, które zgodie z odpowiedimi ormami [28, musza być odpore a zaburzeia impulsowe aosekudowe, zaburzeia impulsowe dużej eergii oraz zaburzeia przewodzoe wysokiej i iskiej częstotliwości. Nadto, rozważae urządzeia ie mogą być źródłem emisji zaburzeń promieiowaych i przewodzoych o parametrach przekraczających wartości dopuszczale przywołae we wspomiaych przepisach. Jakość wytwarzaia eergii elektryczej w elektroeergetyczej sieci okrętowej dotyczy przede wszystkim zapewieia iezawodości (ciągłości) zasilaia szy główych elektrowi okrętowej apięciem o odpowiedich parametrach. Zależy oa główie od rodzaju jedostek apędowych prądic oraz charakterystyk urządzeń do regulacji apięcia prądic okrętowych i regulacji prędkości obrotowej silików apędowych, a także od właściwości przekształtików eergoelektroiczych wykorzystaych w układach zasilających rozważae systemy. Odchyleie apięcia i częstotliwości od ich wartości zamioowych, oddzielie dla staów statyczych i dyamiczych, ajprościej moża opisać w jedostkach względych [8, [29, [30: U U (1) δ U = 100 (2) δ f = 100 U f f f gdzie: U,f - aktualie występujące wartości apięcia i częstotliwości w rozważaym pukcie systemu, U, f - wartości zamioowe apięcia i częstotliwości.

4 Zgodie z wymagaiami PRS [27 i PN-IEC :2001 [31 prądice okrętowe prądu przemieego powiy wytwarzać praktyczie siusoidale apięcie trójfazowe symetrycze, tz. różica między wartością chwilową krzywej geerowaego apięcia, a odpowiedią wartością pierwszej harmoiczej, ie powia przekraczać 5% wartości szczytowej pierwszej harmoiczej [27, a asymetria apięcia międzyfazowego (ciągła) wartości 3% [30. Jedak w czasie eksploatacji mogą pojawić się iesymetrie apięć fazowych prądic okrętowych związae z iesymetryczym obciążeiem lub atury kostrukcyjej. Zjawisko takie zostało wielokrotie odotowae w czasie eksploatacji statków, p. spowodowae przesuięciem osi symetrii wirika względem osi symetrii stojaa a skutek wyżłobieia wału wirika w miejscu jego ułożyskowaia lub zwarciami międzyzwojowymi [3, [4. Wcześiej wspomiaa koieczość regulacji rozdziału mocy czyej i bierej między współpracujące rówolegle zespoły prądotwórcze jest rówież określoa wymagaiami przepisów PRS [26, w oparciu o odpowiedio zdefiiowae wskaźiki rozdziału mocy czyej i-tej prądicy δp i i jej mocy bierej δq i, pracującej rówolegle; Pi α i Pi i= 1 (3) δ P = 100 i Qi α i Qi i= 1 (4) δ Q = 100 i P Q gdzie: P i, Q i - obciążeie czye (biere) i-tej prądicy, P, Q - zamioowe obciążeia czye lub biere prądicy o ajwiększej mocy pracującej rówolegle albo zamioowe obciążeie czye lub biere rozpatrywaej prądicy, jeżeli jej zamioowe obciążeie czye jest miejsze iż 0,6, a biere miejsze iż 0,4 zamioowego obciążeia czyego lub bierego prądicy o ajwiększej mocy, pracującej rówolegle, k - liczba pracujących rówolegle prądic, α i - współczyik proporcjoalości zależy od liczby i mocy współpracujących zespołów prądotwórczych (α i = 0,5 dla k = 2 i rówych mocy współpracujących zespołów). Natomiast pod pojęciem jakości użytkowaia eergii elektryczej ależy rozumieć właściwość odbiorików eergii elektryczej, polegającą a iezakłócaiu pracy iych odbiorików, zasilaych z tej samej sieci elektroeergetyczej, zarówo w staach ustaloych jak i przejściowych. Jakość użytkowaia eergii elektryczej wiąże się przede wszystkim z symetrią obciążeia oraz jego ieliiowością. Istoty jest także fakt, czy załączae obciążeie ależy do grupy tzw. odbiorików iespokojych. Reasumując, zakłócające działaie odbiorików eergii elektryczej a jej jakość w sieci okrętowej objawia się przede wszystkim w postaci staów przejściowych, wprowadzaia wyższych harmoiczych prądu do sieci oraz asymetrii obciążeia. Do ocey asymetrii apięcia zasilającego moża wykorzystać wskaźik procetowej asymetrii apięciowej C va określoy jako stosuek ajwiększej odchyłki apięcia U od średiej wartości apięcia U śr do średiej wartości apięcia [30: k k U U śr (5) C = 100 va U śr Dużą zaletą tego wskaźika, w odróżieiu od wskaźika asymetrii opisywaego z wykorzystaiem składowych symetryczych kolejości zgodej, przemieej i zerowej [4, [29, [30, jest łatwość jego wyzaczaia oraz bezpośredie odiesieie do dopuszczalego obciążeia silika idukcyjego. Zgodie z ustaleiami Międzyarodowej komisji Elektrotechiki (IEC Raport 892/1987), obciążeie silika idukcyjego ależy ograiczyć w stopiu zależym od C va, do 0,9 mocy zamioowej przy wskaźiku rówym 3% i do 0,75 mocy zamioowej przy wskaźiku rówym 5%. Ziekształceia apięcia w sieciach okrętowych w przeszłości spowodowae były główie procesami łączeiowymi w aparaturze rozdzielczej i w odbiorikach oraz przepięciami przy przepalaiu się bezpieczików. Dzisiaj często wywoływae są oe przez powszechie stosowae przekształtiki półprzewodikowe. Ziekształceia te, dla sieci okrętowych, moża określić za pomocą wskaźika ziekształceia apięcia THD oraz wskaźika maksymalego odchyleia chwilowej wartości apięcia od pierwszej harmoiczej u w [27, [32. 2 U = 2 (6) THD = U gdzie: U - wartość skutecza -tej harmoiczej apięcia, U 1 - wartość skutecza podstawowej harmoiczej apięcia. U = 2 U m (7) u 100 w gdzie: U m - wartość maksymala odchyleia, U 1 - wartość skutecza pierwszej harmoiczej apięcia. Zgodie z przepisami PRS wskaźik ziekształceń apięcia THD ie powiie być większy od 10%, atomiast wskaźik maksymalego odchyleia u w chwilowej wartości apięcia od pierwszej harmoiczej ie powiie przekraczać 30%. Wybrae wymagaia towarzystw klasyfikacyjych dotyczące omawiaej problematyki przedstawioo w tabeli 1 [27, [32, [33. Tabela 1. Zestawieie wskaźików jakości eergii elektryczej w systemie okrętowym w odiesieiu do polskich oraz międzyarodowych Przepisów Towarzystw Klasyfikacyjych IACS PRS LLOYD DNV NKK ABS RS THD 5 *** 10* 8 10 *** ** 10 u w δu 10,+6 10,+6 10,+6 10,+6 10,+6 10,+6 10,+6 δf ±5 ±5 ±5 ±5 ±5 ±5 ±5 δu d t=1,5s ±20 +20, , , 15 ±20 ±20 ±20 δu d t=5s ±10 ±10 ±10 ±10 ±10 ±10 ±10 δp i - 15/25 15/25 15/25 15/25 15/25 15/25 δq i / /25 10/25 10/25 10/25 * - dla systemu z przekształtikami elektroiczymi ** - w przygotowaiu *** - brak aktualych daych W tabeli przyjęto astępujące ozaczeia: IACS - Iteratioal Associatio of Classificatio Societies, PRS - 1 1

5 Polski Rejestr Statków, Lloyd - Lloyd s Register of Shippig, DNV - Det Norske Veritas, NKK - Nippo Kaiji Kyokai, ABS - America Bureau of Shippig, RS - Register of Shippig (Rosyjskie Towarzystwo Klasyfikacyje) THD - współczyik ziekształceń apięcia, harmoiczymi u w - współczyik odchyleia wartości chwilowej apięcia od pierwszej harmoiczej, δu (δu d ) - współczyik statyczego (dyamiczego) odchyleia apięcia, δf (δf d ) - współczyik statyczego (dyamiczego) odchyleia częstotliwości, δp i (δq i ) - współczyik statyczego rozpływu obciążeia czyego (bierego), t - czas krótkotrwałego odchyleia apięcia i częstotliwości od wartości zamioowej. Porówując wymagaia dotyczące jakości eergii elektryczej określae przez towarzystwa klasyfikacyje dla statków morskich z aalogiczymi wymagaiami zdefiiowaymi w ormie europejskiej EN dla sieci lądowych, moża sformułować astępujące wioski: - przepisy towarzystw klasyfikacyjych określają dopuszczale zakresy wahań apięcia i jego częstotliwości, współczyik ziekształceń apięcia harmoiczymi, współczyik odchyleia wartości chwilowej apięcia od pierwszej harmoiczej oraz współczyik statyczego rozdziału obciążeń czyych i bierych; - atomiast, w rozróżiaych przepisach brak jest współczyików zawartości poszczególych harmoiczych i iterharmoiczych, współczyika średiego ziekształceia apięcia harmoiczymi, współczyików średich odchyleń apięcia i częstotliwości oraz współczyika asymetrii apięciowej. Warto podkreślić brak ostatiego z wymieioych współczyików (jak dotąd żade z towarzystw klasyfikacyjych ie wprowadziło stosowych zapisów w tym zakresie), mimo defiicji podaych w ormie PN-IEC :2001 [31. Istotym makametem przepisów towarzystw klasyfikacyjych jest rówież brak wymagań i opisu procedur odośie systematyczej kotroli jakości eergii elektryczej w systemach okrętowych. Kosekwecje zaiżeia jakości eergii elektryczej w rozważaych systemach W okrętowych sieciach elektroeergetyczych mamy do czyieia z częstym istotym obiżeiem jakości eergii elektryczej z uwagi a występujące w ich szerokie spektrum zaburzeń elektromagetyczych. Zaburzeia te powodują wymiere straty ekoomicze w urządzeiach elektryczych zasilaych z rozważaych sieci, ale przede wszystkim iosą ryzyko zakłóceia pracy ważych elemetów składowych tychże sieci (rys.5). Rys.5. Kosekwecje zaiżoej jakości eergii elektryczej w okrętowych systemach elektroeergetyczych Do ajczęściej obserwowaych zaburzeń w rozważaych systemach ależą wspomiae wcześiej: - zmiay wartości apięcia i jego częstotliwości, - asymetria apięcia, - ziekształceia krzywej przebiegów czasowych sygałów powodowae harmoiczymi oraz zjawiskami typu trasiet i otchig, - ieproporcjoaly rozdział mocy czyych i bierych między pracujące rówolegle zespoły prądotwórcze. Zakłóceia pracy istotych elemetów systemu elektroeergetyczego (silik główy, prądice, odbioriki o żywotym zaczeiu dla fukcjoowaia statku) mogą wywołać awarię o poważych kosekwecjach ekoomiczych, ale mogą rówież, przy splocie iesprzyjających okoliczości (p. utrata maewrowości statku w sytuacji kolizyjej) doprowadzić do katastrofy morskiej zagrażającej życiu ludzkiemu i środowisku aturalemu. Dlatego, też biorąc pod uwagę ogrome zaczeie systemu elektroeergetyczego dla fukcjoowaia pozostałych systemów statku (p. systemu awigacyjego czy apędowego) ależy dokoać grutowej aalizy potecjalych przyczy zaburzeń, aby móc im skuteczie przeciwdziałać. Do ajważiejszych przyczy zaburzeń występujących w okrętowych systemach elektroeergetyczych zaliczyć moża: - iestaraość w projektowaiu i wykoywaiu systemu, - błędy w jego eksploatacji ( huma error jest wg statystyk Iteratioal Maritime Orgaisatio (IMO) domiującą przyczyą wypadków a morzu), - awarie ważych elemetów systemu (p. filtrów harmoiczych współpracujących z prądicami wałowymi), - procesy łączeiowe i powodowae imi przepięcia w aparaturze rozdzielczej i odbiorikach, - wpływ stosowaych urządzeń elektroeergetyczych. Szczególie ostatia z wymieioych przyczy zasługuje a bacziejszą uwagę, gdyż w połączeiu z miękkością sieci, wspomiae przekształtiki eergoelektroicze, o szybko rosących mocach [9 powodują iedopuszczale ziekształceia apięcia. Rejestrowae w sieciach okrętowych rzeczywiste wartości THD często przekraczają 15%, a awet 20% [6, [7, [9, [18, [20, zaczie przekraczając wartości dopuszczale określoe w przepisach towarzystw klasyfikacyjych (tab. 2). Kosekwecje zaiżoej jakości eergii elektryczej w sieciach okrętowych (rys.6) moża sprowadzić do dwóch główych rodzajów oddziaływań: strat ekoomiczych oraz zagrożeia dla życia i środowiska aturalego, wywołae pogorszeiem bezpieczeństwa eksploatacji statku. Drugi z wymieioych aspektów ma zaczeie podstawowe, czego wyrazem jest ujęcie wielu zagadień związaych z bezpieczą eksploatacją systemów techiczych statku (w tym elektroeergetyczego) w odośych kowecjach przyjętych pod auspicjami Iteratioal Maritime Orgaizatio, takich jak SOLAS [35, MARPOL [36 czy STCW 78/95 [37. Wymieioe kowecje dotyczą bezpieczeństwa życia a morzu, zapobiegaiu zaieczyszczeia morza przez statki i wymagań w zakresie szkoleia maryarzy, wydawaia świadectw i pełieia wacht. Każdy z wcześiej wymieioych rodzajów zaburzeń ma wpływ a bezpieczeństwo eksploatacji statku, przy czym ie bez zaczeia jest potwierdzay doświadczalie [38, [39 efekt egatywej syergii zaburzeń. Biorąc pod uwagę skalę zagadieia, w pierwszym rzędzie ależy wspomieć o wpływie pogorszeia parametrów apięcia zasilającego a fukcjoowaie silików elektryczych istalowaych w systemach okrętowych W ogólym przypadku siliki zasilae są apięciem odkształcoym, iesymetryczym, o zaczie zmieiającej się częstotliwości i wartości skuteczej apięcia, co powoduje sumowaie się różego rodzaju strat eergetyczych. Zacze odchyleia wartości apięcia i

