1 (3)/2014 ISSN

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "1 (3)/2014 ISSN 2353-7140"

Transkrypt

1 1 (3)/2014 ISSN

2 PEDAGOGIKA PRZEDSZKOLNA I WCZESNOSZKOLNA Czasopismo naukowe Instytutu Pedagogiki Przedszkolnej i Szkolnej Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, wydawane w formie półrocznika Wersja drukowana i elektroniczna Publikacja sfinansowana przez Instytut Pedagogiki Przedszkolnej i Szkolnej Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Redaktorzy językowi Ewa Bednarska-Gryniewicz Agnieszka Szplit (język angielski) Magdalena Świerzowska (język rosyjski) Redaktor statystyczny Barbara Nawolska Projekt okładki i prowadzenie Galerii Teresa Żebrowska Na okładce wykorzystano obraz Tadeusza Makowskiego, Powrót ze szkoły, 1927, olej na płótnie, 130,5 97 cm, Muzeum Narodowe w Warszawie Redakcja techniczna, projekt układu typograficznego i łamanie Tomasz Zacharski Wersja on-line dostępna na stronie ISSN (wersja papierowa) 2014 Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Instytut Pedagogiki Przedszkolnej i Szkolnej Kraków 2014 Druk i oprawa: Zakład Poligraficzny UP Nakład: 150 egz.

3 Spis treści Od Redakcji ARTYKUŁY Bożena MUCHACKA, Zabawa w poznawczym rozwoju dziecka Michał GŁAŻEWSKI, Infans ludens Éva KOVÁCSNÉ BAKOSI, Is Play Free? Let the Child Play Free! Barbara GÓRECKA-MOSTOWICZ, Dziecko jako kreator fikcji w zabawie dowolnej. 71 Надежда ЛУЦАН, Психолого-педагогические особенности детской игры Maria Ivanivna OLINYK, Business Game as Method of Academic Mobility Formation of Future Specialists in the Field of Preschool Education Katarzyna SLANY, Subwersywne zabawy Kajtusia Czarodzieja Bernadeta Kosztyła, Kreatywny nauczyciel jako twórca zabaw. Z doświadczeń wolontariatu w Tajlandii i w Tanzanii Anna SZKOLAK, Kaja KOZERA, Zumba Kids nowa forma spędzania czasu wolnego dla dzieci Monika DĄBROWSKA, Zabawa wprowadza dziecko w świat sztuki VARIA Anna GRUSZOWSKA, Pobawmy się w Bullerbyn Iwona JĘDRZEJCZYK, Telewizja a zabawy dowolne dzieci Anna SZKOLAK, Gry i zabawy na start edukacyjny przegląd artykułów z amerykańskiego czasopisma Scholastic Instructor Recenzje Iwona Czaja-Chudyba, Pedagogika zabawy w osobowym i profesjonalnym przygotowaniu do zawodu nauczyciela Bernadeta Kosztyła KRONIKA ŻYCIA NAUKOWEGO Konferencja Rozwojowe wartości gier i zabaw dziecięcych na Uniwersytecie w Debreczynie Bożena Muchacka

4 Rock a Bye Baby. Opening speech for the toy exhibition at the Faculty of Child and Adult Education of the University of Debrecen Éva Kovácsné Bakosi. 194 W muzeum zabawek w Monachium Krzysztof Kraszewski Konferencja Rytmika w kształceniu muzyków, aktorów, tancerzy i w rehabilitacji. Łódź, listopada 2013 r. Monika Waligóra Konferencja Talenty Wrocław, listopada 2013 r. Joanna Szczyrba. 203 GALERIA Teresa Żebrowska, Spotkania i dialogi edukacyjne ze sztuką o zabawie

5 Od Redakcji Zabawa jest od tysiącleci nierozerwalnie związana z naturą człowieka. Wprowadza w nastrój święta, wywołuje radość, rodzi spontaniczność, jednoczy grupy i społeczeństwa. Jako sposób ekspresji dominuje w okresie poniemowlęcym i przedszkolnym, u każdego pozostawia ślad raju dzieciństwa. Od najmłodszych lat wprowadza nas w świat fikcji, fantazji i twórczości. Bywa pomostem pomiędzy codziennością, nasyconą schematami i stereotypami, a spontanicznymi aktami ludzkiej pasji, niekonwencjonalności czy artyzmu. Wraz z dorastaniem naturalna twórczość dziecięca, wyrażająca się w zabawach spontanicznych, maleje, rośnie natomiast rola zabaw organizowanych pod kierunkiem dorosłego, które stymuluje naturalny potencjał twórczy bawiącego się. Uczenie przez zabawę charakteryzuje się eksperymentowaniem i doświadczaniem. Zabawa dziecka bywa praźródłem jego doświadczeń życiowych, pozwala na poznanie i opanowanie rzeczywistości, wpływa na późniejsze kontakty dorosłego człowieka ze światem rzeczy i ludzi. Chociaż aktywność ludyczna odgrywa kluczową rolę w rozwoju dziecka, to wciąż jest ona niedoceniana jako naturalne przejście do nauki w szkole. Dzieciom brakuje często czasu, spokoju i miejsca do zabaw, ale też (w dobie postępującej anonimowości i indywidualizmu) partnera do zabawy. Zabawa nie kończy się wraz z okresem dzieciństwa, odgrywa ona stymulującą rolę w kulturze, twórczości, w intensyfikacji relacji zespołowych i towarzyskich osób dorosłych. Dlatego niniejszy numer Pedagogiki Przedszkolnej i Wczesnoszkolnej poświęcony został przypomnieniu, a zarazem reinterpretacji problematyki zabawy. Autorzy zamieszczonych w nim artykułów starali się przede wszystkim wskazać na uniwersalne walory wykorzystania zabawy w sytuacjach edukacyjnych. Dzięki nim Czytelnik dostrzeże kluczową rolę zabawy w rozwoju poznawczym, artystycznym i fizycznym dzieci; pozna psychologiczno-pedagogiczne, specyficzne cechy dziecięcych zabaw; uświadomi sobie znaczenie rodziców i nauczycieli w wyzwalaniu u dzieci spontanicznej inicjatywy do uczenia się przez zabawę; zgłębi współczesną koncepcję zabawy w dobie postępu cywilizacyjnego, dominacji wysokich technologii i dokonujących się błyskawicznie zmian w różnych dziedzinach życia; powróci do ulubionych w dzieciństwie powieści Janusza Korczaka w oryginalnym

6 ujęciu subwersywnych zabaw Kajtusia Czarodzieja czy też pozna doświadczenia z działań wolontariackich w Tajlandii i Tanzanii. Mamy nadzieję, że zebrane tutaj opracowania przekonają odbiorców o ważności zabawy w rozwoju i edukacji dziecka, a nauczycielom pozwolą osiągnąć większą satysfakcję z własnej pracy, w której wykorzystanie zabawy pozwoli przeciwdziałać rutynie i syndromowi wypalenia zawodowego.

7 Pedagogika Przedszkolna i Wczesnoszkolna Vol. 2 1 (3)/2014 pp A R T Y K U Ł Y Bożena MUCHACKA Uniwersytet Pedagogiczny im KEN w Krakowie Zabawa w poznawczym rozwoju dziecka* Abstract: Play in the Cognitive Child s Development This paper exposes the tendency to recognize the play as an exercise and refinement of already learnt activities, but above all as the way to experience the world. The play occupies a crucial role in the psychophysical development of the child. It is an activity which satisfies child s most crucial needs for development, evolves cause and effect thinking and other psychomotor functions, stimulates the aspiration to gain knowledge and learn about the world of nature, various items and social life. The play also shapes the psychological structure of complex forms of activity, develops cognitive and functional patterns in reference to different areas of life. All these patterns create the operational network. Thanks to play the child develops creative skills and emotional relations. Therefore, play as a form of child s activity not only provides the child with an opportunity to acquire the comprehensive knowledge of the world and itself, but it also stimulates all areas of child s development. Key-words: play, development needs, functional and cognitive schemas Słowa kluczowe: zabawa, potrzeby rozwojowe, schematy czynnościowe i poznawcze Problematyką zabawy zajmowało się wielu pedagogów, psychologów, antropologów kultury, socjologów, a także etnografów. Zabawa jako jedna z form poznawania świata przez dziecko odgrywa istotną rolę w jego rozwoju (fizycznym, umysłowym, emocjonalnym i społecznym), ta forma aktywności jest bowiem przez badaczy uważana za wszechstronną i zastępującą dzieciom różne czynności wykonywane przez ludzi dorosłych, tj.: uczenie się, pracę i działalność społeczną 1. Rozwój poznawczy dziecka uzależniony jest zarówno od aktywności własnej (por. teorię J. Piageta), jak i od czynników zewnętrznych środowiskowych * Fragmenty niniejszego artykułu były wcześniej publikowane w tekstach autorki wymienionych w bibliografii. 1 W. Okoń, Zabawa a rzeczywistość, Warszawa 1987, s. 5.

8 8 Bożena MUCHACKA (por. kulturowo-historyczną teorię rozwoju L. S. Wygotskiego). S. Szuman zwraca uwagę na rolę aktywności własnej dziecka jako swoistego autostymulatora rozwoju. Według tego autora wytworem i domeną tej aktywności jest zabawa, a więc dziecko dzięki zabawie staje się czynnym współtwórcą własnego rozwoju psychicznego. W różnych rodzajach zabaw kształtuje ono różne funkcje psychiczne, zdobywa wiadomości i umiejętności potrzebne do dalszej działal ności. W ostatnich latach stymulującej, diagnostycznej i terapeutycznej funkcji zabawy wiele uwagi poświęcają zarówno teoretycy, jak i praktycy. Szczególnie ważnymi etapami w życiu dziecka są pod tym względem okresy: niemowlęcy, poniemowlęcy i przedszkolny. W pierwszych latach życia dziecko poznaje właściwości różnych przedmiotów (zabawek). Jak stwierdza R. Sireteanu 2, duże nagromadzenie zabawek w otoczeniu dziecka w tym okresie powoduje, iż dochodzi do unicestwienia zmysłu odkrywania i wynalazczości. Zbyt liczne bodźce docierające do dziecka zaburzają ponadto tworzenie sieci neuronów w mózgu, które stanowią podwaliny procesów myślenia w życiu dorosłym. To nie geny, zdaniem neurologa W. Singera 3, warunkują rozwój umysłowy dziecka, lecz prawidłowa edukacja we wcześniejszych okresach jego życia. Właściwie genotyp człowieka w ostatnich tysiącleciach zmienił się nieznacznie i tylko odpowiednio dobrane sygnały z otoczenia decydują o sposobie rozwoju informacji genetycznej. Przez wiele lat uczeni starali się dowieść, iż zabawa pełni przede wszystkim funkcję rozwijającą. Sprzyja powstawaniu i utrwalaniu schematów czynnościowych, ich integrowaniu i transformowaniu, prowadząc do wykształcenia się sieci operacyjnych, które stanowią podstawę orientacji dziecka w otoczeniu oraz jego działań. Owa sieć operacyjna pozwala gromadzić i porządkować wiedzę oraz doświadczenia, rozwija także twórcze myślenie dziecka. Dla dziecka na każdym etapie jego rozwoju ważne są dwa aspekty wiedzy: deklaratywny i proceduralny. Wiedza deklaratywna jest wiedzą o faktach. Wiedza proceduralna wiąże się natomiast ze sposobami działania. Żadna wiedza jednak nie jest deklaratywna czy proceduralna sama w sobie. Proceduralny bądź deklaratywny może być jej zapis w umysłowym systemie relacyjnym. Zdaniem K. Stemplewskiej-Żakowicz 4 źródłem wiedzy deklaratywnej jest niekiedy wiedza proceduralna. Podmiot poszukujący procedury wyodrębnia wiedzę deklaratywną. I odwrotnie wiedza deklaratywna może być przekładana na procedury. Jeśli jednak procedury są dostatecznie zautomatyzowane, to dziecko traci świadomość tej wiedzy i nie zawsze potrafi ją rozkodować oraz przełożyć na wiedzę deklaratywną. W czasie zabaw różnego rodzaju dziecko zarówno naby- 2 Za: K. Thimm, Zabawa w IQ, Forum 2003, nr 45, s Por. ibidem. 4 K. Stemplewska-Żakowicz, Osobiste doświadczenie a przekaz społeczny. O dwóch czynnikach rozwoju poznawczego, Wrocław 1996, s. 67.

