O nowszych kierunkach chemoterapii

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "O nowszych kierunkach chemoterapii"

Transkrypt

1 3 (1948) PRZEMYSŁ CHEMCZNY 143 Wstęp. O nowszych kierunkach chemoterapii Prof. Dr T. Urbański Zagadnienie chemoterapii gruźlicy jest jednym z tych problemów, które dotychczas nie znalazły rozwiązania. Od 1882 r gdy Robert К о с h wykrył prątki gruźlicze, wypróbowano niezliczoną liczbę substancji pod. względem działania na ba bakterie. Zbadano więc np. barwniki syntetyczne, związki arsenu nieorganiczne i organiczne, sole miedzi, srebra i złota, wreszcie różne środki dezynfekcyjne fenole, formaldehyd itp. Duża liczba tych substancji daje wyniki dodatnie in vit r o, natomiast pozostają one bez wyraźnego skutku in v i v o. Do klasycznych już przykładów w tym względzie należy np. błękit metylenowy, w którym przez pewien czas pokładano wielkie nadzieje. W ciągu około 15 lat, poprzedzających wojnę 1939 г., sole z ł o t a były jednym z najpopularniejszych środków przeciwgruźliczych. Jak zwykle w próbach klinicznych leczenia gruźlicy, olbrzymia liczba parametrów i trudność prowadzenia doświadczeń równoległych bardzo utrudnia ocenę wyników'. Ostateczny wniosek z tych doświadczeń nie 1 przemawia na korzyść związków złota, jako środków zwalczających gruźlicę. Dodatnie wyniki w leczeniu gruźlicy <>siągnięto dotychczas tylko stosowaniem к a 1 с i f e r o 1 u (witaminy D>). Kalciferol ułatwia organizmowi przyswojenie wapnia i fosforu, na czym prawdopodobnie polega istota działania leczniczego witaminy D. Substancją bogatą W witaminy D jest, jak wiadomo, tran. Lecznicze działanie tranu na różne postacie gruźlicy jest powszechnie znane. Nie jest wykluczone, źe nie jest ono wynikiem jedynie obecności kalciferołu. Możliwe, że mamy tu do czynienia również z bakteriobójczym działaniem tłuszczów i kwasów tłuszczowych, obecnych w oleju. stotnie o tym, że pewne tłuszcze i kwasy tłuszczowe mają działanie przeciwgruźlicze (i n v i t- r o), wiedziano już od dawna (patrz niżej). Kwasy tłuszczowe rozgałęzione. Jak wiadomo, prątki gruźlicy są otoczone powłoką tłuszczowo - woskową (lipinową). gruźlicy Obecnością tej powłoki tłumaczy się zazwyczaj wielką odporność tych bakterii wobec środków leczniczych. W szczególności liczne substancje nieorganiczne i organiczne, które okazały się skuteczne przeciw prątkom i n v i t r o, zawodzą i n v i v o, gdyż nie mogą dotrzeć w niezmienionym stanie do ogniska choroby. Nie jest wykluczone, że wiele z pośród tych substancji może stać się skutecznymi i n v i v o, jeżeli zastosujemy je w takich warunkach lub w obecności takich substancji, które usuną pancerz ochronny bakterii. W wyniku tego rozumowania dochodzimy do następujących zasad, charakteryzujących jedno z nowszych usiłowań chemoterapii gruźlicy: należy wprowadzić do organizmu substancję rozpuszczalną w wodzie, która bądź wiązałaby się z substancją tłuszczową, chroniącą laseczniki i tworzyła nowy produkt rozpuszczalny, bądź też powodowała hydrolizę substancji tłuszczowej, bądź też wreszcie miała budowę zbliżoną do substancji tłuszczowej laseczników i dzięki temu stanowiła ich rozpuszczalnik. Próba leczenia gruźlicy w myśl tej ostatniej zasady pochodzi jeszcze z czasów, gdy chemiczna natura substancji tłuszczowej prątków nie była znana. Próba ta opierała się na dwóch znanych faktach: 1) leczenia trądu przez ludność tubylczą w ndiach olejem z nasion rośliny miejscowej Hydnocarpus Kurm 2) pokrewieństwa między bakteriami wywołującymi trąd, a bakteriami wywołującymi gruźlicę. Szereg autorów wyjaśnił budowę kwasów tłuszczowych, wchodzących w skład oleju h\4lnokarpowego: kwasu d Chaulmoogrowego () i kwasu d Hydnokarpowego () : Clh C = Cli CH( ) 12 Kwas Chaulmoogrowy

2 144 PRZEMYSŁ CHEMCZNY 3 (1948) CH Ł CH /> С Н - (СН 2 )рсоон Kwas Hydnokavpowy Były to pierwsze spotkane w przyrodzie kwasy o budowie rozgałęzionej, w odróżnieniu od znanych dotychczas kwasów o łańcuchu nierozgałęzionym jak np. stearowy, linolowy itp. W doświadczeniu swym A d a m s ze współpracownikami wykazał, że obydwa kwasy (1) i () działaj;} i n v i t r o zabójczo na prątki gruźlicze, podobnie jak na bakterie trądu. A d а ш s przyrządził syntetycznie szereg kwasów, przeważnie dwupodstawionyeh pochodnych kwasu octowego, zakończonych lub niezakończonych pierścieniami sześcioczłonowymi. Najsilniejsze działanie przeciwgruźlicze in v i tr o wykazują kwasy, zawierające atomów 7 węgla. Szczególnie silne działanie posiada kwas (): Oczywiście, stawało się konieczne systematyczniejsze zbadanie własności i budowy chemicznej substancji tłuszczowej, chroniącej prątki gruźlicze. Pierwsze, niezwykle subtelne prace w tej dziedzinie wykonał amerykański chemik K. J. Anderson ze współpracownikami-). Wyodrębnił on tłuszczową substancję z laseczników przez ekstrakcję. Po shydrolizowaniu rozdzielił kwasy na trzy frakcje, z których jedną zbadał dokładnie, ustalając dla niej wzór 10-metylostearowego kwasu, nazwanego tuberkulo - stearowym (V): ( ) 7 CH (Clio) 8 CHs V Kwas tuberkulostearowy Wzór budowy został ustalony na podstawie identyfikacji produktów utleniania: (str. 145) Kwas tuberkulostearowy jest więc jeszcze jednym przykładem (poza wspomnianymi C1 2 / > CH, XCH> x Tutaj grupa karboksylową znajduje się w pobliżu środka łańcucha cząsteczki. Podobnie silną aktywność anty - tuberkuliczną in v i t r o posiadają kwasy o ogólnej budowie (V): CHa ( )x СИ ( )y СНз gdzie x + у = 11 do 13. V Silną aktywność posiadają te kwasy, w których x jest możliwie równe y, czyli grupa karboksylową jest w pobliżu środka łańcucha. Doświadczenia, wykonywane na organizmach żyjących, zawiodły jednak pokładane nadzieje. CH CH / Cll 2 \ CH. ч >сн 2 kwasami i 11) naturalnego kwasu rozgałęzionego. Z mieszaniny kwasów A n d ę r s o n i inni wyodrębnili prócz kwasu tuberkulostearowego również dwie frakcje o empirycznym wzorze : СгвНбгОг nazwaną kwasem ftionowym (phtioic acid) СзоНво0 2 Kwas ftionowy stał się przedmiotem szczegółowych badań R. li obin sona'). Ostatecznie R. Robinson i N. P o 1- g a r 4 ) ustalili, że kwas ftionowy ma budowę (V) kwasu: 3 : 13 : 19 trimetylo - trikosanowego : Jak się okazało (Cult li a r d i U n- g a r) 5 ), kwas ftionowy jest toksyczny, a zastrzyk tego kwasu może wywołać owrzodze-

