O nowszych kierunkach chemoterapii

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "O nowszych kierunkach chemoterapii"

Transkrypt

1 3 (1948) PRZEMYSŁ CHEMCZNY 143 Wstęp. O nowszych kierunkach chemoterapii Prof. Dr T. Urbański Zagadnienie chemoterapii gruźlicy jest jednym z tych problemów, które dotychczas nie znalazły rozwiązania. Od 1882 r gdy Robert К о с h wykrył prątki gruźlicze, wypróbowano niezliczoną liczbę substancji pod. względem działania na ba bakterie. Zbadano więc np. barwniki syntetyczne, związki arsenu nieorganiczne i organiczne, sole miedzi, srebra i złota, wreszcie różne środki dezynfekcyjne fenole, formaldehyd itp. Duża liczba tych substancji daje wyniki dodatnie in vit r o, natomiast pozostają one bez wyraźnego skutku in v i v o. Do klasycznych już przykładów w tym względzie należy np. błękit metylenowy, w którym przez pewien czas pokładano wielkie nadzieje. W ciągu około 15 lat, poprzedzających wojnę 1939 г., sole z ł o t a były jednym z najpopularniejszych środków przeciwgruźliczych. Jak zwykle w próbach klinicznych leczenia gruźlicy, olbrzymia liczba parametrów i trudność prowadzenia doświadczeń równoległych bardzo utrudnia ocenę wyników'. Ostateczny wniosek z tych doświadczeń nie 1 przemawia na korzyść związków złota, jako środków zwalczających gruźlicę. Dodatnie wyniki w leczeniu gruźlicy <>siągnięto dotychczas tylko stosowaniem к a 1 с i f e r o 1 u (witaminy D>). Kalciferol ułatwia organizmowi przyswojenie wapnia i fosforu, na czym prawdopodobnie polega istota działania leczniczego witaminy D. Substancją bogatą W witaminy D jest, jak wiadomo, tran. Lecznicze działanie tranu na różne postacie gruźlicy jest powszechnie znane. Nie jest wykluczone, źe nie jest ono wynikiem jedynie obecności kalciferołu. Możliwe, że mamy tu do czynienia również z bakteriobójczym działaniem tłuszczów i kwasów tłuszczowych, obecnych w oleju. stotnie o tym, że pewne tłuszcze i kwasy tłuszczowe mają działanie przeciwgruźlicze (i n v i t- r o), wiedziano już od dawna (patrz niżej). Kwasy tłuszczowe rozgałęzione. Jak wiadomo, prątki gruźlicy są otoczone powłoką tłuszczowo - woskową (lipinową). gruźlicy Obecnością tej powłoki tłumaczy się zazwyczaj wielką odporność tych bakterii wobec środków leczniczych. W szczególności liczne substancje nieorganiczne i organiczne, które okazały się skuteczne przeciw prątkom i n v i t r o, zawodzą i n v i v o, gdyż nie mogą dotrzeć w niezmienionym stanie do ogniska choroby. Nie jest wykluczone, że wiele z pośród tych substancji może stać się skutecznymi i n v i v o, jeżeli zastosujemy je w takich warunkach lub w obecności takich substancji, które usuną pancerz ochronny bakterii. W wyniku tego rozumowania dochodzimy do następujących zasad, charakteryzujących jedno z nowszych usiłowań chemoterapii gruźlicy: należy wprowadzić do organizmu substancję rozpuszczalną w wodzie, która bądź wiązałaby się z substancją tłuszczową, chroniącą laseczniki i tworzyła nowy produkt rozpuszczalny, bądź też powodowała hydrolizę substancji tłuszczowej, bądź też wreszcie miała budowę zbliżoną do substancji tłuszczowej laseczników i dzięki temu stanowiła ich rozpuszczalnik. Próba leczenia gruźlicy w myśl tej ostatniej zasady pochodzi jeszcze z czasów, gdy chemiczna natura substancji tłuszczowej prątków nie była znana. Próba ta opierała się na dwóch znanych faktach: 1) leczenia trądu przez ludność tubylczą w ndiach olejem z nasion rośliny miejscowej Hydnocarpus Kurm 2) pokrewieństwa między bakteriami wywołującymi trąd, a bakteriami wywołującymi gruźlicę. Szereg autorów wyjaśnił budowę kwasów tłuszczowych, wchodzących w skład oleju h\4lnokarpowego: kwasu d Chaulmoogrowego () i kwasu d Hydnokarpowego () : Clh C = Cli CH( ) 12 Kwas Chaulmoogrowy

2 144 PRZEMYSŁ CHEMCZNY 3 (1948) CH Ł CH /> С Н - (СН 2 )рсоон Kwas Hydnokavpowy Były to pierwsze spotkane w przyrodzie kwasy o budowie rozgałęzionej, w odróżnieniu od znanych dotychczas kwasów o łańcuchu nierozgałęzionym jak np. stearowy, linolowy itp. W doświadczeniu swym A d a m s ze współpracownikami wykazał, że obydwa kwasy (1) i () działaj;} i n v i t r o zabójczo na prątki gruźlicze, podobnie jak na bakterie trądu. A d а ш s przyrządził syntetycznie szereg kwasów, przeważnie dwupodstawionyeh pochodnych kwasu octowego, zakończonych lub niezakończonych pierścieniami sześcioczłonowymi. Najsilniejsze działanie przeciwgruźlicze in v i tr o wykazują kwasy, zawierające atomów 7 węgla. Szczególnie silne działanie posiada kwas (): Oczywiście, stawało się konieczne systematyczniejsze zbadanie własności i budowy chemicznej substancji tłuszczowej, chroniącej prątki gruźlicze. Pierwsze, niezwykle subtelne prace w tej dziedzinie wykonał amerykański chemik K. J. Anderson ze współpracownikami-). Wyodrębnił on tłuszczową substancję z laseczników przez ekstrakcję. Po shydrolizowaniu rozdzielił kwasy na trzy frakcje, z których jedną zbadał dokładnie, ustalając dla niej wzór 10-metylostearowego kwasu, nazwanego tuberkulo - stearowym (V): ( ) 7 CH (Clio) 8 CHs V Kwas tuberkulostearowy Wzór budowy został ustalony na podstawie identyfikacji produktów utleniania: (str. 145) Kwas tuberkulostearowy jest więc jeszcze jednym przykładem (poza wspomnianymi C1 2 / > CH, XCH> x Tutaj grupa karboksylową znajduje się w pobliżu środka łańcucha cząsteczki. Podobnie silną aktywność anty - tuberkuliczną in v i t r o posiadają kwasy o ogólnej budowie (V): CHa ( )x СИ ( )y СНз gdzie x + у = 11 do 13. V Silną aktywność posiadają te kwasy, w których x jest możliwie równe y, czyli grupa karboksylową jest w pobliżu środka łańcucha. Doświadczenia, wykonywane na organizmach żyjących, zawiodły jednak pokładane nadzieje. CH CH / Cll 2 \ CH. ч >сн 2 kwasami i 11) naturalnego kwasu rozgałęzionego. Z mieszaniny kwasów A n d ę r s o n i inni wyodrębnili prócz kwasu tuberkulostearowego również dwie frakcje o empirycznym wzorze : СгвНбгОг nazwaną kwasem ftionowym (phtioic acid) СзоНво0 2 Kwas ftionowy stał się przedmiotem szczegółowych badań R. li obin sona'). Ostatecznie R. Robinson i N. P o 1- g a r 4 ) ustalili, że kwas ftionowy ma budowę (V) kwasu: 3 : 13 : 19 trimetylo - trikosanowego : Jak się okazało (Cult li a r d i U n- g a r) 5 ), kwas ftionowy jest toksyczny, a zastrzyk tego kwasu może wywołać owrzodze-