9 Zabawa w poznawczym rozwoju dziecka 9 wa, jak i używa osobno wiedzy z przekazu, osobno z doświadczenia. Na przykład źródłem treści zabaw tematycznych jest rzeczywistość, czyli zdarzenia zaobserwowane i przeżyte przez dziecko, a odtwarzanie dokonuje się za pomocą działań, w których naśladuje ono czynności dorosłych i odgrywa ich rolę 5. Istotnym korelatem nabywania reprezentacji wiedzy jest metapamięć, czyli wiedza o własnej pamięci (aspekt deklaratywny) i wiedza o strategiach pamięciowych (aspekt proceduralny) 6. Mechanizmami stymulowania aktywności zabawowej dzieci w poznawaniu przez nie świata zajmowałam się jako pedagog specjalizujący się w przedszkolnej edukacji dziecka. Badania empiryczne dotyczyły relacji między zabawowymi metodami prowadzenia zajęć a strukturą wiedzy dzieci, nabywania przez nie umiejętności klasyfikowania według kategorii struktury wiedzy, tj.: istoty, cechy, miejsca, przyczyny, skutku, znaczenia 7. W wyniku oddziaływań edukacyjnych dzieci modelowały bądź modyfikowały swe wewnętrzne struktury umysłowe. Efekty badań korespondowały z koncepcją L. S. Wygotskiego o najbliższej strefie rozwoju, czyli uwzględniały obszar kompetencyjny, w którego obrębie podmiot ujawnia gotowość do wychodzenia poza i ponad aktywne możliwości oraz rozwijającą się gotowość do korzystania z pomocy. Współpraca dzieci z dorosłym podczas zabaw eksperymentalnych doprowadziła do zdobycia przez nie narzędzi poznawczych (siatki poznawczej) i konstruowania wiedzy za ich pomocą. W myśl koncepcji Wygotskiego osoby dorosłe jako bardziej kompetentne dysponują gotowymi narzędziami i znają procedury posługiwania się nimi w różnych sytuacjach i okolicznościach edukacyjnych. Pod wpływem specjalnie zorganizowanych zabaw dydaktycznych wykorzystywanych w eksperymencie kształtowały się u dzieci postawy badawcze, zainteresowania daną problematyką oraz strukturyzowała się ich wiedza formalna, dotycząca poszukiwania i odnajdywania odpowiedzi na pytania: dlaczego?, po co?, w jakim celu?, jakie jeszcze? Dzięki stworzeniu sytuacji zabawowych dzieci wykrywały relacje między zjawiskami i gromadziły je w ramach jednej klasy. Było to wstępem do tworzenia się u nich reprezentacji poznawczej opartej na pojęciach. Z praktyką pedagogiczną wiąże się zatem potrzeba stwarzania okoliczności do stymulowania indywidualnego rozwoju dziecka w celu dostarczenia mu sytuacji badawczych wspomagających ów rozwój. Eksperyment dotyczący rozwijania mowy i myślenia dzieci przeprowadziła w latach osiemdziesiatych M. Kielar-Turska. Jej badania mieszczą się w obrębie wiedzy proceduralnej, gdzie procedura stanowi narzędzie poznawcze wyspe- 5 Por. W. J. Dyner, Zabawy tematyczne dzieci w domu i w przedszkolu, wyd. 2, Wrocław Por. L. Wrona, Uczenie się, [w:] Podstawy psychologii. Podręcznik dla studentów kierunków nauczycielskich, red. W. Pilecka, G. Rudkowska, L. Wrona, wyd. 2 popr. i poszerz., Kraków Por. B. Muchacka, Stymulowanie aktywności poznawczej dzieci w przedszkolu, wyd. 2 poszerz., Kraków 2004.

10 10 Bożena MUCHACKA cjalizowane w strukturze i fazach tworzenia dialogu. W projektowanych w tym celu sytuacjach zabawowych główny akcent został postawiony na modelowanie aktu dialogowego. Potrzebę wspomagania rozwoju dzieci przez zabawę propaguje w polskiej pedagogice przedszkolnej E. Gruszczyk-Kolczyńska 8.Zajmuje się ona sposobami funkcjonowania i rozwijania dziecięcej pamięci. Wszystkie te sposoby osadzone są w sytuacji zadaniowej. Opisane powyżej trzy przykłady polskich zastosowań różnych rodzajów zabawy do stymulowania rozwoju poznawczego dziecka przyjmują deklarację (struktury) wiedzy: że i jak? Wcześniejsze rozważania teoretyczne A. Karmiloff-Smith 9 i K. Nelson 10 na temat strukturyzacji wiedzy, mimo że autorki nie posługiwały się pojęciami:,,proceduralny i,,deklaratywny, dotyczyły jednak właśnie tego sposobu zapisu wiedzy oraz przyczyniły się do wyodrębnienia faz w omawianych procedurach. Również najnowsze badania niemieckich lingwistów, np. J. Weissenborna 11, świadczą o tym, iż podczas swobodnych zabaw i kontaktów okolicznościowych z dorosłymi dzieci już w okresie poniemowlęcym zaczynają odkrywać najważniejsze zasady językowe, gdyż przyswajają sobie one główne zasady gramatyki na długo przed ekspresją słowną. Kierowanie się zasadą prawdopodobieństwa powoduje prawidłowe klasyfikowanie przez umysł dziecka bodźców słuchowych, wzrokowych i dotykowych, dziecko pracuje wtedy niejako jak skrupulatny statystyk. Rozwój struktur poznawczych można określić jako przechodzenie od proceduralnych do deklaratywnych form reprezentacji wiedzy. Jak twierdzi G. Mandler 12, pewne formy wiedzy deklaratywnej występują już u noworodków (np. prosty schemat twarzy ludzkiej), ale zasadniczy jej rozwój zazębia się z początkiem rozwoju mowy. Istotnym źródłem wiedzy deklaratywnej jest przekaz werbalny, ale równie ważne jest zewnętrzne stymulowanie aktywności poznawczej dziecka 13. W początkowych stadiach rozwojowych duże znaczenie mają różne rodzaje zabaw, a zwłaszcza zabawy podejmowane przez dzieci z własnej inicjatywy. Dzieci od 3 do 7 lat inicjują zabawy konstrukcyjne, które polegają na tworzeniu różnorodnych konstrukcji z elementów takich, jak: klocki, kamyki, patyki, piasek 14 Motywacją do podejmowania tego rodzaju zabaw jest chęć konstruowania, badania całości z poszczególnych ele- 8 Zob. E. Gruszczyk-Kolczyńska, Dziecięca matematyka. Książka dla rodziców i nauczycieli, Warszawa A. Karmiloff-Smith, Beyond Modularity, A Developmental Perspective on Cognitive Science 1985, nr K. Nelson, Event Knowledge: Structure and function in development, New York Za: K. Thimm, op. cit. 12 G. Mandler, From Association to Structure, Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory and Cognition 11, pp Por. Psychologia i poznanie, red. M. Materska, T. Tyszka, Warszawa M. Tyszkowa, Aktywność i działalność dzieci i młodzieży, Warszawa 1997, s. 68.

11 Zabawa w poznawczym rozwoju dziecka 11 mentów, tworzenia czegoś. Właściwa dziecku aktywność zaspokajana jest dzięki potrzebie tworzenia. Ten rodzaj aktywności, jakim są zabawy konstrukcyjne, był przedmiotem licznych badań, na których podstawie określano moment pojawiania się takich zabaw w życiu dziecka, stadia ich rozwoju oraz wartości poznawcze. Choć zabawy konstrukcyjne zaczynają się pojawiać u dziecka w drugim roku życia, to jednak dopiero w okresie przedszkolnym ich liczba znacznie wzrasta. Umiejętność odtwarzania przez dzieci od 2 do 7 lat coraz bardziej złożonych zabaw konstrukcyjnych według wzoru była przedmiotem badań J. Popiel. Badaczka ta stwierdziła, że pod koniec wieku przedszkolnego obserwuje się u dzieci dobrą orientację zarówno w strukturze wzoru, jak i w materiale budowlanym przeznaczonym do danej zabawy. Działanie dzieci jest już wolne od prób i błędów, staje się ostrożne i racjonalne 15. Rozwojowe znaczenie zabaw konstrukcyjnych podkreślał S. Szuman, twierdząc, że budowanie rozwija w dziecku wyobraźnię przestrzenną, uczy dziecko planowania czynności w myśli i wyobraźni 16. Specyficznym rodzajem zabaw dzieci w wieku przedszkolnym są zabawy badawcze, które podobnie jak zabawy konstrukcyjne wywodzą się z zabaw manipulacyjnych. Psychologowie polscy posługują się w odniesieniu do nich terminem czynności eksploracyjne 17. Psychologowie amerykańscy 18 różnicują zaś zabawę i badanie. Gdy jednak czynności badawcze podejmowane są przez dziecko dla zabawy, to wynikają one wyraźnie z jej potrzeby i realizują zabawę badawczą, tj. operowanie przedmiotami w celu odkrycia i poznania nieznanych dotychczas dziecku rzeczy i zjawisk oraz związków między nimi. We wcześniejszych stadiach rozwojowych dzieci rozwiązują problemy metodą prób i błędów, w późniejszym okresie natomiast, w miarę nabywania doświadczeń, dziecko, zanim podejmie próbę działania, uruchamia wyobraźnię, a więc przywołuje w myśli obrazy już znane i próbuje w nowej sytuacji zastosować działania w miarę racjonalne. Podczas zabaw badawczych dziecko odkrywa związki między przedmiotami i zjawiskami, ustala ich zależności, niejednokrotnie przywołuje znane już obrazy myślowe i stara się przełożyć je na konkretne działania w nowych okolicznościach 19. Wyniki badań niemieckich i szwajcarskich psychologów 15 Za: M. Przetacznikowa, Semantyczna interpretacja wczesnych stadiów rozwoju składni u dzieci, Zeszyty Naukowe UJ. Prace Psychologiczno-Pedagogiczne 27, Kraków 1975, s S. Szuman, Psychologia wychowawcza wieku dziecięcego. Podręcznik dla matek i wychowawczyń w przedszkolach i domach dziecięcych oraz dla nauczycieli i studentów studiujących rozwój psychiczny dziecka, Warszawa 1946, s Por. M. Kielar-Turska, Jak stymulować badawczą aktywność dziecka, Wychowanie w Przedszkolu 1987, nr Por. H. G. Voss, Possible Distinctions between Exploration and Play, [in:] Curiosity, Imagination and Play. On the development of spontaneous cognitive and motivational processes, eds. D. Gorlitz, J. Wohlwill, Hillsdale New Jersey London B. Muchacka, Stymulowanie aktywności..., op. cit.

