KONCEPTUALIZACJA I OPERACJONALIZACJA KAPITAŁU SPOŁECZNEGO

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "KONCEPTUALIZACJA I OPERACJONALIZACJA KAPITAŁU SPOŁECZNEGO"

Transkrypt

1 INICJATYWY Z UDZIAŁEM OSÓB 50 PLUS A ROZWÓJ KAPITAŁU SPOŁECZNEGO W WOJ. LUBUSKIM DIAGNOZA I EWALUACJA Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Edyta Mianowska Katarzyna Walentynowicz-Moryl KONCEPTUALIZACJA I OPERACJONALIZACJA KAPITAŁU SPOŁECZNEGO KAPITAŁ SPOŁECZNY JAKO PRZEDMIOT BADAŃ Od zainicjowania rewolucji przemysłowej poprzez kolejne jej odsłony rewolucję techniczną i informacyjną, do słownika nauk społecznych zaczęły przenikać pojęcia z obszaru ekonomii, nauk przyrodniczych i technicznych. Szczególnie widoczne stało się przejęcie przez dyskurs społeczny pojęcia kapitału. Jest ono obecne w języku nauk społecznych i humanistycznych od początku XX wieku i występuje w różnych połączeniach i kontekstach. Najbardziej znane są trzy kategorie tego kapitału: kapitał ludzki, kapitał społeczny i kapitał konsumencki. Kapitał ludzki wiązany jest z epoką modernistyczną i oznacza kompetencje wykonawcze ludzi, niezbędne do udziału w systemie społecznym ufundowanym na industrialnej strategii rozwoju. W takim systemie społecznym liczyły się kwalifikacje, głównie zawodowe, co przekładało się na wskaźniki ekonomiczne. Dysponujący wiedzą i umiejętnościami pracownik był gwarantem akumulacji ekonomicznej i stopy zysku/zwrotu zainwestowanego w te kwalifikacje kapitału edukacyjnego. W teorii kapitału ludzkiego obecne były dwa nurty ekonomiczny i społeczny, wiązany z czynnikami kulturowymi. Kapitał ludzki w wersji ekonomicznej miał charakter odnawialny, zależał nie tyle od liczby ludzi będących jego nosicielami, co jakości ich wiedzy i umiejętności, był pomnażany przez edukację i przeliczalny na wynik ekonomiczny. Taki model kapitału był pożądany w okresie dominacji systemów społecznych ufundowanych na industrialnej strategii rozwoju. Jego wyróżnikiem były tzw. zmienne twarde nakład/zysk, umiejętności/produkt, ilość/czas itp. W społeczeństwie późnej (wirującej) nowoczesności (od lat 80. XX wieku) imperializm systemu społecznego zdominowanego przemysłowym kierunkiem rozwoju, zastąpił imperializm jednostki oraz mikro- i mezostruktur społecznych, zdominowanych przez rozwinięty system usług, edukacji, kultury, nauki i transferu wiedzy. Pojęcie kapitału ludzkiego wypierane jest przez kapitał społeczny, jako zhumanizowany nurt kapitału ludzkiego. Społeczeństwo zaczęto określać 1

2 mianem świadomości innych. Pod koniec XX i na początku XXI wieku bycie członkiem społeczeństwa oznacza budowanie społeczeństwa obywatelskiego, układów wspólnotowych i tworzenia wspólnie podzielanej przestrzeni symbolicznych znaczeń i identyfikacji. Potrzebne są kompetencje komunikacyjne, umiejętności interpersonalne, rozumienie sieci symbolicznych i rzeczowych powiazań. Życie staje się areną gry i innymi ludźmi, identyfikowania i rozumienia kodów kulturowych i podzielania wspólnego wolumenu norm i wartości kulturowych. W społeczeństwie obywatelskim centralną kategorią pojęciową staje się, więc kapitał społeczny nacechowany zmiennymi miękkimi zaufaniem do innych, zdolnością łączenia się w grupy, gotowością do działań na rzecz innych, odwoływaniem się do wspólnego dziedzictwa kulturowego. To wykreowało nową pojęciowość, jak na przykład ucząca się organizacja, uczące się wspólnoty, samosterowna społeczność, emancypująca się wspólnota lokalna. Kapitał społeczny jest głównie wytworem życia społecznego, jako forma ustawicznie odnawialnego dziedzictwa kulturowego (Malewski 2001). Kapitał ludzki był głównie tworzony przez formalny i pozaformalny system edukacyjny, natomiast kapitał społeczny jest tworzony i przekazywany za pośrednictwem mechanizmów kulturowych: religii, tradycji i historycznego nawyku (Fukuyama 1997, s. 99). Dlatego badając kapitał społeczny różnych grup warto odwołać się do zróżnicowanych form ich aktywności kulturalnej, która operując wytworami i wartościami kultury czyni to w interakcjach społecznych, a te budują sieci powiązań i zaufanie społeczne. Żyjemy w kraju coraz bardziej efektywnych jednostek i niezmiennie nieefektywnej wspólnoty. [ ] Badania międzynarodowe dowodzą, że kapitał ludzki jest ważniejszą niż kapitał społeczny przesłanką rozwoju w krajach uboższych, do których ciągle jeszcze zaliczyć można także Polskę. Po przekroczeniu jednak pewnego progu zamożności decydującego znaczenia dla dalszego rozwoju nabiera kapitał społeczny (Czapiński 2011, s. 292). Pojęcie kapitału społecznego zostało wprowadzone do nauk społecznych na początku ubiegłego wieku jednak upowszechniło się dopiero dzięki pracom Jamesa Colemana i Roberta D. Putnama oraz Pierre Bourdieu i Francisa Fukuyamy. Każdy z tych czołowych przedstawicieli badań nad kapitałem społecznym definiuje go jednak nieco odmiennie podkreślając inne aspekty konstytuujące kapitał społeczny. Posługiwanie się pojęciem, które nie zostało ściśle zdefiniowane, a jak pisze Janusz Czapiński (2009, s. 271) Jest za to bardzo pojemne; mieści się w nim wszystko to, co decyduje o zdrowych relacjach społecznych, dbaniu o dobro wspólne i współpracy skłania badaczy do odczytywania wielu stanowisk i przyjmowania dla swoich analiz określonego teoretycznego ujęcia kapitału społecznego i takich wskaźników kapitału, które odpowiadają przyjętemu obszarowi analiz. Takie postępowanie badawcze nie doprowadziło jak dotychczas do konsensusu wśród badaczy, ale przyczyniło się do powstania całego spektrum wskaźników pozwalających mierzyć poziom poszczególnych składników kapitału i przekonania, że konieczne są dalsze prace, by przydatność jak się wydaje atrakcyjnej poznawczo- koncepcji kapitału społecznego nie była ograniczona ze względu na trudności w operacjonalizacji (Gajowiak 2012, s.30-35, Sierocińska 2011). Francis Fukuyama, twórca jednego z wiodących 2

3 ujęć kapitału społecznego stwierdził, że jedną z największych słabości koncepcji kapitału społecznego jest brak porozumienia wśród badaczy go analizujących odnośnie do sposobu jego pomiaru (Fukuyama 2003). Brak jednoznacznego stanowiska badaczy w kwestii rozumienia kapitału społecznego i konsekwencji w stosowaniu wskaźników pozwalających na stwierdzenie skali jego występowania przekłada się na różnorodność przyjmowanych arbitralnie sposobów pomiaru i problemy w interpretowaniu i porównywaniu wyników różnych badań. Najogólniej rzecz ujmując kapitał społeczny w rozumieniu większości badaczy, traktowany jako pewien zasób: zbiór istniejących lub potencjalnych zasobów o charakterze produktywnym, tkwiących w strukturze społecznej (Gajowiak 2012, s. 24). Zasób, jak podkreśla Małgorzata Gajowiak, najmniej konkretny, niematerialny i nienamacalny, a przez to trudny do empirycznego uchwycenia. TEORETYCZNE UJĘCIE KAPITAŁU SPOŁECZNEGO Marta Klekotko (2012, s. 84) powołując się na ustalenia MacGillivray a i Perry ego Walkera wskazuje, że kapitał społeczny to termin, który po raz pierwszy pojawił się w drugiej dekadzie XX wieku w kontekście rozwoju lokalnego w publikacjach Lydy Judson Hanifana (1916, 1920). Przez kolejne pół wieku nie wzbudzał jednak zainteresowania badaczy społecznych. Natomiast Katarzyna Growiec, podaje że po raz pierwszy pojęcie kapitału społecznego użyte zostało w mało znanej książce Yves Dubé, J. E. Howes i D. L. McQueen Housing and Social Capital, z 1957 wydanej pod auspicjami rządu Kanady. W książce tej kapitał społeczny obejmował system uniwersytetów, szkół, kościoły, parafie, lotniska, system doprowadzania wody, system dróg, czyli całą infrastrukturę publiczną. I jak pisze Growiec, dzięki temu ujęciu zostało przesądzone, że kapitał społeczny jest ważnym konstruktem dla praktyki i polityki społecznej (Growiec 2011, s.14). Niewątpliwy ekspert w dziedzinie kapitału społecznego Robert D. Putnam (2008) stwierdza natomiast, iż sam kapitał społeczny jako idea, problem godny analizy i podjęcia pojawiał się kilkakrotnie w latach 20., i 80 XX wieku. W literaturze wskazuje się na istnienie czterech klasycznych koncepcji kapitału społecznego, których twórcami są James S. Coleman, Pierre Bourdieu, Robert D. Putnam i Francis Fukuyama. JAMES S. COLEMAN prowadził badania nad społecznym kontekstem funkcjonowania systemu edukacji w Stanach Zjednoczonych. Chciał wytłumaczyć zróżnicowanie osiągnięć szkolnych uczniów. Próbował ustalić, w jakim stopniu odpowiadają za nie indywidualne zdolności poszczególnych jednostek, a w jakim cechy ich otoczenia społecznego. W swoich badaniach Coleman wskazał na znaczącą rolę w poziomie osiągnięć szkolnych uczniów 3