3 3 (1948) PRZEMYSŁ CHEMCZNY 145 nie niemal identyczne z owrzodzeniami gruźliczymi. Prawdopodobnie kwas ftionowy jest właśnie toksyną gruźlic y. (CH 8 ) 7 CH ( ) S «kwas tuberkulostearowy R. Robinson i Połga г oraz współpracownicy otrzymali syntetycznie szereg kwasów tłuszczowych, zawierających odgałęzienia metylowe, znajdując, że pozycja ( )s C (СНзЬ СНз kwas ftionowy V grup metylowych jest bardzo ważna dla własności kwasów. Tak więc obecność grupy metylowej przy węglu 3 lub 4 nadaje cechy dużej aktywności, natomiast wydaje się, że grupa metylowa przy węglu 2 daje kwas nietoksyczny. Sulfony. W okresie ostatniej wojny w Niemczech zastał wypuszczony przez. G. Elberfeld nowy środek przeciwgruźliczy pod nazwą tibatin" v). Aktywną częścią tej substancji jest dwuamino-dwufenylo-sulfon (V) : Substancję tę, która jest silnie toksyczna i trudno rozpuszczalna w wodzie, kondensuje się z cukrami takimi, jak galaktoza, mannoza, glukoza lub maltoza, 'ewentualnie w obecności kwaśnego siarczynu sodu, otrzymując glukozyd rozpuszczalny w wodzie. Podobny preparat sulfonian sodowy glukozydu sulfonu (V) jest również wyrabiany w Wielkiej Brytanii pod nazwą promin". Jest rzeczą bardzo ważną, że rozpuszczalne w wodzie połączenia (V) z cukrami są znacznie mniej trujące', niż sam sulfon. Produkty te są czynne jako antybiotyki wobec prątków gruźlicy, podczas gdy preparaty rozpuszczalne tylko w tłuszczach nie są czynne. Może to stać się wskazówką, potwierdzającą jedną z zasad, o której wspomnieliśmy na początku artykułu. nnym preparatem rozpuszczalnym w wodzie, jest produkt kondensacji sulfonu (VT) (O) CH CH, z rongalitem. Otrzymuje się sól sodową formaldehydo - sulfoksylanu, znaną w krajach anglosaskich pod nazwą diason" (V): CHs (CHo) 7 Metylo-n-oktylo-keton СОСНз + ( ) 7 kwas azelainowy Nowością w grupie sulfonów jest t. zw. promisol", wprowadzony w użycie w Stanach Zjednoczonych: (X). Jak widzimy tutaj, jeden z pierścieni zwią- (Clio),, CH CHo zanycli z grupą sulfonową jest pierścieniem tiazolowym, niezmiernie ważnym biologicznie. Według autorów amerykańskich promisol jest skuteczniejszy wobec gruźlicy niż promin. Mimo bardzo obiecujących wyników z tymi preparatami, nie udało się stwierdzić ich skuteczności wobec gruźlicy u ludzi. Na razie nie ulega wątpliwości, że sulfony typu (V), (V) i (X) są skuteczne tylko wobec gruźlicy zwierząt. Próby połączenia sulfonu (V) z kwasem chaulmoogrowym dały wynik ujemny, gdyż Na0 2 S.CH^NH S0 2 -C^ N CH NH..S0 2 Na

4 146 PRZEMYSŁ CHEMCZNY' 3 (1948) produkt okazał się nieczynnym wobec laseczników. Natomiast czynność pewnych preparatów sulfonowych podsunęła В a r r y*e m u myśl wprowadzenia grupy sulfonowej do kwasu bursztynowego, który według badań tego autora okazał się skuteczny in vi t г o. Autor przyrządził szereg związków typu (X) i (X-: R SO o CH - X R S CH COO H Ï0î i ШЩ^ - \ X gdzie R = СцН 2 з do Ci8H 37- stotnie monoestry tych kwasów okazały się silnie aktywnymi in vitro wobec prątków gruźliczych. Dugość łańcucha alkilowego R w granicach Cu Cis nie wpływa w sposób widoczny na aktywność substancji. Substancje zakłócające metabolizm prątków gruźliczych. Szwedzki badacz B. Z e 11 e r b e r g s ) zastosował nową zasadę do zwalczania prątków gruźlicy przez wprowadzenie substancji, któreby działały nie tylko bakteriostatycznie. ale zarazem zakłócały normalne procesy metaboliczne tych bakterii, np. hamowały ich proces oddychania. stotnie według badań Z e 11j e r b e r g' a okazało się, że szereg sulfamidów oraz opisany wyżej sulfon promin zmniejsza ilość tlenu zużytego przez te bakterie, jednak tylko w stężeniach dużych, znacznie przekraczających stężenie terapeutyczne. W poszukiwaniu substancji, działających podobnie w mniejszym stężeniu, autor zwrócił się ku produktom przyrządzonym poprzednio przez H. W i 1 st n ed t a 9 ). ' Dodatnie wyniki osiągnięto z 2-metyloindolein (X, str. 145) i produktem pochodnym tegoż W 134" (X): Okazało się, że obydwie substancje w bardzo małymi stężeniu, np. (X) w stężeniu 1/16000, powodują silne zmniejszenie zużycia tlenu przez las-eczniki (oczywiście in vitro). Szczególnie interesująca jest substancja W 134" (X), zespalająca w swej cząsteczce działanie hamujące oddychanie indolu z działaniem bakteriostatycznym sulfamidów. Z e t t e r b e r g zapowiada dalsze badania z substancjami podobnymi. Antybiotyki. Streptomicyna. Epokowe odkrycie penicyliny pobudziło chemików i biologów do poszukiwania innych antybiotyków, produkowanych przez pleśnie i inne organizmy roślinne. Szczególne zainteresowanie budzą te z pośród nich, które są skuteczne wobec takich bakterii, jak prątki gruźlicy, na które penicylina nie oddziaływa. Substancję antytuberkuliczną istotnie znaleziono. Jest nią s t r e p t o mi. с y n a produkowana przez Streptomyces griseus, znajdujące się w glebie 10 ). Według danych amerykańskich Streptomyces griseus są hodowane w pożywce, zawierającej ekstrakt mięsny i roztwór cukru. Streptomicyna adsorbuje się z pożywki za pomocą węglu aktywowanego. Następnie ekstrahuje się ją kwaśnym alkoholem, zapuszcza w wodzie i usuwa alkohol. Otrzymuje się tą drogą roztwór wod- ' ny poszukiwanej substancji. Przez odparowanie tego roztworu wyodrębnia się trudno rozpuszczalną sól, np. pikrynian, oczyszcza i wreszcie przyrządza eholorowodorek. Streptomicyna okazała się skuteczniejsza wobec prątków gruźliczych, niż sulfony typu tibatiny. Kliniczne doświadczenia dają naj-