12 12 Bożena MUCHACKA A. Tricka i F. Wilkeninga 20 potwierdzają moje wcześniejsze obserwacje w zabawach badawczych dzieci są zdolne do odkrycia niektórych praw fizyki 21. Jak twierdzi M. Tyszkowa, zabawa ma charakter specyficznej aktywności poznawczej: bawiące się dziecko stosuje symbolizację i autokomunikację. Według autorki procesy te stanowią pierwowzór aktywności wewnątrzpsychicznej i sprzyjają jej kształtowaniu się. Odkrycie przez dziecko możliwości działań na niby wprowadza je w świat czynności symbolicznych, czyli tej kategorii własnej aktywności człowieka, w której przedmiotem odbioru, opracowania, transformacji i przekazywania są znaki (symbole) i przenoszone przez nie znaczenia 22. Dzięki użyciu symboli podczas zabaw dziecko ma możliwość zdobycia różnych doświadczeń poznawczych. Teoria zabawy przedstawiona jest przez M. Tyszkową pod kątem zabaw tematycznych, których treścią są doświadczenia dzieci w świecie realnym. Doświadczenia te i wiedzę dziecko komunikuje samemu sobie, a następnie dokonuje wyborów interpretujących. Zabawa jest więc formą autokomunikacji. Omawiana teoria pokazuje ponadto podstawową rolę zabawy w genezie i samoorganizacji psychiki dziecka. Zwraca też uwagę na rolę dorosłych w modelowaniu działań zabawowych dziecka oraz na konieczność stwarzania dzieciom odpowiednich warunków do swobodnej zabawy. W psychologii i pedagogice za jedne z najważniejszych czynników powstawania zabawy w role uważane są motywy i potrzeby. Aby móc uczestniczyć w świecie dorosłych, dziecko musi m.in. przez zabawę w role przygotować się do odgrywania różnego rodzaju ról 23. Tego typu kreacje powodują, iż dziecko zdaniem D. B. Elkonina 24 przeobraża w swoim umyśle motywy mające formę przedświadomych, afektywnie zabarwionych pragnień w motywy przybierające formę uogólnionych zamierzeń, dokonuje transformacji w zakresie tzw. poznawczego egocentryzmu i zaczyna myśleć oraz patrzeć z punktu widzenia innych ludzi, zaczyna też przechodzić do czynności umysłowych opartych na mowie oraz uczy się różnych, adekwatnych do sytuacji wzorców zachowań. Ponadto zabawy tematyczne według W. J. Dynera 25 obejmują wiele rozmaitych wątków, a krąg tematyczny rozwija się wraz z wiekiem. Początkowo dzieci czerpią treści do zabaw z życia codziennego. Później stopniowo przecho- 20 Za: K. Thimm, op. cit. 21 Por. B. Muchacka, Stymulowanie aktywności..., op. cit. 22 M. Tyszkowa, Zabawa dziecka, symbolizacja, poznanie, autokomunikacja, Kwartalnik Pe da gogicz ny 1988, nr 3/4, s Por. A. N. Leontiew, O rozwoju psychiki, wybór i oprac. M. Maruszewski, [przeł. S. Koza, A. Jurkowski], Warszawa D. B. Elkonin, Psychologia zabawy, przeł. L. Łoś, Warszawa W. J. Dyner, op. cit.

13 Zabawa w poznawczym rozwoju dziecka 13 dzą do inscenizowania wątków zaczerpniętych z opowiadań, wierszy, piosenek, a następnie do zabaw, w których odtwarzają treści społeczne. Zabawy tropiące, wyróżniane przez Z. Topińską 26, to w klasyfikacji E. Claparè de a zabawy ćwiczące funkcje specjalne zabawy w łowy. Tropienie po śladach w naturalny sposób zaznajamia dzieci z symboliką, uczy odczytywania poszczególnych znaków. Duże emocjonalne zaangażowanie dzieci podczas tych zabaw powoduje, iż z ochotą wykonują one rozmaite zadania (odmierzają, liczą, czytają, śpiewają, rozwiązują zagadki). Zabawy tropiące mają poza tym wartość wychowawczą, gdyż w różnym stopniu organizują zarówno sferę fizyczną, emocjonalną, społeczno-moralną, jak i intelektualną. Szczególne zastosowanie mogą mieć w przygotowawczym okresie elementarnej nauki czytania w przedszkolu, kiedy to istotną rolę odgrywa odczytywanie przez dzieci symboli 27. Gry dydaktyczne, których podstawą jest występujący w nich element współzawodnictwa w dążeniu do wygranej, uczą dzieci nowych umiejętności lub utrwalają wcześniej już zdobyte wiadomości, nawyki i orientację w świecie. Zabawy i gry dydaktyczne doskonalą sprawności umysłowe: spostrzegawczość, skupianie uwagi, pamięć, umiejętność analizy i syntezy oraz logicznego myślenia. Uczą współzawodnictwa, dyscypliny oraz umiejętności przegrywania 28. Wielu teoretyków zabawy określa ją jako formę aktywności ludycznej, jako działanie swobodne, podejmowane dla przyjemności 29. Inni podkreślają kryterium bezinteresowności, ponieważ cele, którym służy zabawa, znajdują się poza granicami materialnych interesów 30. Napięcie, ograniczenie w czasie i przestrzeni, świat tymczasowy w obrębie świata zwyczajnego J. Huizinga 31 uznaje za kolejne ważne cechy zabawy. Cechy te posiada także ta forma aktywności dziecka, którą Ch. Bühler 32 nazwała zabawami receptywnymi. W tej grupie zabaw wyodrębniła: oglądanie obrazków, przyglądanie się czynnościom rysowania, budowania i lepienia przez dorosłych, przysłuchiwanie się bajkom, wierszykom, piosenkom, chodzenie do kina i teatru. W późniejszych klasyfikacjach nie wy- 26 Z. Topińska, Kierowanie zabawą dziecka w przedszkolu a warunki jego aktywności, Warszawa B. Muchacka, Stymulowanie aktywnosci..., op. cit. 28 Por. Wychowanie umysłowe dziecka w wieku przedszkolnym, red. N. N. Poddjakow, przeł. E. Madejski, Warszawa 1976; E. Gruszczyk-Kolczyńska, op. cit. 29 Por.: Ch. Bühler, Dziecięctwo i młodość. Geneza świadomości, przeł. W. Ptaszyńska, Warszawa 1933; J. Huizinga, Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, przeł. M. Kurecka, W. Wirpsza, Warszawa 1967; E. B. Hurlock, Rozwój dziecka, przeł. B. Hornowski, K. Lewandowska, B. Rose mann, wyd. 3 zm., przedm. i przypisy M. Tyszkowa, Warszawa 1985; S. Szuman, Studia nad rozwojem psychicznym dziecka, wybór i oprac. M. Przetacznikowa, G. Makiełło-Jarża, Dzieła wybrane, t. 1, Warszawa Por.: J. Huizinga, op. cit.; J. Piaget, Narodziny inteligencji dziecka, przeł. M. Przetacznikowa, Warszawa 1966; M. Tyszkowa, Zabawa dziecka..., op. cit. 31 J. Huizinga, op. cit. 32 Ch. Bühler, op. cit., s. 161.

14 14 Bożena MUCHACKA odrębniano tego rodzaju zabaw. Przeprowadzone przeze mnie badania pokazały, że zabawy receptywne zajmują wysoką pozycję pod względem częstotliwości ich podejmowania przez współczesne dzieci w przedszkolu i w domu. Obserwacja badanej grupy dzieci przedszkolnych potwierdziła, że najczęściej uprawiana forma zabawy receptywnej to: oglądanie książek, albumów, czasopism, słuchanie bajek. Okazało się też, że zabawy receptywne częściej podejmują dziewczynki. Wyniki ankiety skierowanej do rodziców skłaniają do wysunięcia wniosku, że preferowaną zabawą w domu jest zabawa receptywna w formie oglądania programów telewizyjnych i bajek wideo. Zebrany materiał pozwolił dostrzec różnicę między zabawami receptywnymi dzieci współczesnych i tymi, które podejmowały dzieci badane w latach trzydziestych ubiegłego stulecia przez Ch. Bühler. Współczesne dzieci najczęściej oglądają programy telewizyjne, filmy wideo, grają w gry komputerowe rozwój techniki przyczynił się do zmiany formy zabaw. Występują jednak też analogie między niektórymi formami zabaw receptywnych uprawianych przez dzieci dawniej i współcześnie. Są to m.in.: oglądanie ilustracji w książkach i albumach, słuchanie opowiadań, bajek, baśni, muzyki, piosenek oraz przyglądanie się pracy dorosłych. Ze względu na ważne funkcje zabaw receptywnych: przygotowanie dziecka do odbioru dzieł sztuki, kształcenie jego wrażliwości estetycznej, poczucia piękna barw, kształtów, muzyki i słowa, a także wyczulanie na wartości emocjonalne, społeczne i moralne tkwiące w oglądanych dziełach, istotne wydaje się ciąg łe kształcenie u dzieci umiejętności rozumienia i przeżywania utworów artystów, malarzy, rzeźbiarzy, architektów, muzyków, pisarzy, poetów, filmowców i programistów. W związku z tym przed dorosłym stoi zadanie nie tylko właściwego doboru różnorodnych zabaw receptywnych; równie ważne jest nauczenie dzieci umiejętności wyboru formy zabawy przez zaostrzenie kryteriów przyjętych w ich ocenie. Rozwój techniki spowodował, że współczesne dzieci stały się odbiorcami rozrywki masowej, która polega głównie na recepcji fabuł, fikcji, wydarzeń, informacji za pośrednictwem mediów. Zmieniła się zatem forma zabaw receptywnych. Większość wolnego czasu dzieci wypełnia oglądanie telewizji i granie w gry komputerowe, jak bowiem wynika z badań M. Braun-Gałkowskiej 33, statystyczny Polak ogląda codziennie telewizję przez około cztery godziny, a dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym jeszcze dłużej. Kilka procent dzieci w dniu powszednim, a jeszcze więcej w soboty i niedziele, ogląda telewizję przez ponad sześć godzin. Ze względu na dużą plastyczność i tempo rozwoju dzieci telewizja może mieć znaczny wpływ na wzmocnienie zachowań zarówno pozytywnych, jak i negatywnych 34. Jeżeli chodzi o pozytywne efekty oglądania pro- 33 M. Braun-Gałkowska, Wpływ telewizyjnych obrazów przemocy na psychikę dzieci, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze nr 6, 1995, s ; idem, Media a odbiorca, Wychowawca 2001, nr Por. U. Parnicka, Niebezpieczeństwo szklanego ekranu, Wychowawca 2001, nr 11.