4 dwóch elementów: środowiska szkolnego i środowiska rodzinnego. Podkreślał ważność jakości relacji pomiędzy uczniami a rodziną i szkołą. Jego zdaniem to od tych relacji zależy, w jakim stopniu jednostka będzie w stanie wykorzystać potencjał tkwiący w jej otoczeniu społecznym. Wykryty schemat zależności na poziomie systemu kształcenia można zdaniem Colemana odnieść do innych zjawisk społecznych (Bartkowski 2007, ss ). Kapitał społeczny jest według J. Colemana taką cechą struktury relacji społecznych, która wspiera konkretne działania aktorów, podejmowane w jej ramach (Theiss 2007, s. 14). Dla tego autora przedmiotem analizy są relacje społeczne, które charakteryzują się tym, że uczestnictwo w ich ramach ułatwia jednostkom funkcjonowanie oraz umożliwia osiąganie celów, które nie byłyby możliwe do realizacji bez nich. Kapitał społeczny jest zasobem, który czerpany jest z relacji społecznych. Zatem im gęstsza jest sieć relacji jednostki, tym posiada ona większe potencjalne lub realne zasoby tego kapitału. Rozważania Colemana osadzone są w teorii racjonalnego wyboru. W jego wizji racjonalny człowiek godzi się na zobowiązania względem innych, ponieważ kieruje nim oczekiwanie wzajemności. Zgoda na zaciąganie zobowiązań działa podobnie do mechanizmu polisy ubezpieczeniowej, w której nasze wydatki są niewielkie w porównaniu z zyskiem, jakiego oczekujemy w przyszłości (Growiec 2011, s. 22). Zdaniem Colemana kapitał społeczny przejawia się w trzech formach: obowiązku i oczekiwania (obligation and expectation), kanałów informacyjnych oraz norm społecznych (Rymsza 2007, s. 27). Zobowiązania względem podmiotu stanowią podstawową formę kapitału społecznego. W momencie udzielania pomocy jednostka uzyskuje zwrotnie zobowiązanie do perspektywicznego jej odwzajemniania. Gdy jej samej ktoś udziela pomocy, to ona zaciąga zobowiązanie względem osoby, od której ją uzyskała. Dzięki uczestnictwu w sieciach relacji jednostka otrzymuje także dostęp do kanałów informacyjnych, poprzez które może uzyskiwać cenne informacje, pozwalające jej na zwiększanie skuteczności i oraz obniżanie kosztów określonych działań (Theiss 2007, s. 15). Istotnymi elementami, które umożliwiają generowanie dwóch omówionych powyżej form kapitału społecznego są normy społeczne. Poprzez funkcjonowanie w danej sieci relacji takich norm jak oczekiwanie wzajemności, zasada rezygnowania z partykularnego interesu na rzecz dobra wspólnego, zaufanie zmniejsza się prawdopodobieństwo nieodwzajemnienia relacji między podmiotami. Normy te są przekazywane jednostkom w procesie socjalizacji oraz poprzez system zewnętrznych zachęt i sankcji. W podejściu Colemana do kapitału społecznego istotne jest to, że uważał on ten rodzaj kapitału za dobro publiczne. Ludzie łączą się w grupy w celu realizacji własnych celów, ale przy okazji, w miarę powstawania w małych społecznościach więzów międzyludzkich, pojawia się dodatkowa jakość kapitał społeczny który staje się zasobem wszystkich i wszyscy, nawet nowi członkowie grupy, mogą z niego czerpać korzyści (Sierocińska 2011; ss ). Podstawą nawiązywania więzi społecznych jest zatem zawsze chęć realizacji różnych celów indywidualnych. Z czasem funkcjonowanie w sieciach charakteryzujących się silnymi więziami sprawia, że pojawia się w ich ramach kapitał społeczny. Sam fakt przynależności do danej struktury pozwala na korzystanie z jego działania. 4

5 PIERRE BOURDIEU w swoich pracach badawczych analizował powstawanie oraz reprodukowanie struktury społecznej. Zdaniem tego autora pozycja jednostki w ramach struktury społecznej, czyli swoistego pola gry zależy od kapitału, jakim ona dysponuje. W zależności od wielkości posiadanego kapitału człowiek może zdobywać lub nie uprzywilejowane pozycje w ramach struktury społecznej. Bourdieu wyróżnił trzy formy kapitału kapitał ekonomiczny, kapitał kulturowy i kapitał społeczny. Kapitał ekonomiczny wiązał z zasobami finansowymi posiadanymi przez jednostkę, natomiast kapitał kulturowy ze zróżnicowaniem stylów życia i subkultur poszczególnych warstw i grup (Bartkowski 2007, s. 71). Kapitał społeczny dla autora stanowi zbiór rzeczywistych i potencjalnych zasobów, które wynikają z posiadania przez jednostkę trwałej sieci mniej lub bardziej zinstytucjonalizowanych związków wspartych na wzajemnej znajomości i uznaniu. Kapitał społeczny stanowił zatem dla Bourdieu sieć powiązań społecznych konkretnej jednostki, dzięki której może ona osiągać określone korzyści. Jestem zatem jej dobrem prywatnym. Członkostwo w sieci relacji sprawia, że jednostka zyskuje dostęp, w formie kredytu, do kapitału posiadanego przez wszystkich, którzy są powiązani ze sobą wzajemnym zaufaniem (Rymsza 2007, s. 24). Autor wskazuje, że wielkość kapitału społecznego jednostki zależy od dwóch elementów. Po pierwsze, od rozmiaru sieci powiązań, czyli od liczby znajomych, jaką posiada dana jednostka. Po drugie od zasobów kapitału (ekonomicznego, kulturowego i społecznego), które posiadają poszczególni członkowie sieci, czyli od swoistej jakości znajomych. Pierre Bourdieu podkreśla, że jednostka włączając się w sieć powiązań niejako inwestuje posiadane przez siebie zasoby ekonomiczne i kulturowe. Maria Theiss pisze o tym, że przyjmuje ona określoną strategię gry, w której dokonuje przekształceń w ramach posiadanych przez siebie form kapitału (Theiss 2007). Jednak, aby jednostka mogła zostać dopuszczona do danej sieci powiązań musi posiadać przynajmniej minimalne zasoby kapitału. Zróżnicowany poziom kapitału społecznego jednostek przyczynia się według Bourdieu do tworzenia nierówności społecznych. Zdaniem tego autora ci, którzy dysponują kapitałem społecznym będą go pomnażać; ci zaś, którzy go nie posiadają, będą mieli trudności ze zdobyciem jakiejkolwiek jego ilości (Rymsza 2007, s.25). ROBERT D. PUTNAM jest tym badaczem, któremu przypisuje się największą rolę w popularyzacji pojęcia kapitał społeczny (Growiec 2011, Rymsza 2007). Swoje koncepcje wyłożył przede wszystkim książkach Demokracja w działaniu. Tradycje obywatelskie we współczesnych Włoszech (1995, oryginalne wydanie 1993) oraz Samotna gra w kręgle (2008, oryginalne wydanie 2000). Putnam interesował się tym, dlaczego te same instytucje współczesnej demokracji odmiennie funkcjonują w różnych społecznościach (Klimowicz 2010, s. 48). W 1970 roku rozpoczął badania nad demokracją we Włoszech. Inspiracją dla badacza okazały się prace Jamesa Colemana, jednak należy podkreślić odmienny kontekst dociekań Putnama. Autor chciał ustalić, jakie czynniki powodują, że dwadzieścia lat po reformie administracyjnej, ustanawiającej we Włoszech samorządy na szczeblu regionalnym, jest widoczne znaczne zróżnicowanie w poziomie ich sprawności i skuteczności (Theiss 2007, s. 16). 5