3 3 (1948) PRZEMYSŁ CHEMCZNY 145 nie niemal identyczne z owrzodzeniami gruźliczymi. Prawdopodobnie kwas ftionowy jest właśnie toksyną gruźlic y. (CH 8 ) 7 CH ( ) S «kwas tuberkulostearowy R. Robinson i Połga г oraz współpracownicy otrzymali syntetycznie szereg kwasów tłuszczowych, zawierających odgałęzienia metylowe, znajdując, że pozycja ( )s C (СНзЬ СНз kwas ftionowy V grup metylowych jest bardzo ważna dla własności kwasów. Tak więc obecność grupy metylowej przy węglu 3 lub 4 nadaje cechy dużej aktywności, natomiast wydaje się, że grupa metylowa przy węglu 2 daje kwas nietoksyczny. Sulfony. W okresie ostatniej wojny w Niemczech zastał wypuszczony przez. G. Elberfeld nowy środek przeciwgruźliczy pod nazwą tibatin" v). Aktywną częścią tej substancji jest dwuamino-dwufenylo-sulfon (V) : Substancję tę, która jest silnie toksyczna i trudno rozpuszczalna w wodzie, kondensuje się z cukrami takimi, jak galaktoza, mannoza, glukoza lub maltoza, 'ewentualnie w obecności kwaśnego siarczynu sodu, otrzymując glukozyd rozpuszczalny w wodzie. Podobny preparat sulfonian sodowy glukozydu sulfonu (V) jest również wyrabiany w Wielkiej Brytanii pod nazwą promin". Jest rzeczą bardzo ważną, że rozpuszczalne w wodzie połączenia (V) z cukrami są znacznie mniej trujące', niż sam sulfon. Produkty te są czynne jako antybiotyki wobec prątków gruźlicy, podczas gdy preparaty rozpuszczalne tylko w tłuszczach nie są czynne. Może to stać się wskazówką, potwierdzającą jedną z zasad, o której wspomnieliśmy na początku artykułu. nnym preparatem rozpuszczalnym w wodzie, jest produkt kondensacji sulfonu (VT) (O) CH CH, z rongalitem. Otrzymuje się sól sodową formaldehydo - sulfoksylanu, znaną w krajach anglosaskich pod nazwą diason" (V): CHs (CHo) 7 Metylo-n-oktylo-keton СОСНз + ( ) 7 kwas azelainowy Nowością w grupie sulfonów jest t. zw. promisol", wprowadzony w użycie w Stanach Zjednoczonych: (X). Jak widzimy tutaj, jeden z pierścieni zwią- (Clio),, CH CHo zanycli z grupą sulfonową jest pierścieniem tiazolowym, niezmiernie ważnym biologicznie. Według autorów amerykańskich promisol jest skuteczniejszy wobec gruźlicy niż promin. Mimo bardzo obiecujących wyników z tymi preparatami, nie udało się stwierdzić ich skuteczności wobec gruźlicy u ludzi. Na razie nie ulega wątpliwości, że sulfony typu (V), (V) i (X) są skuteczne tylko wobec gruźlicy zwierząt. Próby połączenia sulfonu (V) z kwasem chaulmoogrowym dały wynik ujemny, gdyż Na0 2 S.CH^NH S0 2 -C^ N CH NH..S0 2 Na

4 146 PRZEMYSŁ CHEMCZNY' 3 (1948) produkt okazał się nieczynnym wobec laseczników. Natomiast czynność pewnych preparatów sulfonowych podsunęła В a r r y*e m u myśl wprowadzenia grupy sulfonowej do kwasu bursztynowego, który według badań tego autora okazał się skuteczny in vi t г o. Autor przyrządził szereg związków typu (X) i (X-: R SO o CH - X R S CH COO H Ï0î i ШЩ^ - \ X gdzie R = СцН 2 з do Ci8H 37- stotnie monoestry tych kwasów okazały się silnie aktywnymi in vitro wobec prątków gruźliczych. Dugość łańcucha alkilowego R w granicach Cu Cis nie wpływa w sposób widoczny na aktywność substancji. Substancje zakłócające metabolizm prątków gruźliczych. Szwedzki badacz B. Z e 11 e r b e r g s ) zastosował nową zasadę do zwalczania prątków gruźlicy przez wprowadzenie substancji, któreby działały nie tylko bakteriostatycznie. ale zarazem zakłócały normalne procesy metaboliczne tych bakterii, np. hamowały ich proces oddychania. stotnie według badań Z e 11j e r b e r g' a okazało się, że szereg sulfamidów oraz opisany wyżej sulfon promin zmniejsza ilość tlenu zużytego przez te bakterie, jednak tylko w stężeniach dużych, znacznie przekraczających stężenie terapeutyczne. W poszukiwaniu substancji, działających podobnie w mniejszym stężeniu, autor zwrócił się ku produktom przyrządzonym poprzednio przez H. W i 1 st n ed t a 9 ). ' Dodatnie wyniki osiągnięto z 2-metyloindolein (X, str. 145) i produktem pochodnym tegoż W 134" (X): Okazało się, że obydwie substancje w bardzo małymi stężeniu, np. (X) w stężeniu 1/16000, powodują silne zmniejszenie zużycia tlenu przez las-eczniki (oczywiście in vitro). Szczególnie interesująca jest substancja W 134" (X), zespalająca w swej cząsteczce działanie hamujące oddychanie indolu z działaniem bakteriostatycznym sulfamidów. Z e t t e r b e r g zapowiada dalsze badania z substancjami podobnymi. Antybiotyki. Streptomicyna. Epokowe odkrycie penicyliny pobudziło chemików i biologów do poszukiwania innych antybiotyków, produkowanych przez pleśnie i inne organizmy roślinne. Szczególne zainteresowanie budzą te z pośród nich, które są skuteczne wobec takich bakterii, jak prątki gruźlicy, na które penicylina nie oddziaływa. Substancję antytuberkuliczną istotnie znaleziono. Jest nią s t r e p t o mi. с y n a produkowana przez Streptomyces griseus, znajdujące się w glebie 10 ). Według danych amerykańskich Streptomyces griseus są hodowane w pożywce, zawierającej ekstrakt mięsny i roztwór cukru. Streptomicyna adsorbuje się z pożywki za pomocą węglu aktywowanego. Następnie ekstrahuje się ją kwaśnym alkoholem, zapuszcza w wodzie i usuwa alkohol. Otrzymuje się tą drogą roztwór wod- ' ny poszukiwanej substancji. Przez odparowanie tego roztworu wyodrębnia się trudno rozpuszczalną sól, np. pikrynian, oczyszcza i wreszcie przyrządza eholorowodorek. Streptomicyna okazała się skuteczniejsza wobec prątków gruźliczych, niż sulfony typu tibatiny. Kliniczne doświadczenia dają naj-