5 3 (1948) PRZEMYSŁ CHEMCZNY 147 lepsze wyniki, jeżeli stosuje się obydwa te środki jednocześnie lub naprzemian. Budowa streptonvicynv jest już znana (XV): eiwgruźliezego. Ponieważ substancja ta nie rozpuszcza się w wodzie, przeto B a r r y przyrządził szereg rozpuszczalnych pochodnych, przede wszystkim przez hydrolizę estrowej NH NH-C-NH. CH H0CH(2) wch NH.- C-NH-CHO) (s)choh 2 N>i<f N H USTYNA. Ostatnio J. К u rung") znalazł, że pleśń Aspergillus ustus produkuje substancję, która hamuje in vi t r o rozmnażanie sio prątków gruźliczych. Dalsze doświadczenia wykazały, że substancję można wyekstrahować eterem z pożywki. Okazało się, że jest ona mieszaniną trzech substancji 12 )'. Substancja rozpuszczalna w węglanie sodu najbardziej aktywna została nazwana u s t y n a. Oczyszczenie krystalizacją frakcjonowaną z eteru, kwasu octowego i innych rozpuszczalników daje produkt krystaliczny o temp. topnienia i prawdopodobnym wzorze Ci9]Tir,0 5 Cb. Trudno na razie przewidzieć, jakie znaczenie będzie miała ta substancja in vi v o. Halogenowe pochodne eteru dwufenyl owego. Grupa chemików irlandzkich z N o 1 a n e m na czele w szeregu prac ogłoszonych w okresie r. 1:1 ) opisała nową substancję d i p 1 o i с y n ę wyodrębnioną /. mchów Buelia Canescens. Wedłu gtych badaczy diploicyna ma budowę eteru dwufenyl 1 owego i zarazem fenylowego estru kwasu salicylowego (XV) : Wkrótce potem amerykańscy chemicy В u r g e r, P r i n d 1 e y, Wilson i В o r n li e i m znaleźli,4 ), że chlorowany eter o budowie (XV) posiada tub?rkulostatyczne własności in v i t r o: (str. 148). Spostrzeżenia te poddały innemu chemikowi irlandzkiemu, V. C. Barry 1 '') myśl wypróbowania diploicyny jako środka prze- XV Streptomieyna HCOH 0H grupy i uwolnienie grupy karboksylowej i jednej z grup fenolowych. Otrzymał tą drogą substancję (XV), czynną in v i t r o przeciw prątkom gruźliczym: (str. 148). Substancja ta łatwo traci grupę karboksylową w obecności alkalii, dając połączenie (XV) również czynne, lecz trudno rozpuszczalne: (str. 148). Metylowanie grupy hydroksylowej wp-pozycji do połączenia (XV) daje połączenie (XX), w którym grupa karboksylową jest bardziej trwała, jednak czynność antytuberkuliczna jest znacznie zmniejszona. W dalszym rozwoju swych prac Barry wysunął hipotezę, że t у г о к s y n a (XX), jedyny halogenowany eter dwufenylowy, spotykany w ograniźmie zwierzęcym, winna posiadać własności przeciwgruźlicze, zbliżone do diploicyny dzięki podobnej budowie chemicznej: Niemal jednocześnie argentyńscy badacze E. z z o i V. С i с a r d o ogłosili swe spostrzeżenia 10 ), że zastrzyki tyroksyny przedłużają życie świnek morskich, chorych na gruźlice. Świnki morskie, pozbawione gruczołu tarczykowego, są bardziej podatne na zakażenie gruźlicą, a zastrzykiwanie im tyroksyny z powrotem je uodparnia.