15 Zabawa w poznawczym rozwoju dziecka 15 gramów przez dzieci, to jak stwierdza D. Kołodziejska 35 poszerzają one wiedzę, pozwalają nabywać umiejętności poznawczych, wzbogacają słownictwo czynne i bierne dzieci, wpływają na wzrost zachowań prospołecznych (empatia) i redukcję lęku 36. Zwłaszcza edukacyjne programy telewizyjne mogą wspierać rozwój dzieci jeszcze w wielu innych dziedzinach. Negatywne oddziaływanie telewizji polega na tym, iż ta forma spędzania wolnego czasu wyparła inne. Niejednokrotnie dzieci nie wykonują innych czynności, takich jak czytanie książek, gry i zabawy na świeżym powietrzu, majsterkowanie czy też kontakty z rówieśnikami 37. Ponadto telewizja, zacierając granice między wyobraźnią odbiorcy a rzeczywistością, nie pozostawia miejsca dla dziecięcej fantazji. Obraz medialny często jest nieprzystosowany do rozwoju poznawczego i emocjonalnego dziecka. Dzieci są nieprzygotowane do odbioru elementów grozy, umowności postaci i ich zachowań. Zbyt duże nagromadzenie bodźców oddziałujących na różne zmysły powoduje niepokój, obciąża system nerwowy, a przede wszystkim jest źródłem agresji 38. Wiele badań dowodzi też wpływu czynników indywidualnych i społecznych na modyfikację zachowań dzieci. M. Kielar-Turska 39 zwraca uwagę, iż oglądanie telewizji wpływa kształcąco na umiejętności percepcyjne oraz umiejętności skupienia uwagi. Powołując się na badania G. Salomona, podkreśla, że specyficzne kody filmowe używane w telewizji mogą inicjować specyficzne procesy uwagi, uczyć niektórych sprawności i zostać zinternalizowane jako schemat myślenia, który może być następnie zastosowany w nowych warunkach. Inną formą zabawy receptywnej współczesnych dzieci jest zabawa z komputerem. Jak wskazują badania, o pozytywnych bądź negatywnych skutkach jego oddziaływania (podobnie jak przy recepcji telewizji) decyduje cel, sposób i motywy jego wykorzystywania, a także czas i miejsce, materiał i treść komunikatu. Badacze stwierdzają, iż jest to atrakcyjne narzędzie pracy, nauki, komunikacji, zabawy i wypoczynku, wpływające pozytywnie na rozwój poznawczy dziecka, które jednak, nieodpowiednio używane, może stać się dla niego poważnym zagrożeniem 40. Jedną z form kontaktu z komputerem są gry komputerowe. Są 35 D. Kołodziejska, Telewizja wpływa na rozwój dziecka, Edukacja i Dialog 2002, nr Por. M. Braun-Gałkowska, Wpływ telewizyjnych obrazów..., op. cit. 37 Por. idem, Media a odbiorca..., op. cit. 38 Por.: J. Grochulska, Agresja u dzieci, Warszawa 1993; M. H. Dembo, Stosowana psychologia wychowawcza, [przeł. E. Czerniawska, A. Matczak, Z. Toeplitz, red. A. Matczak], Warszawa 1997; D. Kołodziejska, op. cit. 39 M. Kielar-Turska, Jak pomagać dziecku w poznawaniu świata, Warszawa Por. M. Ledzińska, Człowiek współczesny wobec nadprodukcji informacji, czyli o informacyjnym stresie, [w:] Różnice indywidualne. Wybrane zagadnienia inspirowane Regulacyjną Teorią Temperamentu Jana Strelaua, red. W. Ciarkowska, A. Matczak, Warszawa 2001; M. Muchacki, Przygotowanie młodzieży licealnej do korzystania z metod i technik informatycznych. Badania porównawcze polsko-amerykańskie, Kraków 2013; idem, Cywilizacja informatyczna i Internet. Konteksty współczesnego konsumenta TI, Kraków 2014.

16 16 Bożena MUCHACKA to najczęściej gry strategiczne, rozgrywane w błyskawicznym tempie. Ich istotną cechą jest to, że gracz upodabnia się do swoich bohaterów 41. Odmienną formą zabaw receptywnych jest oglądanie książek z obrazkami i słuchanie różnych utworów dla dzieci. Badania przeprowadzone na gruncie polskim przez M. Kielar-Turską i M. Przetacznik-Gierowską 42 wykazują, że regularny kontakt dziecka z książką stymuluje i kształtuje jego umiejętności komunikacyjne podczas słuchania około połowa dzieci występuje w roli aktywizowanego odbiorcy. Poza tym dziecko zadaje pytania, wymaga wyjaśnień, powtórzeń, pragnie obejrzeć obrazki. Słuchanie baśni jest jedną z najprzyjemniejszych form zabawy receptywnej, gdyż cudowność, personifikacja i antropomorfizacja w baśniach sprawia, że ich świat przedstawiony jest bliski dziecięcego postrzegania rzeczywistości. Dzięki doświadczeniom i przeżyciom w kontakcie z baśnią dziecko dojrzewa do odbioru innych form literackich 43. Wcześniejsze badania w tym zakresie były przeprowadzane przez S. Szumana 44. Badania M. Kielar-Turskiej 45 nad recepcją literatury przez dzieci w wieku przedszkolnym dotyczyły różnych gatunków literackich, m.in. baśni. Dzieci przedszkolne dostrzegają w baśniach przede wszystkim te wartości, które odnoszą się do relacji z innymi wartości moralne. Z tego względu baśnie mogą odegrać ważną rolę w społecznej edukacji młodego pokolenia. Autorka zwraca uwagę także na stymulujące wartości komiksu, poezji lirycznej oraz humoru w utworach literackich. Zabawy receptywne stymulują przede wszystkim rozwój percepcji i uwagę dziecka, dostarczają wzorów łączenia zdarzeń w historię. W niniejszym tekście wyeksponowano tendencję do uznania zabawy za ćwiczenie i doskonalenie opanowanych umiejętności, a nade wszystko za sposób na poznawanie świata. Zabawa odgrywa niezwykle ważną rolę w rozwoju psychofizycznym dziecka. Zaspokaja jego istotne potrzeby rozwojowe, rozwija myślenie przyczynowo-skutkowe i inne funkcje psychomotoryczne, pobudza wreszcie do zdobywania wiedzy i rozwija orientację w świecie przyrody, przedmiotów i życia społecznego. W zabawie kształtuje się także psychologiczna struktura złożonych form działania, rozwijają się schematy czynnościowe i poznawcze w odniesieniu do rozmaitych dziedzin rzeczywistości. Schematy te tworzą sieć operacyjną. Dzięki zabawie rozwijają się u dziecka zdolności twórcze i relacje 41 M. Janukowicz, Siła zabawy, [w:] Stymulująca i terapeutyczna funkcja zabawy, red. M. Kielar Turska, B. Muchacka, Kraków 1999, s? 42 Dziecko jako odbiorca literatury, red. M. Kielar-Turska, M. Przetacznik-Gierowska, Warszawa Poznań M. Tyszkowa, Zabawa dziecka..., op. cit. 44 Za: Dziecko jako odbiorca..., op. cit. 45 Ibidem.

17 Zabawa w poznawczym rozwoju dziecka 17 emocjonalne. Tak więc ta forma aktywności nie tylko umożliwia dziecku poznawanie świata i siebie, ale także stymuluje jego wszechstronny rozwój. Bibliografia Braun-Gałkowska M., Media a odbiorca, Wychowawca 2001, nr 11, s? Braun-Gałkowska M., Wpływ telewizyjnych obrazów przemocy na psychikę dzieci, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze nr 6, 1995, s Bühler Ch., Dziecięctwo i młodość. Geneza świadomości, przeł. W. Ptaszyńska, Warszawa Dembo M. H., Stosowana psychologia wychowawcza, [przeł. E. Czerniawska, A. Matczak, Z. Toeplitz, red. A. Matczak], Warszawa Dyner W., J., Zabawy tematyczne dzieci w domu i w przedszkolu, wyd. 2, Wrocław Dziecko jako odbiorca literatury, red. M. Kielar-Turska., M. Przetacznik-Gierowska, Warszawa Poznań Elkonin D. B., Psychologia zabawy, przeł. L. Łoś, Warszawa Grochulska J., Agresja u dzieci, Warszawa Gruszczyk-Kolczyńska E., Dziecięca matematyka. Książka dla rodziców i nauczycieli, Warszawa Huizinga J., Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, przeł. M. Kurecka, W. Wirpsza, Warszawa Hurlock E. B., Rozwój dziecka, przeł. B. Hornowski, K. Lewandowska, B. Rosemann, wyd. 3 zm., przedm. i przypisy M. Tyszkowa, Warszawa Janukowicz M., Siła zabawy, [w:] Stymulująca i terapeutyczna funkcja zabawy, red. M. Kielar-Turska, B. Muchacka, Kraków Karmiloff-Smith A. Beyond modularity, A Developmental Perspective on Cognitive Science 1985, nr 1. Kielar-Turska M., Jak pomagać dziecku w poznawaniu świata, Warszawa Kielar-Turska M., Jak stymulować badawczą aktywność dziecka, Wychowanie w Przedszkolu 1987, nr 9. Kołodziejska D., Telewizja wpływa na rozwój dziecka, Edukacja i Dialog 2002, nr 3. Ledzińska M., Człowiek współczesny wobec nadprodukcji informacji, czyli o informacyjnym stresie, [w:] Różnice indywidualne. Wybrane zagadnienia inspirowane Regulacyjną Teorią Temperamentu Jana Strelaua, red. W. Ciarkowska, A. Matczak, Warszawa Leontiew A. N., O rozwoju psychiki, wybór i oprac. M. Maruszewski, [przeł. S. Koza, A. Jurkowski], Warszawa Mandler G., From Association to Structure, Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory and Cognition 11, pp Muchacka B., Educational Aspects of Children s Plays, Kraków Muchacka, B., Exploratory Play and Cognitive Activity, [in:] Several Perspectives on Children s Play. Scien tific Reflections for Practitioners, eds. T. Jambor, J. Van Gils, Antwerp Muchacka B., Play as a Form of Therapy for Children (Historical and pedagogical aspects of problem), [in:] Early Education. Practice & Reflection, eds. B. Muchacka, I. Czaja-Chudyba, Kraków Muchacka B., Stymulowanie aktywności poznawczej dzieci w przedszkolu, wyd. 2, poszerz., Kraków Muchacka B., Zabawy badawcze w edukacji przedszkolnej, Kraków Muchacki M., Cywilizacja informatyczna i Internet. Konteksty współczesnego konsumenta TI, Kraków 2014.