6 częstotliwości, a także stosuku apięcia i częstotliwości od ich wartości zamioowych, przy jedocześie zazwyczaj występujących ziekształceiach krzywej apięcia i jego asymetrii oraz istiejących w miejscu pracy arażeiach klimatyczych (p. wysoka temperatura otoczeia ierzadko przekraczająca 50 C), powodują istote zmiejszeie trwałości tych urządzeń. Te iespotykae w eergetyce lądowej czyiki arażeiowe, przy jedoczesym braku możliwości ograiczeia obciążeń w czasie eksploatacji urządzeń okrętowych arzucają koieczość opracowaia owych metod doboru silików elektryczych do mocy zapotrzebowaej, przy założeiu jedoczesego oddziaływaia wyżej wspomiaych czyików [3, [4, [25, [38. Na pracę łączików z apędem elektryczym, decydujący wpływ mają głębokie zapady apięcia. Obiżeie wartości apięcia powoduje w kosekwecji obiżeie siły docisku i możliwość iskrzeia styków, aż do odpadięcia zwory w przypadku zaczych zapadów apięcia. Ma więc oo istoty wpływ a pracę okrętowych układów sterowaia. Wzrost wartości apięcia może spowodować mechaicze uszkodzeie łączika lub admiere odskoki styków zmiejszające zdolość łączeiową aparatu. W przypadku aparatów elektryczych zasilaych apięciem przemieym zmiaa stosuku apięcia do częstotliwości może powodować zmiejszeie trwałości łączeiowej łączików z apędem elektryczym. Jest to spowodowae istotymi zmiaami siły przyciągaia zwory. Wpływ odchyleń apięcia a źródła światła zależy od charakteru tych odchyleń oraz rodzaju aalizowaego elemetu świetlego. Do ajczęściej stosowaych a statkach źródeł światła ależą żarówki i świetlówki [4, [25. Dla obu rodzajów źródeł obiżeie wartości apięcia powoduje zmiejszeie strumieia świetlego, co pogarsza bezpieczeństwo pracy w pomieszczeiach oświetloych sztuczym światłem (siłowie okrętowe i warsztaty) oraz zmiejszeie strumieia świetlego świateł pozycyjych, mających wpływ a bezpieczeństwo statku, zwłaszcza w warukach ograiczoej widoczości. Ziekształceia krzywej apięcia zasilającego to przede wszystkim wyższe harmoicze i iterharmoicze, a także zaburzeia impulsowe (typu trasiet i otchig ) oraz szumy szerokopasmowe. W zależości od charakteru zaburzeia wywierają oe róży wpływ a fukcjoowaie źródeł, sieci przesyłowych i odbiorików eergii elektryczej. W odiesieiu do źródeł i odbiorików eergii elektryczej wpływ związay z bezpieczeństwem statku objawia się główie poprzez: - przegrzaie oraz trwałe uszkodzeia łożysk, izolacji blach i uzwojeń prądic, spowodowae m.i. starzeiem termiczym materiałów elektroizolacyjych, - przegrzaie stojaa i wirika silików elektryczych o stałej prędkości obrotowej, ryzyko uszkodzeia łożysk zależe od stopia agrzaia wirika, dodatkowe przyrosty temperatury izolacji i jej przyśpieszoe starzeie termicze, szczególe zagrożeie występuje w przypadku silików w wykoaiu przeciwwybuchowym pracujących w strefach zagrożoych wybuchem, - iezamierzoe wyzwoleie wyłączików, zakłóceia w całym wyposażeiu pokładowych systemów elektryczych, elektroiczych i sterowiczych, w tym komputerów awigacyjych, urządzeń radioawigacyjych, oświetleia, itp. Występująca w elektrowiach okrętowych koieczość rówoległej pracy zespołów prądotwórczych stwarza możliwość ieprawidłowego rozdziału obciążeń między rówolegle pracujące zespoły prądotwórcze, którego kosekwecją jest przede wszystkim pozore przeciążeie elektrowi okrętowej przy istiejącym jeszcze zapasie mocy. Mechaizm pozorego przeciążeia elektrowi okrętowej polega a tym, iż a skutek przeciążeia prądowego jedej z prądic, przy iedociążeiu pozostałych dochodzi do zadziałaia układu odłączającego odbiory miej waże (układ Mayera), a przy dalszym wzroście obciążeia do automatyczego wyłączeia wyłączikiem główym przeciążoej prądicy. W sytuacji, gdy zapas mocy pozostałych prądic ie wystarcza do przejęcia obciążeia odłączoej prądicy dochodzi do zaiku zasilaia w całej sieci elektroeergetyczej, co może mieć poważe kosekwecje, rzutujące a bezpieczą eksploatację statku [3, [4, [23, [25, [26. W elektrowiach okrętowych ze względów bezpieczeństwa koiecze jest utrzymywaie określoej adwyżki mocy, z reguły ok. 20 % mocy pojedyczej prądicy podczas jazdy w morzu [21 lub odpowiedio większej w czasie maewrów. Właśie w czasie maewrów, każda awaria systemów związaych z apędem i sterowaiem statkiem iesie zacze zagrożeie dla jego bezpieczeństwa. Stąd też, w takich warukach szczególie istote staje się zapewieie ciągłości zasilaia w okrętowym systemie elektroeergetyczym. Pogorszeie jakości eergii elektryczej, oprócz zmiejszeia bezpieczeństwa pracy statku, powoduje dodatkowe koszty. Koszty pogorszeia jakości eergii elektryczej związae z wcześiej wymieiaymi rodzajami zaburzeń wyikają przede wszystkim z określoych strat eergetyczych oraz częstszych przeglądów i apraw, związaych z obiżeiem trwałości wyposażeia okrętowego. Nadto, ieproporcjoaly rozpływ obciążeń czyych między rówolegle pracujące wolostojące zespoły prądotwórcze ma określoe kosekwecje ekoomicze powodując wzrost zużycia paliwa. Wyika to z ieliiowej charakterystyki wiążącej jedostkowe zużycie paliwa silika spaliowego z jego obciążeiem [3, [4, [24. Suma omawiaych kosztów może przyjmować istote wartości, a ich bezpośredi związek z jakością eergii elektryczej skłaia do rozważeia dodatkowych akładów iwestycyjych, mających a celu jej poprawę w elektroeergetyczym systemie okrętowym. Nadto, efektem uzyskaego wzrostu bezpieczeństwa pracy statku może być obiżeie stawek ubezpieczeiowych przez okrętowe towarzystwa asekuracyje. Każda awaria okrętowego systemu elektroeergetyczego może zostać stosukowo łatwo sklasyfikowaa pod względem miejsca wystąpieia. Ocea przyczy wystąpieia awarii jest jedak zaczie trudiejsza, zwłaszcza jeżeli faktyczą przyczyą było gwałtowe, krótkotrwałe pogorszeie jakości eergii elektryczej. Międzyarodowa Orgaizacja Morska gromadzi dae dotyczące awarii i katastrof okrętowych. W tabeli 2 przedstawioo dae dotyczące 120 przypadków awarii lub ieprawidłowego działaia układów elektryczych i elektroiczych, sklasyfikowae pod względem miejsca wystąpieia. Tabela 2. Zestawieie awarii okrętowych związaych z fukcjoowaiem elektroeergetyczych systemów okrętowych [34 Miejsce wystąpieia Liczba Udział przypadków procetowy Napęd prądicy 20 16,7 Prądica 16 13,3 Sieć elektroeergetycza 31 25,8 Urządzeia pomocicze Ie 27 22,5 Pożar / zalaie 8 6,7

