Uniwersytet w Białymstoku Wydział Pedagogiki i Psychologii. Łukasz Suchowierski. Pedagogika Wczesnoszkolna z Przedszkolną Numer albumu: 54497

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Uniwersytet w Białymstoku Wydział Pedagogiki i Psychologii. Łukasz Suchowierski. Pedagogika Wczesnoszkolna z Przedszkolną Numer albumu: 54497"

Transkrypt

1 Uniwersytet w Białymstoku Wydział Pedagogiki i Psychologii Łukasz Suchowierski Pedagogika Wczesnoszkolna z Przedszkolną Numer albumu: Szachy w edukacji wczesnoszkolnej. Autorski program zajęć szachowych Chess in early education. Author s programme of chess classes Praca licencjacka napisana pod kierunkiem dr Barbary Dudel w Zakładzie Pedagogiki Przedszkolnej i Wczesnoszkolnej Wyrażam zgodę na złożenie pracy w Dziekanacie Wydziału Pedagogiki i Psychologii.. Data:. Białystok 2014

2 Spis treści Wprowadzenie... 3 Rozdział I... 6 Szachy w edukacji wczesnoszkolnej Edukacja szachowa w szkole w świetle Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego, edukacja poprzez szachy w szkole w Polsce Myślenie dzieci w młodszym wieku szkolnym Istota i wybrane uwarunkowania uczenia się Znaczenie inteligencji w grze w szachy Rozwój moralny i emocjonalny dzieci Kwestia programu kształcenia w ujęciu rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej Zajęcia szachowe, a podstawa programowa edukacji wczesnoszkolnej Rozdział II Autorski program zajęć szachowych Program zajęć szachowych dla klas I-III szkoły podstawowej Wczesne szachy Przykładowy konspekt zajęć szachowych dla klasy I Przykładowy konspekt zajęć szachowych dla klasy II Przykładowy konspekt zajęć szachowych dla klasy III Zakończenie Bibliografia Netografia Spis tabel

3 Wprowadzenie Popularność loterii i kasyn, w których szanse na wygrane są bardzo małe, pokazuje, że ludzkie myślenie nie zawsze jest czysto logiczne, a raczej psychologiczne i emocjonalne, co ma pewne zalety. Odstępstwa od logiki pozwalają na fantazjowanie, reagowanie emocjonalne i tworzenie nowych idei. Człowiek nie jest w stanie przewidzieć wielu wydarzeń i świadomie przemyśleć wszystkich wariantów, jakie może w życiu obrać, zwłaszcza dlatego, że nie posiada informacji całkowitej. Gatunek ludzki nie jest w stanie funkcjonować jak kalkulator czy komputer, jednakże posiada zdolność rozumowania. To właśnie ludzie wymyślili wszelkie maszyny. Psychologia myślenia głosi, że nie należy się spodziewać, że ludzie będą zawsze zachowywać się w sposób czysto logiczny, czy że trafna ocena będzie oparta na samym rozumie, ale że zdolność myślenia w sposób psychologiczny wzmacnia umiejętność rozwiązywania problemów. Osoby, które potrafią skutecznie myśleć, nie tylko posiadają odpowiedni repertuar strategii, ale także wiedzą jak unikać powszechnych przeszkód w rozwiązywaniu problemów i podejmowaniu decyzji. 1 Tymi samymi słowami można by scharakteryzować arcymistrza szachowego podczas rozgrywania partii, z tą różnicą, że szachy są grą z informacją zupełną. Szachy, jako sport umysłowy, zdobywają w ostatnich latach coraz większą popularność. Ludzie doceniają nie tylko walory sportowe, ale przede wszystkim edukacyjne. Kwestią rozpowszechnienia szachów w Polsce interesuje się Polski Związek Szachowy, Ministerstwo Sportu i Turystyki i Ministerstwo Edukacji Narodowej, o czym świadczy spotkanie z Garrim Kasparovem w którym biorą udział wszystkie wymienione instytucje. 2 Kluczową rolę w tej sprawie rozpowszechnienia szachów w Polsce ogrywa zaangażowanie władz Państwa. Celem pracy jest prezentacja autorskiego programu zajęć szachowych przeznaczonego do realizacji na pierwszym szczeblu kształcenia oraz trzech konspektów zajęć dla uczniów klasy I, II i III, które stanowią egzemplifikację praktyczną koncepcji nauki gry w szachy. 1 P. G. Zimbardo, R. L. Johnson, Vivian McCann, Psychologia: kluczowe koncepcje Tom 3, PWN, Warszawa 2010, s MSiT Garri Kasparow z wizytą w Ministerstwie Sportu i Turystyki [ r.], MEN Szachy w szkole [ r.], Dorota Rzepecka PZSZach Ministerstwo Edukacji Narodowej o programie szachy w szkole [ r.]. 3

4 Praca składa się z dwóch rozdziałów: teoretycznego, który stanowi podstawę teoretyczną do zagadnienia szachów w edukacji wczesnoszkolnej i metodycznego zawierającego program zajęć szachowych oraz trzy przykładowe scenariusze zajęć, stanowiące ilustrację organizacji procesu uczenia się gry w szachy dzieci w wieku wczesnoszkolnym. W pracy została wykorzystana przede wszystkim literatura psychologiczna, która jest literaturą podstawową dla każdego nauczanego w szkołach przedmiotu. Wprowadzenie zajęć szachowych do polskiego systemu edukacji może być trudne, zwłaszcza jeśli nauczyciele nie mają wsparcia w postaci książek metodycznych, podręczników dla dzieci czy prac naukowych. Obecna na rynku literatura szachowa nie jest dostosowana do systemu pracy polskich szkół, ale ten stan rzeczy stopniowo się zmienia. Podręczniki do edukacji wczesnoszkolnej, wydawane przez wydawnictwa tworzone są latami przez zespół ludzi zajmujących się zawodowo pisaniem podręczników szkolnych. Przy pisaniu programów nauczania i podręczników wydawnictwa często korzystają z pomocy wybitnych naukowców danej dziedziny (zazwyczaj profesorów), metodyków i dydaktyków. Podręcznik zanim trafi do nauczyciela przechodzi całą procedurę określoną ustawą MEN. 3 Według fundacji Szachowa polonia najczęściej spotykane opinie psychologów (m.in. P. G. Zimbardo) na temat znaczenia szachów w wychowywaniu młodzieży podkreślają, że szachy odgrywają istotną rolę w nabywaniu i kształtowaniu wielu umiejętności wykorzystywanych przez człowieka w ciągu całego życia. 4 Nauczanie szachów w szkołach może wszechstronnie wpływać na rozwój uczniów. Dzieci grające w szachy doskonalą swój umysł, pomimo, iż traktują je przede wszystkim jako zabawę. Szachy mogą wpływać na rozwój psychiczny i intelektualny dziecka na następujących płaszczyznach: - Rozwój zainteresowań - dziecko poznaje nową dyscyplinę, której istotą jest samodzielne, logiczne rozumowanie, łączące poszczególne elementy wiedzy w jedną harmonijną całość; - Aktywność twórcza - specyfika gry w szachy wyklucza odtwórcze traktowanie tego zagadnienia. Wszelkie próby bezmyślnego naśladownictwa skazane są na niepowodzenie. Dziecko samo kreuje wydarzenia na szachownicy i ponosi za nie odpowiedzialność. Dobra partia szachowa jest dziełem sztuki; 3 S. Czubkowska Podręcznik pisania podręczników (w:) Dziennik Gazeta Prawna, lutego 2014, nr 36 (3677), s. A8-A9. 4 J. Macieja, T. Polak Szczególne znaczenie szachów w wychowywaniu młodzieży i przezwyciężaniu tzw. dystansu społecznego w opinii socjologów i doświadczeniach Fundacji. [ r.]. 4

5 - Rozwijanie pamięci i uwagi - główną umiejętnością w szachach jest zdolność zreasumowania każdej pozycji w sposób dynamiczny, w kategoriach najważniejszych jej elementów. Cała szachownica zostaje ukształtowana w przestrzenno-czasową postać, czyli wzorzec. Towarzyszy temu rozwój wyobraźni wzrokowej i koncentracji; - Myślenie logiczno-wyobrażeniowe - ludzie myślą czasami za pomocą wyobrażeń, które są obrazami psychicznymi rzeczywistych doznań zmysłowych i ten właśnie rodzaj myślenia gra szachowa rozwija najpełniej; - Rozwój pozytywnych sfer osobowości - szachy wykształcają poczucie obiektywizmu, uznawanie prawd innych ludzi, uczą tolerancji i reakcji na niepowodzenia; - Konsekwencja i wytrwałość w działaniu - dzieci mające styczność z szachami, zupełnie inaczej podchodzą do porażek. Zazwyczaj ponownie starają się rozwiązać określony problem i czynią to aż do skutku, podczas gdy ich rówieśnicy bądź rezygnują z wykonania zadania, bądź też obniżają sobie skalę trudności; - Aspekty wychowawcze - można je rozpatrywać w kategoriach kary i nagrody. Czymże innym jak nie karą jest przegrana? W dodatku wymierzona natychmiast i adekwatnie do czynu. To samo można powiedzieć o nagrodzie, jaką bez wątpienia jest dla młodego człowieka zwycięstwo, osiągnięte dzięki sile własnego umysłu. 5 5 Ibidem. 5

6 Rozdział I Szachy w edukacji wczesnoszkolnej 1.1. Edukacja szachowa w szkole w świetle Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego, edukacja poprzez szachy w szkole w Polsce Szachy, zaliczane do sportów umysłowych, mają wiele walorów edukacyjnych. Parlament Unii Europejskiej doceniając wartość tej dyscypliny sportowej, chce wprowadzić szachy do systemu oświaty państw członkowskich. W Oświadczeniu Parlamentu Europejskiego zapisano, że szachy: - są sportem umysłowym dostępnym dla osób z każdej grupy społecznej, - mogą przyczynić się do rozwoju społecznego jednostki jak i do osiągnięcia integracji społecznej ogółu, - mogą poprawić koncentracje dziecka bez względu na jego wiek, - mogą przyczynić się do zwiększenia cierpliwości i wytrwałości, - mogą rozwinąć twórczość, intuicję i umiejętność podejmowania decyzji, - ćwiczą pamięć oraz umiejętności analitycznego myślenia. Inicjatywa Parlamentu Europejskiego wzywa państwa członkowskie, by dążyły do wprowadzenia do systemów oświaty państw członkowskich programu Szachy w szkole zapewniając wystarczające finansowanie począwszy od 2012 roku. 6 Projekt ustawy sejmowej w 2010 roku forsowano z inicjatywy grupy polskich parlamentarzystów. Uważano, że naukę mogliby prowadzić nauczyciele edukacji wczesnoszkolnej i może wtedy nie trzeba byłoby wprowadzać odrębnego przedmiotu. Taki obowiązek wprowadzono już ponad 30 krajach, m. in. w Chinach i Rosji. 7 Według Jerzego Nowika idea obowiązkowej nauki gry w szachy, pomimo mocnego wsparcia parlamentu europejskiego, w Polsce zapewne nie zostanie wprowadzona, lecz nie podaje on przyczyn tego stanu rzeczy. 8 Odpowiedzią Polski na wezwanie PE jest program Edukacja przez szachy w szkole. Argumentów dla takiej propozycji dostarczają także wyniki badań prowadzonych przez międzynarodowe organizacje. W 2012 roku w międzynarodowych badaniach PIRLS 6 Oświadczenie Parlamentu Europejskiego z dnia 15 marca 2012 r. w sprawie wprowadzenia do systemów oświaty w Unii Europejskiej programu Szachy w szkole [ r.]. 7 J. Nowik Jeśli nie szachy, to co? Czyli krótka rzecz o grach logicznych i zapomnianych klockach (w:) E. Smak, T. Kłosińska, I. Konopnicka (red.) Edukacja wczesnoszkolna teoria i praktyka, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2013, s ibidem, s

7 i TIMSS, sprawdzających głównie kompetencje matematyczne i znajomość zagadnień z zakresu nauk przyrodniczych dziesięciolatków, polscy uczniowie wypadli najgorzej w Europie. Celem projektu Polskiego Związku Szachowego jest zwiększenie umiejętności matematycznych polskich uczniów. Szczególnie w zakresie logiki, orientacji przestrzennej, myślenia analitycznego, rozwiązywania problemów oraz kształtowanie ważnych cech osobowości; jak odpowiedzialność, koncentracja, intuicja. 9. Raport badań TIMSS & PIRLS International Study Center Osiągnięcia matematyczne potwierdza słuszność założeń Polskiego Związku Szachowego na temat wprowadzenia szachów do systemu edukacji w Polsce: Tab.1. Wyniki badania umiejętności matematycznych uczniów klasy IV wybranych krajów 10 Początkowym etapem realizacji wytycznych Parlamentu Europejskiego jest wprowadzenie szachów do około 70 szkół podstawowych w całej Polsce, który będzie 9 Edukacja przez Szachy w Szkole, [ r.]. 10 TIMSS and PIRLS 2011 Achievement Results in Reading, Mathematics, and Science [ r.]. 7

8 realizowany przez okres dwóch lat. Projekt rozpisany jest na lata w formie pilotażu w trzech wybranych województwach: podlaskie, dolnośląskie i mazowieckie. 11 Realizacja idei zawartej w projekcie wymaga przygotowania nauczycieli do prowadzenia tych zajęć. W ramach realizacji projektu prowadzone jest szkolenie nauczycieli szkół podstawowych w zakresie zarówno gry w szachy, jak i dydaktyki i metodyki jej nauczania, tym samym umożliwiając im wspieranie rozwoju ogólnego wychowanków poprzez nauczanie gry w szachy, jak i poszerzenie własnych kompetencji i kwalifikacji. 12 Zgodnie z projektem to właśnie nauczyciele edukacji wczesnoszkolnej będą uczyć swoich wychowanków królewskiej gry. W myśl niniejszej ustawy nie ma potrzeby zdobywania kwalifikacji trenera lub instruktora szachowego, gdyż od dnia 23 sierpnia 2013 roku trenerem lub instruktorem sportu w sportach, w których działają polskie związki sportowe, może być osoba, która: 1) ukończyła 18 lat; 2) posiada co najmniej wykształcenie średnie; 3) posiada wiedzę, doświadczenie i umiejętności niezbędne do wykonywania zadań trenera lub instruktora sportu; 4) nie była skazana prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo, o którym mowa w art , lub określone w rozdziale XIX, XXIII, z wyjątkiem art. 192 i art. 193, rozdziale XXV i XXVI ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, z późn. zm.40)). 13 W związku z powyższym, aby zagwarantować odpowiednią kadrę szkoleniową dla pracodawców i wiedzę na temat szachów dla pedagogów, Polski Związek Szachowy przeprowadza liczne kursy dające możliwość zdobycia certyfikatu lub licencji instruktora, trenera szachów. Jednak, w myśl podanych wyżej przepisów, aby prowadzić zajęcia szachowe w szkole nie ma konieczności zdobywania takiego dokumentu. 14 Istnieje jedynie obowiązek posiadania wykształcenia pedagogicznego, uprawniającego do pracy z dziećmi w szkole. Ustosunkowując się do ogólnopolskiego projektu "Edukacja przez Szachy w Szkole" Polski Związek Szachowy organizuje szkolenia dla nauczycieli we wszystkich 11 Edukacja przez Szachy w Szkole, [ r.]. 12 Ibidem. 13 DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 23 lipca 2013 r. Poz. 829 USTAWA z dnia 13 czerwca 2013 r. o zmianie ustaw regulujących wykonywanie niektórych zawodów Art [ r.]. 14 KOMUNIKAT W SPRAWIE KURSU INSTRUKTORÓW SPORTU W SZACHACH z certyfikatem Polskiego Związku Szachowego, Suwałki [ r.]. 8

