Poradnik dla osób nowozdiagnozowanych.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Poradnik dla osób nowozdiagnozowanych."

Transkrypt

1 Poradnik dla osób nowozdiagnozowanych. Zestaw przydatnych informacji i porad dla osób z niedawno postawioną diagnozą SM. Polskiego Towarzystwa Stwardnienia Rozsianego Oddział Warszawski Warszawa 2011

2 Poradnik powstał dzięki dofinansowaniu ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego Opracowanie merytoryczne i artykuły: Ewa Osóbka-Zielińska, Wojciech Wicha, Michal Biniecki, Zuzanna Konarska, Monika Staniec Opracowanie graficzne i skład komputerowy: SOLIDART Marek Chodakiewicz Wydawca: Polskie Towarzystwo Stwardnienia Rozsianego Oddział Warszawski

3 SPIS TREŚCI Wstęp... 5 Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska... 7 Życie po diagnozie....8 Obciążenia dla funkcjonowania psychicznego...14 Jak sobie radzić? Z SM można dobrze żyć!...19 Bibliografia Zalecenia neurologa - Wojciech Wicha...25 Pochodzenie (etiologia) choroby...26 Rozpoznanie choroby...28 Leczenie stwardnienia rozsianego...31 Ruch w SM Michał Biniecki...35 Znaczenie ruchu w SM...35 Formy rehabilitacji Bibliografia...46 Moja podróż z SM -Zuzanna Konarska...47 Adresy, telefony i inne przydatne informacje Monika Staniec...67 Kontakt z innymi chorymi...67 Leczenie...68 Pomoc psychologiczna...70 Rehabilitacja...71 Dofinansowanie do sprzętu ortopedycznego i rehabilitacyjnego

4 Orzeczenie z ZUS lub Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności...75 Praca Przydatne adresy i telefony...77 O Autorach...80 O Wydawcy

5 Wstęp Drogi Czytelniku! Trzymasz w rękach ten poradnik zapewne dlatego, że niedawno otrzymałeś diagnozę SM albo właśnie zachorował ktoś z Twoich bliskich. Szukasz informacji, zastanawiasz się co dalej, wydaje Ci się, że jesteś sam ze swoim problemem. Bardzo możliwe, że przeraża Cię to, co się dzieje z Twoim organizmem albo organizmem osoby bliskiej, jesteś zagubiony i trudno Ci odnaleźć się w nowej sytuacji. Publikacja ta ma na celu udzielenie odpowiedzi na kilka dręczących Cię pytań i wskazanie dróg radzenia sobie z chorobą. Przewodnik składa się z pięciu tekstów poruszających różne zagadnienia związane z SM i życiem po diagnozie. Pierwszy z nich, napisany przez Ewę Osóbkę-Zielińską, psycholog i psychoterapeutkę pracującą m.in. z chorymi na SM, porusza tematykę problemów psychologicznych związanych z chorobą. Pozwoli Ci lepiej zrozumieć emocje i trudności, które możesz przeżywać. Autorka przedstawia w nim również propozycje radzenia sobie z tymi trudnościami, a także garść rad i propozycje przekonań przydatnych do zwiększenia wpływu na swoje życie z chorobą. Zapewne dotychczas trafiłeś już na sporo informacji na temat stwardnienia rozsianego od lekarzy, osób postronnych, przeszukując Internet, różne fora itp. Możliwe, że spotkałeś się z wieloma druzgocącymi informacjami nt przebiegu SM i sytuacji osób chorujących. Nie ma jednak reguły przy tej chorobie. Wiele osób żyje kilkadziesiąt lat z SM i doświadcza jedynie kilku jego objawów. Są też osoby, u których nagłe pogorszenie stanu zdrowia wpływa na funkcjonowanie, ale jest to tylko czasowa zmiana, po której wracają do wcześniejszego trybu życia. Wielu osobom pomagają także nowoczesne leki zatrzymujące i modyfikujące przebieg choroby. Rzetelne informacje na temat pochodzenia choroby, jej diagnostyki i leczenia znajdziesz w artykule dr Wojciech Wichy, neurologa od lat zajmującego się w swojej praktyce lekarskiej chorymi na SM. 5

6 Trzeci artykuł poświęcony jest zagadnieniu rehabilitacji i ruchu w SM. Aktywność fizyczna, umiarkowane uprawianie sportu pozwala pozostać choremu w dobrej kondycji, zarówno fizycznej, jak i psychicznej. O zaletach ruchu i różnych form rehabilitacji pisze w swoim artykule fizjoterapeuta, Michał Biniecki. O tym, iż diagnoza stwardnienia rozsianego nie musi oznaczać całkowitej rezygnacji z dotychczasowego życia, planów i pasji, pisze Zuzanna Konarska. Autorka - studentka psychologii, przyszły neuropsycholog i bardzo aktywna młoda kobieta - dzieli się swoimi przeżyciami podczas pierwszych miesięcy po diagnozie. Mamy nadzieję, że Jej historia będzie dla Ciebie inspiracją. Nierzadko osoby z SM, szczególnie młode, aktywne, nie chcą mieć kontaktu z innymi chorymi, przystępować do organizacji działających na ich rzecz, np. PTSR. Chcielibyśmy Cię jednak zachęcić do zapoznania się z rodzajami działalności tego typu organizacji. Możliwe, że któraś z form świadczonego przez nie wsparcia okaże się Tobie przydatna. O organizacjach pomocowych i ich działalności możesz przeczytać w ostatnim rozdziale przygotowanym przez Monikę Staniec, długoletniego pracownika Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Stwardnienia Rozsianego. Serdecznie zapraszamy do lektury artykułów składających się na publikację. Mamy nadzieję, że lektura Poradnika pomoże Ci w znalezieniu odpo-wiedzi na kilka dręczących Cię pytań. Pamiętaj jednak, że nic nie zastąpi kontaktu ze specjalistami znającymi Twoją indywidualną sytuację i do których będziesz miał zaufanie. Wśród specjalistów tych znaleźć się po-winni co najmniej takie osoby, jak neurolog, psycholog i fizjoterapeuta. PTSR Oddział Warszawski 6

7 Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska Być może niedawno dowiedziałeś się, że chorujesz na SM. Zastanawiasz się jak będzie wyglądało Twoje życie. Co musisz zmienić? Czy będziesz mógł nadal uczyć się, pracować, normalnie żyć i funkcjonować w rodzinie? Rozważasz jednocześnie komu i w jaki sposób możesz powiedzieć o tej chorobie? Jak zareagują Twoi bliscy? Czy możesz liczyć na pomoc i zrozumienie przyjaciół? Co powiedzieć w pracy? A może wiesz o tym już od wielu lat... Przeżywasz różne chwile, czasem czujesz, że żyjesz normalnie, jak inni, a czasem jest Ci trudno i wtedy pojawia się uczucie zmęczenia i przygnębienia. Nie jest łatwo żyć na co dzień z chorobą, której przebieg jest trudny do przewidzenia. Niezależnie jak długo chorujesz, SM zmieniło wiele w Twoim życiu. Pewne plany uległy zmianie, gdyż musiałeś podjąć nowe wyzwania, nieoczekiwane decyzje. Niektóre powodują uczucie dumy i zadowolenia z siebie, inne refleksje, że można było pewne sprawy rozwiązać inaczej. Może też zmieniło się Twoje otoczenie? Odczuwasz, że ludzie wokół Ciebie traktują Cię inaczej niż dawniej. Niektórzy odsunęli się, od innych Ty stronisz. Są osoby, które nadal są blisko i dają Ci wsparcie i pomoc. Możliwe, że w Twoim otoczeniu pojawiły się jakieś nowe osoby. Takie, które potrafią zrozumieć, wysłuchać, z którymi można porozmawiać szczerze. Osoby, które potrafią dać wsparcie, a niekiedy jedynie dobre słowo i uśmiech. Chociaż możesz mieć wrażenie, że Twoje życie różni się od życia innych ludzi, to oprócz choroby jest jeszcze wiele spraw, które zwykle toczą się swoim naturalnym rytmem a jedynie czasami niosą nagłą konieczność przystosowania się do zmian. 7