5 3 (1948) PRZEMYSŁ CHEMCZNY 147 lepsze wyniki, jeżeli stosuje się obydwa te środki jednocześnie lub naprzemian. Budowa streptonvicynv jest już znana (XV): eiwgruźliezego. Ponieważ substancja ta nie rozpuszcza się w wodzie, przeto B a r r y przyrządził szereg rozpuszczalnych pochodnych, przede wszystkim przez hydrolizę estrowej NH NH-C-NH. CH H0CH(2) wch NH.- C-NH-CHO) (s)choh 2 N>i<f N H USTYNA. Ostatnio J. К u rung") znalazł, że pleśń Aspergillus ustus produkuje substancję, która hamuje in vi t r o rozmnażanie sio prątków gruźliczych. Dalsze doświadczenia wykazały, że substancję można wyekstrahować eterem z pożywki. Okazało się, że jest ona mieszaniną trzech substancji 12 )'. Substancja rozpuszczalna w węglanie sodu najbardziej aktywna została nazwana u s t y n a. Oczyszczenie krystalizacją frakcjonowaną z eteru, kwasu octowego i innych rozpuszczalników daje produkt krystaliczny o temp. topnienia i prawdopodobnym wzorze Ci9]Tir,0 5 Cb. Trudno na razie przewidzieć, jakie znaczenie będzie miała ta substancja in vi v o. Halogenowe pochodne eteru dwufenyl owego. Grupa chemików irlandzkich z N o 1 a n e m na czele w szeregu prac ogłoszonych w okresie r. 1:1 ) opisała nową substancję d i p 1 o i с y n ę wyodrębnioną /. mchów Buelia Canescens. Wedłu gtych badaczy diploicyna ma budowę eteru dwufenyl 1 owego i zarazem fenylowego estru kwasu salicylowego (XV) : Wkrótce potem amerykańscy chemicy В u r g e r, P r i n d 1 e y, Wilson i В o r n li e i m znaleźli,4 ), że chlorowany eter o budowie (XV) posiada tub?rkulostatyczne własności in v i t r o: (str. 148). Spostrzeżenia te poddały innemu chemikowi irlandzkiemu, V. C. Barry 1 '') myśl wypróbowania diploicyny jako środka prze- XV Streptomieyna HCOH 0H grupy i uwolnienie grupy karboksylowej i jednej z grup fenolowych. Otrzymał tą drogą substancję (XV), czynną in v i t r o przeciw prątkom gruźliczym: (str. 148). Substancja ta łatwo traci grupę karboksylową w obecności alkalii, dając połączenie (XV) również czynne, lecz trudno rozpuszczalne: (str. 148). Metylowanie grupy hydroksylowej wp-pozycji do połączenia (XV) daje połączenie (XX), w którym grupa karboksylową jest bardziej trwała, jednak czynność antytuberkuliczna jest znacznie zmniejszona. W dalszym rozwoju swych prac Barry wysunął hipotezę, że t у г о к s y n a (XX), jedyny halogenowany eter dwufenylowy, spotykany w ograniźmie zwierzęcym, winna posiadać własności przeciwgruźlicze, zbliżone do diploicyny dzięki podobnej budowie chemicznej: Niemal jednocześnie argentyńscy badacze E. z z o i V. С i с a r d o ogłosili swe spostrzeżenia 10 ), że zastrzyki tyroksyny przedłużają życie świnek morskich, chorych na gruźlice. Świnki morskie, pozbawione gruczołu tarczykowego, są bardziej podatne na zakażenie gruźlicą, a zastrzykiwanie im tyroksyny z powrotem je uodparnia.

6 148 PRZEMYSŁ CHEMCZNY 3 (1948) Aczkolwiek przedwczesne byłyby dalej idące wnioski z tych spostrzeżeń, należy żywić nadzieję, że mogą one otworzyć nowe drogi w chemoterapii gruźlicy. CL CL ( V N(C,H 9 ) 2 а ХШ określił zawartość witamin w bakteriach gruźlicy, hodowanych na pożywce bezwitaminowej. Spostrzeżenia te mogą otworzyć nowe drogi w znalezieniu substancji przeciwgruźliczych, gdyż, jak wiadomo, istnieje podobieństwo między budową substancji pobudzających i hamujących wzrost drobnoustrojów. Poprzednio E к strand i Sjogren) znaleźli, że prątki gruźlicy produkują kwas p-aminobenzoesowy. Obecnie Bird znalazł w prątkach znaczną ilość kwasu nikotynowego i mniejsze ilości innych witamin B: ryboflawinę, biotynę, kwas pantotenowy, witaminę B 1 kwas p-aminobenzoesowy. CL Х2Ш L E R A T U R A. 1) Adams i współprac. - J. Pharm. and Exp. Thrrapy (1932). 2) R. J. Anderson. J. biol. Chem. 74, 325 (1927) i szereg prac ogłoszonych do chwili obecnej; Chem. Re views 29, 225 (1941). 3) R. Robinson J. Chem. Soe. 505 (1940). 4) N. Polgar i R. Robinson J. Chem. Soc. 389 (1945). 5) według: R. Robinson Nature J58, 815 (1945). 6) COS XXV 54, sr a) Feldman, Hinsbw i Mann Am. Rev. Tuberc. 50, 418 (1944). W. H. Tytler Tubercle 26, 23 (1945). 7) V. С. Barry Nature 158, 863 (1946). 8) 15. Zetterberg Nature J59, 235 (1947). 9) П. Willstaedt Sv<nsk Kem. Tidskrift 54, 233 (1942) 56, 267 (1944). W. Wiihtaedt i Borggard, ibid. 57, 254 (1945) 10) A. Schatz, E. Bugie, S. A. Waksman Proc. Soc. Exp. Biol. Med. 56, 66 (1944); N. G. Brink, F. A. Kuel, K. Folkers - Science 102, 506 (1945); H. E. Carter, B. K. Clark, S. B. Dickman, Y. 11. Loo, J. S. Meek, P. S. Skell, W. A. Strong Science 103, 53 (1946). 11) J. Kurung Science J02, 11 (1945). 12) G. H. Hogeboom, L. C. Craig J. biol. Chem. 1<> (1946); W. Docring, 68, 725 (1946). 13) Nolan Sci. Proc. Roy. Dub. Soc, 21, 67 (1935); Spillane, Kcane, Nolan, ibid. 21, 333 (1936); Davidson, Keane, Nolan, ibid, 23, 151 (1943). 14) A. Burger, С. O. Bri idley, E. L. Wilton, F. Bernhcim - J. Amer. Chem. Soc. 67, 14)6 (1945). 15) V. C. Barry Nalure 158, 131, 797, 863, ( ) B. E. zzo, V. E. Cicardo Nature, SS, 590 (1946). 17) O.D. Bird Natur-, 159, 33 (1947). 18. T. Ekstraïul, B. Sjorgen Nature, 156, 476 (1945). S u m m a r y. Bakterie gruźlicy a witaminy. Próbą nowego podejścia do tematu jest praca angielskiego chemika Bird a 17 ), który The fillowijig are groups of substances discussed by the author: aliphatic brai (lied chain acids, siilphons, substances disturbing the metabolism of tuberculosis bacteria and antibiotics. Also the relation between tuberculosis bacteria and vitamins is discussed.