7 Dae zawarte w tabeli 3 są iepełe i dotyczą jedyie poważych awarii, które zostały zgłoszoe przez załogę lub armatora odpowiedim władzom (p. istytucje klasyfikacyje). Przedstawioe zestawieie awarii ie określa ich przyczy, a jedyie miejsce wystąpieia. Na uwagę zasługuje zacza liczba awarii ujętych w pukcie Ie. Dotyczą oe przypadków, które określoo jako iezae lub błędy ludzkie. Na problem eergetyki okrętowej i jakości eergii elektryczej, warto rówież spojrzeć od stroy ekoomiczej w kategoriach globalych. Pomimo relatywie iewielkiej mocy pojedyczej elektrowi okrętowej (z reguły ie przekraczającej kilku MW), zacza liczba zarejestrowaych statków (podaa liczba dotyczy tylko statków hadlowych o toażu powyżej 1000 gt (gross toage) zarejestrowaych, wg. stau a dzień [16) - ilustruje wagę prezetowaego problemu. Zakładając średią moc elektrowi okrętowej a poziomie 2MVA i uwzględiając wcześiej wspomiaą liczbę statków, moc zaistalowaą w światowej flocie hadlowej moża szacować a około MW. Zestawiając tę wartość z mocą zaistalowaą w polskim lądowym systemie eergetyczym rówą około MW (przy czym rzeczywiste zużycie mocy zmieia się od MW do MW, w zależości od zapotrzebowaia [40), warto zauważyć, iż w skali makro mamy do czyieia z problemem eergetyczym o poziomie zaczie przekraczającym potrzeby europejskiego kraju średiej wielkości. Nadto, ależy wyraźie podkreślić, iż w ostatich kilku latach moc zaistalowaa w systemie elektroeergetyczym pojedyczego statku dla wybraych typów statków (statki pasażerskie, takowce, lodołamacze) wzrosła z kilku do kilkudziesięciu MW, a wyższy z dwóch lub trzech poziomów apięć w rozpatrywaych systemach sięga 10kV. Przykładowo, w jedym z rozwiązań firmy Geeral Electric [41, elektryczy apęd główy a promach pasażerskich składa się z dwóch silików o mocach 19MW każdy, a elektrowia okrętowa wyposażoa jest w pięć zespołów prądotwórczych o mocach 11,2MVA każdy. Iym, iezwykle spektakularym przykładem, może być elektrowia okrętowa a Quee Mary 2, pracująca zarówo a potrzeby silików elektryczych apędu główego (zajdujących się w piastach podów, apędów podwieszaych - poza kadłubem statku), jak i wszelkich iych odbiorików, zdola do wytworzeia mocy 118MW [42. Poprawa jakości eergii elektryczej w systemach okrętowych Ograiczeie egatywego wpływu oddziaływaia zaburzeń w apędach okrętowych z układami przekształtikowymi może być realizowae poprzez: - podział okrętowego systemu elektroeergetyczego a iezależe podsystemy z osobymi źródłami eergii elektryczej, - zastosowaie przetworic elektromaszyowych, - zastosowaie filtrów ograiczających zawartość wyższych harmoiczych, - zastosowaie trasformatorów separujących, - zastosowaie wybraych rozwiązań kostrukcyjych, p. trasformatorów przekształtikowych. Warto podkreślić, że kowecja SOLAS zaleca podział szy rozdzielicy główej (dekompozycję systemu) dla elektrowi okrętowych o mocach wyższych od 3 MW [35. Rozwiązaie to jest stosowae często w przypadku sterów strumieiowych, powodujących duże zmiay apięcia i częstotliwości w rozważaym systemie. Przykład tego rodzaju kofiguracji rozdzielicy główej elektrowi okrętowej przedstawioo a rysuku 6. Rys.6. Przykładowy schemat rozdzielicy główej i elektrowi okrętowej z podziałem szy rozdzielicy i możliwością zasilaia steru strumieiowego z wydzieloego podsystemu: M - silik apędowy steru strumieiowego, GW - prądica wałowa, G 1,2,3 - prądica wolostojąca, Tr 1,2 - trasformator 380/220 V, SG - silik główy, SP 1,2,3 - silik pomociczy Wydaje się jedak uzasadioe, aby było oo stosowae rówież w przypadku iych urządzeń, będących źródłami zaburzeń, takich jak p. przekształtiki eergoelektroicze, także w przypadku systemów o iższych mocach. Szczegółowe omówieie metod poprawy jakości eergii elektryczej w systemach okrętowych moża zaleźć w bibliografii przedmiotu, m.i. [3, [4, [9, [15, [17, [20, [21, [41, atomiast ich przedstawieie wykracza poza przyjęte ramy iiejszego artykułu. Mówiąc o poprawie jakości eergii elektryczej, warto podkreślić ogrome zaczeie pomiaru odośych wskaźików i w kosekwecji ocey jakości. Celem ocey jakości eergii elektryczej jest przede wszystkim szybkie wykrywaie zagrożeń dla fukcjoowaia okrętowych systemów techiczych, a także ograiczeie skutków ekoomiczych pogorszeia tej wielkości. Warto podkreślić koieczość bieżącej kotroli jakości eergii, która powia dostarczyć istotych iformacji diagostyczych odośie rozważaego systemu. Umożliwią oe stwierdzeie staów iesprawości ważych elemetów systemu, takich jak: regulatory apięcia i częstotliwości, filtry harmoiczych oraz duże odbioriki eergii, a także podjęcie odpowiedich zabiegów aprawczych przed wystąpieiem awarii elektroeergetyczego systemu okrętowego. Ograiczoa, rozumiaa przestrzeie, rozległość okrętowego systemu eergetyczego i relatywie iewielka liczba odbiorików zakłócających stwarzają wyjątkową możliwość szybkiej detekcji zaburzeia wraz z określeiem jego źródła. Jedak prawidłowa ocea jakości eergii elektryczej w tym systemie jest zagadieiem dość złożoym i wymaga wyzaczeia wielu różorodych wskaźików, które powiy być wykorzystae w procesie bieżącej eksploatacji statku. Przy opracowaiu odpowiediego zestawu wskaźików do ocey jakości eergii elektryczej w okrętowych systemach elektroeergetyczych uwzględioo trzy kryteria [3, [43: - bezpieczeństwa pracy okrętowych systemów techiczych,

8 - ekoomiczej efektywości eksploatacji okrętowych systemów techiczych, - dostępości pomiarowej i łatwej obsługi wymagaego istrumetarium pomiarowego Niezależie od wskaźików, opisaych zależościami (1)... (7) charakteryzujących zaburzeia o charakterze krótko i długotrwałym tj. o czasach trwaia od około 1s do 1mi i odpowiedio dłuższych. W ostatim okresie coraz większym problemem w elektroeergetyczych sieciach zasilających stają się zaburzeia przejściowe (impulsowe), w tym trasiet i otchig o czasach trwaia od kilkudziesięciu aosekud do kilkudziesięciu milisekud [43, [44. Zaburzeia przejściowe (impulsowe) zawierają składowe wysokoczęstotliwościowe i występują jedyie krótko po wystąpieiu gwałtowej zmiay w systemie elektroeergetyczym. O aturze zaburzeń typu otchig ajlepiej mówi ich spotykaa w literaturze azwa periodic trasiet [44. Wpływ zaburzeń przejściowych a pracę odbiorików eergii elektryczej p. komputerów zależy od amplitudy zaburzeia i czasu jego trwaia. Typową metodą opisu zaburzeń przejściowych jest wyzaczeie amplitudy zaburzeia, czasu jego trwaia oraz eergii [43, [44. Biorąc powyższe pod uwagę, warto podkreślić, iż ocea jakości eergii elektryczej jest iemożliwa do przeprowadzeia z wykorzystaiem stosowaych obecie jedoparametrowych aalogowych przyrządów pomiarowych. Nawet bardziej złożoe rozwiązaia przyrządów wieloparametrowych, takich jak Sypol D [4, [43 oparte a wykorzystaiu techiki mikroprocesorowej, pomimo zwiększeia liczby kotrolowaych parametrów ie gwaratują pełej ocey jakości eergii elektryczej [4. Mając a uwadze zaczą liczbę wcześiej zdefiiowaych wskaźików opisujących jakość eergii elektryczej w rozważaym systemie ależy rozważyć wykorzystaie do ocey tej wielkości specjalizowaego wieloparametrowego urządzeia pomiarowego aalizatora jakości eergii elektryczej. Aalizator taki powiie być urządzeiem stacjoarym, a stałe wbudowaym w okrętowy system elektroeergetyczy. Kocepcję takiego aalizatora, opartego o dwukaałowy układ do wyzaczaia parametrów jakości eergii (parametry podstawowe i parametry uzupełiające) przedstawioo m.i. w pracach [45, [46. Czy moża sterować jakością eergii w okrętowych systemach elektroeergetyczych? Należy wyraźie podkreślić, że sterowaie jakością eergii jest wyzwaiem stojącym przed projektatami okrętowych systemów elektroeergetyczych i ich eksploatatorami, tj. załogami statków. Biorąc pod uwagę wskazae wcześiej uwarukowaia dotyczące przyczy i mechaizmów powstawaia zakłóceń, związaych z przetwarzaiem eergii elektryczej w rozważaych systemach, moża myśleć zarówo o pasywym jak i aktywym sterowaiu jakością eergii. Pod pojęciem sterowaia jakością eergii ależy rozumieć zastosowaie takich rozwiązań kostrukcyjych i techologiczych, które elimiują, bądź istotie ograiczają, oddziaływaie omawiaych zakłóceń. Do działań takich iewątpliwie ależy stosowaie filtrów (główie pasywych) wyższych harmoiczych. Należy jedak podkreślić, iż pojawiają się pierwsze wzmiaki dotyczące możliwości wykorzystaia filtrów aktywych bądź hybrydowych w systemach okrętowych [9, [34. Iym działaiem w tym zakresie, zalecaym m.i. przez kowecję SOLAS [35, jest wspomiaa odpowiedia kofiguracja Rozdzielicy Główej. Wówczas odbioriki o większej wrażliwości a zmiay parametrów apięcia zasilającego (p. satelitare systemy bezpieczeństwa GMDSS) i specjalym zaczeiu dla bezpieczeństwa statku mogą być zasilae z wydzieloego podsystemu. Wydaje się, że takie sekcjoowaie "a priori" Rozdzielicy Główej jest rozwiązaiem bardziej efektywym ekoomiczie iż rozbudowa elemetów zabezpieczających, p. złożoych filtrów. Jedak warukiem koieczym sterowaia jakością eergii elektryczej jest iformacja pomiarowa, która może być uzyskaa za pomocą wieloparametrowego urządzeia pomiarowego - aalizatora jakości eergii elektryczej. Aalizator taki mógłby być docelowo systemem automatyczego sterowaia jakością eergii elektryczej, w którym iformacja pomiarowa o jej parametrach byłaby przetwarzaa a sygały sterujące układami regulacji apięcia i częstotliwości oraz wyłączikami poszczególych zespołów prądotwórczych. Niezależie od tych fukcji propooway system sprawowałby bieżący adzór ad fukcjoowaiem elektroeergetyczego systemu okrętowego przez załogę statku. Warto podkreślić, iż wstępe wyiki badań a obiektach rzeczywistych (m.i. statek HORYZONT II) [43, [47 wskazują, iż zbudoway moduł pomiarowy może autoomiczie pracować w elektroeergetyczym systemie okrętowym, jako układ do pomiaru parametrów sieci elektroeergetyczej i bieżącej kotroli jakości eergii elektryczej oraz sygalizacji staów alarmowych. Podsumowaie Przeprowadzoe aalizy i badaia a wybraych statkach jedozaczie wskazują a koieczość kompleksowego rozwiązaia problemu jakości eergii elektryczej w systemach okrętowych. Należy podjąć kokrete działaia w celu zapobiegaia zaburzeiom elektromagetyczym (poprzez poprawę jakości eergii elektryczej w systemach lub wybraych podsystemach okrętowych) i ich skutkom (poprzez zwiększeie odporości odbiorików) oraz moitorowaia jakości eergii w sieciach okrętowych. W związku z tym problemem jakości eergii elektryczej i jej ocea powiy stać się jedym z priorytetów przy projektowaiu, wykoywaiu, klasyfikacji i eksploatacji okrętowych systemów elektroeergetyczych. W sposób oczywisty problem te dotyczy wytwórców statków i ich użytkowików, a więc stoczi i armatorów oraz istytucji adzorujących produkcję i eksploatację statków, czyli towarzystw klasyfikacyjych. Właściwe rozwiązaie tego problemu wymaga odpowiediej wiedzy i doświadczeia. Zadaiem uczeli morskich jest przygotowaie odpowiedich kadr dla stoczi, armatorów i istytucji klasyfikacyjych, a także poszukiwaie owych metod i sposobów ograiczaia wpływu zaiżoej jakości eergii elektryczej a ekoomiczie efektywą i bezpiecza eksploatacje statków. LITERATURA [1 De Abreu J.P., De Sa J.S., Prado C.C., Harmoic voltage distortio i isolated electric systems. 7 th Iteratioal Coferece Electrical Power Quality ad Utilizatio, Kraków, wrzesień 2003, [2 Dzwokowski A., Niezawodość zasilaia wybraych obiektów przemysłowych o sezoowym charakterze pracy, Przegląd Elektrotechiczy, r 6/2003, [3 Tarasiuk T., Aaliza metod i układów do wyzaczaia wskaźików jakości eergii w okrętowych systemach elektroeergetyczych, Rozprawa doktorska, Politechika Gdańska, Gdańsk [4 Midykowski J., Ocea jakości eergii elektryczej w systemach okrętowych z układami przekształtikowymi, Wyd. Okrętowictwo i Żegluga, seria Postępy Napędu Elektryczego i Eergoelektroiki, tom 44, Komitet Elektrotechiki PAN, 2001