8 Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska Życie po diagnozie Rozpoznanie i diagnoza stwardnienia rozsianego powoduje wyraźny podział własnego życia na czas sprzed SM i życie z SM. Większość osób dobrze pamięta moment, kiedy, jak i od kogo otrzymali rozpoznanie. Stają oko w oko z nowymi informacjami o sobie samych. Można określić ten stan jako czas kryzysu. Dotyka on nie tylko chorych, ale też ich rodziny i dociera do różnych zakamarków wspólnego życia. Niektórzy mają wrażenie, że czas się zatrzymał. Pojawia się silny stres wywołujący nieprzyjemne objawy fizyczne lub/i psychiczne, takie jak: panika, dezorientacja, bezradność, napięcie, przerażenie, poczucie odizolowania od reszty świata, itp. Te odczucia są tak nieprzyjemne, że człowiek pragnie pozbyć się ich najprędzej jak tylko można. Są bolesne, wprawiają w zakłopotanie i można mieć wrażenie, że wyrwały się spod kontroli i kierują myślami w sposób, który jeszcze bardziej pogłębia stan kryzysu. Człowiek obawia się przyznać do tych uczuć, często nie rozumie ich. Może bać się, że sprowadzą na niego coś jeszcze gorszego, np. boi się, że oszaleje. Silne, negatywne uczucia powodują napięcie emocjonalne i zamęt, oraz nieprzyjemne odczucia w ciele. Świat kogoś, kto właśnie dowiedział się, że jest chory na SM wywraca się do góry nogami i boleśnie ukazuje perspektywę życiowych zmian. Jakich? To kolejna myśl, która pojawia się w głowie człowieka, powodując niepokój, lęk, czasem bunt. I złość, kiedy słyszy, że niczego nie można przewidzieć, trzeba przegotować się na niewiadome. Człowiek pozostaje tym, kim był wcześniej, ze swoimi zaletami i wadami, ale jego plany życiowe, patrzenie na świat, a nawet samoocena ulegają znacznej transformacji. Wydaje mu się w tym momencie, że nic już nie będzie takie jak dawniej. Człowiek chorujący na SM często zmuszony jest do konfrontowania się z ograniczeniami własnych możliwości. Przez ten trudny okres można jednak przebrnąć i przystosować się do nowych warunków życia. Kryzys nie trwa wiecznie. Początkowy szok mija a bunt, który pojawia się może zagrzewać do walki o siebie i o te sprawy w życiu, które są dla człowieka najważniejsze. Mimo choroby. 8

9 Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska Dla chorego na SM często myślenie o tym, co było dla niego możliwe wcześniej, lub o tym co uważał za normalny tryb życia powoduje poczucie straty. Straty sprawności ciała, stylu życia, czasem pracy, ulubionych zajęć, czasem znajomych, itd. Ludzie, którzy stanęli w obliczu rozpoznania SM mogą poczuć, że częściowo utracili prawo do dawnego, normalnego życia. Mogą doświadczać wielu sprzecznych uczuć, wahania samopoczucia. Wewnątrz nich rozpoczął się bowiem proces wewnętrznych przemian rozpoczynających się od szoku i poczucia zamieszania spowodowanego diagnozą, a prowadzących do pogodzenia się i akceptacji istnienia choroby. Potrzeba czasu i wewnętrznego dystansu, żeby uznać chorobę jako fakt, wtopić SM w codzienne życie i zacząć z nią walkę o utrzymanie jak najlepszej formy fizycznej i psychicznej. Dzięki temu można realnie ustalać plany na przyszłość i korzystać z wielu obszarów życia dających zadowolenie. Ogólnie doświadczane w tym procesie poznawania siebie i swojej nowej sytuacji stany można przypisać pięciu głównym fazom godzenia się ze stratą (tutaj stratą zdrowia). Faza 1 TO ABSOLUTNIE NIEMOŻLIWE! Całkowicie naturalnym jest, że człowiek przeżywa szok z odkrycia, że ma nieuleczalną chorobę. Dlatego w początkowej fazie po diagnozie dominuje chęć zaprzeczenia i ucieczki od tematu choroby. Chory buntuje się, nie chce przyjąć jej do wiadomości i uważa, że to niemożliwe. W tym okresie mogą pojawiać się takie myśli jak: Rozpoznanie jest błędne, Tak naprawdę nie mam stwardnienia rozsianego oraz Nie mogę uwierzyć, że to mnie spotkało. Może pojawić się chęć odsunięcia się od innych osób, szczególnie tych, którzy próbują podejmować temat choroby. Kiedy objawy choroby łagodnieją, lub znikają podczas remisji, można mieć wątpliwości, czy rzeczywiście jest się chorym. Zaprzeczenie zachorowania na SM jest powszechnym i zrozumiałym mechanizmem obronnym, szczególnie jeżeli symptomy są łagodne. W tych momentach częstymi odczuciami są: niedowierzanie, bunt, bagatelizowanie choroby. Można także zauważyć inne, nie występujące 9

10 Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska wcześniej zjawiska, np. utratę apetytu, zakłócenia snu, momenty kiedy ma się ochotę na wycofanie z kontaktów towarzyskich, lub odwrotnie nadmierną potrzebę rozmów i spotkań. Bardzo ważne jest, by w tej fazie właściwie o siebie zadbać i pozwolić sobie na chwilowe zwolnienie tempa, by móc poradzić sobie z tą sytuacją. Może w tym pomóc: zaakceptowanie swojego żalu, jako normalnej reakcji na straty, które człowiek odczuwa po otrzymaniu rozpoznania; znalezienie sposobu wyrażenia tego żalu, by mógł wydostać się na zewnątrz, np. poprzez płacz, pisanie pamiętnika, opowiadanie bliskim o tym, co się dzieje, lub pozwolenie sobie na chwile samotności i milczenia, itp. Nasz organizm zużywa wiele energii, kiedy tłumimy swoje uczucia a energia jest potrzebna do walki z chorobą; kontakt z bliskimi, życzliwymi ludźmi lub osobami pracującymi z chorymi na SM (np. pracownikami najbliższego Oddziału PTSR), przy których można swobodnie mówić o swoich obawach, wątpliwościach i lęku przed przyszłością. Faza 2 MAM TEGO DOSYĆ!, DLACZEGO MNIE TO SPOTKAŁO?!, TO POTWORNIE NIESPRAWIEDLIWE I NIE POZWOLĘ NA TO! Gniew pojawia się jako naturalna reakcja, kiedy coś czego pragniemy, spostrzegamy jako nieosiągalne. Frustracja - kiedy nie możemy osiągnąć założonego celu. SM niewątpliwie utrudni realizację lub osiągnięcie wielu wcześniejszych planów. Razem z nawrotem objawów choroby pojawia się doświadczanie buntu, samotności, lęku (np. Jak ja będę teraz żyć? ), złości, że jest to nieuleczalne, a także obwiniania siebie, albo innych za zaistniałą sytuację. Częste są zmiany nastrojów. Osoba wypowiada różne opinie, które mogą być zupełnie inne od tych, które wypowiadała wcześniej, niepopularne, szokujące dla otoczenia, czasem wręcz sprzeczne z tzw. myśleniem zdroworozsądkowym. Efekt może być taki, że część otoczenia odsuwa się od chorego, nie mogąc go zrozumieć i mu pomóc. 10