9 ośrodkach pilotażu. Ich celem jest pogłębienie wiedzy nauczycieli i wychowawców klas I-III na temat szachów, na co składa się: - nauka gry w szachy od podstaw, - doskonalenie umiejętności gry w szachy, - poznanie dydaktyki i metodyki nauczania gry w szachy uczniów klas I-III, Kursy mają charakter doskonalenia zawodowego nauczycieli. 15 Obecnie w Polsce obowiązuje system oświatowy, który daje możliwość wprowadzania szachów jako nieobowiązkowych zajęć pozalekcyjnych. System ten jest jednak nieskuteczny, co potwierdzają wyżej przedstawione wyniki badań TIMSS I PIRLS. Były kurator oświaty województwa Podkarpackiego Maciej Krasiński za przyczynę nieskuteczności systemu uważa, że zbyt mała liczba szkół posiada w swojej ofercie edukacyjnej zajęcia szachowe. Na ponad dwa tysiące szkół Podkarpacia zaledwie kilkadziesiąt szkół prowadzi naukę gry w szachy (w formie zajęć pozalekcyjnych nieobowiązkowych), pomimo że prawie 1000 deklaruje chęć jej wdrożenia. 16 W Białymstoku szachy stają się co raz bardziej popularne, przez co w roku szkolnym 2012/2013 arbiter Szachowej Białostockiej Ligi Szkolnej zmienił system rozgrywek z jednodniowych na dwudniowe: Bardzo mnie cieszy rosnąca liczba uczestników turniejów do 10 i do 13 lat. Z drugiej jednak strony powoduje problemy nie tylko po stronie organizatorów, ale również samych uczestników i ich opiekunów. W związku z powyższym od trzeciej rundy turnieje dzieci do 10 lat i do 13 lat będą rozgrywane w dwóch różnych dniach (w soboty i w niedziele). 17 W roku szkolnym 2012/2013 w Szachowej Białostockiej Lidze Szkolnej udział wzięło 27 szkół podstawowych z Białegostoku, a łączna liczba graczy do lat 10 (w tym z innych miejscowości) to 202. W grupie do lat 13, czyli uczniów klas starszych (IV-VI) wzięło udział 91 zawodników (w tym z innych miejscowości). 18 W swojej ofercie edukacyjnej zajęcia szachowe posiadają wszystkie białostockie szkoły społeczne, większość prywatnych i kilka państwowych (formy różne: obowiązkowe, pozalekcyjne, koła). W Białymstoku dodatkowo funkcjonują: szkółka szachowa, akademia szachowa, dwa kluby szachowe w tym jeden Młodzieżowego Domu Kultury, w których dzieci mogą uczyć się królewskiej gry. 15 Edukacja przez Szachy w Szkole, [ r.] 16 M. Krasiński, Efekty akcji Szachy do szkół oraz społeczna świadomość korzyści w procesie nauczania szachów (w:) T. Pintal Potęga możliwości szachów [ r.] 17 KOMUNIKAT dotyczący zmian w organizacji XVIII edycji Szachowej Białostockiej Ligi Szkolnej ( ). 18 Wyniki końcowe XVIII edycji Szachowej Białostockiej Ligi Szkolnej rok szkolny 2012/

10 1.2. Myślenie dzieci w młodszym wieku szkolnym Myślenie w grze w szachy jest sprawą nadrzędną i stanowi podstawę gry. Pomimo, iż szachiści poznają teorię otwarć szachowych, nie są w stanie nauczyć się na pamięć wszystkich możliwych wariantów gry. Rozpoczęcie nauki w szkole jest ważnym wydarzeniem w życiu dziecka. Z chwilą pójścia do szkoły rozpoczyna się nauka, która przybiera formę pracy umysłowej. Nowa sytuacja wiąże się z rozwojem procesu myślenia. Józef Kozielecki na podstawie prac znanych psychologów zaproponował ogólną definicję pojęcia myślenie. Według niego myślenie to zinternalizowana czynność wytwarzania i wyboru informacji (treści), zachodząca w zasadzie w sytuacjach problemowych. 19 Według Philipa G. Zimbardo myślenie jest procesem poznawczym, w którym mózg wykorzystuje informację ze zmysłów, emocji i pamięci do tworzenia reprezentacji umysłowych, takich jak pojęcia, obrazy, schematy i skrypty, oraz do manipulowania nimi. 20 Natomiast zdaniem Wincentego Okonia myślenie to czynność poznawania ogólnych i istotnych cech rzeczy i zjawisk oraz stosunków między różnymi elementami rzeczywistości. 21 W literaturze psychologicznej, jak podaje Edward Nęcka, występują następujące rodzaje myślenia: - według Davida Berlyne: myślenie autystyczne, które nie jest ukierunkowane na cel (fantazjowanie i myślenie o przysłowiowych niebieskich migdałach) i myślenie realistyczne, które jest ukierunkowane na cel (odniesienie do rzeczywistości), - według Otto Selza: myślenie realistyczne dzieli się na myślenie produktywne, którego efektem jest wytworzenie nowych treści intelektualnych, podczas gdy myślenie reproduktywne sprowadza się do różnych form odtwarzania przyszłego doświadczenia 22, - według Edwarda Nęcka: myślenie twórcze i myślenie odtwórcze (podział oparty na kryterium społecznym), - myślenie krytyczne to rodzaj myślenia realistycznego, którego celem jest ocena ważnych czynników aktywności intelektualnej J. Kozielecki, Zagadnienia psychologii myślenia PWN, Warszawa 1966, s P. G. Zimbardo, R. L. Johnson, Vivian McCann, Psychologia: kluczowe koncepcje Tom 3, PWN, Warszawa 2010, s W. Okoń, Nowy Słownik Pedagogiczny Wydawnictwo Akademickie ŻAK Warszawa 1998, s E. Nęcka, J. Orzechowski, B. Szymura, Psychologia poznawcza Academica Wydawnictwo SWPS, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012, s ibidem, s

11 Okres młodszego wieku szkolnego według Jeana Piageta przypada na stadium operacji konkretnych, czyli myślenia na konkretach. Zadania jakie stawia szkoła oraz nauczyciele wpływają na przeobrażanie się procesów poznawczych dziecka. Stopniowo zaczyna się pojawiać myślenie logiczne. Według J. Piageta myślenie dziecka w wieku wczesnoszkolnym charakteryzuje się: - przekształceniem myślenia konkretno-wyobrażeniowego w myślenie pojęciowe (inaczej zwane abstrakcyjnym, symbolicznym lub słowno-logicznym), które jest samodzielną wewnętrzną czynnością poznawczą, operującą pojęciami, realizowaną w słowach i przebiegającą zgodnie z zasadami logiki 24, - przekształcaniem się czynności opartych na spostrzeżeniach i wyobrażeniach przedmiotów w operacje myślowe, - zdolnością do wykonywania pierwszych odwracalnych operacji (powracaniem myślą do punktu wyjścia), - stopniową zdolnością do stawiania hipotez i ich weryfikacji, - przeprowadzaniem operacji logicznych na konkretnych przedmiotach poprzez ich manipulację, - lepszym rozumieniem pojęcia stałości masy, ciężaru, objętości 25, - rozwijaniem pojęć liczbowych (nauka działań na liczbach), - rozwojem umiejętności klasyfikowania i szeregowania, - wyzbyciem się egocentryzmu. 26 Podane cechy myślenia ucznia wczesnej edukacji pozwalają mu na podjęcie, w pełni efektywnie, procesu uczenia się gry w szachy. 1.3 Istota i wybrane uwarunkowania uczenia się Wiedzę na temat otaczającego świata dzieci zdobywają na różne sposoby: dzięki zmysłom (smaku, dotyku, węchu, wzroku, słuchu) oraz dzięki umysłowi, w którym zachodzą procesy myślenia (analiza, porównywanie, klasyfikowanie). Ich sposoby uczenia się są zupełnie inne niż dorosłych. Uczenie się to proces, dzięki któremu doświadczenie wytwarza trwałą zmianę w zachowaniu lub procesach umysłowych. 27 Zdaniem W. Okonia uczenie się 24 L. Wołoszynowa, Młodszy wiek szkolny. (w:) M. Żebrowska (red.) Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży cz. 2 Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986, s ibidem, s H. R. Schaffer, Psychologia dziecka PWN, Warszawa 2005, s P. G. Zimbardo, R. L. Johnson, Vivian McCann, Psychologia: kluczowe koncepcje Tom 2, PWN, Warszawa 2010, s

12 jest to proces w którego toku na podstawie doświadczenia, poznania i ćwiczenia powstają nowe formy zachowania się i działania lub ulegają zamianom formy wcześniej nabyte. 28 Uczenie się dzieci w młodszym wieku szkolnym związane jest z rozwojem uwagi dowolnej. W sposób trwały dziecko zapamiętuje to, na co skierowana jest jego uwaga. Dlatego organizowanie i aktywizowanie uwagi ucznia w toku nauki jest jednym z głównych czynników rozwoju pamięci i skutecznego przyswajania wiedzy szkolnej i życiowej. 29 Początek edukacji w szkole stanowi dla ucznia nowy rodzaj działalności, co oznacza, że musi on dostosować się do wymagań szkoły i jej systemu oraz przyswoić określoną wiedzę i nabyć umiejętności. Pierwszo i drugoklasiści nie potrafią jeszcze samodzielnie się uczyć, dlatego należy pokazać im w jaki sposób przyswajać wiedzę. Nie potrafią oni samodzielnie zorganizować sobie procesu uczenia się. Dzieci z łatwością zapamiętują interesujące ich treści oraz rozumieją sens zagadnień, jednak zdarza się, iż zapominają to, czego się nauczyli. 30 Biorąc pod uwagę powyższe stwierdzenia, w początkowym etapie nauki gry w szachy nauczyciel powinien skupić się na tym, aby dziecko jak najbardziej zainteresować przedmiotem. Nauka gry w szachy wspiera umiejętność samodzielnej organizacji procesu uczenia się i umiejętnego rozplanowania czasu i działań. Najczęściej przejawia się ono domowymi treningami podejmowanymi z własnej inicjatywy dziecka. Irena Dzierzgowska za Edgarem Dale dowodzi, że najbardziej efektywną metodą nauczania są metody aktywizujące. 31 Metody aktywizujące to taki sposób nauczania, w którym nauczyciel nie przekazuje dzieciom gotowej wiedzy, lecz stwarza warunki do samodzielnego uczenia się. 32 Nauka poprzez działanie pozwala zdobyć przydatne umiejętności i rozwinąć zmysł twórczy w sposób interesujący zarówno dla uczniów jak i nauczyciela. 33 Wcześniej wspomniany E. Dale stworzył Cone of Experience (stożek zapamiętywania). Schemat stożka zapamiętywania prezentuje przybliżony poziom efektywności nauczania poszczególnymi metodami: Rys. 1. Stożek zapamiętywania (tłumaczenie) W. Okoń, Nowy Słownik Pedagogiczny Wydawnictwo Akademickie ŻAK Warszawa 1998, s L. Wołoszynowa, Młodszy wiek szkolny. (w:) M. Żebrowska (red.) Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży cz. 2 Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986, s ibidem, s I. Dzierzgowska, Jak uczyć metodami aktywnymi Fraszka Edukacyjna, Warszawa 2005, s ibidem, s ibidem, s Heidi Milia Anderson, artykuł Dale s Cone of Experience, za Dale, Edgar. Audio-Visual Methods in Teaching, 3rd ed., Holt, Rinehart & Winston, New York, 1969, s [ r.] 12

13 Według schematu E. Dale najbardziej wartościowymi metodami nauczania jest samodzielne doświadczanie i przeżywanie czyli efekt zastosowania metod aktywizujących. Mając na uwadze fakt, iż dziecko grając w szachy samo tworzy partie i sytuację na szachownicy poprzez działanie i przeżywanie (emocji) można sklasyfikować szachy do metod aktywizujących, których istotą jest aktywizacja myślenia. Pracując metodami aktywizującymi rozwijają się u uczniów różne rodzaje zdolności. Uczenie się w koncepcji socjokulturowej według Lwa S. Wygotskiego jest aktywnością, w której zaangażowani są uczeń i nauczyciel. Ewa Filipak analizując podejście L. S. Wygotskiego do uczenia się, przyjmuje, że uczenie się jest: - aktywnością ucznia i nauczyciela w strefie rozwoju, - zmianą w relacjach umysł-świat, - procesem społecznym, - jest mediowaniem znaczeń (a w konsekwencji przyjęciem specyficznych strategii nauczania i uczenia się tj. budowanie rusztowania i upośredniane uczenie), 13

14 - procesem opanowania narzędzi kulturowych, wśród których specyficzną rolę pełni język i umiejętności korzystania z niego Znaczenie inteligencji w grze w szachy Według współczesnego podejścia psychologicznego nie da się zmierzyć inteligencji testem, ponieważ test nie sprawdza w pełni wszystkich rodzajów inteligencji człowieka. Amerykański psycholog, profesor neurologii Howard Gardner dokonał podziału zdolności i predyspozycji i dowiódł, iż w każdym człowieku istnieją inteligencje wielorakie. Howard Gardner opisuje, że w klasycznym ujęciu psychometrycznym inteligencję definiuje się operacyjnie, jako zdolność rozwiązywania zadań wchodzących w zakres testów inteligencji. 36, natomiast według jego koncepcji inteligencja jest wynikającą z ludzkiej biologii i psychologii zdolnością przetwarzania pewnego rodzaju informacji. 37 Teoria ta zakłada, iż istnieje osiem rodzajów inteligencji (ale wciąż mogą zostać rozpoznane nowe): - inteligencja muzyczna - przejawia się szczególną wrażliwością na dźwięki i talentem muzycznym. Dźwięki stanowią dla ludzi szczególnie obdarzonych inteligencją muzyczną kluczową formę wyrażania siebie. Przykładowy przedstawiciel (według H. Gardnera): Yehudi Menuhin; - inteligencja kinestetyczna (cielesna) przejawia się szczególną potrzebą ruchu wykorzystując własne ciało do udziału w grze (jak w sporcie), wyrażania emocji (jak w tańcu) lub wytwarzania nowego produktu. Przykładowy przedstawiciel (według H. Gardnera): Babe Ruth; - inteligencja matematyczno-logiczna - jej przejawem jest szybkie rozwiązywanie problemów, tworzenie wielu hipotez (mimo wielu zmiennych), które są oceniane, przyjmowane lub wyrzucane. Utalentowane jednostki sprawnie wykonują wszelkiego rodzaju obliczenia. Przejawem jest też doskonałe rozumowanie. Przykładowy przedstawiciel (według H. Gardnera): Barbara McClintock; - inteligencja językowa - przejawia się płynną mową, rozumieniem tekstu i bogatym słownictwem. Ludzie obdarzeni tą inteligencją sprawnie się komunikują w mowie i piśmie. Przykładowy przedstawiciel (według H. Gardnera): T.S. Eliot; 35 E. Filipiak, Z Wygotskim i Brunerem w tle, słownik pojęć kluczowych Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2011, s H. Gardner, Inteligencje wielorakie, nowe horyzonty w teorii i praktyce Wydawnicto Laurum, Warszawa 2009, s ibidem, s