9 [5 Elektrycze aparaty okrętowe [red. T.Lipski, wyd. WSM Gdyia, 1971 [6 Ia C. Evas, Mitigatio of harmoics for AC electric drives of thrusters ad small ship s propellers, The Harmoic Solutios Co.UK [7 Hodge C.G., Mattick D.J., The Electric Warship (Parts I-VI), Tras. IMarE, vol. 108, 109, 110, 111, 112, 113, The Istitute Of Marie Egieers, UK, ( ) [8 Novell J.M., Youg S.S., Beyoud Electric Ship, Tras. IMarE, vol. 112, The Istitute Of Marie Egieers, 2000 [9 Evas I.C., Drivig ahead - the progress of electric propulsio, The Motor Ship, September 2003, [10 Midykowski J., Tarasiuk T., Measuremet of supply voltage properties i ships electical power systems, Metrology ad Measuremet Systems, Polish Scietific Publishers PWN, vol.ix, o 1/2002, Warsaw 2002, [11 Burs D.J., Cluff K.D., Karimi K., Hrehov D.W., A ovel power quality moitor for commercial airplaes, IEEE Istrumetatio ad Measuremet Techology Coferece, Achorage, Alaska, USA, May 2002, [12 Ide S., Rzadki W., Mais Power Quality of Ships with, Electrical Drivers, Simulatios ad Measuremets, Proceedigs of EPE Coferece, Graz, 2001, P.1 - P.10 [13 Bloklad E., Va Dijk E., Challeges ad Limitatios of All Electric Ship desigs, Proceedig of EPE 01 Coferece, Graz, 2001, P.1 - P.8 [14 Joasso I., Soder L., Power Quality o Ships - A questioaire evaluatio cocerig islad power system, 3 rd Iteratioal Symposium Civil or Military All Electric Ship - AES 2000, October 2000, Paris, Frace [15 Schild W., Plaitz W., Desig of power supply systems with Duplex-Reactors, [16 Shippig Statistics ad Market Review, Istitute of Shippig Ecoomics ad Logistics, r 4, kwiecień [17 Wyszkowski J., Wyszkowski S., Elektrotechika Okrętowa - apędy elektrycze, Fudacja Rozwoju Wyższej Szkoły Morskiej w Gdyi, Wydawictwo WSM, Gdyia 1998 [18 Szmit E., Midykowski J., Tarasiuk T., Jakość eergii elektryczej a statkach wspólym problemem armatorów, stoczi, uczeli morskich i towarzystw klasyfikacyjych, Targi Elektroistalacje, Sesja Jakość eergii elektryczej, wyd. Fudacja Rozwoju Uiwersytetu Gdańskiego - SEP o/gdańsk, Gdańsk 2004, [19 Midykowski J., Tarasiuk T., Electrical eergy quality uder ships coditios, XVI IMEKO World Cogress, Wiedeń 2000, vol. VII, [20 Reiecke H., Schild W., Harmoics i mai electric supply systems with semicoductor rectifiers ad subsequet methods of compesatio, IMECE 91, Shaghai, Chia, 1991, 1-10 [21 Wyszkowski S., Elektrotechika Okrętowa. T.1, Wydawictwo Morskie, Gdańsk, 1991 [22 Wyszkowski S., Eergoelektroika a statkach, Wydawictwo Morskie, Gdańsk, 1981 [23 Katarzyński J., Ship power plat operatig problems coected with reactive power distributio betwee electric geerators workig i parallel, Polish Maritime Research, Jue 1995, vol.2, s [24 Midykowski J., Assessmet of electric power quality i ship systems fitted with coverter subsystems, Polish Academy of Scieces, Electrical Egieerig Committee, Book Series: Advaces of Electrical Drives ad Power Electroics, Shipbuldig ad Shippig Ltd, Gdańsk 2003 [25 Midykowski J., Tarasiuk T., Jakość eergii elektryczej, a ekoomicza eksploatacja okrętowych systemów techiczych, 1998, Jakość i Użytkowaie Eergii Elektryczej, Tom IV, z.2, [26 Midykowski J., Tarasiuk T., Zagadieie jakości wytwarzaia i użytkowaia eergii elektryczej w okrętowym systemie elektroeergetyczym, Jakość i Użytkowaie Eergii Elektryczej, 1996, Tom II, z.2, [27 Przepisy Klasyfikacji i Budowy Statków Morskich, Polski Rejestr Statków, Gdańsk, 1995, uzupełieia 2000 [28 Próby środowiskowe wyposażeia statków, Przepisy PRS, 11/P/2002 [29 Kuźmierek Z., Zastosowaie komputerowych techik pomiarowych do badaia jakości eergii elektryczej, Jakość i Użytkowaie Eergii Elektryczej, 1995, Tom I, z.1, [30 Midykowski J., Tarasiuk T., Wskaźiki jakości eergii elektryczej i ich pomiar w elektroeergetyczej sieci okrętowej, Jakość i Użytkowaie Eergii Elektryczej, 1997, Tom III, z.1, [31 PN-IEC :2001, Istalacje elektrycze a statkach, Część 101: Defiicje i wymagaia ogóle. [32 Przepisy wybraych towarzystw klasyfikacyjych: ABS, DNV, IACS, LR, NKK, RS (ciągle uaktualiae) [33 Type Test Specificatio, IACS Req. E10 (1991), Rev , Rev [34 Midykowski J., Assessmet ad improvemet of electric power quality i ship s moder systems, 5 th Iteratioal Marie Electrotechology Coferece ad Exhibitatio, IMECE 2003, Shaghai, September 2003, ivited pleary paper, 8-21 [35 Kowecja SOLAS, Cosolidated Editio, Iteratioal Maritime Orgaizatio, Lodo, 1997 [36 Kowecja MARPOL 73/78, Iteratioal Maritime Orgaizatio, Lodo, 1973, poprawioa 1978 i 1997 [37 Kowecja STCW 78/95, Iteratioal Maritime Orgaizatio, Lodo, 1978, poprawioa 1995 [38 Gaciński P., Midykowski J., Tarasiuk T., Ifluece of electrical power quality o iductio cage machie durability, 7 th Iteratioal Coferece Electrical Power Quality ad Utilizatio, EPQU 03, Kraków, 2003, [39 Gaciński P., Midykowski J., Rupik P., Tarasiuk T., Data Processig Developmet i the Field of Power Quality Moitorig, IEEE IMTC 2004, Istrumetatio ad Measuremet Techology Coferece, Como, May 2004 (przyjęty do prezetacji i publikacji) [40 [41 Electric propulsio for a cruise lier, The Naval Architect, Jauary 1997 [42 Stareńczak P.B.: Quee Mary 2. Budowictwo Okrętowe, Nr 1/2004, s [43 Midykowski J., Tarasiuk T., Ocea jakości eergii elektryczej w okrętowym systemie elektroeergetyczym - metody i arzędzia, Jakość i Użytkowaie Eergii Elektryczej, Tom VIII, Z 1/2, 2002, [44 Arrillaga J., Watso N.R., Che S., Power System Quality Assessmet, Joh Willey & Sos, 2001 [45 Midykowski J., Tarasiuk T., Two - chael estimatio of voltage quality i ships electrical power systems, 4 th Iteratioal Research ad Educatioal Colloquium o Electroics, 2003, Glamorga, [46 Midykowski J., Szweda M., Tarasiuk T., Measuremet Equipmet for Ships Electrical Power Systems, IEEE IMTC 2004, Istrumetatio ad Measuremet Techology Coferece, Como, May 2004 (przyjęty do prezetacji i publikacji) [47 Tarasiuk T., Midykowski J., Weryfikacja doświadczala aalizatora jakości eergii elektryczej a statku m/s Horyzot II, Pomiary, Automatyka, Kotrola, r 1/2003, Autorzy: prof. dr hab. iż. Jausz Midykowski, Akademia Morska w Gdyi, Katedra Elektroeergetyki Okrętowej, ul. Morska 83, Gdyia,

ELEKTROTECHNIKA I ELEKTRONIKA

ELEKTROTECHNIKA I ELEKTRONIKA UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNO-PRZYRODNICZY W BYDGOSZCZY WYDZIAŁ INŻYNIERII MECHANICZNEJ INSTYTUT EKSPLOATACJI MASZYN I TRANSPORTU ZAKŁAD STEROWANIA ELEKTROTECHNIKA I ELEKTRONIKA ĆWICZENIE: E20 BADANIE UKŁADU

Bardziej szczegółowo

Ć wiczenie 9 SILNIK TRÓJFAZOWY ZWARTY

Ć wiczenie 9 SILNIK TRÓJFAZOWY ZWARTY 145 Ć wiczeie 9 SILNIK TRÓJFAZOWY ZWARTY 1. Wiadomości ogóle 1.1. Ogóla budowa Siliki asychroicze trójfazowe, dzięki swoim zaletom ruchowym, prostocie kostrukcji, łatwej obsłudze są powszechie stosowae

Bardziej szczegółowo

Metrologia: miary dokładności. dr inż. Paweł Zalewski Akademia Morska w Szczecinie

Metrologia: miary dokładności. dr inż. Paweł Zalewski Akademia Morska w Szczecinie Metrologia: miary dokładości dr iż. Paweł Zalewski Akademia Morska w Szczeciie Miary dokładości: Najczęściej rozkład pomiarów w serii wokół wartości średiej X jest rozkładem Gaussa: Prawdopodobieństwem,

Bardziej szczegółowo

Ć wiczenie 17 BADANIE SILNIKA TRÓJFAZOWEGO KLATKOWEGO ZASILANEGO Z PRZEMIENNIKA CZĘSTOTLIWOŚCI

Ć wiczenie 17 BADANIE SILNIKA TRÓJFAZOWEGO KLATKOWEGO ZASILANEGO Z PRZEMIENNIKA CZĘSTOTLIWOŚCI Ć wiczeie 7 BADANIE SILNIKA TRÓJFAZOWEGO KLATKOWEGO ZASILANEGO Z RZEIENNIKA CZĘSTOTLIWOŚCI Wiadomości ogóle Rozwój apędów elektryczych jest ściśle związay z rozwojem eergoelektroiki Współcześie a ogół

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA OPOLSKA

POLITECHNIKA OPOLSKA POLITCHIKA OPOLSKA ISTYTUT AUTOMATYKI I IFOMATYKI LABOATOIUM MTOLOII LKTOICZJ 7. KOMPSATOY U P U. KOMPSATOY APIĘCIA STAŁO.. Wstęp... Zasada pomiaru metodą kompesacyją. Metoda kompesacyja pomiaru apięcia

Bardziej szczegółowo

Zasilanie budynków użyteczności publicznej oraz budynków mieszkalnych w energię elektryczną

Zasilanie budynków użyteczności publicznej oraz budynków mieszkalnych w energię elektryczną i e z b ę d i k e l e k t r y k a Julia Wiatr Mirosław Miegoń Zasilaie budyków użyteczości publiczej oraz budyków mieszkalych w eergię elektryczą Zasilacze UPS oraz sposoby ich doboru, układy pomiarowe

Bardziej szczegółowo

Artykuł techniczny CVM-NET4+ Zgodny z normami dotyczącymi efektywności energetycznej

Artykuł techniczny CVM-NET4+ Zgodny z normami dotyczącymi efektywności energetycznej 1 Artykuł techiczy Joatha Azañó Dział ds. Zarządzaia Eergią i Jakości Sieci CVM-ET4+ Zgody z ormami dotyczącymi efektywości eergetyczej owy wielokaałowy aalizator sieci i poboru eergii Obeca sytuacja Obece

Bardziej szczegółowo

ELEKTROTECHNIKA I ELEKTRONIKA

ELEKTROTECHNIKA I ELEKTRONIKA NIWERSYTET TECHNOLOGICZNO-PRZYRODNICZY W BYDGOSZCZY WYDZIAŁ INŻYNIERII MECHANICZNEJ INSTYTT EKSPLOATACJI MASZYN I TRANSPORT ZAKŁAD STEROWANIA ELEKTROTECHNIKA I ELEKTRONIKA ĆWICZENIE: E13 BADANIE ELEMENTÓW

Bardziej szczegółowo

RWE Stoen Operator Sp. z o.o.