11 Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska Chociaż trudno i w gruncie rzeczy niekorzystnie jest powstrzymywać tak silną emocję jaką jest gniew, to również nie warto jest ją tłumić. Ważne, by móc wyrazić gniew w taki sposób, który nie przyczyni się do dalszych kłopotów z otoczeniem, lub nie wywoła innych negatywnych skutków. Gniew trzeba kontrolować, by nie uczynić krzywdy sobie, ani nikomu innemu. Wtedy może on stać się źródłem konstruktywnej energii. W końcu wiele zmian ludzie dokonali właśnie buntując się na zaistniałą rzeczywistość. Faza 3 JEŚLI ZROBIĘ TO. WSZYSTKO MI PRZEJDZIE, GDYBYM SIĘ TAK NIE STRESOWAŁ, TO NIE ZACHOROWAŁBYM NA SM Ta faza charakteryzuje się podjęciem przez osobę specyficznego dialogu z samym sobą lub z otoczeniem. Rozmowy te przypominają w swojej formie targowanie się z rzeczywistością - jeśli zmienię tryb życia wszystko się odwróci, z innymi - wszystko przez to, że za dużo czasu wam poświęcałam a za mało sobie, ze sobą - gdyby nie to tak by się nie stało, lub myślenie życzeniowe - to zły sen, jutro się obudzę i to nie będzie prawdą. Człowiek często doświadcza uczuć lęku, poczucia winy, złości i rozpaczy. Uświadomienie sobie nieuleczalności choroby prowadzi często do poszukiwania różnych alternatywnych metod leczenia i utrzymania dobrej formy. Czasem są to pomysły zastosowania jakiejś szczególnej diety lub ćwiczeń, co może pomóc w codziennym dbaniu o siebie i swoje zdrowie. Zdarza się jednak i tak, że stosowanie nietypowych metod leczenia zamiast poprawiać stan zdrowia może w rezultacie osłabić kondycję osoby chorej. Innym kierunkiem działań w tej fazie jest poszukiwanie przyczyn choroby w dawnym stylu życia, pracy, warunkach życia, czy sposobach reagowania. Ważne jest tutaj, by mieć świadomość, że pojawienie się choroby nie jest niczyją winą i nie było związane z tym jak żyła i co robiła osoba, która zachorowała na SM. 11

12 Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska Faza 4 NIE MAM JUŻ SIŁY WALCZYĆ, NIC SIĘ NIE ZMIENI, MOJE ŻYCIE JEST BEZNADZIEJNE, STRACIŁEM WSZYSTKO, CO BYŁO DLA MNIE WAŻNE Mimo najszczerszych chęci, usilnych działań lub ignorowania choroby, SM nie chce odejść. Dodatkowo może pojawić się głębokie przygnębienie, a po nim depresja. Poszukiwania cudownych preparatów niestety prowadzą do porażki. To z kolei ujawnia stany depresyjne, uczucie pustki wewnętrznej, beznadziei oraz tęsknoty za dawnym życiem. Zmniejsza się zaufanie do siebie, nasila obawa przed odrzuceniem przez innych, a także zmiany we własnym wizerunku, planach życiowych i celach. Równolegle mogą wystąpić inne objawy depresji, np. brak motywacji do działania, niechęć do kontaktów z ludźmi, utrata zainteresowania sprawami, które kiedyś były ważne, czy zaburzenia snu, apetytu. W tym stanie bardzo potrzebna jest obecność bliskich i kontaktowanie się ze specjalistami, np. lekarzem, psychologiem. Depresja pojawia się często jako konsekwencja nieuleczalnej choroby, a w przypadku SM uważa się ją nawet za chorobę współistniejącą. Przy odpowiedniej pomocy i wsparciu osoba chora może podjąć kroki prowadzące do adekwatnych zmian życia, sformułowania realnych planów na przyszłość, nauczenia się radzenia z objawami choroby tak, by najmniej kolidowały z codziennym funkcjonowaniem. Wszystkie te elementy pomogą w szybkim przejściu do kolejnej fazy: Faza 5 JAKOŚ TO UŁOŻĘ, OKAZUJE SIĘ, ŻE MOGĘ ROBIĆ WIELE FAJNYCH, WAŻNYCH RZECZY, ZNAM SIEBIE I SWOJE SM I POTRAFIĘ Z TYM SOBIE RADZIĆ, CHOROBA TO NIE KONIEC ŚWIATA Po tej swoistej żałobie zaczyna się stopniowa adaptacja do życia, zmiana sposobów zachowania, wchodzenie w kontakty z innymi ludźmi, podejmowanie nowych rodzajów aktywności, pogodzenie się z obecną sytuacją. Słowem, jest to czas akceptacji faktu choroby. Człowiek chory świadomie włącza chorobę i walkę z nią w swoje życie, dostosowuje się, zdaje sobie sprawę z choroby, ale się jej nie poddaje. Otwiera to drogę do nowych wartości i kierunków życia, a także doceniania życia w większym stopniu. 12