15 - inteligencja przestrzenna (wizualna) przejawia się preferowaniem myślenia obrazami oraz operacjami przestrzenno-wyobrażeniowymi. Ludzie z tą inteligencją posiadają świetną pamięcią wzrokową i orientacje. Przykładowa grupa przedstawicieli (według H. Gardnera): nawigatorzy z archipelagu Wysp Karoliny (bez instrumentów nawigacyjnych orientują się na morzu); - inteligencja interpersonalna - przejawia się w zdolnością komunikacji z ludźmi i rozumienia innych ludzi (ich uczuć, intencji i stanów psychicznych i emocjonalnych). Przykładowy przedstawiciel (według H. Gardnera): Anne Sullivan; - inteligencja intrapersonalna ściśle związana z inteligencja duchową (wiara) i inteligencją egzystencjonalną (filozofia, sens istnienia), przejawia się rozumieniem samego siebie i życiem w zgodzie z sobą. Przykładowy przedstawiciel (według H. Gardnera): Virginia Woolf; - inteligencja przyrodnicza jej przejawem jest zainteresowanie naturą i otoczeniem człowieka, rozumieniem świata fauny i flory oraz zjawisk. Przykładowy przedstawiciel (według H. Gardnera): Karol Darwin. 38 Howard Gardner na przykładzie szachów ilustruje możliwości rozwoju inteligencji matematyczno-logicznej i wizualno-przestrzennej. 39 Dzieje się tak, jak podkreśla autor, poprzez obliczenia i przewidywanie ruchów w pamięci używając symboli abstrakcyjnych (bierek szachowych). Szachy dodatkowo mogą wspierać rozwój: - inteligencji kinestetycznej poprzez wykorzystywanie ciała do wyrażania emocji, udziału w grze i rozwojowi motorycznemu, - inteligencji językowej poprzez nabywanie umiejętności rozumienia czytanego tekstu, - inteligencji interpersonalnej poprzez nawiązywanie i utrzymywanie dobrych relacji z innymi ludźmi (dzieci nieśmiałe widząc, że pozostali członkowie grupy też popełniają błędy stają się bardziej otwarte oraz dzieci, zwłaszcza nadpobudliwe wyciszają się oraz uczą się szacunku dla przeciwnika i gry fair play 40 ), - inteligencji intrapersonalnej poprzez poznanie swoich możliwości i ograniczeń, jak rozwijanie intuicji, koncentracji i poznanie własnych reakcji na niepowodzenia i sytuacje nietypowe. 38 ibidem, s Edukacja przez Szachy w Szkole, [ r.] 40 Edukacja przez Szachy w Szkole, (wsparcie terapii i rozwój intelektualny) [ r.] 15

16 Inny amerykański psycholog Robert Sternberg stworzył triarchiczą teorię inteligencji, która również popiera współczesne rozumienie inteligencji. Robert Sternberg wyróżnił trzy rodzaje inteligencji (stąd nazwa triarchiczna): - inteligencja analityczna rozumiana także jako inteligencja logiczna, zdolność rozumowania, która jest zdolnością mierzoną przez większość testów. Philip G. Zimbardo za R. Sternbergiem wyjaśnia iż inteligencja analityczna to inaczej zdolność analizowania problemów i znajdowania poprawnych odpowiedzi 41, - inteligencja praktyczna rozumiana jako zdolność do radzenia sobie ze środowiskiem, bez konieczności posiadania dużej wiedzy książkowej (potocznie spryt życiowy), - inteligencja twórcza asystuje ludziom przy tworzeniu nowych idei, pomaga spostrzegać nowe zależności między pojęciami. 42 Według teorii Sternberga wyróżnione inteligencje są względnie niezależne od pozostałych, więc zdolności jednostki w jednym z trzech obszarów nie musi kolidować z pozostałymi obszarami, ponieważ każdy z nich reprezentuje inny wymiar ludzkich sprawności. 43 Człowiek grając w szachy z drugim człowiekiem wykorzystuje potencjał z wszystkich trzech wyżej wymienionych inteligencji, tym samym wspiera ich rozwój (gra w szachy jako ćwiczenie). Grając z prawie nieomylnym programem komputerowym nie występuje aspekt środowiskowy, gdyż, aby nie przegrać z maszyną każdy wykonany ruch musi być najlepszy. Grając z człowiekiem, na partię wpływa aspekt psychologiczny i fakt, iż nikt nie jest nieomylny i nawet na najwyższym poziomie nie zawsze lepiej analizujący gracz wygrywa. Najdłużej posiadający tytuł mistrza świata ( ) Emanuel Lasker wygrywał wiele partii wykorzystując aspekt środowiskowo-psychologiczny. Wspomniany Lasker w latach dwudziestych grał partię z młodym rosyjskim mistrzem. Partia przebiegała pod dyktando młodzieńca. Do momentu, gdy stary mistrz nie poświęcił hetmana za mało konkretną rekompensatę. Późniejsze analizy nie pozostawiły wątpliwości: Lasker miał po dokonaniu ofiary pozycję bliską przegranej. Sam zainteresowany dość prosto wytłumaczył swoją decyzję. Zwrócił uwagę, że w poprzednich partiach jego młody przeciwnik pokonał ówczesnego mistrza świata Jose Raula Capablancę. Tak więc, szansa pokonania w jednym turnieju byłego i obecnego mistrza świata, zdaniem Laskera, była dla młodego mistrza dużym 41 P. G. Zimbardo, R. L. Johnson, Vivian McCann, Psychologia: kluczowe koncepcje Tom 3, PWN, Warszawa 2010, s ibidem, s ibidem, s

17 obciążeniem. Lasker ocenił, jak się okazało trafnie, że jego przeciwnik nie wytrzyma psychicznie. 44 W szachach jest 20 możliwości rozpoczęcia partii (8 pionów po 2 opcje i 2 skoczki po 2 opcje) i 20 możliwych odpowiedzi, daje to 400 (20x20) różniących się od siebie możliwych sytuacji. Każdy kolejny ruch pomnaża liczbę opcji, po zaledwie 6 wykonanych posunięciach powstaje aż możliwych wariantów. Gracz podejmuje decyzję jaki ruch wykona, pomimo, że nie jest w stanie przeliczyć wszystkich wariantów. Wykorzystując inteligencję analityczną zawodnik analizuje powstałą pozycję, jej aspekty strategiczne i wybiega na przód licząc warianty jakie mogą powstać. Znajdując się w nowej sytuacji gracz tworzy na szachownicy nowe pomysły bazując na wiedzy teoretycznej, jaką zdobył dotychczas, wykorzystując przy tym inteligencję twórczą. Konsekwencje swoich decyzji zawodnik ponosi na bieżąco, ponieważ widząc odpowiedź przeciwnika ocenia czy wcześniej wykonany ruch był dobry czy słaby. Analogicznie każdy wykonany przez zawodnika ruch stanowi kryterium oceny dla rywala (ostateczną oceną jest wynik partii). 1.5 Rozwój moralny i emocjonalny dzieci Rozwój moralny i społeczny człowieka, według Lawrence Kohlberga jest zmienny i przebiega etapami. Można określić stopień rozwoju moralnego człowieka na którym właśnie się znajduje. Lawrence Kohlberg skupił uwagę na rozumowaniu jednostki w sytuacji rozwiązywania problemów moralnych (dylematów). Według teorii L. Kohlberga w procesie rozwoju moralnego człowieka można wskazać trzy poziomy: przedkonwencjonalny, konwencjonalny i postkonwencjonalny, jednak nie każdy dochodzi do ostatniego poziomu. 46 Stadia rozwoju moralnego według L. Kohlberga: Tab.2. Stadia rozwoju moralnego człowieka wg koncepcji L. Kohlberga 47 Poziom I przedkonwencjonalny Stadium 1: Reguły są przestrzegane w celu uniknięcia kary, a skutki Kary i posłuszeństwa czynności określają jej wartość. Punkt widzenia innych i ich dobro nie są brane pod uwagę dziecko jest egocentryczne. 44 G. Kasparow Jak życie naśladuje szachy Fijorr Publishing, Warszawa 2009, s Praca zbiorowa pod redakcją T. Pintal Potęga możliwości szachów, (Paweł z Krakowa: Szachy i matematyka najciekawsze zagadnienia: ciekawostki, łamigłówki i zadania) s. 11 [ r.] 46 J. Kozielecki Koncepcje psychologiczne człowieka Wydawnictwo Akademickie żak, Warszawa 1998, s ibidem, s

18 Stadium 2: Relatywizmu instrumentalnego Poziom II konwencjonalny Stadium 3: Dobrego chłopca/dziewczyny Stadium 4: Prawa i porządku Działanie dobre to takie działanie, które ma na celu dobro własne, a nie innych. Potrzeby innych są uwzględniane, o ile rezultat działania jest korzystny z punktu widzenia własnego dobra. Czynność jest oceniana jako dobra albo zła ze względu na intencje jednostki. Cenione są społecznie akceptowane standardy zachowania; ważne jest aby być dobrym. Pojawia się głęboki szacunek dla autorytetów oraz przekonanie, że reguły społeczne muszą być przestrzegane. Zwraca się uwagę nie tylko na motywy działania jednostki, ale również na punkt widzenia systemu społecznego. Poziom III Postkonwencjonalny albo zasad moralnych Stadium 5: To, co jest słuszne, zależy od opinii większości w danej Umowy społecznej i legalizmu grupie społecznej. Jak najwięcej dobra dla jak największej liczby ludzi to generalna zasada. Świadomość, że czasami moralny i prawny punkt widzenia mogą pozostać w konflikcie. Stadium 6: Regulatorem zachowania są wybrane przez jednostkę Uniwersalnych zasad rozumienia zasady etyczne: równość praw każdej jednostki oraz szacunek dla jej godności mają najwyższe znaczenie. Gdy obowiązujące prawo wchodzi w konflikt z tymi zasadami, człowiek postępuje zgodnie z tymi drugimi. Rezultatem końcowym rozwoju moralności jest człowiek dojrzały z poczuciem dobra i sprawiedliwości. Logika rozwoju wskazuje, że żadnego z etapów (stadiów) nie można pominąć, ale nie wskazuje jaki czas, ma trwać w każdym człowieku. Ogólnie Kohlberg przyjmuje, że w rozwoju człowieku poziom pierwszy obejmuje przedszkole i młodszy wiek szkolny, zachowania i reakcje opisujące poziom drugi dotyczą młodzieży letniej, a poziom trzeci ludzi powyżej 16 roku życia ibidem, s

19 Emocje i rywalizacja towarzyszące podczas gry w szachy są takie same, jak w każdej innej dziedzinie sportu. Dodatkowo szachy mogą budować poczucie sprawiedliwości, gdyż są grą stuprocentowo informacyjną (obaj gracze przez cały czas wiedzą o wszystkim co dzieje się w grze). Słabego ruchu nie można wytłumaczyć złą pogodą. Jeśli przegraliśmy, to tylko dlatego, że pokonał nas inny gracz. 49 Nie ma kolegów z zespołu, którym można byłoby podać piłkę lub zrzucić na nich winę. Nie można liczyć na dobrą kartę ani szczęśliwie wylosowane kości w grze. 50 Szachy są dyscypliną korelującą humanistyczną fantazję z umiejętnościami matematycznymi i kształceniem pozytywnych postaw społecznych i emocjonalnych. 51 Królewska gra może wspierać rozwój cierpliwości, opanowania i determinacji, co pomaga z radzeniem sobie ze stresem i działaniem pod presją. Gra w szachy uczy zdrowej rywalizacji, postępowania według zasad fair play i szacunku wobec przeciwnika. 52 Zawodnikom nie wolno podejmować żadnych działań przyczyniających się do tworzenia złej reputacji grze w szachy. 53 Każdy zawodnik musi przestrzegać zasady kodeksu szachowego i zasady fair play. Zawodnicy są zobowiązani do sportowego zachowania wobec przeciwników, sędziów, organizatorów i publiczności. Nie wolno im w żaden sposób przeszkadzać przeciwnikom w trakcie gry. Wszystkie kontrowersyjne problemy powinny być, w miarę możliwości, załatwiane polubownie, w duchu fair play i motta FIDE - GENS UNA SUMUS Kwestia programu kształcenia w ujęciu rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej Pierwszą i podstawową cechą każdego programu nauczania musi być jego całkowita zgodność z podstawami programowymi. 55 Zalecenia dotyczące tworzenia programu nauczania są zawarte w treści rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 czerwca 2012 r. w sprawie dopuszczania do użytku w szkole programów wychowania przedszkolnego i programów nauczania oraz dopuszczania do użytku szkolnego podręczników. Program nauczania, w tym także program zajęć szachowych w edukacji wczesnoszkolnej, dotyczy co 49 G. Kasparow Jak życie naśladuje szachy Fijorr Publishing, Warszawa 2009, s ibidem, s Edukacja przez Szachy w Szkole, (rozwój intelektualny) [ r.]. 52 Edukacja przez Szachy w Szkole, (rozwój intelektualny) [ r.]. 53 KODEKS SZACHOWY Stan prawny przepisów FIDE i PZSzach r. (Aktualne przepisy FIDE) ARTYKUŁ 12. ZACHOWANIE ZAWODNIKÓW [ r.]. 54 KODEKS SZACHOWY Stan prawny przepisów FIDE i PZSzach (B05; 7. Prawa i obowiązki zawodników) [ r.]. 55 H. Komorowska O programach prawie wszystko WSIP SA, Warszawa 1999, s

20 najmniej jednego etapu edukacyjnego i powinien być dostosowany do potrzeb i możliwości uczniów, dla których jest przeznaczony. Rozporządzenie MEN nie ogranicza autora programu, ale narzuca mu wymagania, które tworząc program kształcenia musi spełnić. Program zajęć szachowych w edukacji wczesnoszkolnej może być dopuszczony do użytku w danej szkole jeżeli: - stanowi opis sposobu realizacji celów kształcenia i zadań edukacyjnych ustalonych w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół z dnia 27 sierpnia 2012 r. oraz ustosunkowuje treści z treściami nauczania zawartymi w wyżej wymienionym dokumencie, - ujmuje szczegółowe cele kształcenia i wychowania, - zawiera procedury osiągania celów kształcenia i wychowania, - posiada opis założonych osiągnięć ucznia, - zawiera propozycje kryteriów oceny i metod sprawdzania osiągnięć ucznia, - jest poprawny pod względem merytorycznym i dydaktycznym. 56 Program zajęć do użytku w danej szkole dopuszcza dyrektor placówki na wniosek nauczyciela lub nauczycieli. Nauczyciel może zaproponować program wychowania przedszkolnego, program nauczania ogólnego albo program nauczania dla zawodu opracowany samodzielnie lub we współpracy z innymi nauczycielami. Nauczyciel może również zaproponować program opracowany przez innego autora (autorów) lub program opracowany przez innego autora (autorów) wraz z dokonanymi zmianami. 57 Według Ireny Adamek programy zajęć w Polsce najczęściej konstruuje się według modelu R. Tylera, który sformułował zasady stanowiące podstawę projektowania programu, ale można obrać swój własny sposób. 58 Zasady konstruowania programu według R. Tylera to: - przemyślenie celów i zadań, - ustalenie jakiego typu treści lub doświadczenia najpewniej doprowadzą uczniów do ich osiągnięcia, - zaplanowanie ich układu, - kontrolę i ocenę efektów realizowanego programu DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 3 lipca 2012 r. Poz. 752 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 21 czerwca 2012 r. w sprawie dopuszczania do użytku w szkole programów wychowania przedszkolnego i programów nauczania oraz dopuszczania do użytku szkolnego podręczników, [ r.]. 57 Ibidem. 58 I. Adamek Teoretyczne i praktyczne podstawy konstruowania programów szkolnych Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2007, s