18 18 Bożena MUCHACKA Muchacki M., Przygotowanie młodzieży licealnej do korzystania z metod i technik informatycznych. Badania porównawcze polsko-amerykańskie, Kraków Nelson K., Event Knowledge: Structure and function in development, New York Okoń W., Zabawa a rzeczywistość, Warszawa Parnicka U., Niebezpieczeństwo szklanego ekranu, Wychowawca 2001, nr 11. Piaget J., Narodziny inteligencji dziecka, przeł. M. Przetacznikowa, Warszawa Przetacznikowa M., Semantyczna interpretacja wczesnych stadiów rozwoju składni u dzieci, Zeszyty Naukowe UJ. Prace Psychologiczno-Pedagogiczne 27, Kraków 1975, s Psychologia i poznanie, red. M. Materska, T. Tyszka, Warszawa Stemplewska-Żakowicz K., Osobiste doświadczenie a przekaz społeczny. O dwóch czynnikach rozwoju poznawczego, Wrocław Szuman S., Psychologia wychowawcza wieku dziecięcego. Podręcznik dla matek i wychowawczyń w przedszkolach i domach dziecięcych oraz dla nauczycieli i studentów studiujących rozwój psychiczny dziecka, Warszawa Szuman S., Studia nad rozwojem psychicznym dziecka, wybór i oprac. M. Przetacznikowa, G. Makiełło Jarża, Dzieła wybrane, t. 1, Warszawa Thimm K., Zabawa w IQ, Forum 2003, nr 45, s Topińska Z., Kierowanie zabawą dziecka w przedszkolu a warunki jego aktywności, Warszawa Tyszkowa M., Aktywność i działalność dzieci i młodzieży, Warszawa Tyszkowa M., Zabawa dziecka, symbolizacja, poznanie, autokomunikacja, Kwartalnik Pedagogiczny 1988, nr 3/4. Voss H. G., Possible Distinctions between Exploration and Play, [in:] Curiosity, Imagination and Play. On the development of spontaneous cognitive and motivational processes, eds. D. Gorlitz, J. Wohlwill, Hillsdale New Jersey London Wrona L., Uczenie się, [w:] Podstawy psychologii. Podręcznik dla studentów kierunków nauczycielskich, red. W. Pilecka, G. Rudkowska, L. Wrona, wyd. 2 popr. i poszerz., Kraków Wychowanie umysłowe dziecka w wieku przedszkolnym, red. N. N. Poddjakow, przeł. E. Madejski, Warszawa 1976.

19 Pedagogika Przedszkolna i Wczesnoszkolna Vol. 2 1 (3)/2014 pp Michał Głażewski Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN Kraków Infans ludens Zamiast lękać się cieni wieczoru napisano w mojej książce o zabawach wesołe dzieci bawią się nimi ku swej radości 1. Abstract The subject of the paper is the notion of game and play by children. It shows the very origin of those words and some historical and contemporary attitudes towards the meaning of game in the philosophy, social sciences and pedagogics: e.g. by Friedrich Wilhelm Fröbel, Friedrich Schiller, Herbert Spencer, Karl Theodor Groos, Alfred Adler and Johan Huizinga. There are also presented some main characteristics of game formulated by Johan Huizinga and French sociologist Roger Caillois: fun: the activity is chosen for its light-hearted character; separate: it is circumscribed in time and place; uncertain: the outcome of the activity is unforeseeable; non-productive: participation does not accomplish anything useful; governed by rules: the activity has rules that are different from everyday life; fictitious: it is accompanied by the awareness of a different reality. In the paper were presented some of the constitutive categories of game after Caillois as well, like: Agon, or competition, e.g. chess; Alea, or chance, e.g. playing a slot machine; Mimicry, or mimesis, or role playing, e.g. playing a MMORPG (Massively multiplayer online role-playing games); Ilinx (Greek for whirlpool ), or vertigo, in the sense of altering perception, e.g. marry-go-round. The entire paper consists of six chapters: 1. Amusing Ourselves to Death (tribute to Neil Postman); 2. Game, Game, What Have Ye for you...; 3. Theoretical Concepts of Game; 4. Characteristics of Game; 5. Categories of Game; 6. Gloomy Homo Ludens. Key-words: play, game, children, alea, agon, mimicry, ilinx, homo ludens, Huizinga, Caillois Słowa kluczowe: gra, zabawa, dzieci, alea, agon, mimikra, ilinx, homo ludens, Huizinga, Caillois Zabawić się na śmierć 2 Nowe strategie i środki elektronicznej komunikacji wirtualnej zmieniają nie tylko stylistykę i gramatykę języka, ale również jego semantykę deformują 1 W. Benjamin, Berlińskie dzieciństwo na przełomie wieków, przeł. B. Baran, Warszawa 2010, s Ten apoftegmat w podtytule stanowi oczywiście ukłon w stronę Neila Postmana ( ), amerykańskiego filozofa, medioznawcy i krytyka kultury, autora m.in. słynnego traktatu Zabawić się na śmierć. Dyskurs publiczny w epoce show-businessu (przeł. L. Niedzielski, Warszawa 2006).

20 20 Michał Głażewski i dekonstruują zawartość znaczeniową słów 3, penetrując je nieraz aż do samych rdzeni. Nie jest już ona jak dawniej niezależna od podmiotu, który tworzyłby ją w wysiłku bytu przytomnego w świecie 4, ale współcześnie podobnie jak szczęście i prawda znajduje się w nim samym. Poznanie jej nie jest wcale Platońską anamnesis, docieraniem umysłem do latentnych idei uniwersalnych, nie jest również racjonalnym Arystotelesowskim empirycznym indukowaniem wiedzy ciągłej, spójnej i kumulatywnej, lecz określa je swawolny niemal, kapryśny stosunek do prawdy, która przybiera postać hipostazy 5 ma charakter subiektywny, prowizoryczny i labilny, bo nawet nie pragmatyczny, i może być ad hoc dowolnie zmieniana po to tylko, by uchronić własne przekonanie podmiotu o świecie i o sobie w tym świecie przed odrzuceniem lub przed przykrym dysonansem poznawczym 6. Jako jaźń samowiedna, homo cogitans, zaczyna istnieć wtedy dopiero, gdy zostaje spełniony warunek samoświadomości, tzn. pojawia się metamyślenie świadoma refleksja o własnym myśleniu zawsze zapośredniczona przez konkretny ję- 3 Podczas gdy filozofowie języka często sądzą, że język jest systemem (jeśli nie nawet w ogóle jedynym systemem służącym koordynacji związków egzystencjalnych), to dla przedstawionej tu analizy decydujące znaczenie ma to, by traktować język jako nie-system [Nichtsystem], który dopiero umożliwia powstawanie tworów systemowych w obszarze świadomości i komunikacji przez to, że czyni możliwym sprzężenie strukturalne obu tych rodzajów systemów (N. Luhmann, Die Wissenschaft der Gesellschaft, Frankfurt a. Main 1992, s. 46; translacje wszystkich cytatów obcojęzycznych w tekście tego artykułu jeśli nie oznaczono inaczej M. G.). 4 I dalej: Wysiłek ów jest tworzeniem samowiedzy osiąganej w powracaniu do siebie od tego, co inne, to znaczy w teoretyczno-praktycznym przyswajaniu sobie tego, co «obce», niezrozumiałe, nieprzejrzyste. To przyswajanie jest dialektyką posłuchu i nieposłuszeństwa, dialektyką, która jest samą «istotą» doświadczenia wychowującego. Wysiłek bycia jest zmierzaniem ku prawdzie, jest doświadczaniem prawdy wciąż na nowo uobecnionej w negatywności samego doświadczenia (A. Folkierska, Wychowanie w perspektywie hermeneutycznej, [w:] Ku pedagogii pogranicza, red. Z. Kwieciński, L. Witkowski, Toruń 1990, s. 100). 5 Tzn. w sensie błędu logicznego, aporii polegającej na przypisywaniu realnego istnienia obiektom idealnym dobru, prawdzie, gdyż często bierze nas pokusa, by dopatrywać się jakiejś takiej rzeczy dla których te nazwy byłyby znakami. A przecież nie ma jakiejś takiej rzeczy, która nazywałaby się piękno, bo piękno to nie rzecz, a cecha wspólna wszystkim rzeczom z czyjegoś punktu widzenia pięknym. [...] Ten, kto dopatruje się jakiegoś fizykalnego, to znaczy zajmującego w jakimś czasie jakąś przestrzeń, przedmiotu, który odpowiadałby nazwie abstrakcyjne, popełnia błąd hipostazowania (Z. Ziembiński, Logika praktyczna, Warszawa 1974, s. 26). 6 We are the hollow men We are the stuffed men Leaning together Headpiece filled with straw. Alas! Our dried voices, when We whisper together Are quiet and meaningless W translacji Czesława Miłosza: My, wydrążeni ludzie, my chochołowi ludzie, razem się kołyszemy, głowy napełnia nam słoma, nie znaczy nic nasza mowa, kiedy do siebie szepczemy (T. S. Eliot, Wydrążeni ludzie, przeł. C. Miłosz, [w:] idem, Poezje wybrane, wybór i wstęp K. Boczkowski, Warszawa 1991, s. 52).