13 Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska Faza 6 MOJE ŻYCIE MA SENS, CHOROBA NIE PRZESZKADZA MI ŻYĆ PEŁNIĄ ŻYCIA I BYĆ SPEŁNIONYM W PRACY I W RODZINIE Po przejściu realistycznej akceptacji istniejącego stanu rzeczy i po osiągnięciu pozytywnego podejścia do życia otwiera się droga na rozwój w nowych kierunkach. Nie można liczyć na to, że powrócimy do stanu sprzed choroby, ale wiele osób stwierdza, że stali się lepszymi, bardziej dojrzałymi ludźmi doceniającymi życie bardziej niż w okresie przed wystąpieniem choroby. Nawet jeśli SM ma w miarę łagodny przebieg, może oznaczać konieczność zmiany priorytetów, przyjęcie mniej ambitnych celów lub osiągnięcie ich w inny sposób i w mniejszym pośpiechu. Może też oznaczać potrzebę zmiany relacji z najbliższymi, których pomoc niejednokrotnie może okazać się nieoceniona. Czas po rozpoznaniu jest czasem kryzysu również dla bliskich i rodziny. Często chcieliby pomóc osobie chorej, ale nie wiedzą jak to zrobić, nie wiedzą na czym polega choroba i obawiają się, jak ich dopytywanie się, zainteresowanie, czy deklaracje pomocy mogą być przez nią odebrane. Czasem ludzie odsuwają się od chorego, co jeszcze bardziej pogłębia poczucie żalu i samotności. Jest duża szansa, że osoby, które zostaną w bliskich kontaktach z chorą podejmą razem z nią wyzwanie i będą jej pomagać. Ważne jest, żeby pamiętać w odniesieniu do przedstawionych wyżej etapów - że nie wszystkie objawy muszą się pojawić oraz, że nie wszystkie fazy muszą wystąpić jedna po drugiej. Tak jak wiele innych spraw w przypadku SM są one prawdopodobne, ale nie pewne, bo każdy przeżywa swoją chorobę w trochę inny sposób. Mamy różne organizmy, predyspozycje psychiczne, cechy charakteru, żyjemy w różnych warunkach i posiadamy wiele różnorodnych doświadczeń. Czasem powracają objawy z poprzedniej fazy często po rzucie, pogorszeniu sprawności, albo utracie kolejnej sprawności. Naturalne jest także, że nie u każdego człowieka występuje cały zestaw objawów jednocześnie. Może też być tak, że jakaś określona reakcja będzie pojawiać się dłużej niż w jednej fazie, inna zaś nie pojawi się wcale. 13

14 Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska Możliwy jest także powrót do fazy poprzedniej, wywołujący ponownie jej symptomy. Nie świadczy to o braku możliwości, czy umiejętności poradzenia sobie z problemem. Wiedza o tym, czego osoba chora może doświadczać stanowi pewien zbiór informacji, który może umożliwić jej ogólne orientowanie się w którym punkcie drogi się znajduje i co może ją jeszcze czekać. Tak jak niejednakowo reagujemy na stres, tak też różnimy się sposobem przeżywania strat. Obciążenia dla funkcjonowania psychicznego Od chwili pojawienia się SM w życiu danej osoby staje ona przed różnymi trudnościami, które mogą wpływać ogólnie na to co nazywamy funkcjonowaniem psychicznym, tj np. na samopoczucie, myśli, energię do działania, własny wizerunek i jakość życia. Jedną z pierwszych niedogodności bywają wątpliwości diagnostyczne. Postawienie rozpoznania stwardnienia rozsianego niekiedy trwa dość długo, co więcej diagnoza nie zawsze jest pewna. Zdarza się, że diagnoza SM postawiona zostaje po wielu miesiącach lub latach od wystąpienia objawów. Długi rozwój objawów wywołuje u człowieka różnie nasilony niepokój. Kiedy coś złego dzieje się z naszym zdrowiem, oczekujemy od lekarza szybkiego i jednoznacznego rozpoznania. Zanim to nastąpi dana osoba może dochodzić prawdy na własną rękę, szukając informacji w internecie, lub pytając innych chorych. Wielość sprzecznych informacji może nasilać lęk i wewnętrzne zamieszanie. Dodatkowo dochodzi brak wiedzy w społeczeństwie na temat tego na czym polega SM. W pewnym momencie chory może obawiać się, że jego objawy związane są z wieloma ciężkimi chorobami, a ponieważ nie ma pewnej diagnozy obawia się coraz bardziej, wycofuje z życia, może przeżywać chwile paniki, rozpaczy i tracić nadzieję, że dowie się wreszcie co mu dolega. Dlatego osoby z długą historią diagnozowania mogą zamiast szoku, wywołanego rozpoznaniem, doznać ulgi: Wreszcie wiem, na co choruję. 14

15 Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska W innych wypadkach, kiedy ktoś liczył, że objawy związane są z jakąś lżejszą niedyspozycją, np. problemami z kręgosłupem, może pojawić się wstrząs: To niemożliwe!. Doświadczenia osób pracujących w Oddziałach PTSR pokazują, że im szybciej ktoś otrzyma właściwą diagnozę i ma możliwość dowiedzenia się na czym polega to schorzenie, tym lepiej radzi sobie z wiadomością, że ma SM. Nieprzewidywalność choroby to kolejna cecha SM, która wpływa na psychikę człowieka. Chory ma świadomość, że choroba może przebiegać łagodnie, ale też w każdym momencie zaostrzyć się, a potem znowu poprawić. To powoduje lęk, frustrację, bezsilność. Nigdy nie da się przewidzieć, kiedy pojawią się kolejne kłopoty ze zdrowiem, kiedy znikną, jak długo będą się utrzymywały i jakie będzie ich nasilenie. Najwięcej problemów sprawiają podczas rzutów i wtedy najdotkliwiej dają o sobie znać. Jednak poza okresami rzutów, widmo możliwego pogorszenia istnieje cały czas w głowie osoby chorej i, w pewnym stopniu, też u osób z jej otoczenia, co utrudnia planowanie różnych działań, rodzi niepokój i stałe wątpliwości co będzie można zrealizować z ustalonych zamierzeń. Osoby z SM mogą stosować różne strategie radzenia sobie z lękiem wywołanym nieprzewidywalnością choroby i ryzykiem pogorszenia zdrowia i sprawności. Pierwsza, polega na zaplanowaniu przyszłości w okresie kiedy czują się dobrze, mają dużo siły i dysponują różnymi zasobami (materialnymi, wiedzą, kontaktami z ludźmi). W tym czasie gromadzą jak najwięcej zasobów, tworzą plany awaryjne, by móc z nich skorzystać, gdy nastąpi pogorszenie. Ta strategia polega na przewidywaniu czego będą potrzebować w przyszłości. Dotyczy to zarówno rzeczy konkretnych, np. związanych z urządzaniem mieszkania, pracą, edukacją, oszczędzaniem itp., jak też aspektów związanych z własną psychiką np. uczenie się metod relaksacji, opanowywania stresu, podejmowania decyzji, dobrej komunikacji z bliskimi, itp. W chorobie takiej jak SM wiedza jak żyć, by być w zgodzie z samym sobą oraz poznawanie swoich potrzeb może w przyszłości procentować. 15