21 1.7. Zajęcia szachowe, a podstawa programowa edukacji wczesnoszkolnej Obowiązująca podstawa programowa z dnia 27 sierpnia 2012 r. zawarta w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół kładzie szczególny nacisk na samodzielność myślenia oraz umiejętności matematyczne uczniów. Jednym z zadań szkoły jest podjęcie działań mających na celu zindywidualizowane wspomaganie rozwoju każdego ucznia, w tym również w zakresie rozwoju: - czynności umysłowych ważnych dla uczenia się matematyki, - dyscypliny poznawczej, - zdolności koncentracji, - wyobraźni przestrzennej, - czemu skutecznie sprzyja nauka gry w szachy jako metoda rozwijania logicznego myślenia. 60 Podstawa programowa nie zawiera obszaru dotyczącego szachów, ale pozwala na rozwój umiejętności ucznia różnymi metodami, pośród których mogłyby znaleźć się szachy. Według podsekretarza stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Lilii Jaroń, szachy mogą wspomagać dzieci w rozwoju umysłowym oraz kształtowaniu wiadomości i umiejętności matematycznych takich jak: ustalanie równoliczności, układanie i klasyfikacja obiektów oraz kształtowanie rozumnego i konsekwentnego zachowania się w sytuacjach trudnych i wymagających wysiłku intelektualnego. Zajęcia szachowe, tak jak każde działanie w szkole, muszą mieć na uwadze, że zgodnie z podstawą programową zadaniem szkoły wobec uczniów pierwszego etapu edukacji jest: 1) realizowanie programu nauczania skoncentrowanego na dziecku, na jego indywidualnym tempie rozwoju i możliwościach uczenia się; 2) respektowanie trójpodmiotowości oddziaływań wychowawczych i kształcących: uczeń-szkoła-dom rodzinny; 3) rozwijanie predyspozycji i zdolności poznawczych dziecka; 4) kształtowanie u dziecka pozytywnego stosunku do nauki oraz rozwijanie ciekawości w poznawaniu otaczającego świata i w dążeniu do prawdy; 59 ibidem, s Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej (z upoważnienia ministra) na interpelację nr w sprawie upowszechnienia nauki gry w szachy w szkołach Warszawa, dnia 13 października 2009 r., [ r.]. 21

22 5) poszanowanie godności dziecka; zapewnienie dziecku przyjaznych, bezpiecznych i zdrowych warunków do nauki i zabawy, działania indywidualnego i zespołowego, rozwijania samodzielności oraz odpowiedzialności za siebie i najbliższe otoczenie, ekspresji plastycznej, muzycznej i ruchowej, aktywności badawczej, a także działalności twórczej; 6) wyposażenie dziecka w umiejętność czytania i pisania, w wiadomości i sprawności matematyczne potrzebne w sytuacjach życiowych i szkolnych oraz przy rozwiązywaniu problemów; 7) dbałość o to, aby dziecko mogło nabywać wiedzę i umiejętności potrzebne do rozumienia świata, w tym zagwarantowanie mu dostępu do różnych źródeł informacji i możliwości korzystania z nich; 8) sprzyjanie rozwojowi cech osobowości dziecka koniecznych do aktywnego i etycznego uczestnictwa w życiu społecznym. 61 Ponadto rozporządzenie MEN zaleca, aby szkoła posiadała dobrze wyposażoną bibliotekę, co obliguje placówki, posiadające w ofercie edukacyjnej zajęcia szachowe do zaopatrzenia czytelni w literaturę o tematyce szachowej. Dzieci, które lubią szachy i chętnie sięgają po nie w domu, na przerwie czy w świetlicy będą miały możliwość do samodzielnego znajdowania wiedzy dzięki różnym czasopismom, książkom, podręcznikom i multimediom o tematyce szachowej znajdujących się w bibliotece szkolnej. Szkoła powinna przygotowywać uczniów do życia w społeczeństwie informacyjnym. Nauczyciele powinni stwarzać uczniom warunki do nabywania umiejętności wyszukiwania, porządkowania i wykorzystywania informacji z różnych źródeł, z zastosowaniem technologii informacyjnokomunikacyjnych, na zajęciach z różnych przedmiotów. 62 W związku z powyższym nauczyciele wszystkich przedmiotów powinni odwoływać się do zasobów biblioteki szkolnej i współpracować z nauczycielami bibliotekarzami w celu wszechstronnego przygotowania uczniów do samokształcenia i świadomego wyszukiwania, selekcjonowania i wykorzystywania informacji DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 30 sierpnia 2012 r. Poz. 977 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 27 sierpnia 2012 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół, Cele kształcenia wymagania ogólne, [ r.]. 62 DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 30 sierpnia 2012 r. Poz. 977 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 27 sierpnia 2012 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół, [ r.]. 63 Ibidem. 22

23 Rozdział II Autorski program zajęć szachowych 2.1 Program zajęć szachowych dla klas I-III szkoły podstawowej Wczesne szachy ZAŁOŻENIA OGÓLNE (WSTĘP) Dzieci w młodszym wieku szkolnym są otwarte i ciekawe świata. Jest to najlepszy okres, aby ich naturalną ciekawość skierować na właściwe tory. Przedłożony program ma spiralny układ treści kształcenia, ponieważ dzieci pragną zdobyć wiedzę jak najszybciej, zwłaszcza na początkowym etapie nauki. Uczniowie chcą rozgrywać partie wszystkimi bierkami i od razu poznać wszystkie zasady, dlatego można o nich wspominać w formie ciekawostek i gdy nadejdzie czas na temat, który wcześniej został wstępnie omówiony, dzieci łatwiej go zapamiętają. Treści i kolejność zajęć mogą ulegać zmianie, skupiając się na tym co aktualnie najbardziej interesuje dzieci. Program nie wykorzystuje podręcznika, ponieważ nie istnieje obecnie podręcznik dla dzieci spełniający założenia programu. Zgodnie z ideą programu zaleca się, aby w szkole były organizowane różnorakie turnieje: w rozwiązywaniu zadań szachowych (nagrody i dyplomy według kategorii wiekowych lub dla wszystkich uczestników), klasowy indywidualny (medale za miejsca 1-3, dyplomy dla wszystkich) oraz międzyklasowy drużynowy, gdzie trzech najlepszych uczniów tworzy drużynę klasy (nagrodą jest puchar przechodni dla zwycięskiej klasy). Treści programu zajęć szachowych dostosowane są do wieku, możliwości, potrzeb i zainteresowań uczniów, a ich poszerzanie i stopniowanie trudności ma za zadanie stymulowanie rozwoju uzdolnień, postaw twórczych i logicznego myślenia. Przedłożony program zajęć szachowych, mimo, iż nie ma bezpośredniego związku z podstawą programową, która nie zawiera zapisów odnoszących się do tej dziedziny sportu, wykorzystuje zalecenia dotyczące możliwości korzystania z różnych metod wspierania rozwoju myślenia uczniów oraz respektowania w procesie nauki gry w szachy wartości wychowawczych. CELE PROGRAMU 1. Przekazanie szachowej pasji i uwrażliwienie na piękno tej gry. 2. Wspieranie rozwoju analitycznego myślenia oraz zwiększenie cierpliwości, wytrwałości i koncentracji uwagi. 3. Ćwiczenie pamięci oraz umiejętności analitycznego myślenia. 4. Wdrażanie do samodzielnej pracy i zdobywania wiedzy szachowej. 23

24 5. Wspieranie rozwoju twórczości, intuicji i umiejętności podejmowania decyzji. 6. Wspieranie wychowania zgodnego z normami społecznymi. 7. W miarę możliwości wspieranie uczniów w zdobywaniu kategorii szachowych przez najbardziej zainteresowane dzieci. 8. Rozwijanie inteligencji: interpersonalnej, intrapersonalnej, matematyczno-logicznej, kinestetycznej i wizualno przestrzennej. 9. Wzbudzanie potrzeby przestrzegania zasad fair play podczas gry. 10. Rozwijanie zainteresowania szachami jako dziedziną sportową. TREŚCI KSZAŁCENIA Treści programu zajęć szachowych dostosowane są do wieku, możliwości, potrzeb i zainteresowań uczniów. Poszerzanie treści programowych, stopniowanie trudności ma za zadanie stymulowanie rozwoju uzdolnień, postaw twórczych i logicznego myślenia. KLASA I LP TEMAT CZAS 1 Zapoznanie z zasadami obowiązującymi na zajęciach szachowych. 2h Szachownica i jej właściwości, czym różnią się szachy od innych gier. Legenda powstania szachów w skrócie. 2 Zasady panujące przy grze w szachy. Pion i jego promocja. Rozgrywanie 2h partii samymi pionkami kto dojdzie do końca ten wygrywa. 3 Król kto jest królem przy szachownicy, w skrócie podstawowe pojęcia 2h (szach, szach mat). Rozgrywanie partii samymi pionkami z królem. Wprowadzenie figur: wieża, goniec, hetman analogicznie do króla. 4 Wprowadzenie skoczka. Ćwiczenia związane z ruchem skoczka. Pierwsza 2h partia wszystkimi bierkami. Mat szewski jako przykład wygranej bez zbijania wszystkiego. 5 Zamek czyli roszada długa i krótka. Punktacja bierek. 2h 6 Szach mat w 1 ruchu. Wspólne rozwiązywanie zadań, pierwsza praca domowa 2h łatwe zadania. 7 Ćwiczenia w rozwiązywaniu zadań typu szach mat w 1 ruchu. Remis i pat. 2h Jakie są zasady na turnieju szachowym. 8 Treningowe rozgrywki między uczniami w formie towarzyskiego turnieju. 2h 24

25 9 Zasady posługiwania się zegarem. Treningowe rozgrywki między uczniami w 2h formie towarzyskiego turnieju z użyciem zegarów. 10 Wybrane bajki szachowe połączone z pracami plastycznymi na ich temat. Gry 2h treningowe. 11 Jak działa zapis partii szachowej. Partia dzieci z nauczycielem przeciwko 2h komputerowi oraz zapis partii. Treningowe rozgrywki między uczniami połączone z zapisem partii. 12 Widełki, związanie, odkrywka, ofiara przykładowe pułapki taktyczne. 2h 13 Kombinacja, mat szewski i obrona przed nim. Dlaczego lepiej go nie grać. 2h 14 Trzy fazy partii szachowej. Trzy główne zasady debiutu. Trzy grzechy 2h główne w debiucie. Przykład jednego debiutu (partii włoskiej). 15 Punkty strategiczne w ustawieniu (f2, f7 i przekątna śmierci). Szybkie 2h zwycięstwa. 16 Mat na końcu partii (wieża + król i hetman + król). Kiedy pada remis (w tym 2h pat). 17 Dziwny ruch bicie w przelocie. Rozgrywanie końcówek pionkami. Łatwe 2h zadania z końcówkami. 18 Debiutowe podstawy partia włoska (nie graj szewca, graj Sf3). 2h 19 Szachowi milionerzy czyli sprawdzian zdobytych dotychczas umiejętności. 2h 20 Porażka uczy, zwycięstwo buduje. Indywidualny turniej grupy (system 6h kołowy lub szwajcarski na dystansie 7 rund 20 minut na zawodnika). Obrona pomidora partia operowa Paula Morphiego. Samodzielne odczytanie 2h partii. Atak Maxa Langego jako moc możliwości w 1 wariancie. 24 Podstawowe pułapki debiutowe. Partia Zdzisia i Rysia nie wyprowadzaj 2h szybko hetmana. 25 Nowe pojęcia: co to jest gambit, ofiara, poświęcenie. Przewaga materialna 2h i przewaga w pozycji kilka przykładów. 26 Ciekawostki szachowe. Historyjki szachowe z udziałem dzieci jako aktorów 2h (improwizacja). Różne szachownice wymyślamy własne szachy. 27 Zagadki logiczne, ciekawe filmiki szachowe, magia szachów. Świat szachowy w skrócie. Kim jest Magnus Carlsen. Jak działają programy szachowe (Huodiuni, Fritz, Rybka). 2h 25

26 28 Bitwa pod Waterloo czyli taktyka przeniesiona na partię szachową Fisher Spasski. 29 Debiutowe podstawy - przykładowe debiuty otwarte, półotwarte, zamknięte i niestandardowe. Wymyślanie własnych debiutów i ich sensu. 30 Turniej rycerski (balony modelarskie) wśród uczniów, następnie z nauczycielem, zwierzątka z balonów jako nagroda. RAZEM 2h 2h 2h 60 h KLASA II LP TEMAT CZAS 1 Przypomnienie zasad obowiązujących na zajęciach szachowych. Powtórzenie 2h rozwiązywania zadań typu szach mat w jednym ruchu. Swobodne granie w szachy. 2 Szach mat w dwa ruchy - wprowadzenie do problematyki. Wspólne 2h rozwiązywanie prostych matów w dwa ruchy. 3 Im więcej zadań rozwiązujemy tym więcej widzimy na szachownicy. Proste 2h maty w dwa ruchy ćwiczenia indywidualne i na tablicy. 4 Wspólne rozwiązywanie dwuchodówek oraz ćwiczenia indywidualne. 2h 5 Sławne zadania w dwa ruchy. Tangram matematyczny. 2h 6 Rożne odmiany szachów. Gra w kloca. Mini turniej w kloca. 2h 7 Partie klasyczne bez zapisu w formie symultany z nauczycielem, następnie z 2h najlepszym uczniem (lub 2-3 uczniami z podziałem klasy na części). 8 Pogłębianie wiedzy nie zwiększa naszego pola widzenia na szachownicy, ale 2h sprawia, że patrzymy na to co korzystniejsze różnica między człowiekiem, a komputerem. Podwójne uderzenie ćwiczenia praktyczne. 9 Związanie, atak z odsłony ćwiczenia praktyczne. 2h 10 Podwójny szach, likwidacja obrońcy ćwiczenia praktyczne. 2h 11 Osłabiona linia 1 i 2 (8 i 7) ćwiczenia praktyczne. 2h 12 Zaciągnięcie i odciągnięcie ćwiczenia praktyczne. 2h 13 Szachy i matematyka. Przykładowe zadania matematyczne z wykorzystaniem 2h szachów. 14 Historia strategii szachowej. Opracowanie podstawowych zasad strategii w szachach, grach komputerowych i strategii wojennej. 2h 26

27 15 Debiuty otwarte. Indywidualny wybór jednego debiutu do nauczenia poza 2h partią włoską. 16 Partie półotwarte i partie zamknięte. Wybór co gramy jako kolor biały i kolor 2h czarny. 17 Debiuty współczesne. Na czym polegają i jaki jest ich sens. 2h 18 Inicjatywa. Kontrola centrum. 2h 19 Szachowi milionerzy czyli sprawdzian zdobytych dotychczas umiejętności. 2h Turniej treningowy. 20 Indywidualny turniej grupy (system kołowy lub szwajcarski na dystansie 7 6h rund 20 minut na zawodnika). Wybrane bajki i filmiki szachowe połączone z pracami plastycznymi na ich 2h temat. Gry treningowe. 24 Blokada, oswobodzenie pola, linii i przekątnej ćwiczenia praktyczne. 2h 25 Przesłona, rozbicie osłony króla - ćwiczenia praktyczne. 2h 26 Kwadrat przemiany - ćwiczenia praktyczne. 2h 27 Opozycja, pola kluczowe- ćwiczenia praktyczne. 2h 28 Król i pion przeciwko królowi. Przełom pionów. 2h 29 Pogromcy szachów czyli obalona pułapka w partii szkockiej (wykorzystanie 2h programu prezi.com). 30 Turniej rycerski (balony modelarskie) wśród uczniów, następnie z 2h nauczycielem, zwierzątka z balonów jako nagroda. RAZEM 60 h KLASA III LP TEMAT CZAS 1 Przypomnienie zasad obowiązujących na zajęciach szachowych. Oficjalny 2h zakaz grania szewca dla wszystkich. Swobodne granie w szachy i (jednocześnie w tle chętni oglądają) filmik mój niezwykły mózg - zróbcie ze mnie geniusza. 2 Kombinacje patowe - ćwiczenia praktyczne. 2h 3 Motywy patowe przy linii c i f. 2h 4 Szach mat w 3 ruchy łatwe zadania. 2h 27