6 Po wieloletnich badaniach sformułował hipotezę mówiącą o istotnej roli społeczeństwa obywatelskiego jako przestrzeni, która ułatwia efektywne funkcjonowanie demokratycznych instytucji. Putnam szczególną uwagę zwracał na zaangażowanie obywateli we wspólnotę, poprzez które rozumiał dobrowolną, spontaniczną współpracę pomiędzy jednostkami. Korzystając w swoich analizach z teorii gier Colemana wskazał, że współpraca przynosi wymierne korzyści w wielu aspektach życia społecznego. Jednak jego zdaniem to, czy ludzie będą ze sobą kooperować zależy od szerszego kontekstu społecznego. Dlatego akcentował znaczenie badania instytucji i struktur, przy których jednostki mogą być traktowane jako aktorzy realizujący swoje działanie zgodnie z kulturą i regułami systemu społecznego (Klimowicz 2010; 49). Kapitał społeczny Putnam utożsamiał z cechami organizacji społeczeństwa, które ułatwiają współpracę. Kapitał społeczny odnosi się do takich cech organizacji społeczeństwa jak zaufanie, normy i powiązania, które mogą zwiększać sprawność społeczeństwa ułatwiając skoordynowanie działań (Putnam 1995, s. 285). Tak definiowany kapitał społeczny cechuje swoista produktywność, ponieważ dzięki jego istnieniu możliwe staje się realizowanie inicjatyw, które nie byłyby możliwe bez jego pośrednictwa. Dla Roberta Putnama podstawowym elementem kapitału społecznego jest zaufanie. Pisząc o zaufaniu autor nie postrzega go jako cechę jednostek, polegającą na byciu godnym zaufania (zaufanie indywidualne), ale jako bliżej nieokreślony klimat współpracy, rozumiany jako zaufanie społeczne lub zgeneralizowane (Theiss 2007, s ). W koncepcji Putnama zaufanie nie pojawia się jako idealistyczna wizja bezinteresownego postępowania, jest traktowane jako racjonalny wybór, który sprawia, że możliwe staje się obniżenie kosztów realizacji określonego zadania. Autor zwraca uwagę na komplementarny charakter kontaktów i zaufania zaufanie umacnia kooperację, a kooperacja umacnia dalsze zaufanie, co tworzy pozytywną spiralę (Rymsza 2007, s. 31). Zaufanie możliwe jest gdy w społeczeństwie funkcjonują tak zwane normy wzajemności, które przekazywane są w procesie socjalizacji, a ich respektowanie wzmacnia system sankcji społecznych. Normy wzajemności motywują do wykonywania usług na rzecz innych oraz do odwdzięczania się za wyświadczone przez innych usługi. Funkcjonowanie norm wzajemności umożliwia pogodzenie prywatnych i publicznych interesów, działania na rzecz dobra własnego i dobra wspólnego. Istnieją dwa rodzaje norm wzajemności zrównoważona norma wzajemności (równoczesna wymiana dóbr o tej samej wartości) i uogólniona norma wzajemności, czyli przeświadczeniem, że wyświadczone teraz przysługi będą wynagradzane w przyszłości (kombinacja krótkotrwałego altruizmu i długotrwałego dbania o własne interesy: pomogę ci w nadziei, że ty mi pomożesz w przyszłości ) (Bokajło 2010, s ). Putnam w swoich analizach podkreślał, że pomimo tego, iż zaufanie i normy społeczne stanowią ważne elementy kapitału społecznego nie są wystarczające, aby można było mówić o funkcjonowaniu w danej społeczności kapitału społecznego. Do tego, aby mógł się on występować konieczne jest pojawienie się trzeciego z wymienianych przez autora komponentu kapitału społecznego powiązania między jednostkami. 6

7 O zasobności w kapitał społeczny świadczą oddolne przejawy samoorganizowania się ludzi i zaangażowania obywatelskiego. Zatem gdy jednostki o podobnych cnotach obywatelskich spotykają się i nawiązują relacje, powstaje dodatkowa wspólna jakość, która przynosi korzyści wszystkim członkom społeczności (Sierocińska 2011, s. 70). Im gęstsza sieć powiązać pomiędzy jednostkami, tym większe prawdopodobieństwo podejmowania współpracy. Dzieje się tak dlatego, że sieci zaangażowania obywatelskiego podnoszą potencjalne koszty w przypadku złamania umowy. Sieci społecznego zaangażowania sprzyjają więc silnym normą wzajemności (Rymsza 2007, s. 32). Zdaniem Putnama dla podtrzymania społecznego zaufania i współpracy korzystniejsze są sieci więzi poziomych, ponieważ równoprawność relacji sprzyja [ ] nie tylko aktywności skierowanej na interes własny, ale związania go z dobrem wspólnym (Bokajło 2010, s. 31). FRANCIS FUKUYAMA umieszcza pojęcie kapitał społeczny w kontekście rozważań nad wpływem kultury na gospodarkę. Autor definiuje kapitał społeczny poprzez zestaw nieformalnych wartości i norm etycznych wspólnych dla członków określonej grupy i umożlwiających im skuteczne współdziałanie (Sierocińska 2011, s. 70). Przestrzeganie wspólnych norm i wartości sprawia, że jednostki mogą się spodziewać tego, w jaki sposób w stosunku do nich będą zachowywać się inni ludzie. To powoduje, że może pojawić się pomiędzy nimi zaufanie. Pojawienie się zaufania stanowi potencjał, który może zostać przez nie wykorzystany do realizacji celów, które nie byłyby możliwe do osiągnięcia bez jego występowania. W książce Zaufanie. Kapitał społeczny a droga do dobrobytu (1997) Fukuyama formułuje tezę mówiącą o tym, że dobrobyt kraju i jego zdolność do rywalizacji ekonomicznej są uwarunkowane poziomem zaufania wśród mieszkańców (Theiss 2007, s. 18). Zdaniem Fukuyamy kapitał społeczny pełni dwie zasadnicze funkcje wpływa na rozwój społeczeństwa oraz działa ochronnie na demokrację. Kapitał społeczny sprzyja rozwojowi ponieważ umożliwia redukcję kosztów transakcyjnych, przez co zwiększa wydajność. Autor zwraca uwagę na istotną rolę w tym procesie nieformalnych relacji i norm panujących w ich ramach. Jego zdaniem oparte na zinternalizowanych standardach mechanizmy kontroli są nie tylko tańsze od formalnego monitoringu, ale i bardziej efektywne. Funkcja ta dotyczy głównie gospodarczej sfery życia społecznego. Jeżeli chodzi o wpływ kapitału społecznego na demokrację to - zdaniem tego badacza - jego istnienie sprawia, że jednostki organizują się i działają dla wspólnego dobra. Dzięki takim inicjatywom mają wpływ na decyzje, które podejmowane są przez władze. W przypadku braku społeczeństwa obywatelskiego, państwo jest niejako zmuszone do ingerencji i organizowania jednostek, które nie są w stanie organizować się same (Rymsza 2007, s. 29). 7

8 PRZYJĘTA DEFINICJA KAPITAŁU SPOŁECZNEGO W teoretycznym oprzyrządowaniu badań mieszczących się projekcie Inicjatywy z udziałem osób 50 plus a rozwój kapitału społecznego w województwie lubuskim. Diagnoza i ewaluacja przyjęliśmy definicję kapitału społecznego zaproponowaną w Diagnozie społecznej 2011 przez Janusza Czapinskigo, która określa kapitał społeczny jako sieci społeczne regulowane normami moralnymi lub zwyczajem (a nie, lub nie tylko, formalnymi zasadami prawa), które wiążą jednostkę ze społeczeństwem w sposób umożliwiający jej współdziałanie z innymi dla dobra wspólnego (Czapiński 2011, s. 284). Jak pisze sam Janusz Czapiński ta definicja bliższa jest podejściu Roberta D. Putnama i Francisa Fukuyamy niż Pierre Bourdieu. Jako wskaźniki tak rozumianego kapitału społecznego można przyjąć uogólnione zaufanie interpersonalne, dobrowolną przynależność do organizacji i pełnienie w nich funkcji, udział w nieprzymusowych zebraniach publicznych i zabieranie na nich głosu, organizowanie takich zebrań, dobrowolne działania na rzecz społeczności lokalnej, w tym nieodpłatną pracę na rzecz potrzebujących (wolontariat), udział w wyborach parlamentarnych oraz pozytywny stosunek do demokracji, która tworzy najbardziej sprzyjające warunki dla rozwoju kapitału społecznego i sama się nim żywi, stosunek do mniejszości np. homoseksualistów. Te składniki kapitału społecznego są badane co dwa lata w Diagnozie społecznej i służą do określania kapitału społecznego Polaków oraz poziomu społeczeństwa obywatelskiego. Sprawdzenie wartości tych wskaźników, w badaniach obejmujących tylko pewien wycinek rzeczywistości społecznej będzie stwarzało szansę na przeprowadzenie interesujących poznawczo analiz porównawczych opartych na wynikach prezentowanych w kolejnych edycjach Diagnozy społecznej i uzyskanych dla badanego fragmentu społeczeństwa. Przyjęcie w analizach takiego rozumienia kapitału społecznego oznacza podporządkowanie się perspektywie badawczej, która pozwala odwołać się do potencjału współdziałania osadzonego w powiązaniach międzyludzkich i normach społecznych, który może przynieść korzyści osobom, grupom i społeczeństwu. Jednocześnie konsekwencją stanowiska, że podstawowym tworzywem kapitału społecznego są sieci społeczne - relacje między ludźmi, jest stwierdzenie, że dla powstania tych relacji konieczna jest przestrzeń publiczna, płaszczyzna, na której mogą spotkać się partnerzy tych relacji i która nadaje im wspólną tożsamość. Na te praktyczne uwarunkowania rozwoju kapitału społecznego wskazuje w diagnozie Kapitał społeczny Warszawy Anna Giza-Poleszczuk, podkreślając potrzebę kreowania przez miasto przestrzeni, okazji i mediów, ułatwiających powstawanie sieci społecznych i sprzyjających ich trwałości, postulując jednocześnie by były to przestrzenie otwarte i różnorodne, współgospodarowane przez mieszkańców (Giza-Poleszczuk 2008, s.7). 8