16 Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska Drugi sposób, polega na rozwinięciu umiejętności ochraniania siebie, poprzez czasowe wyłączenie się z różnych aktywności w sytuacji pogorszenia choroby. Jeśli pewne sprawy w życiu, które dotyczą osoby chorej, są w danym momencie zbytnim obciążeniem dla organizmu i psychiki, to warto pozwolić życiu biec obok, oddać innym część spraw do załatwienia, a samemu wycofać się i w spokoju przeczekać kryzys. Po prostu przełączyć się na luz. Zwolnić tempo, wyciszyć się, słowem - robić niezbędne minimum. Do działania można wrócić, kiedy poczujemy się lepiej i pewniej. Trzeci sposób radzenia sobie oparty jest na stawieniu czoła faktom. Osoby preferujące ten styl mówią zwykle: Zajmę się tym, kiedy przyjdzie pora, Problemy zacznę rozwiązywać wtedy, kiedy się pojawią. Nie wymyślają katastroficznych scenariuszy, nie martwią się na zapas. Przyjmują życie takim jakie jest w tej chwili. Ta strategia jest konstruktywna jeśli znamy swoje mocne i słabe strony i potrafimy stale zwracać uwagę na to co dzieje się tu i teraz, przyjmując odpowiedzialność za własne myśli i odczucia. Wtedy wiemy z czym możemy sobie poradzić sami, a do czego potrzebujemy wsparcia i pomocy innych osób. Wiele osób zmagających się z nieuleczalną chorobą korzystało w różnych momentach życia z każdej z tych strategii. Życie przynosi ze sobą wiele zmian i tylko część z nich tak naprawdę jest związana wyłącznie z SM. Warto za każdym razem wybrać taki sposób, który będzie najlepiej odpowiadał zaistniałej sytuacji. Niewidoczność objawów to te oznaki choroby, które dla osoby z SM są boleśnie odczuwalne, a których osoby zdrowe nie mogą dostrzec, wyobrazić sobie jak utrudniają choremu życie, a czasem nawet ignorują lub pomniejszają. Zdarza się, że wątpią czy te kłopotliwe objawy rzeczywiście występują, albo (nie mając pewności, że tak jest) okazują wymuszone współczucie, które osoby chore doskonale wyczuwają. Objawy te są dla otoczenia niesłychanie frustrujące. Osoba z zewnątrz nie jest bowiem w stanie dostrzec takich symptomów jak np. przewlekłe zmęczenie, osłabienie lub depresja, zawroty głowy, dziwne odczucia skórne, zaburzenia widzenia i słyszenia. Ponieważ nie towarzyszą im wyraźne objawy upośledzenia sprawności w konsekwencji traktuje się 16

17 Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska chorego tak jakby czuł się normalnie, czyli był wolny od tych wymienionych wyżej ograniczeń. Rodzina i przyjaciele oczekują od chorego więcej, niż jest on w stanie zrobić i podejrzewają, że nie chce czegoś zrobić z powodu lenistwa lub braku inicjatywy. U osoby z SM wywołuje to czasem całą gamę nieprzyjemnych odczuć takich, jak złość, agresja, przygnębienie, niezrozumienie oraz obniżenie poczucia własnej wartości. Istnieje jeszcze wiele innych czynników wpływających na trudności w funkcjonowaniu psychicznym. Właściwie wszystko, co dzieje się z chorym w związku z SM, ma wpływ na jego samopoczucie, jego myśli, emocje i poczucie kierowania własnym życiem. Osobie chorej na stwardnienie rozsiane towarzyszy konieczność ciągłego przystosowywania się do zmieniających się możliwości. Pojawiają się ograniczenia wynikające z rodzaju niepełnosprawności: niewyraźna mowa, kłopoty urologiczne, zaburzenia równowagi, niedowłady, problemy z koncentracją i pamięcią, ból, zaburzenia widzenia i słuchu, itd. Ich konsekwencją są różnorodne bariery w komunikowaniu się (brak zrozumienia, zaskoczenie ze strony otoczenia, brak możliwości uzyskania odpowiedniej pomocy) oraz bariery fizyczne (trudności w poruszaniu się i brak urządzeń kompensujących ograniczenia, takich jak np. wózek, aparat słuchowy). To może wzmagać niepokój i lęk przed cierpieniem, brak zaufania do ludzi, niepewność przyszłości. Niektóre osoby chore obawiają się również utraty kontroli nad sobą i swoim życiem oraz ograniczeniem niezależności. Nie wszyscy dobrze się czują, kiedy mają poprosić o pomoc innych osób, czy instytucji. Proszenia i przyjmowania pomocy trzeba się nauczyć, by ograniczyć negatywne poczucie wyizolowania i dyskomfortu psychicznego. 17

18 Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska Jak sobie radzić? Kiedy czytamy hasło sposoby radzenia sobie z często mamy nadzieję poznać jakieś niezawodne metody, których zastosowanie sprawi, że nasz problem zostanie rozwiązany albo trudna sytuacja stanie się łatwiejsza do zniesienia. Tendencja do szukania i oczekiwania jakiegoś niezawodnego sposobu rozwiązania problemu i osiągnięcia pożądanego efektu jest całkowicie naturalna. Z tym większym niezadowoleniem dowiadujemy się, że czasem nie ma konkretnych rozwiązań, wskazówek. To, co słyszymy to rada, by niektóre działania dostosowywać do swojej, specyficznej sytuacji. Ludzie zmagają się z przeciwnościami losu w różny sposób, szukając dróg dzięki którym można żyć z danym problemem i minimalizować jego skutki. Tak właśnie dzieje się w przypadku godzenia faktu nieuleczalnej choroby ze swoim życiem i planami. To, jakie strategie radzenia sobie stosujemy, zależy w dużej mierze od naszych cech charakteru i doświadczeń życiowych. Jednakże zwykle zależy nam na dwóch sprawach. Pierwsza, dotyczy chęci zmiany niekorzystnej sytuacji, druga dostosowania się do tego, czego zmienić nie możemy. Czego pragnie osoba, która dowiedziała się, że ma SM? Od osób będących tuż po diagnozie często słyszymy takie wypowiedzi: Niech to okaże się pomyłką, Może to jednak inna choroba, nie SM? Mam nadzieję, że jednak mi przejdzie, Trzeba być dobrej myśli, że choroba nie będzie szybko postępować, Jak się nie będziemy martwić, to wszystko będzie jak dawniej, Może w końcu wymyślą skuteczny lek na SM. Są rzeczy, sytuacje, działania, które można zmienić, by lepiej pasowały do naszych wymagań. Problem przestaje dokuczać lub znika zupełnie kiedy zmienimy coś na co mamy wpływ. Niestety nie do wszystkich sytuacji można znaleźć wyjście. Tak jest w przypadku stwardnienia rozsianego. Mimo tego, że choroba u każdej osoby przebiega inaczej, pojawiają się remisje, farmakoterapia i rehabilitacja mogą opóźniać postęp choroby, to SM niestety nigdy nie odchodzi na zawsze. Dlatego nie można odciąć się od tego problemu i żyć tak, jakby nic się nie działo. Nie można z osoby chorej stać się zdrową, czyli nie można zmienić faktu choroby, jednakże 18

19 Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska możemy zmieniać swoje reakcje na nią. Dotyczy to szczególnie myśli i odczuć na temat choroby oraz samego siebie jako chorego. Potwierdza to często powtarzane przez samych chorych zdanie: To ja mam SM, a nie SM ma mnie. To jest właśnie sposób polegający na dostosowywaniu. Od SM nie można uciec, jednakże nie musi ono ciążyć nad chorym jak nieustanne groźne zło o którym nie przestaje się myśleć. Możemy nauczyć się opanowywać swoje reakcje na chorobę i zmiany jakie czyni ona z naszym organizmem i możliwościami funkcjonowania. W końcu od początku życia uczymy się dostosowywać swoje zachowania do różnych sytuacji, zdobywamy i trenujemy umiejętności, które pozwalają nam być coraz bardziej skutecznymi w osiąganiu swoich celów. Zdobywamy wiedzę, doświadczenie, usprawniamy czynności dnia codziennego i staramy się działać najlepiej, jak to możliwe w danych okolicznościach. Jeśli tak na to spojrzymy, SM może jawić się jako kolejne wyzwanie, które wymaga od nas zastosowania uprzednio zdobytych umiejętności. Wkomponowanie SM w swoje życie jest paktem, który zawieramy z chorobą, że to my sami jesteśmy ekspertami w sprawach swojego SM. Potrzeba nam do tego pomocy innych i informacji z wielu źródeł, jednakże to sam chory ponosi główną odpowiedzialność za to, jak traktuje siebie w chorobie i jak o siebie dba. Po to, żeby SM nie zapanowało nad wszystkimi aspektami życia, trzeba nauczyć się z nim obchodzić na naszych warunkach i w oparciu o świadomość naszego indywidualnego przebiegu choroby. Z SM można dobrze żyć! Poniżej garść rad, by mieć wpływ na swoje życie z chorobą. 1. Realistyczne i elastyczne podejście do choroby. Nie należy uparcie próbować robić wszystkich tych rzeczy, które zawsze się robiło, bez względu na występujące objawy i zmieniające się możliwości. Osoba z SM może wybrać te działania i plany, które są realne w danej sytuacji i kierować samodzielnie swoim życiem. 19