RWE Stoen Operator Sp. z o.o. RWE toe Operator p. z o.o. Kryteria ocey możliwości przyłączeia oraz wymagaia techicze dla mikroistalacji i małych istalacji przyłączaych do sieci dystrybucyjej iskiego apięcia RWE toe Operator p. z o.o.

Bardziej szczegółowo

Siemens. The future moving in.

Siemens. The future moving in. Ogrzewaczy wody marki Siemes zae są a rykach całego świata. Ich powstawaiu towarzyszą ambite cele: stale poszukujemy iowacyjych, przyszłościowych rozwiązań techologiczych, służących poprawie jakości życia.

Bardziej szczegółowo

Siłownie ORC sposobem na wykorzystanie energii ze źródeł niskotemperaturowych.

Siłownie ORC sposobem na wykorzystanie energii ze źródeł niskotemperaturowych. Siłowie ORC sposobem a wykorzystaie eergii ze źródeł iskotemperaturowych. Autor: prof. dr hab. Władysław Nowak, Aleksadra Borsukiewicz-Gozdur, Zachodiopomorski Uiwersytet Techologiczy w Szczeciie, Katedra

Bardziej szczegółowo

Zeszyty Problemowe Maszyny Elektryczne Nr 74/2006 69

Zeszyty Problemowe Maszyny Elektryczne Nr 74/2006 69 Zeszyty Problemowe Maszyy Elektrycze Nr 74/6 69 Piotr Zietek Politechika Śląska, Gliwice PRĄDY ŁOŻYSKOWE I PRĄD UZIOMU W UKŁADACH NAPĘDOWYCH ZASILANYCH Z FALOWNIKÓW PWM BEARING CURRENTS AND LEAKAGE CURRENT

Bardziej szczegółowo

(1) gdzie I sc jest prądem zwarciowym w warunkach normalnych, a mnożnik 1,25 bierze pod uwagę ryzyko 25% wzrostu promieniowania powyżej 1 kw/m 2.

(1) gdzie I sc jest prądem zwarciowym w warunkach normalnych, a mnożnik 1,25 bierze pod uwagę ryzyko 25% wzrostu promieniowania powyżej 1 kw/m 2. Katarzya JARZYŃSKA ABB Sp. z o.o. PRODUKTY NISKONAPIĘCIOWE W INSTALACJI PV Streszczeie: W ormalych warukach pracy każdy moduł geeruje prąd o wartości zbliżoej do prądu zwarciowego I sc, który powiększa

Bardziej szczegółowo

OCHRONA WIBROAKUSTYCZNA ZAŁOGI MOTOROWYCH JACHTÓW MORSKICH Z SILNIKIEM STACJONARNYM

OCHRONA WIBROAKUSTYCZNA ZAŁOGI MOTOROWYCH JACHTÓW MORSKICH Z SILNIKIEM STACJONARNYM 1-2008 PROBLEMY EKSPLOATACJI 161 Jausz GARDULSKI Politechika Śląska, Katowice OCHRONA WIBROAKUSTYCZNA ZAŁOGI MOTOROWYCH JACHTÓW MORSKICH Z SILNIKIEM STACJONARNYM Słowa kluczowe Morskie jachty motorowe,

Bardziej szczegółowo

Instalacje i Urządzenia Elektryczne Automatyki Przemysłowej. Modernizacja systemu chłodzenia Ciągu Technologicznego-II część elektroenergetyczna

Instalacje i Urządzenia Elektryczne Automatyki Przemysłowej. Modernizacja systemu chłodzenia Ciągu Technologicznego-II część elektroenergetyczna stalacje i Urządzeia Eletrycze Automatyi Przemysłowej Moderizacja systemu chłodzeia Ciągu echologiczego- część eletroeergetycza Wyoali: Sebastia Marczyci Maciej Wasiuta Wydział Eletryczy Politechii Szczecińsiej

Bardziej szczegółowo

Analiza dokładności pomiaru, względnego rozkładu egzytancji widmowej źródeł światła, dokonanego przy użyciu spektroradiometru kompaktowego

Analiza dokładności pomiaru, względnego rozkładu egzytancji widmowej źródeł światła, dokonanego przy użyciu spektroradiometru kompaktowego doi:1.15199/48.215.4.38 Eugeiusz CZECH 1, Zbigiew JAROZEWCZ 2,3, Przemysław TABAKA 4, rea FRYC 5 Politechika Białostocka, Wydział Elektryczy, Katedra Elektrotechiki Teoretyczej i Metrologii (1), stytut

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY URZĘDU KOMUNIKACJI ELEKTRONICZNEJ

DZIENNIK URZĘDOWY URZĘDU KOMUNIKACJI ELEKTRONICZNEJ DZIENNIK URZĘDOWY URZĘDU KOMUNIKACJI ELEKTRONICZNEJ Warszawa, dia 19 maja 2015 r. Poz. 41 Zarządzeie Nr 12 Prezesa Urzędu Komuikacji Elektroiczej z dia 18 maja 2015 r. 1) w sprawie plau zagospodarowaia

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY OPRACOWANIA WYNIKÓW POMIARÓW Z ELEMENTAMI ANALIZY NIEPEWNOŚCI POMIAROWYCH

PODSTAWY OPRACOWANIA WYNIKÓW POMIARÓW Z ELEMENTAMI ANALIZY NIEPEWNOŚCI POMIAROWYCH PODSTAWY OPRACOWANIA WYNIKÓW POMIARÓW Z ELEMENTAMI ANALIZY NIEPEWNOŚCI POMIAROWYCH POMIAR FIZYCZNY Pomiar bezpośredi to doświadczeie, w którym przy pomocy odpowiedich przyrządów mierzymy (tj. porówujemy

Bardziej szczegółowo

Konica Minolta Optimized Print Services (OPS) Oszczędzaj czas. Poprawiaj efektywność. Stabilizuj koszty. OPS firmy Konica Minolta

Konica Minolta Optimized Print Services (OPS) Oszczędzaj czas. Poprawiaj efektywność. Stabilizuj koszty. OPS firmy Konica Minolta Koica Miolta Optimized Prit Services (OPS) Oszczędzaj czas. Poprawiaj efektywość. Stabilizuj koszty. OPS firmy Koica Miolta Optimized Prit Services OPS Najlepszą metodą przewidywaia przyszłości jest jej

Bardziej szczegółowo

SYSTEM OCENY STANU NAWIERZCHNI SOSN ZASADY POMIARU I OCENY STANU RÓWNOŚCI PODŁUŻNEJ NAWIERZCHNI BITUMICZNYCH W SYSTEMIE OCENY STANU NAWIERZCHNI SOSN

SYSTEM OCENY STANU NAWIERZCHNI SOSN ZASADY POMIARU I OCENY STANU RÓWNOŚCI PODŁUŻNEJ NAWIERZCHNI BITUMICZNYCH W SYSTEMIE OCENY STANU NAWIERZCHNI SOSN ZAŁĄCZNIK B GENERALNA DYREKCJA DRÓG PUBLICZNYCH Biuro Studiów Sieci Drogowej SYSTEM OCENY STANU NAWIERZCHNI SOSN WYTYCZNE STOSOWANIA - ZAŁĄCZNIK B ZASADY POMIARU I OCENY STANU RÓWNOŚCI PODŁUŻNEJ NAWIERZCHNI

Bardziej szczegółowo

MINIMALIZACJA PUSTYCH PRZEBIEGÓW PRZEZ ŚRODKI TRANSPORTU

MINIMALIZACJA PUSTYCH PRZEBIEGÓW PRZEZ ŚRODKI TRANSPORTU Przedmiot: Iformatyka w logistyce Forma: Laboratorium Temat: Zadaie 2. Automatyzacja obsługi usług logistyczych z wykorzystaiem zaawasowaych fukcji oprogramowaia Excel. Miimalizacja pustych przebiegów

Bardziej szczegółowo

Wpływ warunków eksploatacji pojazdu na charakterystyki zewnętrzne silnika

Wpływ warunków eksploatacji pojazdu na charakterystyki zewnętrzne silnika POLITECHNIKA BIAŁOSTOCKA WYDZIAŁ MECHANICZNY Katedra Budowy i Eksploatacji Maszy Istrukcja do zajęć laboratoryjych z przedmiotu: EKSPLOATACJA MASZYN Wpływ waruków eksploatacji pojazdu a charakterystyki

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE PAKIETU SIMULINK DO MODELOWANIA TRANSMISJI VDSL*

ZASTOSOWANIE PAKIETU SIMULINK DO MODELOWANIA TRANSMISJI VDSL* Paweł Sroka Politechika Pozańska Istytut Elektroiki i Telekomuikacji psroka@et.put.poza.pl 2004 Pozańskie Warsztaty Telekomuikacyje Pozań 9-10 grudia 2004 ZASTOSOWANIE PAKIETU SIMULINK DO MODELOWANIA TRANSMISJI

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 5 WPŁYW SYSTEMU OPODATKOWANIA DOCHODU NA EFEKTYWNOŚĆ PROCESU DECYZYJNEGO

ROZDZIAŁ 5 WPŁYW SYSTEMU OPODATKOWANIA DOCHODU NA EFEKTYWNOŚĆ PROCESU DECYZYJNEGO Agieszka Jakubowska ROZDZIAŁ 5 WPŁYW SYSTEMU OPODATKOWANIA DOCHODU NA EFEKTYWNOŚĆ PROCESU DECYZYJNEGO. Wstęp Skąplikowaie współczesego życia gospodarczego powoduje, iż do sterowaia procesem zarządzaia

Bardziej szczegółowo

BADANIA DOCHODU I RYZYKA INWESTYCJI

BADANIA DOCHODU I RYZYKA INWESTYCJI StatSoft Polska, tel. () 484300, (60) 445, ifo@statsoft.pl, www.statsoft.pl BADANIA DOCHODU I RYZYKA INWESTYCJI ZA POMOCĄ ANALIZY ROZKŁADÓW Agieszka Pasztyła Akademia Ekoomicza w Krakowie, Katedra Statystyki;

Bardziej szczegółowo

analizy zawartości wyższych harmonicznych w prądach i napięciach maszyny elektrycznej współpracującej z siecią zasilającą

analizy zawartości wyższych harmonicznych w prądach i napięciach maszyny elektrycznej współpracującej z siecią zasilającą auka Aaliza zawartości wyższych harmoiczych w prądach pięciach maszyy elektryczej współpracującej z siecią zasilającą Krzysztof Ludwiek, Arkadiusz Siedlarz Katedra Maszy Elektryczych i Systemów Mechatroiczych,

Bardziej szczegółowo

Optymalizacja sieci powiązań układu nadrzędnego grupy kopalń ze względu na koszty transportu

Optymalizacja sieci powiązań układu nadrzędnego grupy kopalń ze względu na koszty transportu dr hab. iż. KRYSTIAN KALINOWSKI WSIiZ w Bielsku Białej, Politechika Śląska dr iż. ROMAN KAULA Politechika Śląska Optymalizacja sieci powiązań układu adrzędego grupy kopalń ze względu a koszty trasportu

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI CZEŚĆ ELEKTRYCZNA 1. PODSTAWA OPRACOWANIA 2. PRZEDMIOT OPRACOWANIA 3. ZAKRES OPRACOWANIA 4. OPIS TECHNICZNY 5.