6 148 PRZEMYSŁ CHEMCZNY 3 (1948) Aczkolwiek przedwczesne byłyby dalej idące wnioski z tych spostrzeżeń, należy żywić nadzieję, że mogą one otworzyć nowe drogi w chemoterapii gruźlicy. CL CL ( V N(C,H 9 ) 2 а ХШ określił zawartość witamin w bakteriach gruźlicy, hodowanych na pożywce bezwitaminowej. Spostrzeżenia te mogą otworzyć nowe drogi w znalezieniu substancji przeciwgruźliczych, gdyż, jak wiadomo, istnieje podobieństwo między budową substancji pobudzających i hamujących wzrost drobnoustrojów. Poprzednio E к strand i Sjogren) znaleźli, że prątki gruźlicy produkują kwas p-aminobenzoesowy. Obecnie Bird znalazł w prątkach znaczną ilość kwasu nikotynowego i mniejsze ilości innych witamin B: ryboflawinę, biotynę, kwas pantotenowy, witaminę B 1 kwas p-aminobenzoesowy. CL Х2Ш L E R A T U R A. 1) Adams i współprac. - J. Pharm. and Exp. Thrrapy (1932). 2) R. J. Anderson. J. biol. Chem. 74, 325 (1927) i szereg prac ogłoszonych do chwili obecnej; Chem. Re views 29, 225 (1941). 3) R. Robinson J. Chem. Soe. 505 (1940). 4) N. Polgar i R. Robinson J. Chem. Soc. 389 (1945). 5) według: R. Robinson Nature J58, 815 (1945). 6) COS XXV 54, sr a) Feldman, Hinsbw i Mann Am. Rev. Tuberc. 50, 418 (1944). W. H. Tytler Tubercle 26, 23 (1945). 7) V. С. Barry Nature 158, 863 (1946). 8) 15. Zetterberg Nature J59, 235 (1947). 9) П. Willstaedt Sv<nsk Kem. Tidskrift 54, 233 (1942) 56, 267 (1944). W. Wiihtaedt i Borggard, ibid. 57, 254 (1945) 10) A. Schatz, E. Bugie, S. A. Waksman Proc. Soc. Exp. Biol. Med. 56, 66 (1944); N. G. Brink, F. A. Kuel, K. Folkers - Science 102, 506 (1945); H. E. Carter, B. K. Clark, S. B. Dickman, Y. 11. Loo, J. S. Meek, P. S. Skell, W. A. Strong Science 103, 53 (1946). 11) J. Kurung Science J02, 11 (1945). 12) G. H. Hogeboom, L. C. Craig J. biol. Chem. 1<> (1946); W. Docring, 68, 725 (1946). 13) Nolan Sci. Proc. Roy. Dub. Soc, 21, 67 (1935); Spillane, Kcane, Nolan, ibid. 21, 333 (1936); Davidson, Keane, Nolan, ibid, 23, 151 (1943). 14) A. Burger, С. O. Bri idley, E. L. Wilton, F. Bernhcim - J. Amer. Chem. Soc. 67, 14)6 (1945). 15) V. C. Barry Nalure 158, 131, 797, 863, ( ) B. E. zzo, V. E. Cicardo Nature, SS, 590 (1946). 17) O.D. Bird Natur-, 159, 33 (1947). 18. T. Ekstraïul, B. Sjorgen Nature, 156, 476 (1945). S u m m a r y. Bakterie gruźlicy a witaminy. Próbą nowego podejścia do tematu jest praca angielskiego chemika Bird a 17 ), który The fillowijig are groups of substances discussed by the author: aliphatic brai (lied chain acids, siilphons, substances disturbing the metabolism of tuberculosis bacteria and antibiotics. Also the relation between tuberculosis bacteria and vitamins is discussed.

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej 1) Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 2) Roztwory (zadania rachunkowe zbiór zadań Pazdro

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO kod Uzyskane punkty..... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z chemii w klasie III gimnazjum. Ocenę dobrą otrzymuje uczeń, który:

Wymagania edukacyjne z chemii w klasie III gimnazjum. Ocenę dobrą otrzymuje uczeń, który: Wymagania edukacyjne z chemii w klasie III gimnazjum Dział 1. WĘGLOWODORY rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; wie, w jakich postaciach występuje węgiel w przyrodzie; pisze wzory sumaryczne,

Bardziej szczegółowo

Dział 9. Węglowodory. Wymagania na ocenę. dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą. Przykłady wymagań nadobowiązkowych

Dział 9. Węglowodory. Wymagania na ocenę. dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą. Przykłady wymagań nadobowiązkowych Dział 9. Węglowodory rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; wie, w jakich postaciach występuje węgiel w przyrodzie; pisze wzory sumaryczne, zna nazwy czterech początkowych węglowodorów

Bardziej szczegółowo

Cukry właściwości i funkcje

Cukry właściwości i funkcje Cukry właściwości i funkcje Miejsce cukrów wśród innych składników chemicznych Cukry Z cukrem mamy do czynienia bardzo często - kiedy sięgamy po białe kryształy z cukiernicy. Większość z nas nie uświadamia

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA WŁASNA PRODUKTU LECZNICZEGO SOLUVIT N, proszek do sporządzania roztworu do infuzji 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH 1 fiolka zawiera: Substancje

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie nr 12 Lipidy - tłuszcze nasycone i nienasycone. Liczba jodowa, metoda Hanusa ilościowego oznaczania stopnia nienasycenia tłuszczu

Ćwiczenie nr 12 Lipidy - tłuszcze nasycone i nienasycone. Liczba jodowa, metoda Hanusa ilościowego oznaczania stopnia nienasycenia tłuszczu Ćwiczenie nr 12 Lipidy - tłuszcze nasycone i nienasycone. Liczba jodowa, metoda Hanusa ilościowego oznaczania stopnia nienasycenia tłuszczu Celem ćwiczenia jest: wykrywanie nienasyconych kwasów tłuszczowych

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY STECHIOMETRII

PODSTAWY STECHIOMETRII PODSTAWY STECHIOMETRII 1. Obliczyć bezwzględne masy atomów, których względne masy atomowe wynoszą: a) 7, b) 35. 2. Obliczyć masę próbki wody zawierającej 3,01 10 24 cząsteczek. 3. Która z wymienionych

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny

Wymagania programowe na poszczególne oceny Przedmiot: chemia Klasa: IIIa, IIIb Nauczyciel: Agata SROKA Wymagania programowe na poszczególne oceny VII. Węgiel i jego związki z wodorem podaje kryteria podziału chemii na organiczną i nieorganiczną

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Tytuł projektu: Realizacja Przedmiot Treści nauczania z podstawy programowej Treści wykraczające poza podstawę

Bardziej szczegółowo

Substancje powierzchniowo czynne 24.10.2013

Substancje powierzchniowo czynne 24.10.2013 Substancje powierzchniowo czynne 24.10.2013 Budowa spc (surfaktant, tensyd) - są to cząsteczki amfifilowe ogon część hydrofobowa zwykle długi łańcuch alifatyczny (węglowodorowy) głowa część hydrofilowa

Bardziej szczegółowo

2. Procenty i stężenia procentowe

2. Procenty i stężenia procentowe 2. PROCENTY I STĘŻENIA PROCENTOWE 11 2. Procenty i stężenia procentowe 2.1. Oblicz 15 % od liczb: a. 360, b. 2,8 10 5, c. 0.024, d. 1,8 10 6, e. 10 Odp. a. 54, b. 4,2 10 4, c. 3,6 10 3, d. 2,7 10 7, e.

Bardziej szczegółowo

Podstawa doboru preparatów dezynfekcyjnych ocena ich skuteczności działania

Podstawa doboru preparatów dezynfekcyjnych ocena ich skuteczności działania Ewa Röhm-Rodowald, Bożenna Jakimiak Podstawa doboru preparatów dezynfekcyjnych ocena ich skuteczności działania Zakład Zwalczania Skażeń Biologicznych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego - Państwowego

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem 1 Uczeń: wyjaśnia, czym zajmuje się chemiaorganiczna (2) definiuje pojęcie węglowodory (2) wymienia naturalne

Bardziej szczegółowo

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii!