9 W naszych badaniach przyjmujemy, że taką przestrzeń tworzą między innymi działania instytucji kultury, stowarzyszeń i organizacji, które orientują swoją ofertę na animację członków społeczeństwa w obszarze aktywności społeczno-kulturalnej. W szczególności potencjał kreowania wspólnej tożsamości mogą zawierać oferty, których odbiorcami są określone kategorie wiekowe. Przedmiotem naszego zainteresowania badawczego uczyniliśmy te oferty, które angażują osoby 50 plus. Celem badań prowadzonych w ramach projektu jest koncentracja na rozpoznaniu obszarów, pojawiających się w związku z działalnością rozmaitych instytucji kultury, stowarzyszeń i organizacji na rzecz aktywizacji osób 50 plus, które stanowią potencjalną przestrzeń budowania i umacniania kapitału społecznego. Sam udział w tych ofertach nie jest traktowany jako jeden ze wskaźników kapitału społecznego, ale może być uznany za czynnik sprzyjający nawiązywaniu i wzmacnianiu społecznych więzi, czyli wzmacniać sieci społeczne, jeden z komponentów kapitału społecznego. W naszych badaniach oprócz diagnozy oferty instytucji kultury, stowarzyszeń i organizacji skierowanej do osób 50 plus chcemy również odpowiedzieć na pytania: 1) czy i w jaki sposób oferty te stanowią potencjał przestrzeni społecznej do budowania relacji interpersonalnych i jak jest wykorzystywany przez jej uczestników?; 2) czy pojawiają się symptomy świadczące o modyfikującym oddziaływaniu oferty na te sfery aktywności, które interpretowane są jako wskaźniki kapitału społecznego? PRZESTRZEŃ SPOŁECZNA OFERT INSTYTUCJONALNYCH W PERSPEKTYWIE WIĘZI SPOŁECZNYCH W koncepcji więzi społecznych autorstwa Marka S. Granovettera (1973) siła więzi definiowana jest jako liniowa kombinacja czasu spędzanego razem, emocjonalnej bliskości między osobami, poczucia, że można na sobie nawzajem polegać oraz faktu świadczenia sobie nawzajem przysług. Jednocześnie w swoich rozważaniach za najważniejszy wskaźnik siły więzi przyjął on ilość spędzanego razem czasu, co w konsekwencji oznacza, że silne więzi rodzą się między osobami, które spędzają ze sobą dużo czasu. Mark Grandovetter twierdzi przy tym, odwołując się wyników badań empirycznych i do teorii równowagi poznawczej Heidera, że silne więzi łączą ludzi podobnych do siebie, natomiast słabe więzi łączą osoby niepodobne do siebie. Słabe więzi występują między zbitymi klastrami/klikami (jednorodnymi grupami, spajanymi przez silne więzi) kontaktów społecznych i pełnią funkcję integracyjną sieci. Jeśli nie prowadzą one do jednej osoby to są pomostami (bridges) tworzącymi luźną sieć, której przerwanie powoduje utratę kontaktu między dwiema grupami. Siły słabych więzi z jednej strony badacze upatrują - podzielając stanowisko Jamesa Coleman - w gęstości sieci, z drugiej strony 9

10 skłaniają się ku stanowisku Rolanda S. Burta, że siła słabych więzi polega nie tyle na tym, że jest ich wiele, ale ich wielość zapewnia dostęp do zasobów informacji innych osób. (Growiec 2011 s.32-34, Theis 2007 s ). Utożsamianie silnych więzi z więziami homogenicznymi jest jednak kwestionowane, podobnie jak podważana jest trafność częstotliwości kontaktów jako wskaźnika siły więzi. Roland S. Burt (1992 za: Growiec 2011) wykazał, że siła/słabość więzi jest wymiarem niezależnym od relacji homogenicznych jak i heterogenicznych. Do podobnych wniosków doszli Peter V. Marsden i Karen E. Campbell (1984 za: Growiec 2011). Badacze ci, przyjęli, że najlepszym predyktorem siły więzi jest bliskość emocjonalna, przejawiająca się we wzajemnym poleganiu na sobie, w zaufaniu i poufałości. Wykazali, że tak mierzona siła więzi, nie ma związku z tworzeniem relacji z osobami z własnej bądź obcej grupy. Rezultaty ich badań pokazały między innymi, że siła więzi nie ma znaczenia dla tworzenia się relacji pomiędzy osobami poznanymi przy okazji uprawiania różnych aktywności, a różnice dzielące osoby o różnym statusie prestiżu pracy nie są przeszkodą występowania więzi jeśli tylko osoby te posiadają takie samo hobby lub uczestniczą we wspólnej aktywności. Kwestią, która również zdominowała dyskusję nad więiami jest ich wymiar heterofilność-homofilność. W rozważaniach nad mechanizmami tworzenia się więzi tezie o dążeniu do kontaktów z podobnymi osobami, którą znajduje swoje umocowanie w poglądzie, że na przyjaciół wybieramy osoby podobne, przez co bardziej atrakcyjne, przeciwstawiane są tezy mówiące o większej swobodzie w kształtowaniu więzi w dzisiejszym świecie, preferowaniu kontaktów zapewniających ekwiwalentność dóbr, czyli z osobami innymi niż my. Ustalenia psychologów pokazują jednocześnie, że ludzie różnią się w kwestii tendencji do zawierania relacji hetero i homofilnych, a za to zróżnicowanie odpowiedzialne są czynniki natury ekonomicznej, społecznej i psychologicznej (Growiec 2011, s.35-45). W przyjętej przez zespół koncepcji badań zakłada się, że uczestnicy oferty wchodzą we wzajemne relacje, poszerzając tym samym swoje społeczne sieci. Wśród interesującej nas kategorii odbiorców, homogenicznej ze względu na wiek (osób 50 plus), do głosu mogą dochodzić zarówno mechanizmy tworzenia się więzi za którymi stoi dążność do nawiązywania relacji homofijnych jak i heterofijnych. Jak pokazują badania Petera V. Marsdena i Karen E. Campbell społeczne zróżnicowanie tej kategorii osób nie wyklucza szans na tworzenie więzi pomiędzy uczestnikami oferty. Jeśli kluczowym elementem będącym miarą siły więzi jest bliskość emocjonalna, której komponentami są wzajemne poleganie na sobie, zaufanie i poufałość, to diagnoza z perspektywy tych wymiarów może dawać szansę ewaluacji oferty jako przestrzeni kreowania więzi społecznych. Odwołując się natomiast do koncepcji Marka Grandovettera sądzić można, że uczestnictwo w ofercie stwarza potencjał do budowania słabych więzi, które cechuje zarówno zróżnicowanie partnerów jak i występowanie między osobami, które mało ze sobą przebywają. Profitem tak wykreowanych więzi jest jednak możliwość maksymalizowania dostępu do informacji posiadanych przez osoby heterofijne. Tę tezę wzmacnia również koncepcja sieci społecznych rozwijana przez Rolanda S. Burta (1992). Uważa on, że dopiero heterogeniczność sieci kontaktów z innymi ludźmi nadaje jej walor sprzyjający sukcesowi informacyjnemu. Wynika to z faktu, że 10

11 nieredundantne kontakty społeczne czyli takie, które prowadzą do osób o różnych od siebie pozycjach w strukturze społecznej, dają dostęp do różnych zasobów. Dla oznaczenia sytuacji kiedy osoby czy instytucje mają w dyspozycji zróżnicowane zasoby Burt posługuje się pojęciem dziury strukturalnej. Relacjonując dorobek Rolanda S. Burta w obszarze badań nad sieciami społecznymi Katarzyna Growiec (s.29-31) przywołuje między innymi jego stanowisko opisujące związek pomiędzy siecią społecznych powiązań a pewnymi cechami osobowości jednostki: Osoba, która ma w swojej sieci społecznej dużo dziur strukturalnych (i domyślnie wykorzystuje je w celu uzyskania przewagi informacyjnej nad innymi) prezentuje takie cechy osobowości jak: większa inteligencja emocjonalna; posługiwanie się kodem bardziej abstrakcyjnym niż partykularnym w myśleniu o świecie społecznym, rzadsze posługiwanie się stereotypami, posiadanie cech przywódczych oraz większe poczucie wewnętrznej kontroli (Growiec 2011, s. 31). Można przypuszczać, że sieci tworzone w społecznej przestrzeni wykreowanej ofertą dla osób 50 plus będą charakteryzowały się wysokimi wartościami tych cech, które wskazują na duże zróżnicowanie społecznych kontaktów interpretowanych jako sieci hetorofilne lub występowanie słabych więzi, czy też traktowanych jako strukturalna dziura. Na ogół bowiem tylko jeden demograficzny filtr kryterium wieku selekcjonuje odbiorców oferty. Pozostałe czynniki społeczno-demograficzne decydujące o zróżnicowaniu uczestników sieci mogą występować w całym spektrum swoich wartości. Sieci społecznych powiazań interpretowane jako ważny składnik kapitału społecznego, mają umożliwiać jednostce współdziałanie z innymi dla dobra wspólnego. W kontekście tak przyjętego rozumienia kapitału społecznego, jego identyfikacja w przestrzeni oferty instytucjonalnej powinna obejmować zarówno wskaźniki świadczące o potencjale oferty generującym możliwość tworzenia się więzi, jak i takie, które pozwalają na stwierdzenie czy kontakty te przyczyniają się do pomnażania dobra wspólnego lub inicjowania działań na rzecz innych członków społeczeństwa. PROBLEMY BADAWCZE I WSKAŹNIKI W projekcie badawczym Inicjatywy z udziałem osób 50 plus a rozwój kapitału społecznego w województwie lubuskim. Diagnoza i ewaluacja główne cele obejmują dokonanie diagnozy i stworzenie mapy inicjatyw kulturalnych, aktywizujących osoby 50 plus oraz rozpoznanie możliwości oddziaływań tych inicjatyw na rozwój i budowanie kapitału społecznego. Obszary analiz zostały więc wyznaczone przez pytania badawcze odnoszące 11