Budowa tłuszczów // // H 2 C O H HO C R 1 H 2 C O C R 1 // // HC O H + HO C R 2 HC - O C R 2 + 3H 2 O

Budowa tłuszczów // // H 2 C O H HO C R 1 H 2 C O C R 1 // // HC O H + HO C R 2 HC - O C R 2 + 3H 2 O Tłuszcze (glicerydy) - Budowa i podział tłuszczów, - Wyższe kwasy tłuszczowe, - Hydroliza (zmydlanie) tłuszczów - Utwardzanie tłuszczów -Próba akroleinowa -Liczba zmydlania, liczba jodowa Budowa tłuszczów

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej 1) Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 2) Roztwory (zadania rachunkowe zbiór zadań Pazdro

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny w klasie III

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny w klasie III Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny w klasie III rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; pisze wzory sumaryczne, zna nazwy czterech początkowych węglowodorów zna pojęcie: szereg

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE ZADANIA KWASY

PRZYKŁADOWE ZADANIA KWASY PRZYKŁADOWE ZADANIA KWASY Zadanie 1014 (3 pkt) Pr.XII/2004 A2 Określ typ podanych niżej reakcji: I. C 17 H 33 COOH + Br 2 C 17 H 33 Br 2 COOH Al 2O 3, temp II. C 2 H 5 OH C 2 H 4 + H 2 O hγ III. CH 4 +

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO kod Uzyskane punkty..... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

Bardziej szczegółowo

KLASA III Dział 9. WĘGLOWODORY

KLASA III Dział 9. WĘGLOWODORY KLASA III Dział 9. WĘGLOWODORY rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna/chemia organiczna; pisze wzory sumaryczne, zna nazwy czterech pierwszych węglowodorów nasyconych; zna pojęcie szereg homologiczny zna

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA WŁASNA PRODUKTU LECZNICZEGO SOLUVIT N, proszek do sporządzania roztworu do infuzji 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNYCH 1 fiolka zawiera: Substancje

Bardziej szczegółowo

Dział 9. Węglowodory. Wymagania na ocenę. dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą. Przykłady wymagań nadobowiązkowych

Dział 9. Węglowodory. Wymagania na ocenę. dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą. Przykłady wymagań nadobowiązkowych Dział 9. Węglowodory rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; wie, w jakich postaciach występuje węgiel w przyrodzie; pisze wzory sumaryczne, zna nazwy czterech początkowych węglowodorów

Bardziej szczegółowo

Cukry właściwości i funkcje

Cukry właściwości i funkcje Cukry właściwości i funkcje Miejsce cukrów wśród innych składników chemicznych Cukry Z cukrem mamy do czynienia bardzo często - kiedy sięgamy po białe kryształy z cukiernicy. Większość z nas nie uświadamia

Bardziej szczegółowo

PL B1. Preparat o właściwościach przeciwutleniających oraz sposób otrzymywania tego preparatu. POLITECHNIKA ŁÓDZKA, Łódź, PL

PL B1. Preparat o właściwościach przeciwutleniających oraz sposób otrzymywania tego preparatu. POLITECHNIKA ŁÓDZKA, Łódź, PL PL 217050 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 217050 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 388203 (22) Data zgłoszenia: 08.06.2009 (51) Int.Cl.

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie nr 12 Lipidy - tłuszcze nasycone i nienasycone. Liczba jodowa, metoda Hanusa ilościowego oznaczania stopnia nienasycenia tłuszczu

Ćwiczenie nr 12 Lipidy - tłuszcze nasycone i nienasycone. Liczba jodowa, metoda Hanusa ilościowego oznaczania stopnia nienasycenia tłuszczu Ćwiczenie nr 12 Lipidy - tłuszcze nasycone i nienasycone. Liczba jodowa, metoda Hanusa ilościowego oznaczania stopnia nienasycenia tłuszczu Celem ćwiczenia jest: wykrywanie nienasyconych kwasów tłuszczowych

Bardziej szczegółowo

http://muzeum.if.pw.edu.pl/ W jaki sposób Maria Skłodowska-Curie wydzieliła polon i rad z blendy uranowej? Warsztaty metodyczne dla nauczycieli chemii szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych 29 stycznia

Bardziej szczegółowo

Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii

Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii Mol jest to liczebność materii występująca, gdy liczba cząstek (elementów) układu jest równa liczbie atomów zawartych w masie 12 g węgla 12 C (równa liczbie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z chemii w klasie III gimnazjum. Ocenę dobrą otrzymuje uczeń, który:

Wymagania edukacyjne z chemii w klasie III gimnazjum. Ocenę dobrą otrzymuje uczeń, który: Wymagania edukacyjne z chemii w klasie III gimnazjum Dział 1. WĘGLOWODORY rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; wie, w jakich postaciach występuje węgiel w przyrodzie; pisze wzory sumaryczne,

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY STECHIOMETRII

PODSTAWY STECHIOMETRII PODSTAWY STECHIOMETRII 1. Obliczyć bezwzględne masy atomów, których względne masy atomowe wynoszą: a) 7, b) 35. 2. Obliczyć masę próbki wody zawierającej 3,01 10 24 cząsteczek. 3. Która z wymienionych

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny

Wymagania programowe na poszczególne oceny Przedmiot: chemia Klasa: IIIa, IIIb Nauczyciel: Agata SROKA Wymagania programowe na poszczególne oceny VII. Węgiel i jego związki z wodorem podaje kryteria podziału chemii na organiczną i nieorganiczną

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE z chemii dla klasy trzeciej

WYMAGANIA EDUKACYJNE z chemii dla klasy trzeciej Lucyna Krupa Rok szkolny 2016/2017 Anna Mikrut WYMAGANIA EDUKACYJNE z chemii dla klasy trzeciej Wyróżnia się wymagania na: ocenę dopuszczającą ocenę dostateczną (obejmują wymagania na ocenę dopuszczającą)

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Tytuł projektu: Realizacja Przedmiot Treści nauczania z podstawy programowej Treści wykraczające poza podstawę

Bardziej szczegółowo

Podstawa doboru preparatów dezynfekcyjnych ocena ich skuteczności działania

Podstawa doboru preparatów dezynfekcyjnych ocena ich skuteczności działania Ewa Röhm-Rodowald, Bożenna Jakimiak Podstawa doboru preparatów dezynfekcyjnych ocena ich skuteczności działania Zakład Zwalczania Skażeń Biologicznych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego - Państwowego

Bardziej szczegółowo

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A.