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Chciałabym podzielić się z Wami moimi spostrzeżeniami dotyczącymi poziomu wiedzy z chemii uczniów rozpoczynających naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Co

Bardziej szczegółowo

Lipidy (tłuszczowce)

Lipidy (tłuszczowce) Lipidy (tłuszczowce) Miejsce lipidów wśród innych składników chemicznych Lipidy To niejednorodna grupa związków, tak pod względem składu chemicznego, jak i roli, jaką odrywają w organizmach. W ich skład

Bardziej szczegółowo

OTRZYMYWANIE KARBOKSYMETYLOCELULOZY

OTRZYMYWANIE KARBOKSYMETYLOCELULOZY Katedra Chemii Organicznej, Bioorganicznej i Biotechnologii OTRZYMYWANIE KARBOKSYMETYLOCELULOZY Prowadzący: mgr inż. Marta Grec Miejsce ćwiczeń: sala 102 1. Cel ćwiczenia Celem doświadczenia jest zapoznanie

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo

Węglowodany metody jakościowe oznaczania cukrów reakcja Molisha, Fehlinga, Selivanowa; ilościowe oznaczanie glukozy metodą Somogyi Nelsona

Węglowodany metody jakościowe oznaczania cukrów reakcja Molisha, Fehlinga, Selivanowa; ilościowe oznaczanie glukozy metodą Somogyi Nelsona Ćwiczenie nr 7 Węglowodany metody jakościowe oznaczania cukrów reakcja Molisha, Fehlinga, Selivanowa; ilościowe oznaczanie glukozy metodą Somogyi Nelsona Celem ćwiczenia jest: zapoznanie z metodami jakościowej

Bardziej szczegółowo

Chemia związków węgla

Chemia związków węgla strona 1/7 hemia związków węgla Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Węgiel i jego związki. Proste węglowodory nasycone i nienasycone, alkohole, kwasy karboksylowe,

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo

do zadań na konkurs z chemii etapu wojewódzkiego w roku szkolnym 2014/2015

do zadań na konkurs z chemii etapu wojewódzkiego w roku szkolnym 2014/2015 1 M O D E L O D P O W I E D Z I do zadań na konkurs z chemii etapu wojewódzkiego w roku szkolnym 2014/2015 Zadanie 1. [0-6 pkt.] Zaprojektuj doświadczenie chemiczne, w którym otrzymasz etylen oraz wykażesz

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z chemii klasa III WĘGLOWODORY

Wymagania edukacyjne z chemii klasa III WĘGLOWODORY Wymagania edukacyjne z chemii klasa III WĘGLOWODORY Wymagania na ocenę dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą wymienia odmiany pierwiastkowe wyjaśnia pochodzenie węgli węgla; kopalnych; wyjaśnia,

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z chemii kl I Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich

Kryteria oceniania z chemii kl I Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich Kryteria oceniania z chemii kl I Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich przeznaczenie -opisuje właściwości substancji używanych na co dzień

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

CHLOROWANIE WODY DO PUNKTU PRZEŁAMANIA

CHLOROWANIE WODY DO PUNKTU PRZEŁAMANIA CHLOROWANIE WODY DO PUNKTU PRZEŁAMANIA WYKREŚLANIE KRZYWYCH PRZEBIEGU CHLOROWANIA DLA WODY ZAWIERAJĄCEJ AZOT AMONOWY. 1. WPROWADZENIE Chlor i niektóre jego związki po wprowadzeniu do wody działają silnie

Bardziej szczegółowo

Węglowodany (Cukry) Część 3. Związki wielofunkcyjne

Węglowodany (Cukry) Część 3. Związki wielofunkcyjne Węglowodany (Cukry) Część 3 Związki wielofunkcyjne Glikozydy Monosacharydy Ryboza, Deoksyryboza: - wzory - funkcje biologiczne, pochodne Disacharydy Sacharoza, Celobioza, Maltoza,Laktoza - wzór - właściwości

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji w technikum zakres podstawowy 2 godziny

Scenariusz lekcji w technikum zakres podstawowy 2 godziny Scenariusz lekcji w technikum zakres podstawowy 2 godziny Temat : Hydroliza soli. Cele dydaktyczno wychowawcze: Wyjaśnienie przyczyn różnych odczynów soli Uświadomienie różnej roli wody w procesach dysocjacji

Bardziej szczegółowo

Co ma wspólnego ludzka dwunastnica z proszkiem do. prania?

Co ma wspólnego ludzka dwunastnica z proszkiem do. prania? 1 Co ma wspólnego ludzka dwunastnica z proszkiem do prania? Czas trwania zajęć: 45 minut Potencjalne pytania badawcze: 1. Czy lipazy zawarte w proszku do prania rozkładają tłuszcze roślinne? 2. Jaka jest

Bardziej szczegółowo

23 zadania z chemii. Zadanie 1 (0-1) Podstawowymi składnikami substancji zapachowych wielu roślin są estry. Można je przedstawić wzorem ogólnym:

23 zadania z chemii. Zadanie 1 (0-1) Podstawowymi składnikami substancji zapachowych wielu roślin są estry. Można je przedstawić wzorem ogólnym: 23 zadania z chemii Zadanie 1 (0-1) Podstawowymi składnikami substancji zapachowych wielu roślin są estry. Można je przedstawić wzorem ogólnym: Estrem jest związek o wzorze: Zadanie 2 (0-1) Elementy kolejki

Bardziej szczegółowo

KONKURS PRZEDMIOTOWY CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM

KONKURS PRZEDMIOTOWY CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ... pieczątka nagłówkowa szkoły... kod pracy ucznia KONKURS PRZEDMIOTOWY CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ETAP SZKOLNY Drogi Uczniu, Witaj w pierwszym etapie konkursu chemicznego. Przeczytaj uważnie instrukcję

Bardziej szczegółowo

CHEMIA KL. III GIMNAZJUM. Wymagania ogólne na poszczególne stopnie szkolne:

CHEMIA KL. III GIMNAZJUM. Wymagania ogólne na poszczególne stopnie szkolne: CHEMIA KL. III GIMNAZJUM Wymagania ogólne na poszczególne stopnie szkolne: Ocenę celującą na semestr/koniec roku otrzymuje uczeń, który: - posiada wiadomości i umiejętności znacznie wykraczające poza program

Bardziej szczegółowo

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska InŜynieria genetyczna - badania biomedyczne Jednym z najbardziej obiecujących zastosowań nowych technologii opartych na przenoszeniu genów z jednego

Bardziej szczegółowo

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH Lipidy CH 3 R CH3 Kwasy t uszczowe Kwasy t uszczowe Omega3 Lipidy Schéma acides gras omega 6 CH3 Kwasy t uszczowe Omega6 23 TRAN Kwasy t uszczowe Wielonienasycone kwasy t uszczowe zawarte w pokarmie ulegajà

Bardziej szczegółowo

Barwniki spożywcze. Anna Rychter i Michalina Kolan. II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja

Barwniki spożywcze. Anna Rychter i Michalina Kolan. II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja Barwniki spożywcze Anna Rychter i Michalina Kolan II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja Kopernika w Lesznie Czym są barwniki? To chemiczne związki organiczne

Bardziej szczegółowo

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu?