12 się do opisu ofert instytucji angażujących osoby 50 plus, do znaczenia oferty dla budowy kapitału społecznego i jego poziomu. A. Problemy główne i szczegółowe dotyczące opisu i ewaluacji ofert 1. Czy instytucje kultury, stowarzyszenia i organizacje mają ofertę dla osób 50 plus? 1.1. Czy instytucje kultury, stowarzyszenia i organizacje mają ofertę kierowaną wyłącznie dla osób 50 plus? 1.2. Czy instytucje kultury, stowarzyszenia i organizacje mają ofertę angażującą także osoby osób 50 plus? 1.3. Czy instytucje kultury, stowarzyszenia i organizacje zamierzają kontynuować ofertę angażującą osoby 50 plus? 2. Jakiego rodzaju oferta jest kierowana do osób 50 plus? 2.1. Jakie dziedziny kultury obejmują oferty instytucji kultury, stowarzyszeń i organizacji? 2.2. Jaka jest częstotliwość oferty instytucji kultury, stowarzyszeń i organizacji?? 2.3. Kto jest inicjatorem oferty instytucji kultury, stowarzyszeń i organizacji?? 2.4. Jakie formy działań podejmowane są w ramach realizacji oferty? 2.5. Jaki jest charakter uczestnictwa osób 50 plus w ofercie instytucji kultury, stowarzyszeń i organizacji? 3. Czy oferty aktywizujące osoby 50 plus kreują obszary współpracy? 3.1. Czy forma realizacji oferty umożliwia współpracę między osobami 50 plus? Odpowiedzi na powyższe problemy badawcze zostaną sformułowane na podstawie wywiadów prowadzonych z przedstawicielami instytucji kultury, stowarzyszeń i organizacji, które w swoich działaniach w uwzględniają tę kategorię wiekową. 4. Jaka jest ocena badanych oferty instytucji kultury, stowarzyszeń i organizacji dla osób 50 plus? 4.1. Jaka jest ocena dostępności i różnorodności oferty dla osób 50 plus? 4.2. Jak korzystający z ofert pozyskują informacje o ofertach? 4.3. Jaki jest poziom zadowolenia z uczestnictwa w ofercie? Ewaluacja oferty obejmująca odpowiedzi na powyższe pytania zostanie przeprowadzona na podstawie odpowiedzi ankietowanych uczestników oferty, które będą wskaźnikami oceny oferty dokonanej z punktu widzenia jej uczestników. B. Problemy główne i szczegółowe dotyczące znaczenia oferty dla budowy kapitału społecznego 12

13 5. Jaki jest poziom zaangażowania uczestników w ofertę instytucji kultury, stowarzyszeń i organizacji? 5.1. Jaki jest okres korzystania z oferty? 5.2. Jaka jest częstotliwość korzystania z oferty? 5.3. Z jakich innych ofert korzystają lub zamierzają korzystać badani w wieku 50 plus? 6. Czy uczestnictwo w ofercie jest potencjalnym źródłem budowania/podtrzymywania więzi społecznych? 6.1. Czy uczestnictwo w ofercie poszerza krąg znajomych? 6.2. Jakie więzi łączą uczestników oferty? 7. W jakich obszarach pojawiają się korzyści z uczestnictwa w ofercie? 8. Czy uczestnictwo w ofercie rozwija kompetencje kluczowe? Opis możliwości i znaczenie uczestnictwa w ofercie dla budowania kapitału społecznego zostanie rozpoznany na podstawie wartości wskaźników przyjętych dla zidentyfikowania więzi społecznych występujących między uczestnikami oferty. Ich deklaracje odnoszące się do opisu relacji z innymi osobami pozwolą na rozpoznanie wartości tych wskaźników i wnioskowanie o potencjale przestrzeni społecznej kreowanej przez ofertę dla budowania kapitału społecznego. Jako wskaźniki tworzenia się więzi przyjęto: zaufanie do innych uczestników ofert, poczucie emocjonalnej bliskości z innymi uczestnikami oferty, poczucie wsparcia ze strony innych uczestników oferty, ekwiwalentność relacji (wymiana informacji). Natomiast wskaźniki działań na rzecz dobra wspólnego to: przenoszenie idei wspólnych działań poza aktywność wyznaczoną ofertą, działania uczestników oferty na rzecz innych (w ramach oferty), powstawanie nowych pomysłów pomocy lub aktywizacji innych, świadczenie sobie nawzajem przysług. Z kolei wskaźnikami związku uczestnictwa w ofercie z poziomem kompetencji kluczowych będą odpowiedzi na pytania o doskonalenie pod wpływem udziału w ofercie umiejętności mieszczących się w obszarze wyznaczonym tymi kompetencjami. C. Problemy główne i szczegółowe dotyczące poziomu kapitału społecznego 9. Jaki jest poziom kapitału społecznego w grupie osób 50 plus? 9.1. Jaki jest poziom uogólnionego zaufania? 9.2. Jaki jest poziom zaufania do nieznajomych? 9.3. Jaki jest poziom zaufania do instytucji? 10. Jaki jest postawa wobec współdziałania i kooperacji w grupie osób 50 plus? 11. Jaki jest poziom współdziałania i partycypacji społecznej w grupie osób 50 plus? Jaki jest poziom poczucia oddziaływań na sprawy środowiska lokalnego? Jaki jest poziom poczucia oddziaływań na sprawy kraju? Jaki jest poziom zaangażowania na rzecz grup i organizacji (działalność instytucjonalizowana)? Jaki jest poziom zaangażowania na rzecz innych osób (działalność indywidualna)? 13

14 Postawienie problemów dotyczących poziomu kapitału społecznego wśród osób 50 plus korzystających z oferty kulturalnej wyznacza z kolei obszar do analiz porównawczych, których rezultatem poznawczym będzie wiedza na temat zróżnicowania poziomu kapitału w grupie badanych uczestników na tle ustaleń pochodzących z reprezentatywnych badań ogólnopolskich. Problemy te i ich operacjonalizacja (przyjęte wskaźniki pomiaru, pytania kierowane do respondentów) zaczerpnięte zostały zarówno z Diagnozy społecznej (Czapiński 2011, s. 284) jak i z ze Strategii rozwoju kapitału społecznego 2020 (2013, s ). Wykorzystanie pytań badających postawy współdziałania i kooperacji postawionych respondentom w badaniach reprezentatywnych (ogólnopolskich) pozwoli również wyeksponować w analizach aspekt normatywny, dotyczący preferowania postaw i norm związanych z aktywnością na rzecz dobra wspólnego. BIBLIOGRAFIA Bartkowski J. (2007) Kapitał społeczny i jego oddziaływanie na rozwój w ujęciu socjologicznym [w:] Kapitał ludzki i kapitał społeczny a rozwój regionalny (red.) Mikołaj Herbst, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Bokajło W. (2010) Amerykańskie korzenie kapitału społecznego [w:] Kapitał społeczny inspiracje, impresje, operacjonalizacja (red.) Monika Klimowicz, Wiesław Bokajło, Warszawa: Wydawnictwo CeDeWu. Burt R. S. (1992) Structural Holes The Social Structure of Competition. Cambridge: Harvard University Press. Czapiński J. (2009) Diagnoza społeczna Warunki i jakość życia Polaków, (red.) Janusz Czapiński i Tomasz Panek, Warszawa, Rada Monitoringu Społecznego. Czapiński J. (2011) Diagnoza społeczna Warunki i jakość życia Polaków, (red.) Janusz Czapiński i Tomasz Panek, Warszawa, Rada Monitoringu Społecznego. Dubé Y., Howes J. E., McQueen D. L. (1957) Housing and social capital, Royal Commission on Canada's Economic Prospects. Fukuyama F. (1997) Zaufanie: kapitał społeczny a droga do dobrobytu, Warszawa Wrocław: PWN. Fukuyama F. (2003) Kapitał społeczny [w:] Kultura ma znaczenie (red.) Lawrence E. Harrison, Samuel P. Huntington, Kraków: Zysk i S-ka. Gajowiak M. (2012) Kapitał społeczny w świetle literatury [w:] Kapitał społeczny w rozwoju regionu (red.) Eulalia Skawińska, Warszawa: PWN. Giza-Poleszczuk A. (2008) Kapitał społeczny Warszawy. Diagnoza na potrzeby Strategii Społecznej. Warszawa. Granovetter M. S. (1973) The Strength of Weak Ties [w:] The American Journal of Sociology 78 (6), ss Growiec K. (2011) Kapitał społeczny. Geneza i społeczne konsekwencje, Warszawa: Wydawnictwo Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej Academica. Hanifan, L. J. (1916) The Rural School Community Center [w:] Annals of the American Academy of Political and Social Science (67), s