20 Diagnoza i co dalej? Ewa Osóbka-Zielińska 2. Dbanie o dobre relacje z rodziną i przyjaciółmi. Niezależnie od choroby relacje z innymi ludźmi są nadal bardzo ważne. Nasza społeczna natura domaga się poczucia, że ktoś nas kocha i o nas dba. W stosunkach z bliskimi liczą się otwartość, pomoc i współpraca. 3. Wyznaczaniu celów. Warto stawiać przed sobą cele nawet drobne, gdyż dają one życiu strukturę i poczucie sensu np.: wiele osób przewlekle chorych radzi sobie z chorobą lepiej, gdy nadal wykonują codzienne czynności, doskonalą się zawodowo, uczą się nowych umiejętności. Czasem wystarczy zaplanować i przeprowadzić drobny remont mieszkania, lub zapisać na kurs języka obcego. 4. Rozmowa o obawach i odczuciach. Warto mieć co najmniej jedną osobę, z którą można porozmawiać o tym, jak choroba wpływa na nasze życie. Dużym ułatwieniem w kontaktach z innymi SM-owcami jest np. internet. Rozmowa z drugim człowiekiem, który ma podobne problemy zmniejsza napięcie i nadaje nowe spojrzenie. Jeśli trudno znaleźć taką osobę we własnym otoczeniu można jej poszukać np. w najbliższym Oddziale PTSR. Są tam osoby, które znają problemy chorych i potrafią udzielić odpowiedniego wsparcia. 5. Unikanie błędnego koła. Stany depresyjne czasem sprawiają, że człowiek unika zajęć, które uprzednio przynosiły mu satysfakcję i utrzymuje mniej kontaktów towarzyskich ze znajomymi. Może to prowadzić do zmniejszenia aktywności fizycznej, co pogarsza ogólny stan fizyczny chorego. W ten sposób tworzy się błędne koło: ograniczenie aktywności fizycznej prowadzi do zmniejszenia tolerancji na wysiłek a potem - do stanów depresyjnych. Następuje dalsze ograniczenie aktywności. Leki mogą łagodzić przewlekłe zmęczenie, czy stany depresyjne, ale to sam pacjent musi zdawać sobie sprawę z istoty błędnego koła i chcieć je przerwać. Osoby z SM często mówią, że chcieliby spotykać się z ludźmi, ale trudno im wyjść z domu i pokonać obawy związane z nowymi sytuacjami. Wycofują się z kontaktów z innymi ludźmi, a przez to czują się samotni. Kiedy jed- 20

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Jarosław Niebrzydowski Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Jarosław Niebrzydowski, 2012 Wszelkie

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska KRYZYS stan dezorganizacji, w którym ludzie doświadczają frustracji ważnych celów życiowych lub naruszenia cyklów życiowych, a także zawodności metod

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ. Dorota Jakubczak

Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ. Dorota Jakubczak Jak pomóc samemu sobie w walce z NZJ Dorota Jakubczak Każdy człowiek doświadcza choroby nieco inaczej We współczesnym, holistycznym modelu opieki zwraca się uwagę na emocjonalne doznania pacjenta, jego

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku 1 Już przed narodzeniem dziecka rodzina zmienia się i przygotowuje

Bardziej szczegółowo

Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych.

Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych. Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych. Dotyka ich poczucie, że nie pasują do świata. Zamartwiają się czymś,

Bardziej szczegółowo

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych

Jarosław Niebrzydowski. Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Jarosław Niebrzydowski Jak leczyć reumatoidalne zapalenie stawów Poradnik dla chorych Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2012 Copyright by Jarosław Niebrzydowski, 2012 Wszelkie

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Materiały prasowe mogą być wykorzystane przez redakcję ze wskazaniem źródła: Fundacja Rosa / Rak. To się leczy! W naszym poradniku redagowanym przy

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Jak sobie radzić ze stresem

Jak sobie radzić ze stresem Jak sobie radzić ze stresem Nie wiesz jak poradzić sobie ze stresem? Przeczytaj nasz poradnik! str. 1 Czym jest stres? Zjawisko stresu wynika z braku równowagi między oczekiwaniami kierowanymi pod adresem

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest zapoznanie lekarzy i personelu medycznego

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I?

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Magdalena Czub Zespół Wczesnej Edukacji Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie Uczelnie dla szkół Adaptacja w szkole Nauczyciel Dziecko Rodzic Rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Aktywność fizyczna glukometr glukometr glukometr glukometr glukometr skrocona 8 str broszura aktywnosc fizyczna.indd 1 2013-05-09 14:12:46 AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

Bardziej szczegółowo

5 kroków do skutecznego wprowadzania zmian w życiu

5 kroków do skutecznego wprowadzania zmian w życiu 5 kroków do skutecznego wprowadzania zmian w życiu Jak zarządzać zmianą w życiu osobistym i w pracy www.dorotasoida.pl 5 kroków do skutecznego wprowadzania zmian w życiu Jak zarządzać zmianą w życiu osobistym

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Uzależnienie behawioralne. Co to takiego?

Uzależnienie behawioralne. Co to takiego? Uzależnienie behawioralne. Co to takiego? Uzależnienie behawioralne? Nałogowe zachowanie? Czy to jest zaraźliwe?! Na pewno słyszałe(a)ś o uzależnieniu od alkoholu, papierosów i narkotyków. Mówią o tym

Bardziej szczegółowo

dr Paweł Kocoń Przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu pracowników podmiotów ekonomii społecznej

dr Paweł Kocoń Przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu pracowników podmiotów ekonomii społecznej dr Paweł Kocoń Przeciwdziałanie wypaleniu zawodowemu pracowników podmiotów ekonomii społecznej Definicja wypalenia zawodowego: Według H.J. Freudenberga. syndrom wypalenia charakteryzuje się poczuciem psychicznego

Bardziej szczegółowo

ŚWIAT CHORYCH NA SM RAPORT Z BADANIA ILOŚCIOWEGO

ŚWIAT CHORYCH NA SM RAPORT Z BADANIA ILOŚCIOWEGO ŚWIAT CHORYCH NA SM RAPORT Z BADANIA ILOŚCIOWEGO dla Warszawa, 16/11/2012 Niniejsze raport stanowi podsumowanie kampanii społecznej SM. Walcz o siebie. Raport przedstawia wyniki pre- i post- testu kampanii.