Zabawa w poznawczym rozwoju dziecka*

Zabawa w poznawczym rozwoju dziecka* Pedagogika Przedszkolna i Wczesnoszkolna Vol. 2 1 (3)/2014 pp. 7 18 A R T Y K U Ł Y Bożena MUCHACKA Uniwersytet Pedagogiczny im KEN w Krakowie Zabawa w poznawczym rozwoju dziecka* Abstract: Play in the

Bardziej szczegółowo

TEATR BLIŻEJ DZIECKA

TEATR BLIŻEJ DZIECKA TEATR BLIŻEJ DZIECKA Wiemy nie od dziś, że dziecko uczy się kontaktu ze sztuką już od wczesnego dzieciństwa. Wrodzona wrażliwość pozwala mu żywo reagować na melodyjność głosu matki i śpiewane przez nią

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP 00-389 Warszawa, ul. Smulikowskiego 6/8

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP 00-389 Warszawa, ul. Smulikowskiego 6/8 Prowadzący : Katarzyna Żelichowska Przedmiot: metodyka edukacji przedszkolnej (ćwiczenia) semestr / letni 011 r. Studia I stopnia Semestr IV Liczba godzin: 14 ECTS 6 Rok akademicki 010/011 CELE OGÓLNE

Bardziej szczegółowo

Rola zabawy ruchowej w życiu dziecka w okresie przedszkolnym

Rola zabawy ruchowej w życiu dziecka w okresie przedszkolnym Rola zabawy ruchowej w życiu dziecka w okresie przedszkolnym Realizując projekt Akademii Zdrowego Przedszkolaka pod hasłem Odporność wzmacniamy bo o zdrowe żywienie i higienę dbamy, jeden z tematów tygodniowych

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY CZYTANIE W znaczeniu psychofizycznym: techniczne rozpoznawanie znaków. W znaczeniu psychologicznym: zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP 00-389 Warszawa, ul. Smulikowskiego 6/8

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP 00-389 Warszawa, ul. Smulikowskiego 6/8 Prowadzący : Katarzyna Żelichowska Przedmiot: metodyka zintegrowanej edukacji wczesnoszkolnej (ćwiczenia) semestr / zimowy 2011 r. Studia I stopnia Semestr V Liczba godzin: 30 ECTS 6 Rok akademicki 2011/2012

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych. klasa II gimnazjum

Program zajęć artystycznych. klasa II gimnazjum Program zajęć artystycznych klasa II gimnazjum Moduł I. Zajęcia teatralne i literackie. Moduł II. Zajęcia muzyczno - ruchowe. Moduł III. Zajęcia plastyczne. Opracowała : Beata Sikora Sztuka jest wieczną

Bardziej szczegółowo

SEMINARIA STUDIA NIESTACJONARNE II STOPNIA INSTYTUT PEDAGOGIKI ROK AKADEMICKI 2015/16

SEMINARIA STUDIA NIESTACJONARNE II STOPNIA INSTYTUT PEDAGOGIKI ROK AKADEMICKI 2015/16 SEMINARIA STUDIA NIESTACJONARNE STOPNIA INSTYTUT PEDAGOGIKI lp. Nazwisko i imię promotora ROK AKADEMICKI 2015/16 tytuł naukowy /zakład Temat -zagadnienia Tytuł: Rodzina, szkoła i inne placówki oświatowo-wychowawcze

Bardziej szczegółowo

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki,

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, śpiewania, a nawet tworzenia łatwych melodii oraz w jakim

Bardziej szczegółowo

Mirosława Mazur oddział przedszkolny REFERAT. ,,Zabawa jako dominująca forma aktywności dziecka sześcioletniego.

Mirosława Mazur oddział przedszkolny REFERAT. ,,Zabawa jako dominująca forma aktywności dziecka sześcioletniego. Mirosława Mazur oddział przedszkolny REFERAT,,Zabawa jako dominująca forma aktywności dziecka sześcioletniego. Zabawa odgrywa niezwykle ważną rolę w życiu i ogólnym rozwoju dziecka. Jest ona swoistą drogą

Bardziej szczegółowo

ZABAWA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM I JEJ ZNACZENIE DLA ROZWOJU DZIECKA.

ZABAWA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM I JEJ ZNACZENIE DLA ROZWOJU DZIECKA. ZABAWA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM I JEJ ZNACZENIE DLA ROZWOJU DZIECKA. 1. Co to jest zabawa. Zabawa jest zjawiskiem społecznym, a nie biologicznym - rozwija się pod wpływem otoczenia i działalności dziecka.

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

Mali czytelnicy. Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować...

Mali czytelnicy. Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować... Mali czytelnicy. " Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować... Według rozporządzenia MENiS z dn. 26 lutego 2002 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego głównym celem

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie kompetencji matematycznych Układanie i rozwiązywanie zadań z treścią oraz zapisywanie czynności matematycznych

Kształtowanie kompetencji matematycznych Układanie i rozwiązywanie zadań z treścią oraz zapisywanie czynności matematycznych Kwiecień 2009 Zwierzęta domowe Cele ogólne: Umiejętność dostrzegania zjawisk, formułowanie uogólnień Umiejętność dostrzegania zjawisk w otoczeniu, obserwowania wybranych zjawisk Umiejętność klasyfikowania

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH Wszystkiego, co naprawdę trzeba wiedzieć, nauczyłem się w przedszkolu- o tym jak żyć co robić, jak postępować, współżyć z innymi patrzeć, odczuwać,

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA Kierunek Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony jest kierunek studiów PEDAGOGIKA / Edukacja wczesnoszkolna z wychowaniem przedszkolnym NAUKI SPOŁECZNE Forma kształcenia

Bardziej szczegółowo

BAŚNIOWE PODRÓŻE PO ŚWIECIE

BAŚNIOWE PODRÓŻE PO ŚWIECIE ... "Wszystko, co we mnie dobre, zawdzięczam książce" Maksym Gorki BAŚNIOWE PODRÓŻE PO ŚWIECIE INNOWACJA O CHARAKTERZE PROGRAMOWYM Opracowała: mgr Iwona Zawadzka (nauczyciel dyplomowany) 1 Niestety można

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 50 W BIELSKU-BIAŁEJ Podstawa prawna: Rozporządzenie MEN z dnia 7 października 2009r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (Dz. U. Nr 168, poz. 1324 z późn. zm.) Ustawa z dn.

Bardziej szczegółowo

Blok Matematyczny programu Klucz do Uczenia Si. Projekt dla poradni psychologiczno-pedagogicznych

Blok Matematyczny programu Klucz do Uczenia Si. Projekt dla poradni psychologiczno-pedagogicznych Blok Matematyczny programu Klucz do Uczenia Si Projekt dla poradni psychologiczno-pedagogicznych Ostatnie lata pokazują, że coraz więcej dzieci ma trudności w opanowaniu umiejętności matematycznych Według

Bardziej szczegółowo

PLAN WYCHOWAWCZO-DYDAKTYCZNY

PLAN WYCHOWAWCZO-DYDAKTYCZNY PLAN WYCHOWAWCZO-DYDAKTYCZNY ROK SZKOLNY 2014/2015 Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 4 w Krakowie Samorządowe Przedszkole Nr 55 W co się bawić? zabawa jako najpełniejsza forma aktywności dziecka w wieku przedszkolnym

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

Układanie i rozwiązywanie zadań z treścią; zapisywanie czynności matematycznych

Układanie i rozwiązywanie zadań z treścią; zapisywanie czynności matematycznych CZERWIEC 2009 W POSZUKIWANIU LATA Cele ogólne: Umiejętność dostrzegania zjawisk, formułowania uogólnień Umiejętność dostrzegania zjawisk w otoczeniu, obserwowania wybranych zjawisk Umiejętność klasyfikowania

Bardziej szczegółowo

Program kółka teatralnego,, Teatr Przedszkolaka

Program kółka teatralnego,, Teatr Przedszkolaka Przedszkole Nr 1 z Oddziałem Integracyjnym,, Promyczek W Czerwionce- Leszczynach Program kółka teatralnego,, Teatr Przedszkolaka Autorki programu Maria Gilga, Jadwiga Piontek, Aleksandra Usarek, Janina

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA W JĘZYKU ANGIELSKIM- Założenia programowe w klasach dwujęzycznych

EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA W JĘZYKU ANGIELSKIM- Założenia programowe w klasach dwujęzycznych EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA W JĘZYKU ANGIELSKIM- Założenia programowe w klasach dwujęzycznych Wstęp Program nauczania edukacji wczesnoszkolnej w języku angielskim dotyczy uczniów klas 1-3 szkoły podstawowej

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 2 W ŻAGANIU NA LATA 2012-2017

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 2 W ŻAGANIU NA LATA 2012-2017 Miejskie Przedszkole nr 2 w Żaganiu KONCEPCJA PRACY MEJSKEGO PRZEDSZKOLA NR 2 W ŻAGANU NA LATA 2012-2017 STRATEGA ROZWOJU PLACÓWK 1. Zapewnienie ciągłego rozwoju i doskonalenia jakości pracy placówki.

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY. mgr Grażyna Wyszkowska Kętrzyn, styczeń 2016

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY. mgr Grażyna Wyszkowska Kętrzyn, styczeń 2016 WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY mgr Grażyna Wyszkowska Kętrzyn, styczeń 2016 CO TO JEST CZYTANIE? techniczne rozpoznawanie znaków; zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY INTEGRACYJNEGO SAMORZĄDOWEGO PRZEDSZKOLA W PRZEGINI DUCHOWNEJ

KONCEPCJA PRACY INTEGRACYJNEGO SAMORZĄDOWEGO PRZEDSZKOLA W PRZEGINI DUCHOWNEJ Koncepcja Pracy Przedszkola 1 KONCEPCJA PRACY INTEGRACYJNEGO SAMORZĄDOWEGO PRZEDSZKOLA W PRZEGINI DUCHOWNEJ Dziecko chce być dobre Jeśli nie umie naucz Jeśli nie wie wytłumacz Jeśli nie może pomóż. Janusz

Bardziej szczegółowo

DZIECIĘCE ZABAWY Z KOMPUTEREM

DZIECIĘCE ZABAWY Z KOMPUTEREM DZIECIĘCE ZABAWY Z KOMPUTEREM Wiek przedszkolny jest odpowiedni do wprowadzania dziecka w pełnienie ról społecznych w rzeczywistości pełnej technologii informacyjnej. Wykorzystywanie komputera w edukacji

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA SPECJALNEGO WE WŁODAWIE NA LATA 2015-2018

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA SPECJALNEGO WE WŁODAWIE NA LATA 2015-2018 KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA SPECJALNEGO WE WŁODAWIE NA LATA 2015-2018 Motto: Dziecko ma uczyć się bawiąc i bawić się ucząc zabawa jest podstawową formą aktywności dziecka, która dominuje w wychowaniu przedszkolnym

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Dlaczego orły nie pływają. O wspieraniu talentów i zdolności u dzieci Magdalena Zientalska Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 27 września 2012 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne Załącznik do Uchwały Nr 82/2016 Senatu UKSW z dnia 19 maja 2016 r. WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PODNOSZENIE KOMPETENCJI NAUCZYCIELSKICH W PRACY Z UCZNIEM O SPECJALNYCH

Bardziej szczegółowo

mówić żadnym ludzkim językiem. Nie wiedziałoby miałoby wspomnień i planów na przyszłość. Nasze

mówić żadnym ludzkim językiem. Nie wiedziałoby miałoby wspomnień i planów na przyszłość. Nasze w w w. t o r u n. a k n. p l mówić żadnym ludzkim językiem. Nie wiedziałoby miałoby wspomnień i planów na przyszłość. Nasze, błyskotliwych karier, czy możliwości realizowania Akademia Nauki jest instytucją

Bardziej szczegółowo

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Instytut Pedagogiki Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Uczelnie dla szkół Główne myśli Etap edukacji wczesnoszkolnej

Bardziej szczegółowo

Zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów szczególnie uzdolnionych plastycznie

Zajęcia rozwijające zainteresowania uczniów szczególnie uzdolnionych plastycznie Program indywidualizacji nauczania i wychowania uczniów klas I III szkół podstawowych Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Program Operacyjny

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2011/2012 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Pedagogiczny Karta obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 011/01 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki Forma

Bardziej szczegółowo

PROGRAM praktyki zawodowej (nauczycielskiej) z zakresu wychowania fizycznego zał. 4

PROGRAM praktyki zawodowej (nauczycielskiej) z zakresu wychowania fizycznego zał. 4 PROGRAM praktyki zawodowej (nauczycielskiej) z zakresu wychowania fizycznego zał. 4 1. Wymagania wstępne Uzyskanie zaliczenia z przedmiotu: psychologia, bezpieczeństwo i higiena pracy, zaliczenie dwóch

Bardziej szczegółowo

Projekt edukacyjny pt. Książka moim przyjacielem.