15 Hanifan, L. J. (1920) The Community Center. Boston: Silver, Burdett & Company. Klekotko M. (2012) Rozwój po Śląsku. Procesy kapitalizacji kultury w śląskiej społeczności górniczej, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellonskiego. Klimowicz M. (2010) Kapitał społeczny. Zagadnienia metodologiczne [w:] Kapitał społeczny inspiracje, impresje, operacjonalizacja (red.) Monika Klimowicz, Wiesław Bokajło, Warszawa: Wydawnictwo CeDeWu. Malewski A. (2001) Edukacja dorosłych w pojęciowym zgiełku. Próba rekonstrukcji zmieniającej się racjonalności andragogiki [w:] Teraźniejszość Człowiek Edukacja, nr 2. Putnam R. D. (2008) Samotna gra w kręgle. Upadek i odrodzenie wspólnot lokalnych w Stanach Zjednoczonych, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Putnam R.D., Leonardi R., Nanetti R.Y. (1995) Demokracja w działaniu. Tradycje obywatelskie we współczesnych Włoszech, Warszawa: Wydawnictwo Znak. Rymsza A. (2007) Klasyczne koncepcje kapitału społecznego [w:] Kapitał społeczny. Ekonomia społeczna (red.) Tomasz Kaźmierczak i Marek Rymsza, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Spraw Społecznych. Sierocińska K. (2011) Kapitał społeczny. Definiowanie, pomiar, typy [w:] Studia Ekonomiczne, nr 1 (LXVII) 2011 Strategia rozwoju kapitału społecznego Projekt po uzgodnieniach międzyresortowych (2011) Warszawa. Theis M. (2007) Krewni znajomi obywatele. Kapitał społeczny a lokalna polityka społeczna, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek. 15

Inicjatywy z udziałem osób 50+ a rozwój kapitału społecznego w województwie lubuskim diagnoza i ewaluacja

Inicjatywy z udziałem osób 50+ a rozwój kapitału społecznego w województwie lubuskim diagnoza i ewaluacja 50 Inicjatywy z udziałem osób 50+ a rozwój kapitału społecznego w województwie lubuskim diagnoza i ewaluacja Raport z badań pod redakcją Sylwii Słowińskiej Zielona Góra 2014 50 Raport z projektu badawczego

Bardziej szczegółowo

Kapitał społeczny a przedsiebiorczość społeczna

Kapitał społeczny a przedsiebiorczość społeczna Kapitał społeczny a przedsiebiorczość społeczna dr Agnieszka Rymsza Nowy Sącz, 3.12.2010 Konferencja: " Kooperacja: mocny kapitał społeczny sprzyja innowacyjności" Plan wystąpienia I. Kapitał społeczny.

Bardziej szczegółowo

ProNGO standardy III sektora Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

ProNGO standardy III sektora Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Standardy organizatora pieczy zastępczej wypracowane przez przedstawicieli organizacji pozarządowych i jednostek samorządu terytorialnego w województwie opolskim i śląskim przy wsparciu sieci SPLOT. 1

Bardziej szczegółowo

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego , Siła woli potrafi zaskakiwać rozmachem wizji i zdumiewać osiągnięciami po jej urzeczywistnieniu. To właśnie na motywacji, chęci

Bardziej szczegółowo

Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO.

Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO. Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO. Współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach osi 4 LEADER Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 Rostkowo 2014. Kultura

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 2. Kod przedmiotu: ROZ-S8-15

KARTA PRZEDMIOTU. 2. Kod przedmiotu: ROZ-S8-15 (pieczęć wydziału) KARTA PRZEDMIOTU Z1-PU7 WYDANIE N1 Strona 1 z 5 1. Nazwa przedmiotu: ORGANIZACJE POZARZĄDOWE I ICH SPOŁECZNE FUNKCJE 3. Karta przedmiotu ważna od roku akademickiego: 2012/2013 4. Forma

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW

SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW Prezentacja przedstawiona podczas VIII Kongresu Zarządzania Oświatą, OSKKO, Warszawa 25-27.09.2013 www.oskko.edu.pl/kongres/ SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW DR ROMAN

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)...11

SPIS TREŚCI. ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)...11 SPIS TREŚCI WSTĘP (Wiesław Stawiński)........................ 9 ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)..................11 1.1. Problemy globalizacji........................

Bardziej szczegółowo

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA Pierwszym krokiem przygotowującym racjonalnie zaplanowaną zmianę powinna być zawsze diagnoza stanu posiadania, swoisty bilans otwarcia poprzedzający i wspomagający

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA - w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA JAKO NARZĘDZIE WSPOMAGAJĄCE ZARZĄDZANIE PLACÓWKĄ ZARZĄDZANIE PO WROCŁAWSKU prof. UWr Kinga Lachowicz-Tabaczek Instytut Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego, HR Projekt Wrocław

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Model Domu Sąsiedzkiego wypracowany przez grupę partnerską TWORZENIE DOMU SĄSIEDZKIEGO

Model Domu Sąsiedzkiego wypracowany przez grupę partnerską TWORZENIE DOMU SĄSIEDZKIEGO Wydział Polityki Społecznej Model Domu Sąsiedzkiego wypracowany przez grupę partnerską TWORZENIE DOMU SĄSIEDZKIEGO Magdalena Skiba Referat Integracji Społ. i Współpracy z Organizacjami Pozarządowymi magdalena.skiba@gdansk.gda.pl

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego na lata 2010-2015

Koncepcja pracy Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego na lata 2010-2015 Koncepcja pracy Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego na lata 2010-2015 1 I. Informacja o szkole: a. Nazwa szkoły: Gimnazjum nr 5 im. Sejmu Polskiego w Słupsku. b. Adres szkoły: ul. Profesora Lotha 3, 76

Bardziej szczegółowo

ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie.

ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie. Pomarańczowy Kod ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie. Pomarańczowy Kod determinuje sposób, w jaki realizujemy powyższy cel określa

Bardziej szczegółowo

I. WYMAGANIA WOBEC PRZEDSZKOLI 1)

I. WYMAGANIA WOBEC PRZEDSZKOLI 1) I. WYMAGANIA WOBEC PRZEDSZKOLI 1) Wymaganie Charakterystyka wymagania na poziomie D Charakterystyka wymagania na poziomie B 1. Przedszkole realizuje koncepcję pracy ukierunkowaną na rozwój dzieci Przedszkole

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

5-LETNI PROGRAM ROZWOJU SZKOŁY NA LATA 2010 2015

5-LETNI PROGRAM ROZWOJU SZKOŁY NA LATA 2010 2015 5-LETNI PROGRAM ROZWOJU SZKOŁY NA LATA 2010 2015 Zespół Szkół w Złockiem Wizja szkoły: służymy wiedzą, umiejętnościami i wieloletnim doświadczeniem, aby naszych uczniów przygotować do roli obywateli odnoszących

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie

Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie Marek Angowski Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie Definicje ZZL Zarządzanie zasobami ludzkimi jest to skoordynowany zbiór działań związanych z ludźmi, prowadzący do osiągania założonych celów organizacji

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie)

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Program rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 jest strategicznym dokumentem opisującym cele i sposoby rozwoju warszawskiej

Bardziej szczegółowo

Realizacja działań związanych z przystąpieniem do programu SZKOŁY PROMUJĄCE ZDROWIE

Realizacja działań związanych z przystąpieniem do programu SZKOŁY PROMUJĄCE ZDROWIE Realizacja działań związanych z przystąpieniem do programu SZKOŁY PROMUJĄCE ZDROWIE Zdrowie człowieka jest wartością, zasobem i środkiem do codziennego życia. Dzięki niemu możemy realizować swoje marzenia,

Bardziej szczegółowo

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40%

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 1. Nazwa kierunku: Zarządzanie oświatą i organizacjami pozarządowymi (studia I stopnia) 2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 3. Dziedziny nauki i dyscypliny, do których

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Zapraszam na szkolenie on line prezentujące dwie nowoczesne metody pracy: coaching i mentoring. Idea i definicja coachingu Coaching,

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Króla Władysława Jagiełły w Zespole Szkół w Błażowej

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Króla Władysława Jagiełły w Zespole Szkół w Błażowej Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Króla Władysława Jagiełły w Zespole Szkół w Błażowej Nasza szkoła realizuje potrzeby i oczekiwania całej społeczności szkolnej i środowiska lokalnego. Kształci i

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia Załącznik nr 2 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia drugiego stopnia Profil

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990

Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990 Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990 Charakter Małopolskiego Komitetu Obywatelskiego Siedzą w środkowym rzędzie: prof. Jerzy Mikułowski Pomorski późniejszy rektor AE, prof. Aleksander Koj ówczesny rektor

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA WOBEC SZKÓŁ I PLACÓWEK

WYMAGANIA WOBEC SZKÓŁ I PLACÓWEK 3 Załącznik do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia.. r. (poz..) WYMAGANIA WOBEC SZKÓŁ I PLACÓWEK I. WYMAGANIA WOBEC PRZEDSZKOLI 1) Wymaganie Charakterystyka wymagania na poziomie podstawowym

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY. Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w Janowie. SZKOŁY PODSTAWOWEJ im. Romualda Traugutta w Janowie

KONCEPCJA PRACY. Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w Janowie. SZKOŁY PODSTAWOWEJ im. Romualda Traugutta w Janowie KONCEPCJA PRACY Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w Janowie SZKOŁY PODSTAWOWEJ im. Romualda Traugutta w Janowie na lata szkolne 2011-2016 1 Koncepcja pracy szkoły została opracowana w oparciu o: 1. Ustawę

Bardziej szczegółowo

Kompetencje obywatelskie uczniów w Polsce i Unii Europejskiej. Warszawa-Poznań, marzec 2011 r.