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. 1. Atomy to: A- niepodzielne cząstki pierwiastka B- ujemne cząstki materii C- dodatnie cząstki materii D- najmniejsze cząstki pierwiastka, zachowujące jego

Bardziej szczegółowo

Kuratorium Oświaty w Lublinie

Kuratorium Oświaty w Lublinie Kuratorium Oświaty w Lublinie KOD UCZNIA ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW ROK SZKOLNY 2015/2016 ETAP WOJEWÓDZKI Instrukcja dla ucznia 1. Zestaw konkursowy zawiera 12 zadań. 2. Przed

Bardziej szczegółowo

Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy. Dział Zakres treści

Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy. Dział Zakres treści Anna Kulaszewicz Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy lp. Dział Temat Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania i wymaganiami edukacyjnymi z

Bardziej szczegółowo

Substancje powierzchniowo czynne 24.10.2013

Substancje powierzchniowo czynne 24.10.2013 Substancje powierzchniowo czynne 24.10.2013 Budowa spc (surfaktant, tensyd) - są to cząsteczki amfifilowe ogon część hydrofobowa zwykle długi łańcuch alifatyczny (węglowodorowy) głowa część hydrofilowa

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe kryteria oceniania po pierwszym półroczu klasy III:

Szczegółowe kryteria oceniania po pierwszym półroczu klasy III: Chemia Szczegółowe kryteria oceniania po pierwszym półroczu klasy III: Dopuszczający: Ocenę otrzymuje uczeń/ uczennica, który: rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; wie, w jakich postaciach

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych CHEMIA klasa III Oceny śródroczne:

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych CHEMIA klasa III Oceny śródroczne: Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych CHEMIA klasa III Oceny śródroczne: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: -określa, co to są

Bardziej szczegółowo

2. Procenty i stężenia procentowe

2. Procenty i stężenia procentowe 2. PROCENTY I STĘŻENIA PROCENTOWE 11 2. Procenty i stężenia procentowe 2.1. Oblicz 15 % od liczb: a. 360, b. 2,8 10 5, c. 0.024, d. 1,8 10 6, e. 10 Odp. a. 54, b. 4,2 10 4, c. 3,6 10 3, d. 2,7 10 7, e.

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE CHEMIA KLASA 3 GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE CHEMIA KLASA 3 GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE CHEMIA KLASA 3 GIMNAZJUM Dział 9. WĘGLOWODORY Wymagania na ocenę dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; wie, w jakich

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny z chemii w klasie III.

Wymagania programowe na poszczególne oceny z chemii w klasie III. Wymagania programowe na poszczególne oceny z chemii w klasie III. VII. Węgiel i jego związki z wodorem podaje kryteria podziału chemii na organiczną i nieorganiczną określa, czym zajmuje się chemia organiczna

Bardziej szczegółowo

Biopaliwo do silników z zapłonem samoczynnym i sposób otrzymywania biopaliwa do silników z zapłonem samoczynnym. (74) Pełnomocnik:

Biopaliwo do silników z zapłonem samoczynnym i sposób otrzymywania biopaliwa do silników z zapłonem samoczynnym. (74) Pełnomocnik: RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 197375 (21) Numer zgłoszenia: 356573 (22) Data zgłoszenia: 10.10.2002 (13) B1 (51) Int.Cl. C10L 1/14 (2006.01)

Bardziej szczegółowo

Węglowodany. Monosacharydy Oligosacharydy Polisacharydy. Skrobia Celuloza Glikogen. Aldopentozy (ryboza) Disacharydy. Ketopentozy (rybuloza)

Węglowodany. Monosacharydy Oligosacharydy Polisacharydy. Skrobia Celuloza Glikogen. Aldopentozy (ryboza) Disacharydy. Ketopentozy (rybuloza) Cz. XXVIII-a Węglowodany - cukry - sacharydy: klasyfikacja, budowa, nazewnictwo i izomeria I. Definicja i klasyfikacja Węglowodany to polihydroksylowe aldehydy i ketony oraz ich pochodne Węglowodany Monosacharydy

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 3 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 3 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 3 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Węgiel i jego związki. określa, czym zajmuje się chemia organiczna definiuje

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem 1 Uczeń: wyjaśnia, czym zajmuje się chemiaorganiczna (2) definiuje pojęcie węglowodory (2) wymienia naturalne

Bardziej szczegółowo

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii!

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Chciałabym podzielić się z Wami moimi spostrzeżeniami dotyczącymi poziomu wiedzy z chemii uczniów rozpoczynających naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Co

Bardziej szczegółowo

Lipidy (tłuszczowce)

Lipidy (tłuszczowce) Lipidy (tłuszczowce) Miejsce lipidów wśród innych składników chemicznych Lipidy To niejednorodna grupa związków, tak pod względem składu chemicznego, jak i roli, jaką odrywają w organizmach. W ich skład

Bardziej szczegółowo

wyjaśnia pochodzenie węgli kopalnych; podaje przykład doświadczenia,

wyjaśnia pochodzenie węgli kopalnych; podaje przykład doświadczenia, Dział 9. WĘGLOWODORY rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; wie, w jakich postaciach występuje węgiel w przyrodzie; pisze wzory sumaryczne, zna nazwy czterech początkowych węglowodorów

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy 3b. Gimnazjum Publicznego im. Jana Pawła II w Żarnowcu. na rok szkolny 2015/2016

Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy 3b. Gimnazjum Publicznego im. Jana Pawła II w Żarnowcu. na rok szkolny 2015/2016 Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy 3b Gimnazjum Publicznego im. Jana Pawła II w Żarnowcu na rok szkolny 2015/2016 Nauczyciel: mgr Joanna Szasta Węgiel i jego związki z wodorem definiuje pojęcia: chemia

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne stopnie szkolne z chemii w klasie III.

Wymagania edukacyjne na poszczególne stopnie szkolne z chemii w klasie III. Wymagania edukacyjne na poszczególne stopnie szkolne z chemii w klasie III. Stopień dopuszczający: podaje kryteria podziału chemii na organiczną i nieorganiczną określa, czym zajmuje się chemia organiczna

Bardziej szczegółowo

etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy

etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy Temat: Białka Aminy Pochodne węglowodorów zawierające grupę NH 2 Wzór ogólny amin: R NH 2 Przykład: CH 3 -CH 2 -NH 2 etyloamina Aminy mają właściwości zasadowe i w roztworach kwaśnych tworzą jon alkinowy

Bardziej szczegółowo

l. at C Wzór sumaryczny pół strukturalny Nazwa systematyczna Nazwa zwyczajowa 1 HCOOH

l. at C Wzór sumaryczny pół strukturalny Nazwa systematyczna Nazwa zwyczajowa 1 HCOOH KWASY KARBOKSYLOWE Temat: Szereg homologiczny kwasów karboksylowych 1) Występowanie kwasów karboksylowych 2) Podział kwasów karboksylowych 3) Wzory i nazwy kwasów karboksylowych Ad.1 - kwas octowy - kwas

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny CHEMIA klasa III

Wymagania programowe na poszczególne oceny CHEMIA klasa III Wymagania programowe na poszczególne oceny CHEMIA klasa III I. Węgiel i jego związki z wodorem podaje kryteria podziału chemii na organiczną i nieorganiczną określa, czym zajmuje się chemia organiczna

Bardziej szczegółowo

CORAZ BLIŻEJ ISTOTY ŻYCIA WERSJA A. imię i nazwisko :. klasa :.. ilość punktów :.