Bardziej szczegółowo

Test Becka. do samodzielnego wykonania

Test Becka. do samodzielnego wykonania Test Becka do samodzielnego wykonania Skala Depresji Becka (BDI) (Wypełnia pacjent) Skala Depresji Becka składa się z 21 punktów ocenianych od 0 do 3. Na jej podstawie można samodzielnie ocenić obecność

Bardziej szczegółowo

Społeczne aspekty chorób rzadkich. Maria Libura Instytut Studiów Interdyscyplinarnych

Społeczne aspekty chorób rzadkich. Maria Libura Instytut Studiów Interdyscyplinarnych Społeczne aspekty chorób rzadkich Maria Libura Instytut Studiów Interdyscyplinarnych Narodowe Plany w EU - zabezpieczenie społeczne Koordynacja pomiędzy sektorem ochrony zdrowia i zabezpieczenia społecznego.

Bardziej szczegółowo

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI Motywacja to: CO TO JEST MOTYWACJA? stan gotowości człowieka do podjęcia określonego działania, w tym przypadku chęć dziecka do uczenia się, dążenie do rozwoju, do zaspokajania

Bardziej szczegółowo

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy II ETAP AKTYWIZACJI MATERIAŁY DLA BENEFICJENTÓW/BENEFICJENTEK CO TO SĄ EMOCJE? EMOCJE

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Walki z Rakiem

Światowy Dzień Walki z Rakiem Z tej okazji zachęcamy wszystkich do refleksji. Każdy z nas może podjąć pewne działania i mieć wpływ na zdrowie swoje i swoich bliskich. Możesz podejmować zdrowe decyzje To, co robimy każdego dnia wpływa

Bardziej szczegółowo

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna?

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna? Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym, które najczęściej ujawnia się w ciągu pierwszych trzech lat życia jako rezultat zaburzenia neurologicznego, które oddziałuje na funkcje pracy mózgu.

Bardziej szczegółowo

OPANUJ NIEPŁODNOŚĆ W 5 KROKACH

OPANUJ NIEPŁODNOŚĆ W 5 KROKACH OPANUJ NIEPŁODNOŚĆ W 5 KROKACH Niepłodność jest chorobą. Jest bardzo stresogenną chorobą. Jest długotrwała, może prowadzić do depresji. Wprowadza w życie pary starającej się o dziecko chaos i lęk. Niepłodność

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC

PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC DROGI RODZICU! Buduj solidny fundament jakim jest dla dziecka Rodzina. Tylko bliski kontakt z dzieckiem może uchronić je od problemu uzależnienia.

Bardziej szczegółowo

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH?

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? Podstawowa zasada radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych:,,nie reaguj, tylko działaj Rodzice rzadko starają się dojść do tego, dlaczego ich

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

Mały przewodnik po zdrowiu kobiety

Mały przewodnik po zdrowiu kobiety Mały przewodnik po zdrowiu kobiety Poradnie dla kobiet w ramach podstawowej opieki zdrowotnej w Skåne DOKĄD MAM SIĘ UDAĆ? CZY BĘDĘ MIAŁA BLIŹNIAKI? CZY TO DLA MNIE DOBRE? CZY TO NORMALNE? CZY TO JEST PŁATNE?

Bardziej szczegółowo

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do ciebie mówią zwłaszcza wtedy, kiedy się do nich modlisz. Ich subtelny głos, który dociera do nas w postaci intuicyjnych odczuć i myśli ciężko usłyszeć w

Bardziej szczegółowo

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej.

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. 34-letnia Emilia Zielińska w dniu 11 kwietnia 2014 otrzymała nowe życie - nerkę

Bardziej szczegółowo

Jak żyć z SM? Magdalena Fac-Skhirtladze Sekretarz generalna PTSR. Warszawa 2016

Jak żyć z SM? Magdalena Fac-Skhirtladze Sekretarz generalna PTSR. Warszawa 2016 Jak żyć z SM? Magdalena Fac-Skhirtladze Sekretarz generalna PTSR Warszawa 2016 SM wczoraj i dziś Zmiany w możliwościach leczenia choroby, innowacje Zmiany w rozumieniu SM i przebiegu choroby Zmiany w postrzeganiu

Bardziej szczegółowo

Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 03-04.03.2013

Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 03-04.03.2013 Polskie Towarzystwo Interwencji Kryzysowej Oferta Edycje 1 1 Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 3-4.3.13 Wrocław Oferta Edycje 1 Informacja prasowa Polskie Towarzystwo Interwencji Kryzysowej we współpracy z Dolnośląskim

Bardziej szczegółowo

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH Co mam zrobić gdy podopieczny skarży się na boleści? Co zrobić gdy zachoruje? Jak opiekować się osobą z Alzheimerem, Demencją czy inna chorobą? Jakie problemy mogą

Bardziej szczegółowo

Odpowiednia motywacja podstawą sukcesu na kursach E-edu

Odpowiednia motywacja podstawą sukcesu na kursach E-edu Odpowiednia motywacja podstawą sukcesu na kursach E-edu 1 Warunkiem skutecznego uczenia się jest dobrowolność i świadomość celów podejmowanych działań, dlatego bardzo istotną kwestią, na którą kursanci

Bardziej szczegółowo

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 Jan Kowalski Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 INFORMACJE POUFNE Wprowadzenie Celem serwisu jest umożliwienie osobom zainteresowanym lub martwiącym się oszacowania

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? CEL/75/11/09 Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym

Bardziej szczegółowo

Prawda Fałsz 1. Osoby z chorobą Alzheimera są szczególnie podatne na depresję.

Prawda Fałsz 1. Osoby z chorobą Alzheimera są szczególnie podatne na depresję. Test wiedzy o chorobie Alzheimera Poniżej znajdują się stwierdzenia dotyczące choroby Przeczytaj proszę każde stwierdzenie i otocz kółkiem Prawda, jeśli uważasz, że zdanie jest prawdziwe, lub Fałsz, jeśli

Bardziej szczegółowo

Przeziębienia - badanie ankietowe dotyczące zagadnień związanych z infekcjami sezonowymi.

Przeziębienia - badanie ankietowe dotyczące zagadnień związanych z infekcjami sezonowymi. Raport z badania ankietowego Przeziębienia - badanie ankietowe dotyczące zagadnień związanych z infekcjami sezonowymi. Strona 1/32 Spis treści Komentarz autora..................................................

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej

Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej Resuscytacja Szpitale Uniwersyteckie Coventry i Warwickshire NHS Trust Decyzje dotyczące resuscytacji krążeniowooddechowej Informacje przeznaczone dla pacjentów szpitali Coventry and Warwickshire, ich

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

zdrowia Zaangażuj się

zdrowia Zaangażuj się Ochrona Twojego zdrowia Zaangażuj się Niniejszy projekt jest finansowany przez Ochrona Twojego zdrowia Zaangażuj się www.oha.com 1. Zainteresuj się ochroną swojego zdrowia. Jeśli masz pytania lub wątpliwości

Bardziej szczegółowo

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją.