Kompetencje obywatelskie uczniów w Polsce i Unii Europejskiej. Warszawa-Poznań, marzec 2011 r. Kompetencje obywatelskie uczniów w Polsce i Unii Europejskiej Warszawa-Poznań, marzec 2011 r. Porządek prezentacji I. Co wiemy w badań? I. Co wiemy z doświadczeń? I. Co robić? II. Co proponuje UE? 2 Kompetencje

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIA. ul. Sienna 72/16 00-833 Warszawa Tel./Fax. (022) 890 21 35

SZKOLENIA. ul. Sienna 72/16 00-833 Warszawa Tel./Fax. (022) 890 21 35 ul. Sienna 72/16 00-833 Warszawa Tel./Fax. (022) 890 21 35 Adresaci szkolenia Budowanie Modeli Kompetencji Szkolenie to przeznaczone jest dla menedżerów i pracowników działów zarządzania zasobami ludzkimi,

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

PROJEKT. Wstęp. Rozdział I Postanowienia ogólne 1. Ilekroć w niniejszym programie jest mowa o:

PROJEKT. Wstęp. Rozdział I Postanowienia ogólne 1. Ilekroć w niniejszym programie jest mowa o: PROJEKT Program Współpracy Gminy Gostynin z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie na rok 2013 Wstęp

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego

POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego Doradztwo zawodowe i edukacja dorosłych jako systemy wspierania rozwoju człowieka

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność banków

Społeczna odpowiedzialność banków Społeczna odpowiedzialność banków Maria Młotek Forum Odpowiedzialnego Biznesu, organizacja, która propaguje ideę społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw w Polsce, definiuje odpowiedzialny biznes jako:

Bardziej szczegółowo

OCENA ANKIETY WERYFIKACYJNEJ W ZAKRESIE UZYSKANIA CERTYFIKATU ORGANIZACJA SPOŁECZNIE ZAANGAŻOWANA

OCENA ANKIETY WERYFIKACYJNEJ W ZAKRESIE UZYSKANIA CERTYFIKATU ORGANIZACJA SPOŁECZNIE ZAANGAŻOWANA Lp. I Informacje o Organizacji OCENA ANKIETY WERYFIKACYJNEJ W ZAKRESIE UZYSKANIA CERTYFIKATU ORGANIZACJA SPOŁECZNIE ZAANGAŻOWANA Pensjonat Reymontówka*** Ul. Nędzy Kubińca 170 34-511 Kościelisko II Informacje

Bardziej szczegółowo

Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami... 13

Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami... 13 Spis treści Słowo wstępne (Marek Matejun).................................................. 11 Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami.................................

Bardziej szczegółowo

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013 Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 5 kwietnia 2013 Porządek prezentacji 1. Nowe podejście do kształcenia dorosłych w polityce LLL 2. Inicjowanie i monitorowanie krajowej polityki

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

Animacja działań społecznych w środowisku lokalnym. Lubycza Królewska, 19 grudnia 2014 roku

Animacja działań społecznych w środowisku lokalnym. Lubycza Królewska, 19 grudnia 2014 roku Animacja działań społecznych w środowisku lokalnym Lubycza Królewska, 19 grudnia 2014 roku Czym jest animacja? Animacja to: - działalność, która ożywia społeczność lokalną, - metoda budowania kapitału

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013 Załącznik do Uchwały nr 345/XXIV/08 Rady Miasta Płocka z dnia 27 maja 2008 roku PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013 P Ł O C K 1 PŁOCK, maj 2008 SPIS TREŚCI: I. WPROWADZENIE...3

Bardziej szczegółowo

Zasady tworzenia Szkoły Promującej Zdrowie

Zasady tworzenia Szkoły Promującej Zdrowie Zasady tworzenia Szkoły Promującej Zdrowie Proces tworzenia szkoły lub placówki promującej zdrowie: przebiega różnie w różnych środowiskach odpowiednio do diagnozy potrzeb i zasobów; realizowany jest zgodnie

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność

Społeczna odpowiedzialność Społeczna odpowiedzialność ewaluacji Leszek Korporowicz Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego Toruń, 25-26 czerwca 2013 Spotkanie kilku typów racjonalności w strategii badań ewaluacyjnych

Bardziej szczegółowo

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK Kierunkowe Efekty Kształcenia Wydział: Wydział Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych Stopień: 1. (studia licencjackie) Kierunek: Europeistyka Rok semestr: 2012/13 zimowy Kod KEK Status Kategoria Profil

Bardziej szczegółowo

Załącznik do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia... 2009 r. (poz...) I. WYMAGANIA WOBEC EDUKACJI PRZEDSZKOLNEJ

Załącznik do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia... 2009 r. (poz...) I. WYMAGANIA WOBEC EDUKACJI PRZEDSZKOLNEJ Załącznik do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia... 2009 r. (poz....) I. WYMAGANIA WOBEC EDUKACJI PRZEDSZKOLNEJ 1. EFEKTY DZIAŁALNOŚCI DYDAKTYCZNEJ, WYCHOWAWCZEJ I OPIEKUŃCZEJ ORAZ INNEJ

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 2. KIERUNEK: Sport 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I rok/i semestr 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6.

Bardziej szczegółowo

Spis treści 5. Spis treści. Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa

Spis treści 5. Spis treści. Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa Spis treści 5 Spis treści Wstęp (Adam Stabryła)... 11 Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa Rozdział 1. Interpretacja i zakres metodologii projektowania (Janusz

Bardziej szczegółowo

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020:

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020: NAZWA CELU FINANSOWANIE Cel I.1. Wspieranie aktywności i przedsiębiorczości mieszkańców CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY Oś I. Osoby młode na rynku pracy: 1. Poprawa

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

Rola sieci organizacji pozarządowych w budowaniu klimatu współpracy III sektora z samorządem

Rola sieci organizacji pozarządowych w budowaniu klimatu współpracy III sektora z samorządem Rola sieci organizacji pozarządowych w budowaniu klimatu współpracy III sektora z samorządem Włodzimierz Puzyna Udział III sektora w kreowaniu polityk publicznych 16. 06. 2015 Plan prezentacji Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników 2010 Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników Paulina Zadura-Lichota Zespół Przedsiębiorczości Warszawa, styczeń 2010 r. Pojęcie inteligentnej organizacji Organizacja inteligentna

Bardziej szczegółowo

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07. KARTA PROJEKTU Informacje o projekcie Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.2013 Informacje o projektodawcy Nazwa

Bardziej szczegółowo

kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów Programy Unijne w Turystyce i Rekreacji 6 5

kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów Programy Unijne w Turystyce i Rekreacji 6 5 kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów Programy Unijne w Turystyce i Rekreacji 6 5 Kierunek Turystyka i Rekreacja Poziom kształcenia II stopień Rok/Semestr I/1 Typ przedmiotu (obowiązkowy/fakultatywny)

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej. Wejherowo, 9 październik 2013 r.

Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej. Wejherowo, 9 październik 2013 r. Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej Wejherowo, 9 październik 2013 r. Strategia 6 RPS RPO 2014-2020 Strategia Rozwoju Województwa Pomorskiego 2020 (wrzesień 2012)

Bardziej szczegółowo

Jak uczyć się od innych? Międzyszkolne sieci współpracy i samokształcenia

Jak uczyć się od innych? Międzyszkolne sieci współpracy i samokształcenia Jak uczyć się od innych? Międzyszkolne sieci współpracy i samokształcenia Warszawa, 1 lipca 2015 Jak wykorzystać TIK do tworzenia kapitału społecznego? Kapitał społeczny to zdolność do kooperacji i tworzenia

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ FUNDACJI ELEMENTARZ W GŁĘBOKIEM na lata szkolne 2012-2017

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ FUNDACJI ELEMENTARZ W GŁĘBOKIEM na lata szkolne 2012-2017 KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ FUNDACJI ELEMENTARZ W GŁĘBOKIEM na lata szkolne 2012-2017 Podstawa prawna : 1) Ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 z późn.

Bardziej szczegółowo

Warszawa 2 lipca 2014. Projekt AWAKE Obudź się! Aktywne starzenie się oparte na wiedzy i doświadczeniu - program Grundtvig

Warszawa 2 lipca 2014. Projekt AWAKE Obudź się! Aktywne starzenie się oparte na wiedzy i doświadczeniu - program Grundtvig Warszawa 2 lipca 2014 Projekt AWAKE Obudź się! Aktywne starzenie się oparte na wiedzy i doświadczeniu - program Grundtvig Projekt AWAKE Projekt AWAKE (AWAKE Aging With Active Knowledge and Experience)

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Oferta szkoleń dla przedsiębiorstw i firm

Oferta szkoleń dla przedsiębiorstw i firm Oferta szkoleń dla przedsiębiorstw i firm I. Doskonalenie umiejętności interpersonalnych 1. Komunikowanie interpersonalne w miejscu pracy Istota i prawidłowości procesu komunikowania się między ludźmi

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do konferencji - Budowanie sytuacji promujących kooperację. Michał Jasieński Centrum Innowatyki WSB-NLU 3 grudnia 2010

Wprowadzenie do konferencji - Budowanie sytuacji promujących kooperację. Michał Jasieński Centrum Innowatyki WSB-NLU 3 grudnia 2010 Wprowadzenie do konferencji - Budowanie sytuacji promujących kooperację Michał Jasieński Centrum Innowatyki WSB-NLU 3 grudnia 2010 Kooperacja: mocny kapitał społeczny sprzyja innowacyjności czy innowacyjność

Bardziej szczegółowo

Co to jest tutoring?