CORAZ BLIŻEJ ISTOTY ŻYCIA WERSJA A. imię i nazwisko :. klasa :.. ilość punktów :. CORAZ BLIŻEJ ISTOTY ŻYCIA WERSJA A imię i nazwisko :. klasa :.. ilość punktów :. Zadanie 1 Przeanalizuj schemat i wykonaj polecenia. a. Wymień cztery struktury występujące zarówno w komórce roślinnej,

Bardziej szczegółowo

OTRZYMYWANIE KARBOKSYMETYLOCELULOZY

OTRZYMYWANIE KARBOKSYMETYLOCELULOZY Katedra Chemii Organicznej, Bioorganicznej i Biotechnologii OTRZYMYWANIE KARBOKSYMETYLOCELULOZY Prowadzący: mgr inż. Marta Grec Miejsce ćwiczeń: sala 102 1. Cel ćwiczenia Celem doświadczenia jest zapoznanie

Bardziej szczegółowo

PL B1. Instytut Chemii Przemysłowej im. Prof. Ignacego Mościckiego,Warszawa,PL

PL B1. Instytut Chemii Przemysłowej im. Prof. Ignacego Mościckiego,Warszawa,PL RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 200662 (21) Numer zgłoszenia: 351231 (22) Data zgłoszenia: 18.12.2001 (13) B1 (51) Int.Cl. A61K 8/97 (2006.01)

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo

Beata Mendak fakultety z chemii II tura PYTANIA Z KLASY PIERWSZEJ

Beata Mendak fakultety z chemii II tura PYTANIA Z KLASY PIERWSZEJ Beata Mendak fakultety z chemii II tura Test rozwiązywany na zajęciach wymaga powtórzenia stężenia procentowego i rozpuszczalności. Podaję również pytania do naszej zaplanowanej wcześniej MEGA POWTÓRKI

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII KOD UCZNIA... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII Termin: 12 marzec 2008 r. godz. 10 00 Czas pracy: 90 minut ETAP III Ilość punktów za rozwiązanie zadań Część I Część II Część III Numer zadania 1

Bardziej szczegółowo

Woda i roztwory wodne

Woda i roztwory wodne strona 1/8 Woda i roztwory wodne Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Woda i roztwory wodne zagrożenia cywilizacyjne wynikające z jej zanieczyszczeń. Roztwory,

Bardziej szczegółowo

FESTIWAL NAUKI PYTANIA Z CHEMII ORGANICZNEJ

FESTIWAL NAUKI PYTANIA Z CHEMII ORGANICZNEJ FESTIWAL NAUKI PYTANIA Z CHEMII ORGANICZNEJ Agata Ołownia-Sarna 1. Chemia organiczna to chemia związków: a) Węgla, b) Tlenu, c) Azotu. 2. Do związków organicznych zaliczamy: a) Metan, b) Kwas węglowy,

Bardziej szczegółowo

do zadań na konkurs z chemii etapu wojewódzkiego w roku szkolnym 2014/2015

do zadań na konkurs z chemii etapu wojewódzkiego w roku szkolnym 2014/2015 1 M O D E L O D P O W I E D Z I do zadań na konkurs z chemii etapu wojewódzkiego w roku szkolnym 2014/2015 Zadanie 1. [0-6 pkt.] Zaprojektuj doświadczenie chemiczne, w którym otrzymasz etylen oraz wykażesz

Bardziej szczegółowo

Chemia związków węgla

Chemia związków węgla strona 1/7 hemia związków węgla Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Węgiel i jego związki. Proste węglowodory nasycone i nienasycone, alkohole, kwasy karboksylowe,

Bardziej szczegółowo

Węglowodany metody jakościowe oznaczania cukrów reakcja Molisha, Fehlinga, Selivanowa; ilościowe oznaczanie glukozy metodą Somogyi Nelsona

Węglowodany metody jakościowe oznaczania cukrów reakcja Molisha, Fehlinga, Selivanowa; ilościowe oznaczanie glukozy metodą Somogyi Nelsona Ćwiczenie nr 7 Węglowodany metody jakościowe oznaczania cukrów reakcja Molisha, Fehlinga, Selivanowa; ilościowe oznaczanie glukozy metodą Somogyi Nelsona Celem ćwiczenia jest: zapoznanie z metodami jakościowej

Bardziej szczegółowo

Ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Ocenę dostateczną otrzymuje uczeń, który:

Ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Ocenę dostateczną otrzymuje uczeń, który: Kryteria oceniania z chemii dla klasy 3A i 3B Gimnazjum w Borui Kościelnej Rok szkolny: 2015/2016 Semestr: pierwszy Opracowała: mgr Krystyna Milkowska, mgr inż. Malwina Beyga Ocenę niedostateczną otrzymuje

Bardziej szczegółowo

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWO WIELKOPOLSKIE Etap wojewódzki rok szkolny 2010/2011 wylosowany numer uczestnika konkursu Dane dotyczące ucznia (wypełnia Komisja Konkursowa po rozkodowaniu

Bardziej szczegółowo

Węglowodany (Cukry) Część 2. Związki wielofunkcyjne

Węglowodany (Cukry) Część 2. Związki wielofunkcyjne Węglowodany (Cukry) Część 2 Związki wielofunkcyjne Monosacharydy Glukoza, Fruktoza: - wzory łańcuchowe, wzory Fishera, - właściwości fizyczne i chemiczne (zależności między budową a właściwościami) - funkcje

Bardziej szczegółowo

a) proces denaturacji białka następuje w probówce: b) proces zachodzący w probówce nr 1 nazywa się:

a) proces denaturacji białka następuje w probówce: b) proces zachodzący w probówce nr 1 nazywa się: Zadanie 1. (4 pkt) Zaprojektuj doświadczenie chemiczne, za pomocą którego można wykryć siarkę w związkach organicznych. a) opisz przebieg doświadczenia b) zapisz przewidywane spostrzeżenia c) napisz równanie

Bardziej szczegółowo

LCH 1 Zajęcia nr 60 Diagnoza końcowa. Zaprojektuj jedno doświadczenie pozwalające na odróżnienie dwóch węglowodorów o wzorach:

LCH 1 Zajęcia nr 60 Diagnoza końcowa. Zaprojektuj jedno doświadczenie pozwalające na odróżnienie dwóch węglowodorów o wzorach: LCH 1 Zajęcia nr 60 Diagnoza końcowa Zadanie 1 (3 pkt) Zaprojektuj jedno doświadczenie pozwalające na odróżnienie dwóch węglowodorów o wzorach: H 3 C CH 2 CH 2 CH 2 CH 2 a) b) W tym celu: a) wybierz odpowiedni

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy III

Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy III Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy III VII. Węgiel i jego związki z wodorem Ocena dopuszczająca [1] podaje kryteria podziału chemii na organiczną i nieorganiczną określa, czym zajmuje się chemia organiczna