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu? 1. Oblicz, ilu moli HCl należy użyć, aby poniższe związki przeprowadzić w sole: a) 0,2 mola KOH b) 3 mole NH 3 H 2O c) 0,2 mola Ca(OH) 2 d) 0,5 mola Al(OH) 3 2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Czas trwania lekcji: 2x 45 minut Cele lekcji: 1. Ogólny zapoznanie

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa

Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa JS Skala ph Skala ph ilościowa skala kwasowości i zasadowości roztworów wodnych związków chemicznych. Skala ta jest oparta na aktywności jonów hydroniowych [H3O+] w

Bardziej szczegółowo

Rodzaje substancji leczniczych

Rodzaje substancji leczniczych Rodzaje substancji leczniczych Próby kliniczne leków - film Leki na nadkwasotę neutralizujące nadmiar kwasów żołądkowych Leki na nadkwasotę hamujące wydzielanie kwasów żołądkowych Ranitydyna (ranitidine)

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI

KARTA CHARAKTERYSTYKI 62 200 Gniezno, ul. Pałucka 2733 tel./fax. (061) 667 53 33 do 34 Data aktualizacji: 2009.01.12 Data wydruku: 2009.01.12 KARTA CHARAKTERYSTYKI (podstawa: Rozporządzenie MZ. Dz. U. Nr 140. poz. 1171 z dnia

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE ZADANIA ORGANICZNE ZWIĄZKI ZAWIERAJĄCE AZOT

PRZYKŁADOWE ZADANIA ORGANICZNE ZWIĄZKI ZAWIERAJĄCE AZOT PRZYKŁADOWE ZADANIA ORGANICZNE ZWIĄZKI ZAWIERAJĄCE AZOT Zadanie 1127 (1 pkt) Uszereguj podane związki według rosnącego ph w roztworze wodnym. Właściwy porządek podaj zapisując go wzorami półstrukturalnymi.

Bardziej szczegółowo

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1. PODSTAWOWE PRAWA I POJĘCIA CHEMICZNE 5 1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1.1. Wyraź w gramach masę: a. jednego atomu żelaza, b. jednej cząsteczki kwasu siarkowego. Odp. 9,3 10 23 g; 1,6 10 22

Bardziej szczegółowo

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Analiza rejestru powiadomień o pierwszym wprowadzeniu do obrotu środków spożywczych Środki spożywcze specjalnego

Bardziej szczegółowo

Warszawski konkurs chemiczny KWAS. Etap I szkolny. Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17

Warszawski konkurs chemiczny KWAS. Etap I szkolny. Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Warszawa 17 marca 2009r. Warszawski konkurs chemiczny KWAS Etap I szkolny Kod ucznia: Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Maksymalna ilość punktów 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Liczba

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 13 września 2002 r. o produktach biobójczych. (Dz. U. z dnia 21 października 2002 r.) [wyciąg] Rozdział 1.

USTAWA. z dnia 13 września 2002 r. o produktach biobójczych. (Dz. U. z dnia 21 października 2002 r.) [wyciąg] Rozdział 1. Dz.U.02.175.1433 z późn. zm. USTAWA z dnia 13 września 2002 r. o produktach biobójczych. (Dz. U. z dnia 21 października 2002 r.) [wyciąg] Rozdział 1 Przepisy ogólne Art. 1. 1. Ustawa określa warunki wprowadzania

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Olecku

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Olecku Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Olecku Zaopatrzenie ludności w wodę W 2010 roku Powiatowa Stacja Sanitarno - Epidemiologiczna w Olecku objęła nadzorem 17 urządzeń służących do zaopatrzenia

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

Z A Ł Ą C Z N I K N R 2 - FORMULARZ CENOWY

Z A Ł Ą C Z N I K N R 2 - FORMULARZ CENOWY PAKIET NR 1 PREPARAT DO DEZYNFEKCJI RAN I BŁON ŚLUZOWYCH Preparat do dezynfekcji ran, błon sluzowych i skóry, do leczenia odleżyn, zawierający chlorowodorek oktenidyny, nie zawierajacy jodu. Działanie:bakteriobójcze,

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 4. Identyfikacja wybranych cukrów w oparciu o niektóre reakcje charakterystyczne

Ćwiczenie 4. Identyfikacja wybranych cukrów w oparciu o niektóre reakcje charakterystyczne Klasyczna Analiza Jakościowa Organiczna, Ćw. 4 - Identyfikacja wybranych cukrów Ćwiczenie 4 Identyfikacja wybranych cukrów w oparciu o niektóre reakcje charakterystyczne Zagadnienia teoretyczne: 1. Budowa

Bardziej szczegółowo

PLAN WYNIKOWY NAUCZANIA CHEMII W GIMNAZJUM KLASA III

PLAN WYNIKOWY NAUCZANIA CHEMII W GIMNAZJUM KLASA III Publiczne Gimzjum Wadowice Górne PLAN WYNIKOWY NAUCZANIA CHEMII W GIMNAZJUM KLASA III Nowa Podstawa Programowa Graży Bieniek Plan uczania chemii w klasie III NOWA PODSTAWA PROGRAMOWA Plan wynikowy uczania

Bardziej szczegółowo

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi:

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi: Stechiometria Każdą reakcję chemiczną można zapisać równaniem, które jest jakościową i ilościową charakterystyką tej reakcji. Określa ono bowiem, jakie pierwiastki lub związki biorą udział w danej reakcji

Bardziej szczegółowo

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które DROGI RODZICU Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które zjadamy w ciągu dnia. Przy czym obowiązuje zasada,

Bardziej szczegółowo

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I Katowice, 16.12.2009 XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I ZADANIE 1. KRZYśÓWKA ZWIĄZKI WĘGLA I WODORU (9 punktów) RozwiąŜ krzyŝówkę. Litery z wyszczególnionych pól utworzą hasło nazwę węglowodoru:

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

Odpowiedź:. Oblicz stężenie procentowe tlenu w wodzie deszczowej, wiedząc, że 1 dm 3 tej wody zawiera 0,055g tlenu. (d wody = 1 g/cm 3 )

Odpowiedź:. Oblicz stężenie procentowe tlenu w wodzie deszczowej, wiedząc, że 1 dm 3 tej wody zawiera 0,055g tlenu. (d wody = 1 g/cm 3 ) PRZYKŁADOWE ZADANIA Z DZIAŁÓW 9 14 (stężenia molowe, procentowe, przeliczanie stężeń, rozcieńczanie i zatężanie roztworów, zastosowanie stężeń do obliczeń w oparciu o reakcje chemiczne, rozpuszczalność)

Bardziej szczegółowo

Zadania na listopad. Zadanie 1 Meksyk położony jest od Buenos Aires na A. północny wschód B. południowy wschód C. północny zachód D.