SPIS TREŚCI CZEŚĆ ELEKTRYCZNA 1. PODSTAWA OPRACOWANIA 2. PRZEDMIOT OPRACOWANIA 3. ZAKRES OPRACOWANIA 4. OPIS TECHNICZNY 5. SPIS TREŚCI CEŚĆ ELEKTRYCNA 1. PODSTAWA OPRACOWANIA 2. PREDMIOT OPRACOWANIA 3. AKRES OPRACOWANIA 4. OPIS TECHNICNY 4.1 asilaie budyku 4.2 Wewętrza liia zasilająca WL 4.3 Rozdzielica główa RG 4.4 Istalacje

Bardziej szczegółowo

Metoda analizy hierarchii Saaty ego Ważnym problemem podejmowania decyzji optymalizowanej jest często występująca hierarchiczność zagadnień.

Metoda analizy hierarchii Saaty ego Ważnym problemem podejmowania decyzji optymalizowanej jest często występująca hierarchiczność zagadnień. Metoda aalizy hierarchii Saaty ego Ważym problemem podejmowaia decyzji optymalizowaej jest często występująca hierarchiczość zagadień. Istieje wiele heurystyczych podejść do rozwiązaia tego problemu, jedak

Bardziej szczegółowo

Napęd trakcyjny z inteligentnymi modułami mocy i sterownikiem PLC

Napęd trakcyjny z inteligentnymi modułami mocy i sterownikiem PLC dr iż. ROMAN DUDEK dr iż. ANDRZEJ SOBECK Akademia Góriczo-uticza Napęd trakcyjy z iteligetymi modułami mocy i sterowikiem LC W artykule podao podstawowe iformacje o apędzie przekształtikowym z modułami

Bardziej szczegółowo

2. Trójfazowe silniki prądu przemiennego

2. Trójfazowe silniki prądu przemiennego 2. Trójfazowe siliki prądu przemieego Pierwszy silik elektryczy był jedostką prądu stałego, zbudowaą w 1833. Regulacja prędkości tego silika była prosta i spełiała wymagaia wielu różych aplikacji i układów

Bardziej szczegółowo

Jak obliczać podstawowe wskaźniki statystyczne?

Jak obliczać podstawowe wskaźniki statystyczne? Jak obliczać podstawowe wskaźiki statystycze? Przeprowadzoe egzamiy zewętrze dostarczają iformacji o tym, jak ucziowie w poszczególych latach opaowali umiejętości i wiadomości określoe w stadardach wymagań

Bardziej szczegółowo

GEIGER-GJ56..e z elektronicznym układem wyłączania krańcowego dla żaluzji i żaluzji zewnętrznych

GEIGER-GJ56..e z elektronicznym układem wyłączania krańcowego dla żaluzji i żaluzji zewnętrznych Napęd żaluzji: GEGER-GJ56..e z elektroiczym układem wyłączaia krańcowego dla żaluzji i żaluzji zewętrzych EN FR ES T Orygiala istrukcja motażu i istrukcja eksploatacji Origial assembly ad operatig istructios

Bardziej szczegółowo

Struktura czasowa stóp procentowych (term structure of interest rates)

Struktura czasowa stóp procentowych (term structure of interest rates) Struktura czasowa stóp procetowych (term structure of iterest rates) Wysokość rykowych stóp procetowych Na ryku istieje wiele różorodych stóp procetowych. Poziom rykowej stopy procetowej (lub omialej stopy,

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art. 55a ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U. z 2013 r. poz. 1409) zarządza się, co następuje:

Na podstawie art. 55a ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U. z 2013 r. poz. 1409) zarządza się, co następuje: Projekt z dia 16.12.2013 r. Rozporządzeie Miistra Ifrastruktury i Rozwoju 1) z dia.. 2013 r. w sprawie metodologii obliczaia charakterystyki eergetyczej budyku i lokalu mieszkalego lub części budyku staowiącej

Bardziej szczegółowo

TRANSFORMACJA DO UKŁADU 2000 A PROBLEM ZGODNOŚCI Z PRG

TRANSFORMACJA DO UKŁADU 2000 A PROBLEM ZGODNOŚCI Z PRG Tomasz ŚWIĘTOŃ 1 TRANSFORMACJA DO UKŁADU 2000 A ROBLEM ZGODNOŚCI Z RG Na mocy rozporządzeia Rady Miistrów w sprawie aństwowego Systemu Odiesień rzestrzeych już 31 grudia 2009 roku upływa termi wykoaia

Bardziej szczegółowo

Perfekcyjna ochrona napędów

Perfekcyjna ochrona napędów Perfekcyja ochroa apędów Itelliget Drivesystems, Worldwide Services PL Ochroa powierzchi apędów NORD DRIVESYSTEMS Itelliget Drivesystems, Worldwide Services Optymala pod każdym względem Tam gdzie powłoka

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE NR 11(83) AKADEMII MORSKIEJ W SZCZECINIE. Analiza dokładności wskazań obiektów nawodnych. Accuracy Analysis of Sea Objects

ZESZYTY NAUKOWE NR 11(83) AKADEMII MORSKIEJ W SZCZECINIE. Analiza dokładności wskazań obiektów nawodnych. Accuracy Analysis of Sea Objects ISSN 1733-8670 ZESZYTY NAUKOWE NR 11(83) AKADEMII MORSKIEJ W SZCZECINIE IV MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWO-TECHNICZNA E X P L O - S H I P 2 0 0 6 Adrzej Burzyński Aaliza dokładości wskazań obiektów

Bardziej szczegółowo

STATYSTYKA I ANALIZA DANYCH

STATYSTYKA I ANALIZA DANYCH TATYTYKA I ANALIZA DANYCH Zad. Z pewej partii włókie weły wylosowao dwie próbki włókie, a w każdej z ich zmierzoo średicę włókie różymi metodami. Otrzymao astępujące wyiki: I próbka: 50; średia średica

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA DO ĆWICZEŃ LABORATORYJNYCH Z WYTRZYMAŁOŚCI MATERIAŁÓW

INSTRUKCJA DO ĆWICZEŃ LABORATORYJNYCH Z WYTRZYMAŁOŚCI MATERIAŁÓW INSTYTUT MASZYN I URZĄDZEŃ ENERGETYCZNYCH Politechika Śląska w Gliwicach INSTRUKCJA DO ĆWICZEŃ LABORATORYJNYCH Z WYTRZYMAŁOŚCI MATERIAŁÓW BADANIE ODKSZTAŁCEŃ SPRĘŻYNY ŚRUBOWEJ Opracował: Dr iż. Grzegorz

Bardziej szczegółowo

METODYKA OCENY EKONOMICZNEJ MAGAZYNOWANIA ENERGII ELEKTRYCZNEJ

METODYKA OCENY EKONOMICZNEJ MAGAZYNOWANIA ENERGII ELEKTRYCZNEJ Józef PASKA, Mariusz KŁOS, Karol PAWLAK Politechika Warszawska METODYKA OCENY EKONOMICZNEJ MAGAZYNOWANIA ENERGII ELEKTRYCZNEJ Magazyowaie eergii w ostatich latach cieszy się coraz większym zaiteresowaiem,

Bardziej szczegółowo

AUDYT SYSTEMU GRZEWCZEGO

AUDYT SYSTEMU GRZEWCZEGO Wytycze do audytu wykoao w ramach projektu Doskoaleie poziomu edukacji w samorządach terytorialych w zakresie zrówoważoego gospodarowaia eergią i ochroy klimatu Ziemi dzięki wsparciu udzieloemu przez Isladię,

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA NR 06-2 POMIARY TEMPA METABOLIZMU METODĄ TABELARYCZNĄ

INSTRUKCJA NR 06-2 POMIARY TEMPA METABOLIZMU METODĄ TABELARYCZNĄ LABORATORIUM OCHRONY ŚRODOWISKA - SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ - INSTRUKCJA NR 06- POMIARY TEMPA METABOLIZMU METODĄ TABELARYCZNĄ 1. Cel istrukcji Celem istrukcji jest określeie metodyki postępowaia w celu

Bardziej szczegółowo

Niepewności pomiarowe

Niepewności pomiarowe Niepewości pomiarowe Obserwacja, doświadczeie, pomiar Obserwacja zjawisk fizyczych polega a badaiu ych zjawisk w warukach auralych oraz a aalizie czyików i waruków, od kórych zjawiska e zależą. Waruki

Bardziej szczegółowo

ANALIZA SKORELOWANIA WYNIKÓW POMIAROWYCH W OCENACH STANU ZAGROŻEŃ HAŁASOWYCH ŚRODOWISKA

ANALIZA SKORELOWANIA WYNIKÓW POMIAROWYCH W OCENACH STANU ZAGROŻEŃ HAŁASOWYCH ŚRODOWISKA SYSTEMY WSPOMAGANIA W INŻYNIERII PRODUKCJI Środowisko i Bezpieczeństwo w Iżyierii Produkcji 2013 5 ANALIZA SKORELOWANIA WYNIKÓW POMIAROWYCH W OCENACH STANU ZAGROŻEŃ HAŁASOWYCH ŚRODOWISKA 5.1 WPROWADZENIE

Bardziej szczegółowo

INWESTYCJE MATERIALNE

INWESTYCJE MATERIALNE OCENA EFEKTYWNOŚCI INWESTYCJI INWESTCJE: proces wydatkowaia środków a aktywa, z których moża oczekiwać dochodów pieiężych w późiejszym okresie. Każde przedsiębiorstwo posiada pewą liczbę możliwych projektów

Bardziej szczegółowo

Jak skutecznie reklamować towary konsumpcyjne

Jak skutecznie reklamować towary konsumpcyjne K Stowarzyszeie Kosumetów Polskich Jak skuteczie reklamować towary kosumpcyje HALO, KONSUMENT! Chcesz pozać swoje praw a? Szukasz pomoc y? ZADZWOŃ DO INFOLINII KONSUMENCKIEJ BEZPŁATNY TELEFON 0 800 800

Bardziej szczegółowo

Wykład. Inwestycja. Inwestycje. Inwestowanie. Działalność inwestycyjna. Inwestycja

Wykład. Inwestycja. Inwestycje. Inwestowanie. Działalność inwestycyjna. Inwestycja Iwestycja Wykład Celowo wydatkowae środki firmy skierowae a powiększeie jej dochodów w przyszłości. Iwestycje w wyiku użycia środków fiasowych tworzą lub powiększają majątek rzeczowy, majątek fiasowy i

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA 1. ZAMAWIAJĄCY TALEX S.A., ul. Karpia 27 d, 61 619 Pozań, e mail: cetrumit@talex.pl 2. INFORMACJE OGÓLNE 2.1. Talex S.A. zaprasza do udziału w postępowaiu przetargowym,

Bardziej szczegółowo

Analiza potencjału energetycznego depozytów mułów węglowych

Analiza potencjału energetycznego depozytów mułów węglowych zaiteresowaia wykorzystaiem tej metody w odiesieiu do iych droboziaristych materiałów odpadowych ze wzbogacaia węgla kamieego ależy poszukiwać owych, skutecziej działających odczyików. Zdecydowaie miej

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 10/11. Holografia syntetyczna - płytki strefowe.

Ćwiczenie 10/11. Holografia syntetyczna - płytki strefowe. Ćwiczeie 10/11 Holografia sytetycza - płytki strefowe. Wprowadzeie teoretycze W klasyczej holografii optyczej, gdzie hologram powstaje w wyiku rejestracji pola iterferecyjego, rekostruuje się jedyie takie

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ ELEKTRYCZNY POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI I GOSPODARKI ELEKTROENERGETYCZNEJ

WYDZIAŁ ELEKTRYCZNY POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI I GOSPODARKI ELEKTROENERGETYCZNEJ WYDZIAŁ ELEKTRYCZNY POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI I GOSPODARKI ELEKTROENERGETYCZNEJ LABORATORIUM RACHUNEK EKONOMICZNY W ELEKTROENERGETYCE INSTRUKCJA DO ĆWICZENIA

Bardziej szczegółowo

STATYSTYCZNA OCENA WYNIKÓW POMIARÓW.