Co to jest tutoring? + Co to jest tutoring? + Co to jest tutoring? Tutoring to praca z drugim człowiekiem, która pomaga mu w pełni zrealizować swój potencjał potrzebny do wprowadzenia zmiany. W trakcie cyklicznych spotkań

Bardziej szczegółowo

Załącznik do uchwały Nr XXXVIII/185/2010 Rady Powiatu w Ostródzie z dnia 24 lutego 2010r.

Załącznik do uchwały Nr XXXVIII/185/2010 Rady Powiatu w Ostródzie z dnia 24 lutego 2010r. Załącznik do uchwały Nr XXXVIII/185/2010 Rady Powiatu w Ostródzie z dnia 24 lutego 2010r. ROCZNY PROGRAM WSPÓŁPRACY POWIATU OSTRÓDZKIEGO Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ INNYMI PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI

Bardziej szczegółowo

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 Spis treści Wstęp... 7 1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 1.1. Interdyscyplinarność badań naukowych organizacji pozarządowych... 11 1.2. Cechy i funkcje organizacji pozarządowych...

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Podstawy psychologii i socjologii Rok akademicki: 2014/2015 Kod: RAR-1-107-s Punkty ECTS: 2 Wydział: Inżynierii Mechanicznej i Robotyki Kierunek: Automatyka i Robotyka Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

Obszar 3. Katarzyna Trawińska-Konador. Elżbieta Lechowicz

Obszar 3. Katarzyna Trawińska-Konador. Elżbieta Lechowicz Obszar 3. System potwierdzania efektów uczenia się oraz mechanizmy zapewniające jakość kwalifikacji dla wiarygodności edukacji i kwalifikacji w kraju i w Europie Katarzyna Trawińska-Konador Elżbieta Lechowicz

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

Koncepcja Pracy Miejskiego Przedszkola Nr 8 w Żyrardowie ul. Nietrzebki 6.

Koncepcja Pracy Miejskiego Przedszkola Nr 8 w Żyrardowie ul. Nietrzebki 6. Koncepcja Pracy Miejskiego Przedszkola Nr 8 w Żyrardowie ul. Nietrzebki 6. JAK TWORZYLIŚMY KONCEPCJĘ PRACY PRZEDSZKOLA? Nasze przedszkole jest dobrym miejscem do nauki i do zabawy. Nikt nam nie dał jakości

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY GNOJNIK NA ROK 2014. Załącznik 1 do Uchwały nr XXXIII/333/14 Rady Gminy Gnojnik z dnia 16 kwietnia 2014 r.

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY GNOJNIK NA ROK 2014. Załącznik 1 do Uchwały nr XXXIII/333/14 Rady Gminy Gnojnik z dnia 16 kwietnia 2014 r. Załącznik 1 do Uchwały nr XXXIII/333/14 Rady Gminy Gnojnik z dnia 16 kwietnia 2014 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY GNOJNIK NA ROK 2014 GNOJNIK 2014 SPIS TREŚCI: I. WPROWADZENIE II. CELE PROGRAMU

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY CZCHÓW NA ROK 2015 PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY CZCHÓW NA ROK 2015

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY CZCHÓW NA ROK 2015 PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY CZCHÓW NA ROK 2015 PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY CZCHÓW NA ROK 2015 CZCHÓW, LUTY 2015 SPIS TREŚCI: I. WPROWADZENIE II. GŁÓWNE ZAŁOŻENIA PROGRAMU AKTYWNOŚCI LOKALNEJ III.CELE PROGRAMU AKTYWNOŚCI LOKALNEJ ORAZ KIERUNKI

Bardziej szczegółowo

PRACOWNIA DOBRA WSPÓLNEGO. czyli co dalej z dobrem wspólnym w mojej społeczności?

PRACOWNIA DOBRA WSPÓLNEGO. czyli co dalej z dobrem wspólnym w mojej społeczności? PRACOWNIA DOBRA WSPÓLNEGO czyli co dalej z dobrem wspólnym w mojej społeczności? CO TO TAKIEGO PRACOWNIA DOBRA WSPÓLNEGO? Najprościej rzecz ujmując, to przestrzeń współpracy uczestników programu Lokalne

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH

ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH DAG MARA LEWICKA ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH Metody, narzędzia, mierniki WYDAWNICTWA PROFESJONALNE PWN WARSZAWA 2010 Wstęp 11 ROZDZIAŁ 1. Zmiany w zakresie funkcji personalnej

Bardziej szczegółowo

Możliwości finansowania podmiotów ekonomii społecznej

Możliwości finansowania podmiotów ekonomii społecznej Możliwości finansowania podmiotów ekonomii społecznej Dr Irena Herbst Dlaczego wspierać ekonomię społeczną O poziomie życia społeczeństw decyduje nie tylko kapitał fizyczny, ale także kapitał ludzki i

Bardziej szczegółowo

ŚWIATOWY KONGRES BEZPIECZEŃSTWA CHEMICZNEGO KIELCE, 18-20 KWIETNIA 2016 www.chemss2016.org DEKLARACJA

ŚWIATOWY KONGRES BEZPIECZEŃSTWA CHEMICZNEGO KIELCE, 18-20 KWIETNIA 2016 www.chemss2016.org DEKLARACJA ŚWIATOWY KONGRES BEZPIECZEŃSTWA CHEMICZNEGO KIELCE, 18-20 KWIETNIA 2016 www.chemss2016.org DEKLARACJA na temat rozwoju współpracy międzynarodowej w celu umacniania bezpieczeństwa chemicznego oraz rozwoju

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH dr Katarzyna Metelska-Szaniawska Wydział Nauk Ekonomicznych UW Seminarium PSEAP 25/10/2007 PLAN WYSTĄPIENIA I II III IV Ekonomia konstytucyjna jako program badawczy

Bardziej szczegółowo

Omówienie specyfiki i zasad przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych

Omówienie specyfiki i zasad przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Działanie 8.1 Wspieranie działalności gospodarczej w dziedzinie gospodarki elektronicznej Omówienie specyfiki i zasad przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych

Bardziej szczegółowo

Diagnoza potrzeb uczestników projektu Jerzy Kosanowski - trener kluczowy Regionalnego Ośrodka Europejskiego Funduszu Społecznego w Kielcach

Diagnoza potrzeb uczestników projektu Jerzy Kosanowski - trener kluczowy Regionalnego Ośrodka Europejskiego Funduszu Społecznego w Kielcach Diagnoza potrzeb uczestników projektu Jerzy Kosanowski - trener kluczowy Regionalnego Ośrodka Europejskiego Funduszu Społecznego w Kielcach Szkolenie współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie Załącznik nr 21 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

KARTA STRATEGICZNA PROGRAMU

KARTA STRATEGICZNA PROGRAMU 151 KARTA STRATEGICZNA PROGRAMU Nazwa programu: Kulturalny Poznań nr programu: 7 Kontynuacja Planu Rozwoju Miasta Poznania Cele strategiczne: Zwiększenie znaczenia miasta jako ośrodka wiedzy, kultury,

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r.

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych Zarządzanie Logistyką w Przedsiębiorstwie, prowadzonych

Bardziej szczegółowo

Centrum Wsparcia Organizacji. SIECIOWANIE ORGANIZACJI/INSTYTUCJI/G RUP (praca z lokalnymi liderami instytucjonalnymi)

Centrum Wsparcia Organizacji. SIECIOWANIE ORGANIZACJI/INSTYTUCJI/G RUP (praca z lokalnymi liderami instytucjonalnymi) Rozumienie środowiskowej pracy: Praca środowiskowa to działania aktywizujące, integrujące i budujące wspólnotę lokalną, które są podejmowane w społeczności lokalnej. Działania Powinny opierać się na aktywności

Bardziej szczegółowo

WYNIKI NADZORU PEDAGOGICZNEGO JAKO JEDNO ZE ŹRÓDEŁ INFORMACJI DLA JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO O STANIE REALIZACJI ZADAŃ OŚWIATOWYCH.

WYNIKI NADZORU PEDAGOGICZNEGO JAKO JEDNO ZE ŹRÓDEŁ INFORMACJI DLA JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO O STANIE REALIZACJI ZADAŃ OŚWIATOWYCH. WYNIKI NADZORU PEDAGOGICZNEGO JAKO JEDNO ZE ŹRÓDEŁ INFORMACJI DLA JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO O STANIE REALIZACJI ZADAŃ OŚWIATOWYCH. Jeżeli dane nie są przeobrażane w informacje, które staną się

Bardziej szczegółowo

STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ?

STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ? STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ? PRZYJDŹ NA SPECJALIZACJĘ SOCJOLOGIA GOSPODARKI I INTERNETU CZEGO WAS NAUCZYMY? CZYM JEST SOCJOLOGIA GOSPODARKI Stanowi działsocjologii wykorzystujący pojęcia, teorie i metody socjologii

Bardziej szczegółowo