Zadania na listopad. Zadanie 1 Meksyk położony jest od Buenos Aires na A. północny wschód B. południowy wschód C. północny zachód D. Zadania na listopad Zadania z geografii Meksyk położony jest od Buenos Aires na A. północny wschód B. południowy wschód C. północny zachód D. południowy zachód Zadanie 2 Jeżeli w Lagos jest godzina 12.00

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

Dział: Zadania powtórzeniowe Poziom: Gimnazjum

Dział: Zadania powtórzeniowe Poziom: Gimnazjum Dział: Zadania powtórzeniowe Poziom: Gimnazjum Zadanie 1. (8 pkt) Uzupełnij podane niżej zdania. a. Rodzaj materii o określonych właściwościach... i... to substancje. b. Mieszanina siarki i wody jest mieszaniną...

Bardziej szczegółowo

Co to jest FERMENTACJA?

Co to jest FERMENTACJA? Co to jest FERMENTACJA? FERMENTACJA - rozkład niektórych monosacharydów, np. glukozy, pod wpływem enzymów wydzielanych przez drożdże lub bakterie. czyli tzw. biokatalizatorów. Enzymy (biokatalizatory)

Bardziej szczegółowo

5. STECHIOMETRIA. 5. Stechiometria

5. STECHIOMETRIA. 5. Stechiometria 5. STECHIOMETRIA 25 5. Stechiometria 5.1. Ile gramów magnezu wzięło udział w reakcji z tlenem, jeśli otrzymano 6,0 g tlenku magnezu? Odp. 3,60 g 5.2. Do 50 cm 3 roztworu kwasu siarkowego (VI) o stężeniu

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

CHEMIA kl. I. Nauczyciel mgr Ewa Doroszuk. Wymagania edukacyjne (obowiązkowe i formalne):

CHEMIA kl. I. Nauczyciel mgr Ewa Doroszuk. Wymagania edukacyjne (obowiązkowe i formalne): CHEMIA kl. I Nauczyciel mgr Ewa Doroszuk Wymagania edukacyjne (obowiązkowe i formalne): Dział I Substancje i ich przemiany. UCZEŃ: zna regulamin szkolnej pracowni chemicznej i konsekwencje nieprzestrzegania

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Nazewnictwo kwasów karboksylowych.

Spis treści. Nazewnictwo kwasów karboksylowych. Do tej klasy zaliczamy związki zawierające grupę karboksylową, zapisywaną w skrócie jako COOH. W tej grupie karbonylowy atom węgla jest związany dodatkowo z grupą hydroksylową. Z uwagi na hybrydyzację

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany Wymagania programowe na poszczególne oceny Chemia Kl.1 I. Substancje chemiczne i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne

Bardziej szczegółowo

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWO WIELKOPOLSKIE Etap rejonowy rok szkolny 2011/2012 wylosowany numer uczestnika konkursu Dane dotyczące ucznia (wypełnia Komisja Konkursowa po rozkodowaniu

Bardziej szczegółowo

SERIA PRODUKTÓW DO ZABEZPIECZANIA OBIEGÓW CHŁODZĄCYCH

SERIA PRODUKTÓW DO ZABEZPIECZANIA OBIEGÓW CHŁODZĄCYCH SERIA PRODUKTÓW DO ZABEZPIECZANIA OBIEGÓW CHŁODZĄCYCH A/OCH/KOR/P Produkt przeznaczony do ochrony przemysłowych systemów chłodzących przed korozją i odkładaniem się kamienia. Odpowiednio dobrane związki

Bardziej szczegółowo

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl Wszelkie treści i zasoby edukacyjne publikowane na łamach Portalu www.szkolnictwo.pl mogą byd wykorzystywane przez jego Użytkowników

Bardziej szczegółowo

Układ okresowy pierwiastków

Układ okresowy pierwiastków strona 1/8 Układ okresowy pierwiastków Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Teoria atomistyczno-cząsteczkowa, nieciągłość budowy materii. Układ okresowy pierwiastków

Bardziej szczegółowo

Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii!

Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii! Chemia klasa II kwasy Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii! Cała Twoja kariera szkolna zależy tak naprawdę od Ciebie. Jeśli chcesz poszerzyć swoją wiedzę i umiejętności z zakresu chemii lub powtórzyć określoną

Bardziej szczegółowo

W rozdziale tym omówione będą reakcje związków nieorganicznych w których pierwiastki nie zmieniają stopni utlenienia. Do reakcji tego typu należą:

W rozdziale tym omówione będą reakcje związków nieorganicznych w których pierwiastki nie zmieniają stopni utlenienia. Do reakcji tego typu należą: 221 Reakcje w roztworach Wiele reakcji chemicznych przebiega w roztworach. Jeżeli są to wodne roztwory elektrolitów wtedy faktycznie reagują między sobą jony. Wśród wielu reakcji chemicznych zachodzących

Bardziej szczegółowo

Preparaty wspomagające dietę. wysokobiałkową

Preparaty wspomagające dietę. wysokobiałkową Preparaty wspomagające dietę wysokobiałkową dr inż. Brenntag Polska 5 Kongres Świata Przemysłu Farmaceutycznego Sopot 8-10 pażdziernika, 2013 Dieta wysokobiałkowa zalety zastosowania: nie tylko dla sportowców

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODANY

PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODANY PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODANY Zadanie 1216 (2 pkt) Przeczytaj poniższy tekst i zapisz poniżej nazwy cukrów X i Y, o których mowa. Kwasy nukleinowe są długimi łańcuchami poliestrowymi, zbudowanymi z połączonych

Bardziej szczegółowo

UWA Umwelt-Wasser-Analityk Biuro techniczne HENGL-KEG. 2560 Berndorf. Hauptstrasse Nr.75 Tel. 0043 676 5652257

UWA Umwelt-Wasser-Analityk Biuro techniczne HENGL-KEG. 2560 Berndorf. Hauptstrasse Nr.75 Tel. 0043 676 5652257 SPRAWOZDANIE Z BADAŃ W ramach badań laboratoryjnych, pobrano z miejscowej sieci instalacji wodociągowych wodę pitną i poddano ją następującym badaniom: Poz.1 Jako próbka 1 Woda wodociągowa bez żadnego