STATYSTYCZNA OCENA WYNIKÓW POMIARÓW. Statytycza ocea wyików pomiaru STATYSTYCZNA OCENA WYNIKÓW POMIARÓW CEL ĆWICZENIA Celem ćwiczeia jet: uświadomieie tudetom, że każdy wyik pomiaru obarczoy jet błędem o ie zawze zaej przyczyie i wartości,

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie czujnika pojemnościowego do pomiaru zawartości wody w cieczach elektroizolacyjnych

Zastosowanie czujnika pojemnościowego do pomiaru zawartości wody w cieczach elektroizolacyjnych Dr iż. Piotr Przybyłek Dr hab. iż. Krzysztof Siodła, prof. adzw. Istytut Elektroeergetyki Politechika Pozańska ul. Piotrowo 3a, 60-965 Pozań, Polska E-mail: piotr.przybylek@put.poza.pl, krzysztof.siodla@put.poza.pl

Bardziej szczegółowo

d d dt dt d c k B t (2) prądy w oczkach obwodu elektrycznego pole temperatury (4) c oraz dynamikę układu

d d dt dt d c k B t (2) prądy w oczkach obwodu elektrycznego pole temperatury (4) c oraz dynamikę układu Wojciech SZELĄG, Marci ANTCZAK, Mariusz BARAŃSKI, Piotr SZELĄG, Piotr SUJKA Politechika Pozańska, Istytut Elektrotechiki i Elektroiki Przemysłowej Numerycza metoda aalizy zjawisk sprzężoych w siliku o

Bardziej szczegółowo

Projekt z dnia 24.05.2012 r. Wersja 0.5 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dnia..

Projekt z dnia 24.05.2012 r. Wersja 0.5 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dnia.. Projekt z dia 24.05.2012 r. Wersja 0.5 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dia.. w sprawie szczegółowego zakresu obowiązku uzyskaia i przedstawieia do umorzeia świadectw efektywości eergetyczej i uiszczaia

Bardziej szczegółowo

Politechnika Poznańska

Politechnika Poznańska Politechika Pozańska Temat: Laboratorium z termodyamiki Aaliza składu spali powstałych przy spalaiu paliw gazowych oraz pomiar ich prędkości przepływu za pomocą Dopplerowskiego Aemometru Laserowego (LDA)

Bardziej szczegółowo

KSZTAŁTOWANIE KRZYWEJ PRZEJŚCIOWEJ U PODSTAWY ZĘBA W ASPEKCIE MINIMALIZACJI NAPRĘŻEŃ ZGINAJĄCYCH

KSZTAŁTOWANIE KRZYWEJ PRZEJŚCIOWEJ U PODSTAWY ZĘBA W ASPEKCIE MINIMALIZACJI NAPRĘŻEŃ ZGINAJĄCYCH KSZTAŁTOWANIE KRZYWEJ PRZEJŚCIOWEJ U PODSTAWY ZĘBA W ASPEKCIE MINIMALIZACJI NAPRĘŻEŃ ZGINAJĄCYCH Marek MARTYNA 1, Ja ZWOLAK 2 Streszczeie W kolach zębatych tworzących złożoe układy apędowe występują zmiee

Bardziej szczegółowo

4. PRZEKŁADNIKI PRĄDOWE I NAPIĘCIOWE

4. PRZEKŁADNIKI PRĄDOWE I NAPIĘCIOWE 4. PRZEŁDN PRĄDOWE NPĘOWE 4.. Wstęp 4.. Przekładiki prądowe Przekładikie prądowy prądu zieego azywa się trasforator przezaczoy do zasilaia obwodów prądowych elektryczych przyrządów poiarowych oraz przekaźików.

Bardziej szczegółowo

PLANOWANIE PROCESÓW WYTWARZANIA

PLANOWANIE PROCESÓW WYTWARZANIA Politechika Pozańska Zakład Zarządzaia i Iżyierii Jakości PLANOWANIE PROCESÓW WYTWARZANIA Materiały pomocicze do projektu z przedmiotu: Zarządzaie produkcją i usługami Opracował Krzysztof ŻYWICKI Pozań,

Bardziej szczegółowo

1. Metoda zdyskontowanych przyszłych przepływów pieniężnych

1. Metoda zdyskontowanych przyszłych przepływów pieniężnych Iwetta Budzik-Nowodzińska SZACOWANIE WARTOŚCI DOCHODOWEJ PRZEDSIĘBIORSTWA STUDIUM PRZYPADKU Wprowadzeie Dochodowe metody wycey wartości przedsiębiorstw są postrzegae, jako ajbardziej efektywe sposoby określaia

Bardziej szczegółowo

Projekt z dnia 8.07.2013 r.

Projekt z dnia 8.07.2013 r. Projekt z dia 8.07.2013 r. Rozporządzeie Miistra Trasportu, Budowictwa i Gospodarki Morskiej 1) z dia.. 2013 r. w sprawie metodologii obliczaia charakterystyki eergetyczej budyku i lokalu mieszkalego lub

Bardziej szczegółowo

POMIARY WARSZTATOWE. D o u ż y t k u w e w n ę t r z n e g o. Katedra Inżynierii i Aparatury Przemysłu Spożywczego. Ćwiczenia laboratoryjne

POMIARY WARSZTATOWE. D o u ż y t k u w e w n ę t r z n e g o. Katedra Inżynierii i Aparatury Przemysłu Spożywczego. Ćwiczenia laboratoryjne D o u ż y t k u w e w ę t r z e g o Katedra Iżyierii i Aparatury Przemysłu Spożywczego POMIARY WARSZTATOWE Ćwiczeia laboratoryje Opracowaie: Urszula Goik, Maciej Kabziński Kraków, 2015 1 SUWMIARKI Suwmiarka

Bardziej szczegółowo

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Zajęcia wyrówawcze z fizyki -Zestaw 5 -Teoria Optyka geometrycza i optyka falowa. Prawo odbicia i prawo załamaia światła, Bieg promiei świetlych w pryzmacie, soczewki i zwierciadła. Zjawisko dyfrakcji

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania rozwojowe województw w Polsce analiza statystyczno-ekonometryczna

Uwarunkowania rozwojowe województw w Polsce analiza statystyczno-ekonometryczna 3 MAŁGORZATA STEC Dr Małgorzata Stec Zakład Statystyki i Ekoometrii Uiwersytet Rzeszowski Uwarukowaia rozwojowe województw w Polsce aaliza statystyczo-ekoometrycza WPROWADZENIE Rozwój społeczo-gospodarczy

Bardziej szczegółowo

STATYSTYKA OPISOWA WYKŁAD 1 i 2

STATYSTYKA OPISOWA WYKŁAD 1 i 2 STATYSTYKA OPISOWA WYKŁAD i 2 Literatura: Marek Cieciura, Jausz Zacharski, Metody probabilistycze w ujęciu praktyczym, L. Kowalski, Statystyka, 2005 2 Statystyka to dyscyplia aukowa, której zadaiem jest

Bardziej szczegółowo

KOMPETENCJE EKSPERTÓW W INFORMATYCZNYM SYSTEMIE WSPOMAGANIA DECYZJI

KOMPETENCJE EKSPERTÓW W INFORMATYCZNYM SYSTEMIE WSPOMAGANIA DECYZJI KOMPETENCJE EKSPERTÓW W INFORMATYCZNYM SYSTEMIE WSPOMAGANIA DECYZJI Ryszard Budziński, Marta Fukacz, Jarosław Becker, Uiwersytet Szczeciński, Wydział Nauk Ekoomiczych i Zarządzaia, Istytut Iformatyki w

Bardziej szczegółowo

MOTOREDUKTORY I Z METALI LEKKICH

MOTOREDUKTORY I Z METALI LEKKICH Itelliget Drivesystems, Worldwide Services Services MOTOREDUKTORY I Z METALI LEKKICH PRZETWORNICE CZĘSTOTLIWOŚCI Z SILNIKAMI O GŁADKICH POWIERZCHNIACH 0,37 1,1 kw PL KOMPLETNE SYSTEMY NAPĘDOWE OD JEDNEGO

Bardziej szczegółowo

Zastosowania w transporcie pasażerskim. Podzespoły i systemy HMI

Zastosowania w transporcie pasażerskim. Podzespoły i systemy HMI EAO Ekspert w dziedziie iterfejsów człowiek-maszya Zastosowaia w trasporcie pasażerskim Podzespoły i systemy HMI www. eao.com/catalogues EAO Parter dla przemysłu trasportowego Foto: SBB Systemy operacyje

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 6 TRANZYSTORY POLOWE

WYKŁAD 6 TRANZYSTORY POLOWE WYKŁA 6 RANZYSORY POLOWE RANZYSORY POLOWE ZŁĄCZOWE (Juctio Field Effect rasistors) 55 razystor polowy złączowy zbudoway jest z półprzewodika (w tym przypadku typu p), w który wdyfudowao dwa obszary bramki

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA NAUKI I SZKOLNICTWA WYŻSZEGO 1) z dnia 21 października 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA NAUKI I SZKOLNICTWA WYŻSZEGO 1) z dnia 21 października 2011 r. Dzieik Ustaw Nr 251 14617 Poz. 1508 1508 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA NAUKI I SZKOLNICTWA WYŻSZEGO 1) z dia 21 paździerika 2011 r. w sprawie sposobu podziału i trybu przekazywaia podmiotowej dotacji a dofiasowaie

Bardziej szczegółowo

Laboratorium Sensorów i Pomiarów Wielkości Nieelektrycznych. Ćwiczenie nr 1

Laboratorium Sensorów i Pomiarów Wielkości Nieelektrycznych. Ćwiczenie nr 1 1. Cel ćwiczeia: Laboratorium Sesorów i Pomiarów Wielkości Nieelektryczych Ćwiczeie r 1 Pomiary ciśieia Celem ćwiczeia jest zapozaie się z kostrukcją i działaiem czujików ciśieia. W trakcie zajęć laboratoryjych

Bardziej szczegółowo

Trms Power Multimeter

Trms Power Multimeter Trms Power Multimeter METRAHIT ENERGY wszechstroy Foto: Thomas Max Müller KOSZTY I JAKOŚĆ W ZASIĘGU RĘKI Nowy profesjoaly multimeter METRAHIT ENERGY przekracza wszelkie graice We wszystkich dziedziach

Bardziej szczegółowo

ANALIZA KSZTAŁTU SEGMENTU UBIORU TERMOOCHRONNEGO PRZY NIEUSTALONYM PRZEWODZENIU CIEPŁA

ANALIZA KSZTAŁTU SEGMENTU UBIORU TERMOOCHRONNEGO PRZY NIEUSTALONYM PRZEWODZENIU CIEPŁA MODELOWANIE INŻYNIERSKIE ISNN 1896-771X 32, s. 255-26, Gliwice 26 ANALIZA KSZTAŁTU SEGMENTU UBIORU TERMOOCHRONNEGO PRZY NIEUSTALONYM PRZEWODZENIU CIEPŁA RYSZARD KORYCKI DARIUSZ WITCZAK Katedra Mechaiki

Bardziej szczegółowo

WYCIĄGOWY SPALIN KOMINOWYCH TYP WWSK

WYCIĄGOWY SPALIN KOMINOWYCH TYP WWSK WENTYLATOR WYCIĄGOWY SPALIN KOMINOWYCH TYP WWSK Wprowadzeie W skład każdej istalacji grzewczej gdzie źródłem ciepła jest paliwo stałe (węgiel, koks, drewo, biomasa pelety itd.) wchodzą takie podstawowe

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM INTELIGENTNYCH SYSTEMÓW ELEKTRYCZNYCH

LABORATORIUM INTELIGENTNYCH SYSTEMÓW ELEKTRYCZNYCH LABORATORIUM INTELIGENTNYCH SYSTEMÓW ELEKTRYCZNYCH Wiadomości ogóle Katedra Iżyierii Komputerowej i Elektryczej 2 WSTĘP. Charakterystyka i opis techiczy staowiska laboratoryjego. Ćwiczeia laboratoryje

Bardziej szczegółowo

Metody i systemy detekcji nieszczelności rurociągów dalekosiężnych (1)

Metody i systemy detekcji nieszczelności rurociągów dalekosiężnych (1) Metody i systemy detekcji ieszczelości rurociągów dalekosiężych (1) Ryszard Sobczak Mateusz Turkowski Adrzej Bratek Marci Słowikowski Adam Bogucki Niezależie od tego, jak staraie rurociąg został zaprojektoway

Bardziej szczegółowo

Kluczowy aspekt wyszukiwania informacji:

Kluczowy aspekt wyszukiwania informacji: Wyszukiwaieiformacjitoproceswyszukiwaiawpewymzbiorze tychwszystkichdokumetów,którepoświęcoesąwskazaemuw kweredzietematowi(przedmiotowi)lubzawierająiezbędedla Wg M. A. Kłopotka: użytkowikafaktyiiformacje.