28 5 Trudne motywy matowe ćwiczenia. 4h 6 7 Konfiguracja w centrum i na skrzydle. 2h 8 Taktyka: rożen, poświęcenie, poświęcenie trwałe. 2h 9 Przeciążenie, przynęta, interferencja. 2h 10 Rentgen, młynek, ruch pomiędzy. 2h 11 Luft, dźwignie, zły goniec, fianchetto oraz sposób jego atakowania. 2h 12 Przewaga przestrzeni (aktywność króla). 2h 13 Film szachowe dzieciństwo. Godzina filmu z pauzami na bieżąco (wiele 2h pytań dzieci). 14 Końcówka filmu szachowe dzieciństwo z omówieniem i nawiązaniem do 2h realiów w Polsce. Najlepsi zawodnicy i zawodniczki w kraju. 15 Mistrzowie szachów historia FIDE i rozgrywek o tytuł mistrza świata w 2h szachy. 16 Kalambury szachowe. Dwa typy zabawy: rysowanie i pokazywanie. 2h 17 Luźne rozgrywki szachowe w dowolną wersję szachów. 2h 18 Prace plastyczno-techniczne na temat szachów. 2h 19 Szachowi milionerzy czyli sprawdzian zdobytych dotychczas umiejętności. 2h Turniej treningowy. 20 Indywidualny turniej grupy (system kołowy lub szwajcarski na dystansie 7 6h rund 20 minut na zawodnika). Końcówki wieżowe zastosowanie w praktyce. 2h 24 Końcówki lekkofigurowe: pion i skoczek lub goniec przeciwko królowi, 2h różnobarwne gońce. 25 Pułapki w partii włoskiej (miniatury szachowe, nie nauka na pamięć). 2h 26 Pułapki w partiach otwartych. 2h 27 Pułapki w partiach półotwartych. 2h 28 Pułapki w partiach zamkniętych. 2h 29 Teleturniej szachowy w grupach awantura o kasę jako sprawdzenie i przypomnienie wiadomości z 3 lat nauki. Zadania przemieszane z ciekawostkami, łamigłówkami i zagadkami nietypowymi, wymagającymi myślenia niestandardowego. 2h 28

29 30 Turniej rycerski (balony modelarskie) wśród uczniów, następnie z nauczycielem. Uroczyste wręczenie dyplomów za ukończenie 3-letniego etapu kształcenia szachowego. RAZEM 2h 60 h OBUDOWA PROGRAMU Pomoce dydaktyczne: * karty pracy - szablony z ćwiczeniami, blankiety do zapisu partii * zestawy do gry w szachy (plansza, figury) * zegary szachowe * szachy demonstracyjne na magnesy * projektor * laptop/komputer z dostępem do Internetu i wgranym Microsoft Office Dodatkowe: * szachy ogrodowe * program komputerowy Fritz XII lub Fritz XIII * program komputerowy Swiss Perfect * program komputerowy Chessbase Dzieci powinny nosić na zajęcia: * cienki zeszyt w kratkę * teczkę A4 * (opcjonalnie) książeczkę z zadaniami szachowymi np. Paweł Dobryniecki PROCEDURY OSIĄGANIA CELÓW Każde zajęcia należy rozpoczynać od wprowadzenia dzieci do tematu z użyciem szachów lub prezentacji multimedialnych. Należy doceniać uczniów znających zasady i potrafiących grać w szachy, gdyż będą oni pomocni dla graczy początkujących. Każdy uczeń ćwiczenia wykonuje na własnej szachownicy począwszy od ułożenia figur na planszy. Nauczyciel nadzoruje poprawność ułożenia figur oraz ich kompletność. Zakończenie zajęć powinno poprzedzać ułożenie figur oraz złożenie sprzętu. Lekcje dwugodzinne powinny zawierać na przemian różne metody nauczania, należy pamiętać (jak na wszystkich lekcjach) o wprowadzeniu i podsumowaniu zajęć oraz o ćwiczeniach śródlekcyjnych. Lekcja trwająca 90 minut powinna przewidywać czas na: realizację tematu, grę w szachy, czas luźny ok

30 minut (w tym gra w kloca i inne wersje szachów, szachy błyskawiczne, zabawy pobudzające wyobraźnie związane z szachami np. budowanie zamku z klocków i użycie bierek jako ludzików). Nie należy się spieszyć z realizacją programu. Nie wszystkie tematy muszą być zrealizowane, można dokładać swoje bieżące pomysły lub pomysły dzieci. Zajęcia mogą być urozmaicane zabawami związanymi z szachami poza salą lekcyjną, aby lekcje kojarzyły im się jak najlepiej. Dziecko po wyjściu z zajęć powinno mieć niedosyt i chętnie sięgać po szachy w domu, w świetlicy lub na przerwach. Dziecko może próbować grać szewca w klasie I i II. W klasie III powinno oficjalnie się tego zabronić. Najbardziej zainteresowane dzieci powinny mieć możliwość uczęszczania do kółka szachowego o nazwie kadra (1 lub 2 godziny w tygodniu), na której są obowiązkowe prace domowe i system treningowy prowadzony przez wykwalifikowanego instruktora/trenera. SPODZIEWANE OSIĄGNIĘCIA I POSTAWY UCZNIA KLASA I Uczeń: * zna nazwy, symbole i miejsce ustawienia wszystkich bierek szachowych, * zna ruchy specjalne (roszada, przemiana, bicie w przelocie), * potrafi rozwiązywać zadania typu szach mat w 1 ruchu, * wie, kiedy w szachach jest wygrana i remis, * wie, jak działa szachownica i rozumie, które pola i dlaczego są najważniejsze w debiucie, * zna zasady panujące na turniejach szachowych, * potrafi używać zegara szachowego i odczytywać zapisaną partię, * stara się nie tracić figur i grać całą armią, * ma świadomość, że porażka uczy, * lubi grać w szachy. KLASA II Uczeń: * potrafi rozwiązać proste zadania typu szach mat w 2 ruchy, * ma świadomość, że prawdziwą wersją szachów są szachy klasyczne, * potrafi obronić się przed matem szewskim, * rozumie znaczenie rozwiązywania zadań i widzi sens w nauce teorii oraz stosuje poznane zagadnienia w praktyce, * ma świadomość odzwierciedlenia szachów w życiu i odwrotnie, * potrafi doprowadzić do wygranej sytuację hetman lub wieża + król na króla, 30

31 * walczy do końca i rozumie dlaczego wprowadzono zasadę pat, * rozumie, że o zwycięstwie może zdecydować jeden pionek, * lubi grać w szachy i interesuje się innymi grami strategicznymi. KLASA III Uczeń: * patrzy na całą szachownicę i wymyśla autorskie strategie w partiach, * potrafi rozwiązywać zadania szachowe typu znajdź najlepsze posunięcie, * potrafi doprowadzić do wygranej partię w której ma przewagę, * w przypadku błędu w debiucie stara się odrobić stratę, * wykorzystuje króla w końcówce, * ma świadomość, że nauka gry w szachy rozwija, * stosuje zasady fair play nawet w najbardziej stresowych sytuacjach (chce wygrać dzięki umiejętnościom, nie kombinatorstwie), * lubi grać w szachy i chce rozwijać swoją szachową pasję. SYLWETKA ABSOLWENTA PIERWSZEGO ETAPU EDUKACJI Dziecko gra w szachy na poziomie co najmniej V kategorii szachowej (najbardziej zainteresowane dzieci posiadają ranking 1600 i wyższy). Lubi grać w szachy i chce kontynuować nieobowiązkową naukę w IV klasie. Zachęca innych do gry i potrafi bawić się szachami na wiele wymyślonych przez siebie sposobów. Dziecko jest świadome swoich umiejętności i rozumie, że im więcej będzie się uczyć, tym będzie lepiej grało. Szanuje swojego przeciwnika, stara się na bieżąco korygować błędy i zaspokajać swoją ciekawość. Rozumie, że szachy nie są odzwierciedleniem inteligencji oraz, że szachy mogą rozwijać różnorakie inteligencje. OCENIANIE Nie ma ocen, więc nagrody i kary mogą być stosowane tylko za zachowanie. Dziecko może jeździć na turnieje szachowe od momentu, gdy pozna wszystkie ruchy bierek i podstawowe zasady (turniej ma być zabawą, formą spędzania wolnego czasu). Nagrody dla reprezentantów są jednakowe a ich wartość zależy od tego, ile razy dziecko reprezentowało szkołę, a nie ile medali czy punktów zdobyło. W turniejach szkolnych nagrody otrzymują wszyscy uczestnicy. W indywidualnych turniejach pozaszkolnych mogą uczestniczyć wszystkie dzieci, bez znaczenia na jakim poziomie grają. W sytuacji, gdy zaistnieje potrzeba 31

32 oceniania stopniem, należy brać pod uwagę przede wszystkim zaangażowanie i aktywność. Sprawą drugorzędną jest udział w turniejach i siła gry. EWALUACJA Obserwacja uczniów na zajęciach, analiza postępów graczy i umiejętnego myślenia podczas wykonywanych ruchów na szachownicy. A zatem jednym z ważnych elementów jest ocena przez uczniów posunięć figur na szachownicy, co pozwala na korygowanie własnych błędów. Nauczyciel omawia na bieżąco z uczestnikami zajęć popełnione błędy, zwracając szczególną uwagę na poprawność ich korygowania. Oprócz bieżącej obserwacji za analizę porównawczą można potraktować chęci uczniów do dalszej, nieobowiązkowej nauki Przykładowy konspekt zajęć szachowych dla klasy I Klasa: I Czas przeznaczony na realizację zajęć: 90 minut Temat: Zamek czyli roszada długa i krótka. Punktacja bierek I. Cele lekcji: 1. Cele ogólne: - poznanie pojęcia roszada długa, roszada krótka, - poznanie wartości bierek, - rozwijanie umiejętności gry w szachy, - uwrażliwienie na konieczność przestrzegania zasad gry fair play. 2. Cele szczegółowe: Uczeń: - wyjaśnia zasady wykonywania roszady, - tłumaczy, kiedy roszada nie może zostać wykonana, - wyróżnia wartości bierek, - wskazuje, że roszada i wartości bierek są ważnymi elementami gry w szachy. II. Metody: (wg W. Okonia) - pogadanka, - giełda pomysłów, - gra dydaktyczna, - metoda ekspresyjna, 32

33 - metoda ćwiczebna. III. Formy: - praca indywidualna, - praca grupowa (po 2 osoby), - praca zbiorowa. IV. Środki dydaktyczne: - tablica demonstracyjna, rzutnik, laptop lub komputer, szachownice, prezentacja multimedialna (prezentacja zawiera slajdy wzbogacone o animacje i obrazki w celu podwyższenia atrakcyjności zajęć, załączniki nie są pełnym obrazem slajdów). V. Przebieg zajęć: Etapy Czynności nauczyciela Czynności uczniów Uwagi zajęć Wpro- Nauczyciel wita się z klasą, sprawdza Uczniowie zgłaszają Praca domowa nie wadze- nie do obecność i pracę domową. się z pracą domową. była obowiązkowa. zajęć Następnie, jako powtórzenie Uczniowie zgłaszają poprzedniego tematu, nauczyciel się i wymieniają pola: ustawia białego skoczka na d4 i pyta: Gdzie skoczek może pójść?. e2, f3, f5, e6, c6, b5, b3, c2. Część zasadnicza zajęć Nauczyciel informuje uczniów, czym będą się zajmować podczas dzisiejszej lekcji wskazując na wyświetlony slajd (załącznik nr 1). Nauczyciel na tablicy demonstracyjnej na magnesy układa zamek (białe: brak, czarne: Kd8, Wb6, Wf6, b8, b7, c6, d6, e6, f7, f8). Zadaje uczniom pytania: Kto mieszka w zamku?, Jak są zbudowane zamki? Z czego się składają?, Dlaczego tak Uczniowie słuchają. Prezentacja jest włączona przed rozpoczęciem zajęć. Uczniowie odpowiadają na pytania nauczyciela: W zamku mieszka król., Zamki mają mury i wieże, a takie prawdziwe mają bramę, fosę, okienka 33

34 zbudowany zamek nigdy nie powstałby w partii szachów?, Z której strony można atakować ten zamek?. Następnie nauczyciel przestawia pionka z d6 na d5 i pyta: Jak myślicie, czy ten zamek nadal ma sens?, Dlaczego?. Nauczyciel stawia gońca na d6 i pyta: A teraz ma sens?. Nauczyciel rozdaje uczniom kartki i daje polecenie, aby każde narysowało swój własny, wymarzony zamek. Nauczyciel przestawia figury: białe: brak, czarne: Kg8, Wf8, Gg7, f7, g6, h7. Pyta: Czy ten zamek spełnia wymogi obronne? oraz pyta: Z której strony można zaatakować ten zamek?. Nauczyciel po odpowiedzi dzieci, mówi że: Ten zamek jest dla łuczników, Taki zamek nie powstałby, ponieważ pionki nie mogą się cofać (mowa o b8 i f8)., Można atakować ze wszystkich stron oprócz z góry, ponieważ tam już nie ma szachownicy. Nie ma sensu, ponieważ ma dziurę. Tak, bo już nie ma dziury i ma dodatkowego obrońcę. Uczniowie wyjmują kredki i rysują zamki. Po narysowaniu uczniowie chowają rysunki do swoich teczek (te osoby, które nie skończyły, dokańczają w domu na następną lekcję). Tak, ponieważ ma mury, wieżę i nie ma dziur. Dodatkowo ciężko go zaatakować. Można go zaatakować od dołu lub z lewej. Z Nauczyciel nadzoruje i odpowiada na pytania uczniów, pomaga narysować trudniejsze elementy. Wieża jest broniona przez gońca i króla; goniec przez króla; pionek h7 przez króla; g6 przez h7 i f7; f7 przez 34

35 dużo lepszy w obronie, ponieważ król stoi w rogu oraz każdy pionek jest przez kogoś broniony. Nauczyciel dokłada białe: Kg1, Wf1, f2, g2, h2. Tłumaczy: To też jest zamek, który spełnia wszystkie wymogi obronne. Dodatkowo oba te zamki (wskazuje na szachownice) można bardzo łatwo zrobić w szachach. Nauczyciel skupia uwagę uczniów na projektorze, przestawiając slajd (załącznik nr 2). Nauczyciel tłumaczy, jak od ustawienia wyjściowego może powstać wcześniej pokazywany zamek. Należy zwrócić uwagę na króla i wieżę (załącznik nr 3). Aby zrobić zamek, trzeba wykonać ruch zwany roszadą. Na podstawie slajdów przedstawia co to jest roszada, jakie są jej rodzaje (długa i krótka) i jak się ją wykonuje (załącznik nr 4). Nauczyciel przestawia slajd (załącznik nr 5). Nauczyciel przestawia slajd (załącznik nr 6) i pyta: Czy to przypomina zamek? prawej nie można, ponieważ tam już nie ma szachownicy. Uczniowie słuchają. Uczniowie słuchają i patrzą na ekran. Uczniowie odpowiadają: Nie, ponieważ nie ma murów. wieżę i króla, a król chowa się ma murami. Załącznik nr 4: król o 2 pola. Załącznik nr 5: wieża przeskakuje. Załącznik nr 6: ustawienie po roszadzie. 35