Projekt edukacyjny pt. Książka moim przyjacielem. Projekt edukacyjny pt. Książka moim przyjacielem. Wszyscy chcemy, aby nasze dzieci wyrosły na mądrych, dobrych i szczęśliwych ludzi. Jest na to sposób- CZYTAJMY DZIECIOM! WSTĘP We współczesnej dobie wszechobecnej

Bardziej szczegółowo

WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI

WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI Autorki: Agnieszka Błyszczek, Magdalena Gołębiewska INFORMACJE O AUTORKACH Doktorantki I roku Pedagogiki, na Wydziale Nauk

Bardziej szczegółowo

Autor: Ewelina Brzyszcz Studentka II roku II stopnia Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Uniwersytet Jana Kochanowskiego Kielce

Autor: Ewelina Brzyszcz Studentka II roku II stopnia Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Uniwersytet Jana Kochanowskiego Kielce Autor: Ewelina Brzyszcz Studentka II roku II stopnia Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Uniwersytet Jana Kochanowskiego Kielce Wraz z upowszechnieniem Internetu narodziło się nowe pokolenie. Świat

Bardziej szczegółowo

Psycholog szkolny Kamila Budzyńska

Psycholog szkolny Kamila Budzyńska Psycholog szkolny Kamila Budzyńska Podjęcie przez dziecko obowiązku szkolnego wiąże się z początkiem nowego, bardzo ważnego etapu w jego życiu. Przechodząc z wieku przedszkolnego w wiek wczesnoszkolny

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna w Sieradzu SYLABUS

Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna w Sieradzu SYLABUS Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna w Sieradzu SYLABUS Profil kształcenia: Ogólnoakademicki Stopień studiów: Studia pierwszego stopnia Kierunek studiów: PEDAGOGIKA Specjalność: - Semestr: I Moduł (typ)

Bardziej szczegółowo

DZIAŁANIE 1 ŚPIEWAM I GRAM

DZIAŁANIE 1 ŚPIEWAM I GRAM FORMATKA SZKOŁY ODKRYWCÓW TALENTÓW Należy opisać przynajmniej trzy różne rodzaje działań/aktywności na rzecz uczniów. UWAGA! Całość uzupełnionej formatki nie może być dłuższa niż trzy strony. METRYCZKA

Bardziej szczegółowo

Projekt Otwarte Przedszkola został zrealizowany w Zespole Placówek Oświatowych w Zatorach. Byliśmy jedną z nielicznych placówek w powiecie pułtuskim

Projekt Otwarte Przedszkola został zrealizowany w Zespole Placówek Oświatowych w Zatorach. Byliśmy jedną z nielicznych placówek w powiecie pułtuskim Projekt Otwarte Przedszkola został zrealizowany w Zespole Placówek Oświatowych w Zatorach. Byliśmy jedną z nielicznych placówek w powiecie pułtuskim uczestniczących w projekcie. Wzięło w nim udział 48

Bardziej szczegółowo

WYCHOWANIE DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM Praca zbiorowa pod redakcją ks. Józefa Stali i Elżbiety Osewskiej

WYCHOWANIE DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM Praca zbiorowa pod redakcją ks. Józefa Stali i Elżbiety Osewskiej WYCHOWANIE DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM Praca zbiorowa pod redakcją ks. Józefa Stali i Elżbiety Osewskiej I. Wychowanie ogólne 1. WYCHOWANIE DZIECKA W PRZEDSZKOLU W PERSPEKTYWIE HISTORYCZNEJ (Teresa Olearczyk)

Bardziej szczegółowo

Marzec 2009 W świecie sztuki. Cele ogólne:

Marzec 2009 W świecie sztuki. Cele ogólne: Marzec 2009 W świecie sztuki Cele ogólne: Kształtowanie wrażliwości na piękno sztuki Uwrażliwianie na piękno sztuki: malarstwo, rzeźba Kształtowanie wrażliwości plastycznej Umiejętność klasyfikowania spostrzeżeń

Bardziej szczegółowo

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców wzrokowych a także do ich interpretowania przez odniesienie do poprzednich doświadczeń. Nie jest wyłącznie zdolnością do dokładnego

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE Priorytetem naszej działalności jest zapewnienie naszym wychowankom wszechstronnego rozwoju, bezpieczeństwa, akceptacji, i poszanowania ich praw. Poprzez

Bardziej szczegółowo

Uczenie się języka obcego przez dzieci Monika Madej

Uczenie się języka obcego przez dzieci Monika Madej Uczenie się języka obcego przez dzieci Monika Madej Plan prezentacji pytania: - Jak dzieci uczą się języka obcego? - Jak rodzic może uczyć języka obcego swoje dziecko? - Jak sprawić, aby dziecko polubiło

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego edycja 2 Projekt współfinansowany przez

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej Załącznik nr 4 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy. Przedszkola nr 12 w Siemianowicach Śląskich

Koncepcja pracy. Przedszkola nr 12 w Siemianowicach Śląskich Koncepcja pracy Przedszkola nr 12 w Siemianowicach Śląskich Misja W naszym przedszkolu dziecko: - znajduje możliwość indywidualnego rozwoju możliwości twórczych i intelektualnych, - zdobywa wiedzę i umiejętności

Bardziej szczegółowo

Program czytelniczy. Książka moim przyjacielem

Program czytelniczy. Książka moim przyjacielem Program czytelniczy Książka moim przyjacielem Naród, który mało czyta, mało wie. Naród, który mało wie, podejmuje złe decyzje w domu, na rynku, w sądzie, przy urnach wyborczych. Niewykształcona większość

Bardziej szczegółowo

JESIENNA MUZYKA PAŹDZIERNIK 2008. Cele ogólne:

JESIENNA MUZYKA PAŹDZIERNIK 2008. Cele ogólne: PAŹDZIERNIK 2008 Cele ogólne: JESIENNA MUZYKA Umiejętność dostrzegania zjawisk, formułowania uogólnień Umiejętność dostrzegania zjawisk w otoczeniu, obserwowania wybranych zjawisk Umiejętność klasyfikowania

Bardziej szczegółowo

INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE

INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE 1. Tytuł innowacji Z angielskim za pan brat już od najmłodszych lat 2. Typ innowacji Programowa i organizacyjna: - wprowadzenie zajęć z języka

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Pedagogiki, Zakład Edukacji Osób z Niepełnosprawnością 4. Kod przedmiotu / modułu

Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Pedagogiki, Zakład Edukacji Osób z Niepełnosprawnością 4. Kod przedmiotu / modułu OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wspomaganie rozwoju dziecka niewidomego i słabowidzącego 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Supporting

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018 KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018 MISJA SZKOŁY Jesteśmy szkołą bezpieczną i przyjazną. Szanujemy się wzajemnie i wspieramy. Celem naszej szkoły jest dobre przygotowanie uczniów

Bardziej szczegółowo

Dzieci lubią książki! Czytanie wrażeniowe w ruchu, w tańcu i w zabawie

Dzieci lubią książki! Czytanie wrażeniowe w ruchu, w tańcu i w zabawie Dzieci lubią książki! Czytanie wrażeniowe w ruchu, w tańcu i w zabawie Seminarium dla nauczycieli wychowania przedszkolnego i edukacji wczesnoszkolnej ZCDN, 4 października 2014 r. Maria Twardowska Czy

Bardziej szczegółowo

Charakter aktywności. 10 skojarzeń do obrazka Jeżeli to nie jest ogród, to jest to. Stymulowanie myślenia i twórczości dziecka poprzez obraz

Charakter aktywności. 10 skojarzeń do obrazka Jeżeli to nie jest ogród, to jest to. Stymulowanie myślenia i twórczości dziecka poprzez obraz Charakter aktywności Stymulowanie myślenia i twórczości dziecka poprzez obraz dr Elżbieta Płóciennik Odtwórczy dziecko odwzorowuje obserwowany świat i powiela zachowania wzorców osobowych a odtwórcza aktywność

Bardziej szczegółowo

TABklasa. Otwarta przestrzeń - otwarty umysł Edukacja nieograniczona mobilny multibook, mobilny uczeń, mobilna edukacja

TABklasa. Otwarta przestrzeń - otwarty umysł Edukacja nieograniczona mobilny multibook, mobilny uczeń, mobilna edukacja Tytuł wykładu: TABklasa. Otwarta przestrzeń - otwarty umysł Edukacja nieograniczona mobilny multibook, mobilny uczeń, mobilna edukacja Wykładowcy: Magdalena Maćkowiak, Jan Mierzejewski Agenda Idea TABklasy

Bardziej szczegółowo

1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia

1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia Załącznik do Uchwały nr 125/2014 Senatu UKSW z dnia 25 września 2014 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia Nazwa kierunku studiów i kod programu wg USOS Poziom

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów - PEDAGOGIKA. Tezy egzaminacyjne (podstawowe) Egzamin licencjacki

Kierunek studiów - PEDAGOGIKA. Tezy egzaminacyjne (podstawowe) Egzamin licencjacki Rada Wydziału 23.04.2014 Kierunek studiów - PEDAGOGIKA Tezy egzaminacyjne (podstawowe) 1. Znaczenie pojęć pedagogicznych: pedagog, edukacja, wychowanie, socjalizacja, pedagogia, pedagogika. 2. Miejsce

Bardziej szczegółowo

ROLA SZKOŁY WYŻSZEJ W KSZTAŁTOWANIU KOMPETENCJI NAUCZYCIELI DO PRACY Z MŁODSZYMI DZIEĆMI

ROLA SZKOŁY WYŻSZEJ W KSZTAŁTOWANIU KOMPETENCJI NAUCZYCIELI DO PRACY Z MŁODSZYMI DZIEĆMI ROLA SZKOŁY WYŻSZEJ W KSZTAŁTOWANIU KOMPETENCJI NAUCZYCIELI DO PRACY Z MŁODSZYMI DZIEĆMI (na przykładzie kompetencji autokreacyjnych) dr Ewa Kochanowska Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej

Bardziej szczegółowo

Moduł I. Problemy rozwoju i samorealizacji człowieka 40 godz. (10 wykłady, 10 ćwiczenia audytoryjne, 20 ćwiczeń laboratoryjne).

Moduł I. Problemy rozwoju i samorealizacji człowieka 40 godz. (10 wykłady, 10 ćwiczenia audytoryjne, 20 ćwiczeń laboratoryjne). OPZ załącznik nr 1 Przygotowanie i przeprowadzenie wykładów oraz ćwiczeń audytoryjnych i laboratoryjnych w ramach Kursu kwalifikacyjnego z zakresu terapii pedagogicznej - 5 zadań. Tematyka i terminy realizacji:

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO Nr 1 Pod Topolą w Szczytnie. Kochać dziecko, to służyć mu, jak daleko jest to tylko możliwe. M.