Bardziej szczegółowo

Węgiel i jego związki z wodorem

Węgiel i jego związki z wodorem Węgiel i jego związki z wodorem Ocena dopuszczająca [1] podaje kryteria podziału chemii na organiczną i nieorganiczną określa, czym zajmuje się chemia organiczna definiuje pojęcie węglowodory wymienia

Bardziej szczegółowo

Cz. XXVIII - c Węglowodany - cukry - sacharydy: disacharydy i polisacharydy

Cz. XXVIII - c Węglowodany - cukry - sacharydy: disacharydy i polisacharydy Cz. XXVIII - c Węglowodany - cukry - sacharydy: disacharydy i polisacharydy I. Budowa i właściwości disacharydów Wiązanie między monosacharydami powstaje z udziałem dwóch grup hydroksylowych pochodzących

Bardziej szczegółowo

CHEMIA - KLASA III VII. Węgiel i jego związki z wodorem I półrocze

CHEMIA - KLASA III VII. Węgiel i jego związki z wodorem I półrocze CHEMIA - KLASA III VII. Węgiel i jego związki z wodorem I półrocze Ocena dopuszczająca (1) podaje kryteria podziału chemii na organiczną i nieorganiczną określa, czym zajmuje się chemia organiczna definiuje

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny dla uczniów klas III gimnazjum

Wymagania programowe na poszczególne oceny dla uczniów klas III gimnazjum CHEMIA: Wymagania programowe na poszczególne oceny dla uczniów klas III gimnazjum VII. Węgiel i jego związki z wodorem podaje kryteria podziału chemii na organiczną i nieorganiczną określa, czym zajmuje

Bardziej szczegółowo

VII. Węgiel i jego związki z wodorem

VII. Węgiel i jego związki z wodorem Ocena dopuszczająca podaje kryteria podziału chemii na organiczną i nieorganiczną określa, czym zajmuje się chemia organiczna definiuje pojęcie węglowodory wymienia naturalne źródła stosuje zasady BHP

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji w technikum zakres podstawowy 2 godziny

Scenariusz lekcji w technikum zakres podstawowy 2 godziny Scenariusz lekcji w technikum zakres podstawowy 2 godziny Temat : Hydroliza soli. Cele dydaktyczno wychowawcze: Wyjaśnienie przyczyn różnych odczynów soli Uświadomienie różnej roli wody w procesach dysocjacji

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) (13) B1

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) (13) B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 162013 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 28 3 8 2 5 (51) IntCl5: C 07D 499/76 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia: 16.02.1990

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII KOD UCZNIA... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII Termin: 16.03. 2010 r. godz. 10 00 Czas pracy: 90 minut ETAP III Ilość punktów za rozwiązanie zadań Część I Część II Część III numer zadania numer

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z chemii klasa III WĘGLOWODORY

Wymagania edukacyjne z chemii klasa III WĘGLOWODORY Wymagania edukacyjne z chemii klasa III WĘGLOWODORY Wymagania na ocenę dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą wymienia odmiany pierwiastkowe wyjaśnia pochodzenie węgli węgla; kopalnych; wyjaśnia,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI OD AUTORÓW... 5

SPIS TREŚCI OD AUTORÓW... 5 SPIS TREŚCI OD AUTORÓW... 5 BIAŁKA 1. Wprowadzenie... 7 2. Aminokwasy jednostki strukturalne białek... 7 2.1. Klasyfikacja aminokwasów... 9 2.1.1. Aminokwasy białkowe i niebiałkowe... 9 2.1.2. Zdolność

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z chemii kl I Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich

Kryteria oceniania z chemii kl I Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich Kryteria oceniania z chemii kl I Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich przeznaczenie -opisuje właściwości substancji używanych na co dzień

Bardziej szczegółowo

BADANIE WYNIKÓW NAUCZANIA Z CHEMII KLASA I GIMNAZJUM. PYTANIA ZAMKNIĘTE.

BADANIE WYNIKÓW NAUCZANIA Z CHEMII KLASA I GIMNAZJUM. PYTANIA ZAMKNIĘTE. BADANIE WYNIKÓW NAUCZANIA Z CHEMII KLASA I GIMNAZJUM. PYTANIA ZAMKNIĘTE. 1. Którą mieszaninę można rozdzielić na składniki poprzez filtrację; A. Wodę z octem. B. Wodę z kredą. C. Piasek z cukrem D. Wodę

Bardziej szczegółowo

CHEMIA PIĘKNA W Y D A W N I C T W O N A U K O W E P W N i

CHEMIA PIĘKNA W Y D A W N I C T W O N A U K O W E P W N i CHEMIA PIĘKNA W Y D A W N I C T W O N A U K O W E P W N i M arcin J! lifcl CHEMIA PIĘKNA WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 2012 Spis treści Przedmowa... IX 1. RYS HISTORYCZNY... 1 2. CHEMIA OGÓLNA... 4

Bardziej szczegółowo

Węglowodany (Cukry) Część 3. Związki wielofunkcyjne

Węglowodany (Cukry) Część 3. Związki wielofunkcyjne Węglowodany (Cukry) Część 3 Związki wielofunkcyjne Glikozydy Monosacharydy Ryboza, Deoksyryboza: - wzory - funkcje biologiczne, pochodne Disacharydy Sacharoza, Celobioza, Maltoza,Laktoza - wzór - właściwości

Bardziej szczegółowo

Makrocząsteczki. Przykłady makrocząsteczek naturalnych: -Polisacharydy skrobia, celuloza -Białka -Kwasy nukleinowe

Makrocząsteczki. Przykłady makrocząsteczek naturalnych: -Polisacharydy skrobia, celuloza -Białka -Kwasy nukleinowe Makrocząsteczki Przykłady makrocząsteczek naturalnych: -Polisacharydy skrobia, celuloza -Białka -Kwasy nukleinowe Syntetyczne: -Elastomery bardzo duża elastyczność charakterystyczna dla gumy -Włókna długie,

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 2002 BYŁA DZISIAJ CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY ARKUSZ EGZAMINACYJNY I

MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 2002 BYŁA DZISIAJ CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY ARKUSZ EGZAMINACYJNY I MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 00 BYŁA DZISIAJ OKRĘ GOWA K O M I S J A EGZAMINACYJNA w KRAKOWIE CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY Informacje ARKUSZ EGZAMINACYJNY I 1. Przy każdym zadaniu podano

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania dla uczniów z obowiązkiem dostosowania wymagań z chemii kl. III

Przedmiotowy system oceniania dla uczniów z obowiązkiem dostosowania wymagań z chemii kl. III Chemia klasa III - wymagania programowe opracowane na podstawie przewodnika dla nauczycieli opublikowanego przez wydawnictwo OPERON I. Węgiel I jego związki z wodorem Wymagania na ocenę dopuszczającą -

Bardziej szczegółowo

Co ma wspólnego ludzka dwunastnica z proszkiem do. prania?