36 Nauczyciel przestawia slajd (załącznik nr 7) i pyta: A teraz? oraz Czym się różni zamek białego i czarnego?. Następnie nauczyciel tłumaczy, że roszada długa i krótka różnią się od siebie, ale nie można ocenić, która jest lepsza lub gorsza. Oraz że można zrobić roszadę bez pionków, ale byłaby słaba, bo król nie miałby obrońców. Nauczyciel skupia uwagę uczniów na tablicę demonstracyjną i ustawia białe: Ke1, Wh1, f2, g2, h2; czarne: Kg8, Wf8, f7, g7, h7. Następnie tłumaczy, iż roszada jest to jeden ruch, wykonywany jedną ręką zaczynając od króla (przestawia białego króla na g1 i wieżę na f1). Następnie nauczyciel wraca do wcześniej ustawionej pozycji (Ke1, Wh1) i pyta: Czy w inny sposób też można doprowadzić do takiej sytuacji?. Wspólne dojście do wniosku, że zrobienie zamku poprzez wykonanie roszady jest najlepszą obroną dla króla. Nauczyciel opowiada dzieciom historyjkę o architekcie króla, który aby zbudować dla króla zamek musi Uczniowie odpowiadają, że Przypomina zamek., Białego jest krótszy, a król jest bardziej schowany i bliżej końca szachownicy. Uczniowie słuchają i obserwują. Uczniowie odpowiadają: Można, tylko trzeba wykonać więcej ruchów. Uczniowie słuchają. Ocena, którą roszadę korzystniej jest zrobić w partii zależy od sytuacji w partii. Np. poprzez Ke2, Wd1, Kf1, Kg1, Wf1 bez uwzględnienia ruchów czarnego. Król w rogu jest bezpieczniejszy niż na środku, roszada trwa tylko jeden ruch, bez pionków zamek nie ma sensu. 36

37 spełnić pewne wymogi budowlane, po czym wskazuje na slajdy (załącznik nr 8). Nauczyciel rysuje na tablicy kwadrat i pyta: Czy można postawić jakąś budowlę na placu budowy jeśli plac budowy nie jest pusty? (w tym czasie nauczyciel rysuje zarys drzewa i samochodu). Nauczyciel mówi: Zanim nie zabierzemy gońca, nie możemy zrobić zamku (roszady). Nauczyciel przestawia slajd na którym nie ma gońca (załącznik nr 9). Nauczyciel przestawia slajd (załącznik nr 10). Zwraca uwagę, że: Na placu budowy mogą znajdować się też intruzi, czyli bierki przeciwnika, których trzeba się pozbyć, aby nie przeszkadzały w budowie. Nauczyciel przestawia slajd (załącznik nr 11). Zwraca uwagę, iż trzeba patrzeć na zagrożenia jakie stawia przeciwnik i pyta uczniów: Które pole z placu budowy atakuje czarny skoczek?. Uczniowie odpowiadają, że Nie można postawić domu na samochodzie i trzeba sobie przygotować fundamenty. Uczniowie słuchają. Uczniowie odpowiadają: Czarny skoczek atakuje pole f1. Wykonując roszadę, nie można zbijać bierek przeciwnika. Czarny skoczek uniemożliwia wykonanie roszady, ponieważ król przechodząc przez pole f1 szedłby pod szacha (mimo że tylko przechodzi przez to pole. 37

38 Nauczyciel przestawia slajd (załącznik nr 12) i zadaje pytanie: Kto teraz mógłby zrobić roszadę? Białe czy czarne?. Nauczyciel przestawia slajd (załącznik nr 13) i pyta: Gdy pojawią się pionki, która ze stron może zrobić roszadę? Nauczyciel przestawia slajd (załącznik nr 14) i tłumaczy, kiedy jeszcze przez przeciwnika nie można wykonać roszady. W ramach przypomnienia z poprzednich lekcji nauczyciel pyta: Jakie mamy obrony przed szachem? po czym powtarza, że roszada nie jest obroną przed szachem. Dzieci odpowiadają, że Białe mogą, a czarne nie, ponieważ hetman atakuje pole na którym stanąłby król. Uczniowie odpowiadają, że Czarny może, bo hetman zbije pionka, a biały nie może, bo skoczek może przeskoczyć. Uczniowie słuchają. Uczniowie odpowiadają: Zasłonięcie się, zbicie atakującego lub ucieczka królem. Hetman uniemożliwia zrobienie roszady, ponieważ król stanąłby na pole szachowane, co jest teoretycznie jeszcze gorsze niż przechodzenie przez pole szachowane (jedno i drugie jest wykluczone). Slajd zawiera sugestię odpowiedzi (zielony ptaszek i czerwony krzyżyk). W sytuacji, gdy król jest szachowany, nie można wykonać roszady. Nauczyciel przestawia slajd Uczniowie słuchają. Gdy król i wieża 38

39 (załącznik nr 15) i tłumaczy, że Aby zrobić roszadę, król i wieża muszą stać na swoim miejscu, ponadto nie można wcześniej nimi ruszać. Nauczyciel przestawia slajd (załącznik nr 16) i pyta: Która ze stron w tej sytuacji może zrobić roszadę i którą długą czy krótką?. Nauczyciel rozdaje uczniom szachownice i wydaje polecenie, aby uczniowie w parach (każdy swoim kolorem) układali wymyślone przez siebie zamki ze wszystkich bierek. Podczas tych czynności nauczyciel nadzoruje pracę dzieci. Nauczyciel wydaje kolejne polecenie: Kto już ułożył, może zagrać partię wszystkimi bierkami z wykorzystaniem roszady. Nauczyciel nadzoruje grę uczniów. Uczniowie odpowiadają, że: Biały nie może, ponieważ przeszkadza czarna wieża. Czarny nie może zrobić roszady krótkiej, ponieważ wieża nie stoi na swoim miejscu, ale może zrobić roszadę długą. Uczniowie układają. Uczniowie grają. wrócą na swoje miejsca początkowe, nie można zrobić roszady. W czasie zabawy uczniowie mają prawo do rozmów z kolegami opowiadania wrażeń i pomysłów. Nie ma przymusu wykonywania roszady. Uczniowie, którzy grają partię szybko, grają rewanż. Uczniowie mogą grać z różnymi osobami. 39

40 Nauczyciel po około 30 minutowych rozgrywkach wydaje polecenie uprzątnięcia szachów i przełącza slajd (załącznik nr 17). Nauczyciel mówi: Skoro znamy już wszystkie figurki i ich ruchy warto też poznać ich wartość. Następnie przełącza slajd (załącznik nr 18). Nauczyciel zadaje pytanie w ramach przypomnienia: Kto na szachownicy jest najważniejszy?. Nauczyciel ustawia na tablicy demonstracyjnej: białe: b4, Sc4, Gd4, We4, Hf4, Kg4 i omawia z dziećmi, które figury są bardziej wartościowe od drugich. Nauczyciel przestawia slajd (załącznik nr 19) i omawia go z uczniami. Nauczyciel chwyta z tablicy demonstracyjnej w prawą rękę gońca i skoczka, a w lewą wieżę i pyta: Co jest więcej warte?. Nauczyciel powtarza czynność posiłkując się innymi przykładami: W+G < H, W+W > H, 3 pionki = G, G+S+S = H, 6 pionków > W. Uczniowie sprzątają salę, po czym kierują swoją uwagę na wyświetlony obrazek. Uczniowie odpowiadają: Na szachownicy najważniejszy jest król. Uczniowie odpowiadają, że Więcej wart jest goniec i skoczek, ponieważ mają 6 punktów, a wieża tylko 5. Uczniowie odpowiadają. Podsu- Nauczyciel zadaje pytanie dzieciom: Dzieci odpowiadają: Slajd ma na celu zwrócić uwagę uczniów. Załącznik nr 19: liczbowe określenie wartości figur. Przykłady z dużą ilością figur nauczyciel ustawia na tablicy demonstracyjnej. 40

41 Jeśli wszystkie wymogi zostały spełnione, należy jedną ręką ruszyć królem o dwa pola w stronę wieży, a następnie przeskoczyć wieżą króla. Załącznik nr 2 mowanie roszadę? Kiedy i w jaki sposób robi się zajęć VI. Załączniki: Załącznik nr 1 [ ] Załącznik nr 3 [ ] Załącznik nr 4 opracowanie własne na podstawie 41

42 [ ] [ ] Załącznik nr 5 Załącznik nr 6 opracowanie własne na podstawie [ ] Załącznik nr 7 [ ] Załącznik nr 8 opracowanie własne na podstawie opracowanie własne na podstawie [ ] [ ] Załącznik nr 9 Załącznik nr 10 42

43 opracowanie własne na podstawie [ ] Załącznik nr 11 opracowanie własne na podstawie [ ] Załącznik nr 12 opracowanie własne na podstawie opracowanie własne na podstawie [ ] [ ] Załącznik nr 13 Załącznik nr 14 43

44 opracowanie własne na podstawie [ ] Załącznik nr 15 opracowanie własne na podstawie [ ] Załącznik nr 16 opracowanie własne na podstawie opracowanie własne na podstawie [ ] [ ] Załącznik nr 17 Załącznik nr 18 44

Innowacja pedagogiczna w edukacji wczesnoszkolnej. oraz nauczaniu matematyki

Innowacja pedagogiczna w edukacji wczesnoszkolnej. oraz nauczaniu matematyki Innowacja pedagogiczna w edukacji wczesnoszkolnej oraz nauczaniu matematyki 1) Tytuł innowacji: EDUKACJA PRZEZ SZACHY W SZKOLE 2) Rodzaj innowacji: mieszana: programowo - metodyczna 3) Miejsce realizacji:

Bardziej szczegółowo

Grupa nowicjuszy (A) - 1 godz. w tygodniu (zajęcia pozalekcyjne)

Grupa nowicjuszy (A) - 1 godz. w tygodniu (zajęcia pozalekcyjne) Gra w szachy droga do sukcesu. Zajęcia pozalekcyjne dla nowicjuszy i wprawnych graczy. Cel główny: Stymulowanie wszechstronnego rozwoju uczniów, a w szczególności ich funkcji poznawczych, poprzez naukę

Bardziej szczegółowo

MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna

MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna 1. Osoby wdrażające innowacje: mgr Justyna Witas, mgr Adriana Jachnicka, mgr Marta Jafernik 2. Termin wprowadzenia i czas trwania innowacji: Innowacja

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018 KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018 MISJA SZKOŁY Jesteśmy szkołą bezpieczną i przyjazną. Szanujemy się wzajemnie i wspieramy. Celem naszej szkoły jest dobre przygotowanie uczniów

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY. Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w Janowie. SZKOŁY PODSTAWOWEJ im. Romualda Traugutta w Janowie

KONCEPCJA PRACY. Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w Janowie. SZKOŁY PODSTAWOWEJ im. Romualda Traugutta w Janowie KONCEPCJA PRACY Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w Janowie SZKOŁY PODSTAWOWEJ im. Romualda Traugutta w Janowie na lata szkolne 2011-2016 1 Koncepcja pracy szkoły została opracowana w oparciu o: 1. Ustawę

Bardziej szczegółowo

Część pierwsza. Wprowadzenie do intensywnego wspomagania rozwoju umysłowego oraz edukacji matematycznej dzieci

Część pierwsza. Wprowadzenie do intensywnego wspomagania rozwoju umysłowego oraz edukacji matematycznej dzieci Spis treści WSTĘP Przyczyny, dla których należało napisać tę książkę. Jak wpisuje się ona w nową rzeczywistość edukacyjną w wychowaniu przedszkolnym i w nauczaniu początkowym dzieci. Dlaczego książka ta

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 27 W BIELSKU-BIAŁEJ

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 27 W BIELSKU-BIAŁEJ PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 27 W BIELSKU-BIAŁEJ Człowiek jest wielki nie przez to, co ma, nie przez to, kim jest, lecz przez to, czym dzieli się z innymi. Jan Paweł II SPIS TREŚCI 1. Podstawa

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Blok Matematyczny programu Klucz do Uczenia Si. Projekt dla poradni psychologiczno-pedagogicznych

Blok Matematyczny programu Klucz do Uczenia Si. Projekt dla poradni psychologiczno-pedagogicznych Blok Matematyczny programu Klucz do Uczenia Si Projekt dla poradni psychologiczno-pedagogicznych Ostatnie lata pokazują, że coraz więcej dzieci ma trudności w opanowaniu umiejętności matematycznych Według

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ FUNDACJI ELEMENTARZ W GŁĘBOKIEM na lata szkolne 2012-2017

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ FUNDACJI ELEMENTARZ W GŁĘBOKIEM na lata szkolne 2012-2017 KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ FUNDACJI ELEMENTARZ W GŁĘBOKIEM na lata szkolne 2012-2017 Podstawa prawna : 1) Ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 z późn.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KURSU PEDAGOGICZNEGO DLA INSTRUKTORÓW PRAKTYCZNEJ NAUKI ZAWODU

PROGRAM KURSU PEDAGOGICZNEGO DLA INSTRUKTORÓW PRAKTYCZNEJ NAUKI ZAWODU PROGRAM KURSU PEDAGOGICZNEGO DLA INSTRUKTORÓW PRAKTYCZNEJ NAUKI ZAWODU RAMOWY PLAN KURSU PEDAGOGICZNEGO DLA INSTRUKTORÓW PRAKTYCZNEJ NAUKI ZAWODU Lp Nazwa przedmiotu Liczba godzin zajęć Liczba godzin zajęć

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH Wszystkiego, co naprawdę trzeba wiedzieć, nauczyłem się w przedszkolu- o tym jak żyć co robić, jak postępować, współżyć z innymi patrzeć, odczuwać,

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

Szachy w przedszkolu i szkole

Szachy w przedszkolu i szkole Szachy w przedszkolu i szkole Regionalny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli i Informacji Pedagogicznej WOM w Rybniku 44-200 Rybnik tel. 32 42 47 472 e-mail: info@wom.edu.pl www.wom.edu.pl DYREKTOR Roman

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy. Przedszkola nr 12 w Siemianowicach Śląskich

Koncepcja pracy. Przedszkola nr 12 w Siemianowicach Śląskich Koncepcja pracy Przedszkola nr 12 w Siemianowicach Śląskich Misja W naszym przedszkolu dziecko: - znajduje możliwość indywidualnego rozwoju możliwości twórczych i intelektualnych, - zdobywa wiedzę i umiejętności

Bardziej szczegółowo

Koło matematyczne 2abc

Koło matematyczne 2abc Koło matematyczne 2abc Autor: W. Kamińska 17.09.2015. Zmieniony 08.12.2015. "TO CO MUSIAŁEŚ ODKRYĆ SAMODZIELNIE, ZOSTANIE W TWYM UMYŚLE ŚCIEŻKĄ, KTÓRĄ W RAZIE POTRZEBY MOŻESZ PÓJŚĆ RAZ JESZCZE" G. CH.

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA Kierunek Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony jest kierunek studiów PEDAGOGIKA / Edukacja wczesnoszkolna z wychowaniem przedszkolnym NAUKI SPOŁECZNE Forma kształcenia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski Program wychowawczy SPIS TREŚCI: 1. Podstawa prawna

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Króla Władysława Jagiełły w Zespole Szkół w Błażowej

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Króla Władysława Jagiełły w Zespole Szkół w Błażowej Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Króla Władysława Jagiełły w Zespole Szkół w Błażowej Nasza szkoła realizuje potrzeby i oczekiwania całej społeczności szkolnej i środowiska lokalnego. Kształci i

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAPRAWCZY PO ANALIZIE WYNIKÓW SPRAWDZIANU ZEWNĘTRZNEGO W ROKU SZKOLNYM 2010/2011 SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. WL.