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO Nr 1 Pod Topolą w Szczytnie. Kochać dziecko, to służyć mu, jak daleko jest to tylko możliwe. M. KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NIEPUBLICZNEGO Nr 1 Pod Topolą w Szczytnie Kochać dziecko, to służyć mu, jak daleko jest to tylko możliwe. M. Montessori MISJA PRZEDSZKOLA Nasze przedszkole jest drogowskazem

Bardziej szczegółowo

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Nadrzędnym celem wychowawczym Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE jest wspomaganie

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr 96/2015 Senatu UKSW z dnia 25 czerwca 2015 r.

Załącznik do Uchwały Nr 96/2015 Senatu UKSW z dnia 25 czerwca 2015 r. Załącznik do Uchwały Nr 96/2015 Senatu UKSW z dnia 25 czerwca 2015 r. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PEDAGOGIKA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ I TYFLOPEDAGOGIKA WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY Czytanie - oto najlepszy sposób uczenia się. Aleksander Puszkin ZNACZENIE CZYTELNICTWA W ROZWOJU DZIECKA Sukces jednostek i społeczeństw zależy od ich wiedzy.

Bardziej szczegółowo

Celem wychowania przedszkolnego jest:

Celem wychowania przedszkolnego jest: Podstawa programowa Podstawa programowa wychowania przedszkolnego opisuje proces wspomagania rozwoju i edukacji dzieci objętych wychowaniem przedszkolnym. Przedszkola, oddziały przedszkolne w szkołach

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Program kształcenia studiów podyplomowych Przygotowanie pedagogiczne Gdynia 2014 r. Podstawa prawna realizacji studiów. Ustawa Prawo

Bardziej szczegółowo

Gdy brakuje słów - wykorzystanie wspomagających i alternatywnych sposobów komunikacji w porozumiewaniu się osób z problemami w mówieniu

Gdy brakuje słów - wykorzystanie wspomagających i alternatywnych sposobów komunikacji w porozumiewaniu się osób z problemami w mówieniu Gdy brakuje słów - wykorzystanie wspomagających i alternatywnych sposobów komunikacji w porozumiewaniu się osób z problemami w mówieniu AAC (ang.) Augmentive and Alternative Communication Wspomagające

Bardziej szczegółowo

Anna Watoła "Rzeczywistość, perswazyjność, falsyfikacja w optyce wychowania i edukacji", Red. M. Kisiel i T. Huk, Katowice, 2009 : [recenzja]

Anna Watoła Rzeczywistość, perswazyjność, falsyfikacja w optyce wychowania i edukacji, Red. M. Kisiel i T. Huk, Katowice, 2009 : [recenzja] Anna Watoła "Rzeczywistość, perswazyjność, falsyfikacja w optyce wychowania i edukacji", Red. M. Kisiel i T. Huk, Katowice, 2009 : [recenzja] Chowanna 1, 333-336 2011 Rzeczywistość, perswazyjność, falsyfikacja

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDENCKICH PRAKTYK ZAWODOWYCH. studia uzupełniające II stopnia kierunek studiów: Pedagogika

PROGRAM STUDENCKICH PRAKTYK ZAWODOWYCH. studia uzupełniające II stopnia kierunek studiów: Pedagogika PROGRAM STUDENCKICH PRAKTYK ZAWODOWYCH studia uzupełniające II stopnia kierunek studiów: Pedagogika specjalność: Wychowanie przedszkolne i nauczanie początkowe I. Cele praktyk Praktyki studenckie z założenia

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Matematyka Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Program bajkoterapii dla dzieci Szkoły Podstawowej w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Pucku p.n. Spacer po wyobraźni

Program bajkoterapii dla dzieci Szkoły Podstawowej w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Pucku p.n. Spacer po wyobraźni Program bajkoterapii dla dzieci Szkoły Podstawowej w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Pucku p.n. Spacer po wyobraźni Opracowała: mgr Sylwia Maszota 1. Wstęp Dzisiaj dzieci żyją w świecie gier

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZNY ŚWIAT BAŚNI - BAWI I UCZY

BEZPIECZNY ŚWIAT BAŚNI - BAWI I UCZY BEZPIECZNY ŚWIAT BAŚNI - BAWI I UCZY Program opracowała Bożena Lelewska Zespół Szkolno-Przedszkolny Nr 1 w Łodzi Przedszkole Miejskie Nr 21 PROGRAM AUTORSKI W ZAKRESIE WYCHOWANIA PRZEDSZKOLNEGO Nazwa placówki:

Bardziej szczegółowo

Wnioski z nadzoru pedagogicznego za rok szkolny 2013/2014:

Wnioski z nadzoru pedagogicznego za rok szkolny 2013/2014: Podstawa prawna: ROCZNY PLAN PRACY NA ROK SZKOLNY 2014/2015 Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 256 poz. 2572 ze zm.), Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2009 Redakcja: Wojciech Śliwerski Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Korekta: Beata Bednarz Sylwia Kajdana ISBN ISBN 978-83-7850-377-4 978-83-7587-147-0

Bardziej szczegółowo

STRATEGICZNY PROGRAM ROZWOJU PRZEDSZKOLA NR 10 W ELBLĄGU strona 1/5

STRATEGICZNY PROGRAM ROZWOJU PRZEDSZKOLA NR 10 W ELBLĄGU strona 1/5 STRATEGICZNY PROGRAM ROZWOJU PRZEDSZKOLA NR 10 W ELBLĄGU PRZEDSZKOLA MALEGO ODKRYWCY na lata (2003.09.01 2008.08.31) PRIORYTETY Wszyscy jesteśmy współgospodarzami Wszechstronny rozwój dzieci. Odkrywanie

Bardziej szczegółowo

Program nauczania dla dzieci 3 - letnich. w roku szkolnym 2013/2014. w Przedszkolu w Nowych Iganiach

Program nauczania dla dzieci 3 - letnich. w roku szkolnym 2013/2014. w Przedszkolu w Nowych Iganiach Program nauczania dla dzieci 3 - letnich w roku szkolnym 2013/2014 w Przedszkolu w Nowych Iganiach biorącym udział w projekcie pt. Mały Artysta współfinansowanym ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego,

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU

KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU KONCEPCJA PRACY PRZEDSZKOLA NR 7 W ŁOWICZU Każde dziecko ma prawo do pełnego dostępu do edukacji bez względu na to, jaki prezentuje potencjał rozwojowy. Przedszkole daje szansę rozwoju dzieciom uczy tolerancji,

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE TEMATY PRAC DYPLOMOWYCH

PRZYKŁADOWE TEMATY PRAC DYPLOMOWYCH PRZYKŁADOWE TEMATY PRAC DYPLOMOWYCH dr Anna Andrzejewska Dotyczą one głównie nowych wyzwań edukacyjnych i zagrożeń głównie uczniów (dzieci, młodzieży) treściami mediów cyfrowych oraz interaktywnych technologii

Bardziej szczegółowo

MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna

MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna 1. Osoby wdrażające innowacje: mgr Justyna Witas, mgr Adriana Jachnicka, mgr Marta Jafernik 2. Termin wprowadzenia i czas trwania innowacji: Innowacja

Bardziej szczegółowo

Koncepcja Pracy Niepublicznego Przedszkola Calineczka w Kaliszu

Koncepcja Pracy Niepublicznego Przedszkola Calineczka w Kaliszu Koncepcja Pracy Niepublicznego Przedszkola Calineczka w Kaliszu W przedszkolu funkcjonuje koncepcja pracy ukierunkowana na zapewnienie wszechstronnego rozwoju dziecka, a zwłaszcza rozwoju twórczej i fizycznej

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KOŁA POLONISTYCZNO-TEATRALNEGO DLA KLAS IV - V SZKOŁY PODSTAWOWEJ

PROGRAM KOŁA POLONISTYCZNO-TEATRALNEGO DLA KLAS IV - V SZKOŁY PODSTAWOWEJ PROGRAM KOŁA POLONISTYCZNO-TEATRALNEGO DLA KLAS IV - V SZKOŁY PODSTAWOWEJ Opracowała: Sylwia Roś 1 Wstęp Program ten przeznaczony jest dla uczniów kl. IV - V szkoły podstawowej, do realizacji w ramach

Bardziej szczegółowo

MUZYKA NAUKA PRZYGODA RADOŚĆ. Dźwiękoludki. Elementarne wychowanie muzyczne. Bawmy się muzyką

MUZYKA NAUKA PRZYGODA RADOŚĆ. Dźwiękoludki. Elementarne wychowanie muzyczne. Bawmy się muzyką MUZYKA NAUKA PRZYGODA RADOŚĆ Dźwiękoludki Elementarne wychowanie muzyczne Bawmy się muzyką Szukaj ludzi źli ludzie pieśni Inteligentny dzięki muzyce Badania naukowe wykazują, że dzieci, które bardzo wcześnie

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PROGRAM ROZWOJU TĘCZOWEGO PRZEDSZKOLA W DZIERZGONIU NA ROK SZKOLNY 2013/2014.

ROCZNY PROGRAM ROZWOJU TĘCZOWEGO PRZEDSZKOLA W DZIERZGONIU NA ROK SZKOLNY 2013/2014. ROCZNY PROGRAM ROZWOJU TĘCZOWEGO PRZEDSZKOLA W DZIERZGONIU NA ROK SZKOLNY 2013/2014. Adres : ul. Słowackiego 4, 82-440 Dzierzgoń, woj. pomorskie data: 02.09.2013 r. Podczas opracowywania programu uwzględniono:

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 Nazwa w j. ang. Psychological bases of education and teaching

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny.

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny. OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU Nazwa przedmiotu: Moduł kształcenia I- Psychologiczne podstawy rozwoju i wychowania - Psychologia ogólna Nazwa kierunku studiów: Nazwa specjalności

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Instrumentalistyka Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia

Bardziej szczegółowo

Poziom 5 EQF Starszy trener

Poziom 5 EQF Starszy trener Poziom 5 EQF Starszy trener Opis Poziomu: Trener, który osiągnął ten poziom rozwoju kompetencji jest gotowy do wzięcia odpowiedzialności za przygotowanie i realizację pełnego cyklu szkoleniowego. Pracuje

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ

SZKOLNY PROGRAM EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ SZKOLNY PROGRAM EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ Szkoła Podstawowa im. Jana Pawła II w Kowalach Oleckich opracował zespół w składzie: Jadwiga Lizanowicz Mirosław Mularczyk Teresa Truchan Urszula Kołodzińska Kluczem

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

WIOSNA W PEŁNI MAJ 2009. Cele ogólne:

WIOSNA W PEŁNI MAJ 2009. Cele ogólne: MAJ 2009 WIOSNA W PEŁNI Cele ogólne: Umiejętność dostrzegania zjawisk, formułowania uogólnień Umiejętność dostrzegania zjawisk w otoczeniu, obserwowania wybranych zjawisk Umiejętność klasyfikowania spostrzeżeń

Bardziej szczegółowo