Bardziej szczegółowo

Lp. Tematyka Liczba godzin I. Wymagania edukacyjne

Lp. Tematyka Liczba godzin I. Wymagania edukacyjne Anna Ulrych Plan wynikowy Przedmiot: Materiały fryzjerskie Kierunek : Technikum Usług Fryzjerskich- rok szkolny 05/ 06 Liczba godzin: 76 Liczba godzin w roku szkolnym: KL.II Lp. Tematyka Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM PODSTAWOWY

ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM PODSTAWOWY ODPOWIEDZI I SHEMAT PUNKTOWANIA POZIOM PODSTAWOWY Zdający otrzymuje punkty tylko za poprawne rozwiązania, precyzyjnie odpowiadające poleceniom zawartym w zadaniach. Odpowiedzi niezgodne z poleceniem (nie

Bardziej szczegółowo

Wykaz metod badawczych stosowanych w Pracowni w Szczecinie:

Wykaz metod badawczych stosowanych w Pracowni w Szczecinie: Wykaz metod badawczych stosowanych w Pracowni w Szczecinie: L.p. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 11 12 13 14 15 16 Badane obiekty/ grupy obiektów Środki Ŝywienia zwierząt Badane cechy i metody badawcze Zawartość białka

Bardziej szczegółowo

Nanotechnologiczna fotokatalityczna powłoka NanoSterile z dwutlenkiem tytanu i srebrem

Nanotechnologiczna fotokatalityczna powłoka NanoSterile z dwutlenkiem tytanu i srebrem Nanotechnologiczna fotokatalityczna powłoka NanoSterile z dwutlenkiem tytanu i srebrem NanoSterile powłoka fotokatalityczna NanoSterile to bezbarwna i bezzapachowa nanotechnologiczna powłoka stworzona

Bardziej szczegółowo

1.5. Zasady planowania diet leczniczych na podstawie dziennej racji pokarmowej człowieka zdrowego

1.5. Zasady planowania diet leczniczych na podstawie dziennej racji pokarmowej człowieka zdrowego DIETETYKA Dariusz Włodarek SPIS TREŚCI Rozdział I. Planowanie i organizacja żywienia dietetycznego 1.1. Zagadnienia sanitarno-higieniczne w żywieniu dietetycznym 1.2. Dobór surowców i technik przyrządzania

Bardziej szczegółowo

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1879609. (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 04.05.2006 06742792.

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1879609. (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 04.05.2006 06742792. RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1879609 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 04.05.2006 06742792.2 (13) (51) T3 Int.Cl. A61K 38/17 (2006.01)

Bardziej szczegółowo

Materiały pomocnicze do przedmiotu Chemia I dla studentów studiów I stopnia Inżynierii Materiałowej

Materiały pomocnicze do przedmiotu Chemia I dla studentów studiów I stopnia Inżynierii Materiałowej Materiały pomocnicze do przedmiotu Chemia I dla studentów studiów I stopnia Inżynierii Materiałowej Opracowali: Jarosław Chojnacki i Łukasz Ponikiewski, Wydział Chemiczny, Politechnika Gdaoska, Gdaosk

Bardziej szczegółowo

Temat: Tłuszcze i ich właściwości. (lekcja dwugodzinna)

Temat: Tłuszcze i ich właściwości. (lekcja dwugodzinna) Iwona Grabowska-Broda Konspekt lekcji z chemii, klasa III gimnazjum Temat: Tłuszcze i ich właściwości. (lekcja dwugodzinna) Zagadnienia dotyczące tłuszczy będą realizowane na dwóch godzinach lekcyjnych.

Bardziej szczegółowo

(86) Data 1 numer zgłoszenia międzynarodowego. 08.07.1994, PCT/AT94/00088

(86) Data 1 numer zgłoszenia międzynarodowego. 08.07.1994, PCT/AT94/00088 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 181344 (21) Numer zgłoszenia: 312565 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia 08.07.1994 (86) Data 1 numer zgłoszenia

Bardziej szczegółowo

Chemia. Cele kształcenia wymagania ogólne

Chemia. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, których ukończenie umożliwia uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego (str. 150 152 i 252)

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE UTLENIALNOŚCI WÓD NATURALNYCH

OZNACZANIE UTLENIALNOŚCI WÓD NATURALNYCH OZNACZANIE UTLENIALNOŚCI WÓD NATURALNYCH WPROWADZENIE Utlenialność wody jest to umowny wskaźnik określający zdolność wody do pobierania tlenu z nadmanganianu potasowego (KMnO4) w roztworze kwaśnym lub

Bardziej szczegółowo

Widma UV charakterystyczne cechy ułatwiające określanie struktury pirydyny i pochodnych

Widma UV charakterystyczne cechy ułatwiające określanie struktury pirydyny i pochodnych Pirydyna i pochodne 1 Pirydyna Tw 115 o C ; temperatura topnienia -41,6 0 C Miesza się w każdym stosunku z wodą tworząc mieszaninę azeotropowa o Tw 92,6 o C; Energia delokalizacji 133 kj/mol ( benzen 150.5

Bardziej szczegółowo

Badanie szybkości hydrolizy lipidów mleka i oznaczanie aktywności lipazy trzustkowej

Badanie szybkości hydrolizy lipidów mleka i oznaczanie aktywności lipazy trzustkowej Badanie szybkości hydrolizy lipidów mleka i oznaczanie aktywności lipazy trzustkowej Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest poznanie alkacymetrycznej metody oznaczania aktywności lipazy trzustkowej z użyciem

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO DLA GIMNAZJÓW

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO DLA GIMNAZJÓW PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO DLA GIMNAZJÓW CHEMIA III etap edukacyjny Cele kształcenia wymagania ogólne I. Pozyskiwanie, przetwarzanie i tworzenie informacji. Uczeń pozyskuje i przetwarza informacje

Bardziej szczegółowo

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk WODA I OGIEŃ Prezentacja Mileny Oziemczuk Ogień Ogień - suma obserwowalnych zjawisk towarzyszących na ogół fizykochemicznemu procesowi spalania,, a przede wszystkim: emisja promieniowania widzialnego -światła

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 7

Spis treści. Wstęp... 7 LUCYNA NAROJEK C iągłość i zmiana w postępowaniu dietetycznym w wybranych schorzeniach Wydawnictwo SGGW Spis treści Wstęp... 7 1. Dieta w cukrzycy... 9 Era przedinsulinowa... 9 Ograniczenie węglowodanów

Bardziej szczegółowo