PROGRAM NAPRAWCZY PO ANALIZIE WYNIKÓW SPRAWDZIANU ZEWNĘTRZNEGO W ROKU SZKOLNYM 2010/2011 SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. WL. PROGRAM NAPRAWCZY PO ANALIZIE WYNIKÓW SPRAWDZIANU ZEWNĘTRZNEGO W ROKU SZKOLNYM 2010/2011 SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. WL. SZAFERA W ŻARKACH I CELE PROGRAMU Cel główny: poprawa efektywności kształcenia w szkole

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWY PROGRAM dla EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ

MIĘDZYNARODOWY PROGRAM dla EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ MIĘDZYNARODOWY PROGRAM dla EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ PROGRAM To uniwersalny i unikatowy program edukacyjny, jedyny w Polsce, oparty na społeczno kulturowej teorii poznania i nauczania Lwa Wygotskiego. Powstał

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Zespołu Szkół Nr 60 w Warszawie na lata 2014-2019

Koncepcja pracy Zespołu Szkół Nr 60 w Warszawie na lata 2014-2019 1 Koncepcja pracy Zespołu Szkół Nr 60 w Warszawie na lata 2014-2019 2 * Koncepcja pracy szkoły została opracowana w oparciu o: 1. Ustawę o systemie oświaty z dn. 7 września 1991r (Dz. U. z 2004r. nr 256,

Bardziej szczegółowo

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach:

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach: Dążymy do tego, aby nasi uczniowie byli dobrze przygotowani do nauki na wyższym etapie edukacyjnym; byli dobrze przygotowani do życia społecznego w rodzinie, środowisku lokalnym, ojczyźnie, zjednoczonej

Bardziej szczegółowo

Dr Marek LEWANDOWSKI

Dr Marek LEWANDOWSKI Dr Marek LEWANDOWSKI UWARUNKOWANIA PROCESU DYDAKTYCZNO-WYCHOWAWCZEGO ORGANIZACJA SYTEMU SZKOLNEGO SYSTEM KSZTAŁCENIA NAUCZYCIELI PROGRAM NAUCZANIA UKŁAD STERUJACY PODSTAWA PROGRAMOWA SZKOŁA KADRA PLAN

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU Każde dziecko ma prawo do pełnego dostępu do edukacji bez względu na to, jaki prezentuje potencjał rozwojowy. Przedszkole daje szansę rozwoju dzieciom uczy tolerancji,

Bardziej szczegółowo

S Y L A B U S. Druk DNiSS nr 11D

S Y L A B U S. Druk DNiSS nr 11D S Y L A B U S Druk DNiSS nr 11D NAZWA PRZEDMIOTU: Teoretyczne i metodyczne podstawy pedagogiki wczesnoszkolnej Kod przedmiotu: Rodzaj przedmiotu: obowiązkowy Wydział: Wydział Humanistyczno - Społeczny

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie programu Paint na lekcjach matematyki w nauczaniu zintegrowanym

Wykorzystanie programu Paint na lekcjach matematyki w nauczaniu zintegrowanym Hanna Łukasiewicz HaniaLukasiewicz@interia.pl. Wykorzystanie programu Paint na lekcjach matematyki w nauczaniu zintegrowanym "Technologia informacyjna może wspomagać i wzbogacać wszechstronny rozwój uczniów,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM praktyki zawodowej (nauczycielskiej) z zakresu wychowania fizycznego zał. 4

PROGRAM praktyki zawodowej (nauczycielskiej) z zakresu wychowania fizycznego zał. 4 PROGRAM praktyki zawodowej (nauczycielskiej) z zakresu wychowania fizycznego zał. 4 1. Wymagania wstępne Uzyskanie zaliczenia z przedmiotu: psychologia, bezpieczeństwo i higiena pracy, zaliczenie dwóch

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ W KOSEWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ W KOSEWIE Załącznik nr 1 do Uchwały Rady Pedagogicznej Nr 6/2013 z dnia 10.09.2013r. PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ W KOSEWIE Wrzesień 2013 r. PODSTAWA PRAWNA Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z dnia

Bardziej szczegółowo

Mali Jogini. Program autorski. Zajęcia ruchowe. z elementami jogi. Koordynatorzy: Magdalena Adamczyk, Żaneta Piskorz

Mali Jogini. Program autorski. Zajęcia ruchowe. z elementami jogi. Koordynatorzy: Magdalena Adamczyk, Żaneta Piskorz Program autorski Mali Jogini Zajęcia ruchowe z elementami jogi Koordynatorzy: Magdalena Adamczyk, Żaneta Piskorz Miejsce realizacji: świetlica Szkoły Podstawowej nr 5 w Gnieźnie Termin realizacji: 1 października

Bardziej szczegółowo

Procedura pracy z uczniem zdolnym

Procedura pracy z uczniem zdolnym Procedura pracy z uczniem zdolnym KaŜde dziecko jest zdolne. Szkoła ma obowiązek odkryć te zdolności i je rozwijać Uczniowie uzdolnieni to tacy, którzy przejawiają moŝliwości zaawansowanych dokonań w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Program kształcenia studiów podyplomowych Przygotowanie pedagogiczne Gdynia 2014 r. Podstawa prawna realizacji studiów. Ustawa Prawo

Bardziej szczegółowo

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Instytut Pedagogiki Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Uczelnie dla szkół Główne myśli Etap edukacji wczesnoszkolnej

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁA MUZYCZNA I STOPNIA W CZERNIKOWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁA MUZYCZNA I STOPNIA W CZERNIKOWIE PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁA MUZYCZNA I STOPNIA W CZERNIKOWIE 2015/2016 Podstawa prawna: 1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku (Dz. U. z 1997 r. Nr 78 poz. 483, późn. zm.)

Bardziej szczegółowo

Rozwojowy kontekst funkcjonowania ucznia zdolnego

Rozwojowy kontekst funkcjonowania ucznia zdolnego Rozwojowy kontekst funkcjonowania ucznia zdolnego Oprac. Grzegorz Kata (UMCS, SPPiTR w Lublinie) Projekt współfinansowany z Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Zdolny sześciolatek

Bardziej szczegółowo

ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI

ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI dotyczących realizacji działania: Budowanie kompetencji w zakresie matematyki, informatyki i nauk przyrodniczych jako podstawy do uczenia się przez cale życie (w tym wspieranie

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Gimnazjum nr l im. Powstańców Styczniowych w Pińczowie na rok szkolny 2014/2015

Program wychowawczy Gimnazjum nr l im. Powstańców Styczniowych w Pińczowie na rok szkolny 2014/2015 Program wychowawczy Gimnazjum nr l im. Powstańców Styczniowych w Pińczowie na rok szkolny 2014/2015 Wstęp Program wychowawczy szkoły jest opracowany zgodnie z: Konstytucją Rzeczpospolitej Polskiej z dnia

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ

SZKOLNY PROGRAM EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ SZKOLNY PROGRAM EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ Szkoła Podstawowa im. Jana Pawła II w Kowalach Oleckich opracował zespół w składzie: Jadwiga Lizanowicz Mirosław Mularczyk Teresa Truchan Urszula Kołodzińska Kluczem

Bardziej szczegółowo

Wtorkowy maraton matematyczny

Wtorkowy maraton matematyczny Wtorkowy maraton matematyczny Innowacja pedagogiczna o charakterze programowym z zakresu edukacji matematycznej realizowana w Szkole Podstawowej nr 2 im. Jana Brzechwy w roku szkolnym 2013/2014 I. Autorki

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP 00-389 Warszawa, ul. Smulikowskiego 6/8

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP 00-389 Warszawa, ul. Smulikowskiego 6/8 Prowadzący : Katarzyna Żelichowska Przedmiot: metodyka zintegrowanej edukacji wczesnoszkolnej (ćwiczenia) semestr / zimowy 2011 r. Studia I stopnia Semestr V Liczba godzin: 30 ECTS 6 Rok akademicki 2011/2012

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY. Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 3 im. Jana Pawła II w Rudzie Śląskiej

PROGRAM WYCHOWAWCZY. Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 3 im. Jana Pawła II w Rudzie Śląskiej PROGRAM WYCHOWAWCZY Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 3 im. Jana Pawła II w Rudzie Śląskiej,,W wychowaniu chodzi właśnie o to, ażeby człowiek stawał się coraz bardziej człowiekiem Jan Paweł II PROGRAM

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ Podstawa prawna: Rozporządzenie MEN z dnia 7 października 2009r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (Dz. U. Nr 168, poz. 1324 z późn. zm.) Ustawa z dn.

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA EDUKACYJNO - ZAWODOWEGO. w GIMNAZJUM MIEJSKIM IM. JANA PAWŁA II W GŁOWNIE. w roku szkolnym 2015/2016

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA EDUKACYJNO - ZAWODOWEGO. w GIMNAZJUM MIEJSKIM IM. JANA PAWŁA II W GŁOWNIE. w roku szkolnym 2015/2016 WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA EDUKACYJNO - ZAWODOWEGO w GIMNAZJUM MIEJSKIM IM. JANA PAWŁA II W GŁOWNIE w roku szkolnym 2015/2016 Podstawa prawna Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.

Bardziej szczegółowo

Model pracy z uczniem zdolnym Oprac. Anna Descour, Anna Wolny

Model pracy z uczniem zdolnym Oprac. Anna Descour, Anna Wolny Model pracy z uczniem zdolnym Oprac. Anna Descour, Anna Wolny 1 Dziecko rodzi się wszechstronnie uzdolnione, z pełną możliwością rozwoju we wszystkich kierunkach, potencjalną wybitną inteligencją i zadatkami

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY ZESPÓŁ SZKÓŁ IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W BORKU WLKP.

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY ZESPÓŁ SZKÓŁ IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W BORKU WLKP. KONCEPCJA PRACY SZKOŁY ZESPÓŁ SZKÓŁ IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W BORKU WLKP. CEL NADRZĘDNY: Wspomaganie wszechstronnego i harmonijnego rozwoju ucznia, wspieranie go w procesie nabywania wiedzy i umiejętności,

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Dlaczego orły nie pływają. O wspieraniu talentów i zdolności u dzieci Magdalena Zientalska Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 27 września 2012 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 109 im. Batalionów Chłopskich w Warszawie 1 Podstawa prawna: 1. Ustawa o systemie oświaty z dnia 7 września 1991r. (tekst jednolity Dz. U. z 1996r. Nr

Bardziej szczegółowo

Edukacja zintegrowana a edukacja fizyczna ucznia. dr Marek LEWANDOWSKI

Edukacja zintegrowana a edukacja fizyczna ucznia. dr Marek LEWANDOWSKI Edukacja zintegrowana a edukacja fizyczna ucznia dr Marek LEWANDOWSKI Cywilizacja PRZESTRZEŃ EDUKACYJNA Wzorce kulturowe UCZEŃ RODZICE p Biosfera SZKOŁA NAUCZYCIEL dr Marek Lewandowski Polityka oświatowa

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO W ZESPOLE SZKÓŁ im. Jana Pawła II w Smrokowie na lata szkolne 2014/15

KONCEPCJA PRACY LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO W ZESPOLE SZKÓŁ im. Jana Pawła II w Smrokowie na lata szkolne 2014/15 KONCEPCJA PRACY LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO W ZESPOLE SZKÓŁ im. Jana Pawła II w Smrokowie na lata szkolne 2014/15 2019/20 Koncepcja pracy szkoły została opracowana w oparciu o: 1. Ustawę o systemie oświaty

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY. SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 9 Społecznego Towarzystwa Oświatowego w Warszawie na lata 2014-2017

KONCEPCJA PRACY. SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 9 Społecznego Towarzystwa Oświatowego w Warszawie na lata 2014-2017 KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 9 Społecznego Towarzystwa Oświatowego w Warszawie na lata 2014-2017 Koncepcja pracy szkoły została opracowana w oparciu o: Ustawę o systemie oświaty z dnia 7 września

Bardziej szczegółowo

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455 Surdopedagogika Temat: Świetlica terapeutyczna dla osób z uszkodzonym słuchem w Działdowie cele

Bardziej szczegółowo

Projekty edukacyjne finansowane z Europejskiego Funduszu Społecznego realizowane w ZSOI nr 4 w Krakowie. przygotowała: Renata Goleń, pedagog szkolny

Projekty edukacyjne finansowane z Europejskiego Funduszu Społecznego realizowane w ZSOI nr 4 w Krakowie. przygotowała: Renata Goleń, pedagog szkolny Projekty edukacyjne finansowane z Europejskiego Funduszu Społecznego realizowane w ZSOI nr 4 w Krakowie. przygotowała: Renata Goleń, pedagog szkolny Pierwsze uczniowskie doświadczenia drogą do wiedzy Działanie

Bardziej szczegółowo

Program adaptacyjny. dla klasy I. Jestem pierwszakiem. w Szkole Podstawowej nr 28

Program adaptacyjny. dla klasy I. Jestem pierwszakiem. w Szkole Podstawowej nr 28 Szkoła Podstawowa nr 28 im. K. I. Gałczyńskiego w Białymstoku Program adaptacyjny dla klasy I Jestem pierwszakiem w Szkole Podstawowej nr 28 im. K. I. Gałczyńskiego w Białymstoku ,,Dzieci różnią się od

Bardziej szczegółowo

POSZUKIWANIA AUTONOMICZNYCH ROZWIĄZAŃ W BUDOWANIU SUKCESU SZKOŁY

POSZUKIWANIA AUTONOMICZNYCH ROZWIĄZAŃ W BUDOWANIU SUKCESU SZKOŁY POSZUKIWANIA AUTONOMICZNYCH ROZWIĄZAŃ W BUDOWANIU SUKCESU SZKOŁY I. Ogólna charakterystyka Szkoły Podstawowej Nr 2 w Ustce. II. Opis ważniejszych przedsięwzięć. 1. Projekty unijne: a) Twój rozwój, twoja

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z INFORMATYKI. Przedmiotowy System Oceniania został opracowany na podstawie:

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z INFORMATYKI. Przedmiotowy System Oceniania został opracowany na podstawie: I. Postanowienia ogólne PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z INFORMATYKI Przedmiotowy System Oceniania został opracowany na podstawie: 1. Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dn. 30 kwietnia 2007 r.

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PEDAGOGICZNEJ PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO NR 23 ZEFIREK NA LATA 2015-2018

KONCEPCJA PRACY PEDAGOGICZNEJ PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO NR 23 ZEFIREK NA LATA 2015-2018 KONCEPCJA PRACY PEDAGOGICZNEJ PRZEDSZKOLA NA LATA 2015-2018 I. Podstawa prawna: 1. Rozporządzenie MEN z dnia 7.10.2009 w sprawie nadzoru pedagogicznego ( Dz.U. Nr 168 poz. 1324 z późniejszymi zmianami)

Bardziej szczegółowo

S Y L A B U S. Druk DNiSS nr 11D

S Y L A B U S. Druk DNiSS nr 11D S Y L A B U S Druk DNiSS nr 11D NAZWA PRZEDMIOTU: Teoretyczne i metodyczne podstawy pedagogiki wczesnoszkolnej Kod przedmiotu:. Rodzaj przedmiotu: specjalnościowy obowiązkowy Wydział: Humanistyczno- Społeczny

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne Załącznik do Uchwały Nr 82/2016 Senatu UKSW z dnia 19 maja 2016 r. WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PODNOSZENIE KOMPETENCJI NAUCZYCIELSKICH W PRACY Z UCZNIEM O SPECJALNYCH

Bardziej szczegółowo

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ Rok szkolny 2013/2014 Pracownia SENSOS przeprowadza ambitne i bezpieczne programy szkoleniowe dla dziec i i młodzieży. Program każdego warsztatu jest dostosowany

Bardziej szczegółowo

Misja Szkoły. Nasza misja to: Szkoła - dobre wychowanie, rzetelna nauka, sprawność fizyczna, postawa społeczna i pogoda ducha.