Co ma wspólnego ludzka dwunastnica z proszkiem do. prania? 1 Co ma wspólnego ludzka dwunastnica z proszkiem do prania? Czas trwania zajęć: 45 minut Potencjalne pytania badawcze: 1. Czy lipazy zawarte w proszku do prania rozkładają tłuszcze roślinne? 2. Jaka jest

Bardziej szczegółowo

KONKURS PRZEDMIOTOWY CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM

KONKURS PRZEDMIOTOWY CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ... pieczątka nagłówkowa szkoły... kod pracy ucznia KONKURS PRZEDMIOTOWY CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ETAP SZKOLNY Drogi Uczniu, Witaj w pierwszym etapie konkursu chemicznego. Przeczytaj uważnie instrukcję

Bardziej szczegółowo

1. OBSERWACJE WSTĘPNE

1. OBSERWACJE WSTĘPNE SPRAWOZDANIE 8 Imię i nazwisko:.. Data:... Kierunek studiów i nr grupy: Nr próby...... PRÓBKA 1 1. OBSERWACJE WSTĘPNE Właściwość fizyczna substancji Barwa Rodzaj mieszaniny (jednorodna, niejednorodna)

Bardziej szczegółowo

Chemia nieorganiczna Zadanie Poziom: podstawowy

Chemia nieorganiczna Zadanie Poziom: podstawowy Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 (Nazwisko i imię) Punkty Razem pkt % Chemia nieorganiczna Zadanie 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Poziom: podstawowy Punkty Zadanie 1. (1 pkt.) W podanym

Bardziej szczegółowo

Zidentyfikuj związki A i B. w tym celu podaj ich wzory półstrukturalne Podaj nazwy grup związków organicznych, do których one należą.

Zidentyfikuj związki A i B. w tym celu podaj ich wzory półstrukturalne Podaj nazwy grup związków organicznych, do których one należą. Zadanie 1. (2 pkt) Poniżej przedstawiono schemat syntezy pewnego związku. Zidentyfikuj związki A i B. w tym celu podaj ich wzory półstrukturalne Podaj nazwy grup związków organicznych, do których one należą.

Bardziej szczegółowo

Składniki podłoża hodowlanego

Składniki podłoża hodowlanego Składniki podłoża hodowlanego 35-40 pierwiastków niezbędne w odżywianiu drobnoustrojów Makroelementy: C, O, H, N, P, S, K i Mg stanowią 98% s.s. bakterii i grzybów Mikroelementy niezbędne: Zn, Mn, Fe,

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 STOPIEŃ WOJEWÓDZKI 10 MARCA 2015 R.

WOJEWÓDZKI KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 STOPIEŃ WOJEWÓDZKI 10 MARCA 2015 R. Kod ucznia Liczba punktów WOJEWÓDZKI KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 10 MARCA 2015 R. 1. Test konkursowy zawiera 19 zadań. Są to zadania zamknięte i otwarte. Na ich rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

Pochodne węglowodorów

Pochodne węglowodorów Literka.pl Pochodne węglowodorów Data dodania: 2010-01-12 15:53:16 Autor: Janina Tofel-Bykowa Sprawdzian wiadomości i umiejętności z chemii organicznej w kl. III gimnazjum. I Dokończ zdanie: 1. Nazwa grupy

Bardziej szczegółowo

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska InŜynieria genetyczna - badania biomedyczne Jednym z najbardziej obiecujących zastosowań nowych technologii opartych na przenoszeniu genów z jednego

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1. (2 pkt) Określ, na podstawie różnicy elektroujemności pierwiastków, typ wiązania w związkach: KBr i HBr.

Zadanie 1. (2 pkt) Określ, na podstawie różnicy elektroujemności pierwiastków, typ wiązania w związkach: KBr i HBr. Zadanie 1. (2 pkt) Określ, na podstawie różnicy elektroujemności pierwiastków, typ wiązania w związkach: KBr i HBr. Typ wiązania w KBr... Typ wiązania w HBr... Zadanie 2. (2 pkt) Oceń poprawność poniższych

Bardziej szczegółowo

Plan pracy dydaktycznej na chemii w klasach trzecich w roku szkolnym 2015/2016

Plan pracy dydaktycznej na chemii w klasach trzecich w roku szkolnym 2015/2016 1 Agnieszka Wróbel nauczyciel biologii i chemii Wrocław,01.09.2015r. Plan pracy dydaktycznej na chemii w klasach trzecich w roku szkolnym 2015/2016 Poziom wymagań Ocena Opis wymagań podstawowe niedostateczna

Bardziej szczegółowo

Barwniki spożywcze. Anna Rychter i Michalina Kolan. II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja

Barwniki spożywcze. Anna Rychter i Michalina Kolan. II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja Barwniki spożywcze Anna Rychter i Michalina Kolan II Liceum Ogólnokształcące z oddziałami dwujęzycznymi i międzynarodowymi imienia Mikołaja Kopernika w Lesznie Czym są barwniki? To chemiczne związki organiczne

Bardziej szczegółowo

CHLOROWANIE WODY DO PUNKTU PRZEŁAMANIA

CHLOROWANIE WODY DO PUNKTU PRZEŁAMANIA CHLOROWANIE WODY DO PUNKTU PRZEŁAMANIA WYKREŚLANIE KRZYWYCH PRZEBIEGU CHLOROWANIA DLA WODY ZAWIERAJĄCEJ AZOT AMONOWY. 1. WPROWADZENIE Chlor i niektóre jego związki po wprowadzeniu do wody działają silnie

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE WŁAŚCIWOŚCI BUFOROWYCH WÓD

OZNACZANIE WŁAŚCIWOŚCI BUFOROWYCH WÓD OZNACZANIE WŁAŚCIWOŚCI BUFOROWYCH WÓD POWIERZCHNIOWYCH WPROWADZENIE Właściwości chemiczne wód występujących w przyrodzie odznaczają się dużym zróżnicowaniem. Zależą one między innymi od budowy geologicznej

Bardziej szczegółowo

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu?

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu? 1. Oblicz, ilu moli HCl należy użyć, aby poniższe związki przeprowadzić w sole: a) 0,2 mola KOH b) 3 mole NH 3 H 2O c) 0,2 mola Ca(OH) 2 d) 0,5 mola Al(OH) 3 2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu

Bardziej szczegółowo

CHEMIA KL. III GIMNAZJUM. Wymagania ogólne na poszczególne stopnie szkolne:

CHEMIA KL. III GIMNAZJUM. Wymagania ogólne na poszczególne stopnie szkolne: CHEMIA KL. III GIMNAZJUM Wymagania ogólne na poszczególne stopnie szkolne: Ocenę celującą na semestr/koniec roku otrzymuje uczeń, który: - posiada wiadomości i umiejętności znacznie wykraczające poza program

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII Wpisuje zdający przed rozpoczęciem pracy PESEL ZDAJĄ CEGO Miejsce na nalepkę z kodem szkoły Instrukcja dla zdającego PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z CHEMII Arkusz I Czas pracy 120 minut 1. Proszę sprawdzić,

Bardziej szczegółowo

1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru

1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru 1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru Wzór związku chemicznego podaje jakościowy jego skład z jakich pierwiastków jest zbudowany oraz liczbę atomów poszczególnych pierwiastków

Bardziej szczegółowo