Bardziej szczegółowo

Wytwarzanie energii odnawialnej

Wytwarzanie energii odnawialnej Adrzej Nocuñ Waldemar Ostrowski Adrzej Rabszty Miros³aw bik Eugeiusz Miklas B³a ej yp Wytwarzaie eergii odawialej poprzez współspalaie biomasy z paliwami podstawowymi w PKE SA W celu osi¹giêcia zawartego

Bardziej szczegółowo

AN ANALYSIS OF KINDERGARDEN TEACHERS` PREPARATION TO PROVIDE FIRST AID

AN ANALYSIS OF KINDERGARDEN TEACHERS` PREPARATION TO PROVIDE FIRST AID PRZEGL EPIDEMIOL 2011; 65: 663-667 Zdrowie publicze Jadwiga Woźiak, Grzegorz Nowicki, Mariusz Goiewicz, Katarzya Zieloka, Marek Górecki, Alia Dzirba, Ewa Chemperek ANALIZA PRZYGOTOWANIA NAUCZYCIELI WYCHOWANIA

Bardziej szczegółowo

Rachunek prawdopodobieństwa i statystyka W12: Statystyczna analiza danych jakościowych. Dr Anna ADRIAN Paw B5, pok 407 adan@agh.edu.

Rachunek prawdopodobieństwa i statystyka W12: Statystyczna analiza danych jakościowych. Dr Anna ADRIAN Paw B5, pok 407 adan@agh.edu. Rachuek prawdopodobieństwa i statystyka W12: Statystycza aaliza daych jakościowych Dr Aa ADRIAN Paw B5, pok 407 ada@agh.edu.pl Wprowadzeie Rozróżia się dwa typy daych jakościowych: Nomiale jeśli opisują

Bardziej szczegółowo

SafeTest 60 Prosty, solidny i ekonomiczny tester bezpieczeństwa elektrycznego urządzeń medycznych.

SafeTest 60 Prosty, solidny i ekonomiczny tester bezpieczeństwa elektrycznego urządzeń medycznych. SafeTest 60 Prosty, solidy i ekoomiczy tester bezpieczeństwa elektryczego urządzeń medyczych. Rigel SafeTest 60 to solidy, iezawody, medyczy aalizator bezpieczeństwa elektryczego. Idealy do testowaia dużej

Bardziej szczegółowo

profi-air 250 / 400 touch Nowoczesne centrale rekuperacyjne do wentylacji pomieszczeń mieszkalnych

profi-air 250 / 400 touch Nowoczesne centrale rekuperacyjne do wentylacji pomieszczeń mieszkalnych profi-air 250 / 400 touch Nowoczese cetrale rekuperacyje do wetylacji pomieszczeń mieszkalych SYSTEMY ODWADNIAJĄ CE SYSTEMY ELEKTRYCZNE INSTALACJE WEWNĘTRZNE PRODUKTY DLA PRZEMYSŁU Nowoczesa techologia

Bardziej szczegółowo

Estymacja przedziałowa

Estymacja przedziałowa Metody probabilistycze i statystyka Estymacja przedziałowa Dr Joaa Baaś Zakład Badań Systemowych Istytut Sztuczej Iteligecji i Metod Matematyczych Wydział Iformatyki Politechiki Szczecińskiej Metody probabilistycze

Bardziej szczegółowo

KATEDRA ENERGOELEKTRONIKI I ELEKTROENERGETYKI

KATEDRA ENERGOELEKTRONIKI I ELEKTROENERGETYKI KATEDRA ENERGOELEKTRONIKI I ELEKTROENERGETYKI Grupa: 1. 2. 3. 4. 5. LABORATORIUM ELEKTROENERGETYKI Data: Ocea: ĆWICZENIE 3 BADANIE WYŁĄCZNIKÓW RÓŻNICOWOPRĄDOWYCH 3.1. Cel ćwiczeia Celem ćwiczeia jest:

Bardziej szczegółowo

14. RACHUNEK BŁĘDÓW *

14. RACHUNEK BŁĘDÓW * 4. RACHUNEK BŁĘDÓW * Błędy, które pojawiają się w czasie doświadczeia mogą mieć włase źródła. Są imi błędy związae z błędą kalibracją torów pomiarowych, szumy, czas reagowaia przyrządu, ograiczeia kostrukcyje,

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE FINANSAMI

ZARZĄDZANIE FINANSAMI STOWARZYSZENIE KSIĘGOWYCH W POLSCE ODDZIAŁ WIELKOPOLSKI W POZNANIU ZARZĄDZANIE FINANSAMI WYBRANE ZAGADNIENIA (1/2) DR LESZEK CZAPIEWSKI - POZNAŃ - 1 SPIS TREŚCI 1. RYZYKO W ZARZĄDZANIU FINANSAMI... 4 1.1.

Bardziej szczegółowo

Zeszyty naukowe nr 9

Zeszyty naukowe nr 9 Zeszyty aukowe r 9 Wyższej Szkoły Ekoomiczej w Bochi 2011 Piotr Fijałkowski Model zależości otowań giełdowych a przykładzie otowań ołowiu i spółki Orzeł Biały S.A. Streszczeie Niiejsza praca opisuje próbę

Bardziej szczegółowo

Przemysław Jaśko Wydział Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie

Przemysław Jaśko Wydział Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie MODELE SCORINGU KREDYTOWEGO Z WYKORZYSTANIEM NARZĘDZI DATA MINING ANALIZA PORÓWNAWCZA Przemysław Jaśko Wydział Ekoomii i Stosuków Międzyarodowych, Uiwersytet Ekoomiczy w Krakowie 1 WROWADZENIE Modele aplikacyjego

Bardziej szczegółowo

Metody oceny projektów inwestycyjnych

Metody oceny projektów inwestycyjnych Metody ocey projektów iwestycyjych PRZEDMIIOT : EFEKTYWNOŚĆ SYSTEMÓW IINFORMATYCZNYCH Pla wykładu Temat: Metody ocey projektów iwestycyjych 5 FINANSOWE METODY OCENY PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH... 4 5.1. WPROWADZENIE...

Bardziej szczegółowo

Zakład Systemów Zasilania (Z-5) Opracowanie nr 292/Z5 z pracy statutowej pt.

Zakład Systemów Zasilania (Z-5) Opracowanie nr 292/Z5 z pracy statutowej pt. Zakład Systemów Zasilaia (Z-5) Opracowaie r 292/Z5 z pracy statutowej pt. Aaliza istiejących w Polsce regioalych różic wartości czyików wpływających a koszt eergii używaej w telekomuikacyjych systemach

Bardziej szczegółowo

OBCIĄŻALNOŚĆ CIEPLNA ORAZ ZABEZPIECZENIA NADPRĄDOWE PRZEWODÓW I KABLI 1

OBCIĄŻALNOŚĆ CIEPLNA ORAZ ZABEZPIECZENIA NADPRĄDOWE PRZEWODÓW I KABLI 1 Edward MUSAŁ Oddział Gdański SEP OBCĄŻALNOŚĆ CEPLNA ORAZ ZABEZPECZENA NADPRĄDOWE PRZEWODÓW KABL Problematyka zabezpieczeń przeciążeiowych oraz zabezpieczeń zwarciowych przewodów i kabli iskiego apięcia

Bardziej szczegółowo

Harmonogramowanie linii montażowej jako element projektowania cyfrowej fabryki

Harmonogramowanie linii montażowej jako element projektowania cyfrowej fabryki 52 Sławomir Herma Sławomir HERMA atedra Iżyierii Produkcji, ATH w Bielsku-Białej E mail: slawomir.herma@gmail.com Harmoogramowaie liii motażowej jako elemet projektowaia cyfrowej fabryki Streszczeie: W

Bardziej szczegółowo

8. Optymalizacja decyzji inwestycyjnych

8. Optymalizacja decyzji inwestycyjnych 8. Optymalizacja decyzji iwestycyjych 8. Wprowadzeie W wielu różych sytuacjach, w tym rówież w czasie wyboru iwestycji do realizacji, podejmujemy decyzje. Sytuacje takie azywae są sytuacjami decyzyjymi.

Bardziej szczegółowo

Mapowanie rozkładu temperatury w przestrzeniach magazynowych praktyczne podejście

Mapowanie rozkładu temperatury w przestrzeniach magazynowych praktyczne podejście Fa r m a c j a p r z e m y s ł o wa Mapowaie rozkładu temperatury w przestrzeiach magazyowych praktycze podejście Michał Kucharczyk, Bartłomiej Slusarski LSMW Sp. z o.o. Total Life Sciece Solutios Oddział

Bardziej szczegółowo

Fundamentalna tabelka atomu. eureka! to odkryli. p R = nh -

Fundamentalna tabelka atomu. eureka! to odkryli. p R = nh - TEKST TRUDNY Postulat kwatowaia Bohra, czyli założoy ad hoc związek pomiędzy falą de Broglie a a geometryczymi własościami rozważaego problemu, pozwolił bez większych trudości teoretyczie przewidzieć rozmiary

Bardziej szczegółowo

Elementy modelowania matematycznego

Elementy modelowania matematycznego Elemety modelowaia matematyczego Wstęp Jakub Wróblewski jakubw@pjwstk.edu.pl http://zajecia.jakubw.pl/ TEMATYKA PRZEDMIOTU Modelowaie daych (ilościowe): Metody statystycze: estymacja parametrów modelu,

Bardziej szczegółowo

ALGORYTM OPTYMALIZACJI PARAMETRÓW EKSPLOATACYJNYCH ŚRODKÓW TRANSPORTU

ALGORYTM OPTYMALIZACJI PARAMETRÓW EKSPLOATACYJNYCH ŚRODKÓW TRANSPORTU Łukasz WOJCIECHOWSKI, Tadeusz CISOWSKI, Piotr GRZEGORCZYK ALGORYTM OPTYMALIZACJI PARAMETRÓW EKSPLOATACYJNYCH ŚRODKÓW TRANSPORTU Streszczeie W artykule zaprezetowao algorytm wyzaczaia optymalych parametrów

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 9 listopada 2012 r. Poz. 1229 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dnia 18 października 2012 r.

Warszawa, dnia 9 listopada 2012 r. Poz. 1229 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dnia 18 października 2012 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dia 9 listopada 2012 r. Poz. 1229 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dia 18 paździerika 2012 r. w sprawie szczegółowego zakresu obowiązków uzyskaia

Bardziej szczegółowo

Jarosław Wróblewski Analiza Matematyczna 1A, zima 2012/13. Ciągi.

Jarosław Wróblewski Analiza Matematyczna 1A, zima 2012/13. Ciągi. Jarosław Wróblewski Aaliza Matematycza 1A, zima 2012/13 Ciągi. Ćwiczeia 5.11.2012: zad. 140-173 Kolokwium r 5, 6.11.2012: materiał z zad. 1-173 Ćwiczeia 12.11.2012: zad. 174-190 13.11.2012: zajęcia czwartkowe

Bardziej szczegółowo