Misja Szkoły. Nasza misja to: Szkoła - dobre wychowanie, rzetelna nauka, sprawność fizyczna, postawa społeczna i pogoda ducha. Misja Szkoły Nasza misja to: Szkoła - dobre wychowanie, rzetelna nauka, sprawność fizyczna, postawa społeczna i pogoda ducha. Jesteśmy po to, aby dobrze wychować powierzone nam przez rodziców dzieci i

Bardziej szczegółowo

Przygotowanie przez pracowników świetlicy szkolnej opinii na temat pracy z uczniem zdolnym oraz z uczniem mającym trudności w nauce.

Przygotowanie przez pracowników świetlicy szkolnej opinii na temat pracy z uczniem zdolnym oraz z uczniem mającym trudności w nauce. Przygotowanie przez pracowników świetlicy szkolnej opinii na temat pracy z uczniem zdolnym oraz z uczniem mającym trudności w nauce. Celem działalności świetlicy szkolnej jest: zapewnienie dzieciom zorganizowanej

Bardziej szczegółowo

Współczesne cele wychowania fizycznego a wybrane uregulowania prawne

Współczesne cele wychowania fizycznego a wybrane uregulowania prawne Współczesne cele wychowania fizycznego a wybrane uregulowania prawne Jakość poziomu edukacji w konfrontacji do potrzeb jednostkowych i społecznych jest wciąż przedmiotem krytyki i poszukiwań sposobów poprawy.

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy szkoły

Koncepcja pracy szkoły szkoły Gimnazjum w Koźmicach Wielkich opracowana i zatwierdzona przez Radę Pedagogiczną dnia 17 maja 2010 roku. U nas znajdziesz dobre wychowanie, nowe umiejętności, przyjazną atmosferę 2 Dążymy, aby nasze

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE Priorytetem naszej działalności jest zapewnienie naszym wychowankom wszechstronnego rozwoju, bezpieczeństwa, akceptacji, i poszanowania ich praw. Poprzez

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. TRUDNOŚCI W UCZENIU wypełnia instytut/katedra. PEDAGOGIKI I PSYCHOLOGII PEDAGOGIKI/ZAKŁAD DYDAKTYKI Pedagogika

OPIS PRZEDMIOTU. TRUDNOŚCI W UCZENIU wypełnia instytut/katedra. PEDAGOGIKI I PSYCHOLOGII PEDAGOGIKI/ZAKŁAD DYDAKTYKI Pedagogika OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu TRUDNOŚCI W UCZENIU wypełnia instytut/katedra Wydział Instytut/Katedra Kierunek PEDAGOGIKI I PSYCHOLOGII PEDAGOGIKI/ZAKŁAD DYDAKTYKI Pedagogika Specjalizacja/specjalność

Bardziej szczegółowo

Do czego chcemy przygotować nasze dzieci i naszych uczniów: do testów czy do życia i pracy? Gdańsk, 16 maja 2009 roku

Do czego chcemy przygotować nasze dzieci i naszych uczniów: do testów czy do życia i pracy? Gdańsk, 16 maja 2009 roku Do czego chcemy przygotować nasze dzieci i naszych uczniów: do testów czy do życia i pracy? 1 Prawdziwe wartości edukacji Europejskie ramy odniesienia Polskie ramy odniesienia Badania PISA 2 Jeżeli nie

Bardziej szczegółowo

PRZEDSZKOLNEGO W PRZEDSZKOLU AKADEMIA MŁODEGO GENIUSZA W RADOMIU

PRZEDSZKOLNEGO W PRZEDSZKOLU AKADEMIA MŁODEGO GENIUSZA W RADOMIU GŁÓWNE CELE WYCHOWANIA PRZEDSZKOLNEGO W PRZEDSZKOLU AKADEMIA MŁODEGO GENIUSZA W RADOMIU Podstawa prawna: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Powszechna Deklaracja Praw Człowieka Ustawa z dnia 7 września

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W CZAPLINKU NA LATA 2013 2018. Strategia rozwoju placówki

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W CZAPLINKU NA LATA 2013 2018. Strategia rozwoju placówki KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W CZAPLINKU NA LATA 2013 2018 Świat bez dzieci byłby jak niebo bez gwiazd Św. J. Vianney Strategia rozwoju placówki Zapewnienie ciągłego rozwoju i doskonalenia jakości

Bardziej szczegółowo

Akademia Twórczego i Logicznego Myślenia Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie

Akademia Twórczego i Logicznego Myślenia Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie Akademia Twórczego i Logicznego Myślenia Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie Tak naprawdę geniusz oznacza mniej więcej zdolność do postrzegania w niewyuczony sposób Założenia i cele Akademii:

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 20 W KATOWICACH NA ROK SZKOLNY 2015/2016

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 20 W KATOWICACH NA ROK SZKOLNY 2015/2016 KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 20 W KATOWICACH NA ROK SZKOLNY 2015/2016 WIZJA I MISJA SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 20 W KATOWICACH WIZJA I MISJA SZKOŁY Tworzymy szkołę, która: Troszczy się o wszechstronny

Bardziej szczegółowo

Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli

Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli Paweł Pytlak Końskowola 2010 Spis treści; I Ogólna charakterystyka programu II Cel zajęć artystycznych Cele główne Cele szczegółowe

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w przedszkolu?

Wolontariat w przedszkolu? Wolontariat w przedszkolu? Na przykładzie Przedszkolnych Kół Caritas w ramach wychowania człowieka do dojrzałego i wartościowego życia Cele wychowania przedszkolnego: Budowanie systemu wartości, w tym

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Przedszkola przy Zespole Szkół Publicznych im. Noblistów Polskich w Lesznowoli w roku szkolnym 2012/2013

Koncepcja pracy Przedszkola przy Zespole Szkół Publicznych im. Noblistów Polskich w Lesznowoli w roku szkolnym 2012/2013 Koncepcja pracy Przedszkola przy Zespole Szkół Publicznych im. Noblistów Polskich w Lesznowoli w roku szkolnym 2012/2013 WIZJA Jesteśmy po to, aby stworzyć warunki wychowawcze i edukacyjne, zapewniające

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 2 w Lędzinach. Opr. Monika Wajda-Mazur

Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 2 w Lędzinach. Opr. Monika Wajda-Mazur Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 2 w Lędzinach Opr. Monika Wajda-Mazur Klasy integracyjne w naszej szkole. Nasza szkoła jako placówka z oddziałami integracyjnymi, nie tylko edukuje w zakresie ustalonego

Bardziej szczegółowo

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Nadrzędnym celem wychowawczym Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE jest wspomaganie

Bardziej szczegółowo

MATEMATYKA to naprawdę nie jest trudne

MATEMATYKA to naprawdę nie jest trudne MATEMATYKA to naprawdę nie jest trudne Innowacja pedagogiczna o charakterze metodycznym z zakresu edukacji matematycznej realizowana w Szkole Podstawowej w Zamościu w 01.03.2016 30.06.2017 Wiedza jest

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE KOMPUTERA W EDUKACJI DZIECI W MŁODSZYM WIEKU SZKOLNYM

WYKORZYSTANIE KOMPUTERA W EDUKACJI DZIECI W MŁODSZYM WIEKU SZKOLNYM WYKORZYSTANIE KOMPUTERA W EDUKACJI DZIECI W MŁODSZYM WIEKU SZKOLNYM W podstawie programowej w nauczaniu zintegrowanym nie przewiduje się typowej informatyki, czy technologii informacyjnej, charakterystycznych

Bardziej szczegółowo

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI Program wychowawczy Mlodzieżowego Domu Kultury w Świdnicy im. Mieczyslawa Kozara- Sobódzkiego Do realizacji w latach 2012-2014 PROGRAM WYCHOWAWCZY WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZŁOŚCI

Bardziej szczegółowo

Prof. Wojciech Babijczuk

Prof. Wojciech Babijczuk Prof. Wojciech Babijczuk Ktoś, komu nauczyciel/ dyrektor/ trener podaje dłoń i podnosi go do godności rozsądnego człowieka. [Korczak] Tuzy w swoich czasach królowania: Tigran Petrosjan, czy Garry Kasparow

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Pedagogiczny Karta przedmiotu obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 011/01 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Program Wychowawczy Szkoły Podstawowej nr 5

Program Wychowawczy Szkoły Podstawowej nr 5 Program Wychowawczy Szkoły Podstawowej nr 5 im. Króla Jana III Sobieskiego w Zabrzu Podstawą prawną niniejszego programu wychowawczego jest Ustawa o Systemie Oświaty z dnia 07 września 1991r. (Dz. U. z

Bardziej szczegółowo

Procedura dopuszczania do użytku programów wychowania przedszkolnego i programów nauczania ogólnego

Procedura dopuszczania do użytku programów wychowania przedszkolnego i programów nauczania ogólnego Procedura dopuszczania do użytku programów wychowania przedszkolnego i programów nauczania ogólnego Na podstawie art. 22a ust. 8 ustawy z 7 września 1991r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004r. Nr 256, poz.

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Przedszkola nr 5 Zielona Półnutka w Swarzędzu

Koncepcja pracy Przedszkola nr 5 Zielona Półnutka w Swarzędzu Koncepcja pracy Przedszkola nr 5 Zielona Półnutka w Swarzędzu Każde dziecko ma prawo do pełnego dostępu do edukacji bez względu na to, jaki prezentuje potencjał rozwojowy. Przedszkole daje szansę rozwoju

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa im. Olimpijczyków Polskich w Rzeplinie. Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Olimpijczyków Polskich w Rzeplinie

Szkoła Podstawowa im. Olimpijczyków Polskich w Rzeplinie. Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Olimpijczyków Polskich w Rzeplinie Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej im. Olimpijczyków Polskich w Rzeplinie 1 2 SPIS TREŚCI I. PODSTAWA PRAWNA II. INFORMACJE O SZKOLE III. MISJA SZKOŁY IV. WIZJA SZKOŁY V. MODEL ABSOLWENTA VI. FORMY WSPÓŁPRACY

Bardziej szczegółowo

Czym jest nauczanie dwujęzyczne?

Czym jest nauczanie dwujęzyczne? Języka obcego nauczymy się lepiej kiedy będzie nam on służył do przyswojenia sobie czegoś więcej niż tylko jego samego Jean Duverger Czym jest nauczanie dwujęzyczne? Od pewnego czasu można zauważyć wzrost

Bardziej szczegółowo

Psycholog szkolny Kamila Budzyńska

Psycholog szkolny Kamila Budzyńska Psycholog szkolny Kamila Budzyńska Podjęcie przez dziecko obowiązku szkolnego wiąże się z początkiem nowego, bardzo ważnego etapu w jego życiu. Przechodząc z wieku przedszkolnego w wiek wczesnoszkolny

Bardziej szczegółowo

SZEŚCIOLATEK W SZKOLE

SZEŚCIOLATEK W SZKOLE SZEŚCIOLATEK W SZKOLE Przyjazna adaptacja dziecka do nauki szkolnej ASPEKTY PRAWNE PODSTAWA PROGRAMOWA DLA KLAS I-III SZKOŁY PODSTAWOWEJ Edukacja najmłodszych uczniów powinna umiejętnie splatać naukę z

Bardziej szczegółowo

Kod przedmiotu: 05.1-WP-PED-PNM Typ przedmiotu: specjalnościowy

Kod przedmiotu: 05.1-WP-PED-PNM Typ przedmiotu: specjalnościowy P O D S TT A W Y N A U C ZZ A N I A M A TT E M A TT Y K I Kod przedmiotu: 05.1-WP-PED-PNM Typ przedmiotu: specjalnościowy Język nauczania: polski Odpowiedzialny za przedmiot: nauczyciel akademicki prowadzący

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY SYSTEM OCENIANIA KLAS I III

SZKOLNY SYSTEM OCENIANIA KLAS I III SZKOLNY SYSTEM OCENIANIA KLAS I III w Szkole Podstawowej nr 2. im. Jana Pawła II w Twardogórze ZASADY OCENIANIA 1. Nauczyciele w pierwszym tygodniu każdego roku informują uczniów o wymaganiach edukacyjnych,

Bardziej szczegółowo

Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie Studia podyplomowe Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna. Edycja I - 2011/2012

Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie Studia podyplomowe Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna. Edycja I - 2011/2012 Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie Studia podyplomowe Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna. Edycja I - 11/12 Uprawnienia: Studia kwalifikacyjne, tzn. nadające kwalifikacje do zajmowania

Bardziej szczegółowo

Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne. Celem tych zajęć było usprawnianie pamięci słuchowej i koordynacji słuchowowzrokowej. Na zdjęciu uczeń układa

Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne. Celem tych zajęć było usprawnianie pamięci słuchowej i koordynacji słuchowowzrokowej. Na zdjęciu uczeń układa Podsumowanie realizacji projektu pn. Wiedzą zdobędę świat współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego realizowanego w Szkole Podstawowej w Antoniowie Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZESPOLE SZKÓŁ im. Jana Pawła II w Smrokowie na lata szkolne 2014/15-201

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZESPOLE SZKÓŁ im. Jana Pawła II w Smrokowie na lata szkolne 2014/15-201 KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZESPOLE SZKÓŁ im. Jana Pawła II w Smrokowie na lata szkolne 2014/15-201 2019/20 Koncepcja pracy szkoły została opracowana w oparciu o: 1. Ustawę o systemie oświaty

Bardziej szczegółowo

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI?

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? mgr Magdalena Jabłońska mgr Dorota Orłowska 1 DLACZEGO RODZICE NIE MAJĄ WIEDZY O ISTOTNYCH PROBLEMACH SWOICH DZIECI? brak czasu mało doświadczeń

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Publicznego Przedszkola w Czarnowąsach w latach 2010-2014r.

Koncepcja pracy Publicznego Przedszkola w Czarnowąsach w latach 2010-2014r. Koncepcja pracy Publicznego Przedszkola w Czarnowąsach w latach 2010-2014r. Misja W przedszkolu wspierany jest rozwój dziecka, rozpoznaje się i zaspakaja jego potrzeby edukacyjne oraz umożliwia rozwój

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie)

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Program rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 jest strategicznym dokumentem opisującym cele i sposoby rozwoju warszawskiej

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2009 Redakcja: Wojciech Śliwerski Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Korekta: Beata Bednarz Sylwia Kajdana ISBN ISBN 978-83-7850-377-4 978-83-7587-147-0

Bardziej szczegółowo

PRACA Z GRUPĄ. Opracowały: Renata Pietras, Barbara Sałacka - doradcy metodyczni wychowania przedszkolnego

PRACA Z GRUPĄ. Opracowały: Renata Pietras, Barbara Sałacka - doradcy metodyczni wychowania przedszkolnego PRACA Z GRUPĄ Opracowały: Renata Pietras, Barbara Sałacka - doradcy metodyczni wychowania przedszkolnego Cele pracy grupowej: - zaspokajanie potrzeb rozwojowych związanych z różnymi rodzajami aktywności,

Bardziej szczegółowo

Proces kształcenia zawodowego. Opracował: Zbigniew Prokop

Proces kształcenia zawodowego. Opracował: Zbigniew Prokop Proces kształcenia zawodowego Opracował: Zbigniew Prokop Cele i treści kształcenia zawodowego Celem kształcenia zawodowego jest przygotowanie do życia i twórczej postawy w społeczeństwie. Kształtowanie

Bardziej szczegółowo