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. mgr Irena Ewa Rozmanowska specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego fot. Vedran Vidovic shutterstock.com Depresja ma w psychiatrii pozycję podobną

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia i problemy psychiczne pacjentów onkologicznych.

Zaburzenia i problemy psychiczne pacjentów onkologicznych. Zaburzenia i problemy psychiczne pacjentów onkologicznych. Diagnoza choroby nowotworowej i leczenie onkologiczne wymagają psychicznego przystosowania do nowej sytuacji. Zarówno pacjent, jak i jego bliscy

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

DODATKOWY OPIS WYBRANYCH ZAJĘĆ GRUPOWYCH OFEROWANYCH PRZEZ CENTRUM styczeń-czerwiec 2016 rok

DODATKOWY OPIS WYBRANYCH ZAJĘĆ GRUPOWYCH OFEROWANYCH PRZEZ CENTRUM styczeń-czerwiec 2016 rok DODATKOWY OPIS WYBRANYCH ZAJĘĆ GRUPOWYCH OFEROWANYCH PRZEZ CENTRUM styczeń-czerwiec 2016 rok I. DLA RODZICÓW ZASTĘPCZYCH 1. Być świadomym rodzicem zastępczym Cykl warsztatów wzmacniających kompetencje

Bardziej szczegółowo

Podziękowania naszych podopiecznych:

Podziękowania naszych podopiecznych: Podziękowania naszych podopiecznych: W imieniu swoim jak i moich rodziców składam ogromne podziękowanie Stowarzyszeniu za pomoc finansową. Dzięki działaniu właśnie tego Stowarzyszenia osoby niepełnosprawne

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej ...Dobra edukacja to edukacja włączająca, zapewniająca pełne uczestnictwo wszystkim uczniom, niezależnie od płci, statusu społecznego i ekonomicznego, rasy,

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki)

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki) DIAGNOZA WSTĘPNA Motywacja do uczenia się definiowana jest jako znaczenie i wartość nauki dla danego człowieka, jaką ów człowiek jej przypisuje, i charakteryzowana przez długoterminowe zaangażowanie się

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 mgr Zuzanna Krząkała- psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bytomiu Uzależnienie od gier

Bardziej szczegółowo

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie

Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Na drabinę wchodzi się szczebel po szczebelku. Powolutku aż do skutku... Przysłowie szkockie Wiele osób marzy o własnym biznesie... Ale często brak im odwagi na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

bez względu na to jak się ubierasz, jakiej słuchasz muzyki, gdzie mieszkasz i z kim się przyjaźnisz,

bez względu na to jak się ubierasz, jakiej słuchasz muzyki, gdzie mieszkasz i z kim się przyjaźnisz, Światowy Dzień AIDS obchodzony jest co roku 1 grudnia. Uroczyste obchody niosą przesłanie współczucia, nadziei, solidarności z ludźmi żyjącymi z HIV i AIDS, a także zrozumienia problemów związanych z HIV,

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

OGÓLNOPOLSKI DZIEŃ WALKI Z DEPRESJĄ! 23 lutego obchodziliśmy Ogólnopolski Dzień Walki z Depresją!

OGÓLNOPOLSKI DZIEŃ WALKI Z DEPRESJĄ! 23 lutego obchodziliśmy Ogólnopolski Dzień Walki z Depresją! Statystyki Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wskazują, że zaburzenia depresyjne są obecnie czwartym najpoważniejszym problemem zdrowotnym. Szacuje się, że na świecie żyje ponad 120 mln ludzi cierpiących

Bardziej szczegółowo

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD K A T A R Z Y N A O R K I S Z S T O W A R Z Y S Z E N I E N A R Z E C Z D Z I E C I Z N A D P O B U D L I W O Ś C I Ą P S Y C H O R U C H O W Ą Moment narodzenia

Bardziej szczegółowo

emind Coaching Co to jest emind Coaching?

emind Coaching Co to jest emind Coaching? Co to jest emind Coaching? emind Coaching to metoda, która zawiera w sobie zarówno elementy Coachingu, jak i Mentoringu. Metoda ta bazuje na prawidłowym i skutecznym wykorzystaniu zasobów podświadomości

Bardziej szczegółowo

mgr Marta Fludra psycholog Hospicjum Palium

mgr Marta Fludra psycholog Hospicjum Palium mgr Marta Fludra psycholog Hospicjum Palium Ciężka, przewlekła choroba odciska piętno na wszystkich członkach rodziny zwłaszcza na dzieciach. Wpływa na funkcjonowanie w wielu sferach życia, zarówno chorego

Bardziej szczegółowo

Jeśli chcesz skorzystać z psychoterapii

Jeśli chcesz skorzystać z psychoterapii Jeśli chcesz skorzystać z psychoterapii Pomyśl o tym co ci dolega, na co, według ciebie, chorujesz. Nie chodzi o nazwę choroby a raczej o to, co ta choroba oznacza w twoim życiu. W czym cię ogranicza?

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce

Bardziej szczegółowo

Jaki jest poziom Twojej skuteczności i gotowości do życia z pasją?

Jaki jest poziom Twojej skuteczności i gotowości do życia z pasją? Jaki jest poziom Twojej skuteczności i gotowości do życia z pasją? test, BONUS SPECJALNY dla czytelniczek i klientek Inkubatora Kobiecych Pasji Autorka testu: Grażyna Białopiotrowicz Jaki jest poziom Twojej

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS I. Założenia podstawowego modułu szkoleniowego dla AON 2 II. Warsztat

Bardziej szczegółowo

WPŁYW ŚMIERCI BLISKIEJ OSOBY NA DZIECKO, JEGO ZACHOWANIE I PSYCHIKĘ

WPŁYW ŚMIERCI BLISKIEJ OSOBY NA DZIECKO, JEGO ZACHOWANIE I PSYCHIKĘ WPŁYW ŚMIERCI BLISKIEJ OSOBY NA DZIECKO, JEGO ZACHOWANIE I PSYCHIKĘ Poważna choroba w rodzinie Diagnoza poważnej choroby to trzęsienie ziemi dla całej rodziny. Poważna choroba bliskiej osoby zmienia radykalnie

Bardziej szczegółowo

Wykaz obowiązków rodzicielskich. Wykaz obowiązków rodzicielskich. Wykaz obowiązków rodzicielskich. Wykaz obowiązków rodzicielskich

Wykaz obowiązków rodzicielskich. Wykaz obowiązków rodzicielskich. Wykaz obowiązków rodzicielskich. Wykaz obowiązków rodzicielskich Wypisz skojarzenia dotyczące macierzyństwa i ojcostwa. macierzyństwo Wykaz obowiązków rodzicielskich ojcostwo Wypisz skojarzenia dotyczące macierzyństwa i ojcostwa. macierzyństwo Wykaz obowiązków rodzicielskich

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Zdrowia 2016 - Pokonaj cukrzycę!

Światowy Dzień Zdrowia 2016 - Pokonaj cukrzycę! Światowy Dzień Zdrowia 2016 - Pokonaj cukrzycę! Cukrzyca logo -międzynarodowy symbol walki z cukrzycą Tło slajdów: http://www.scitecnutrition.com/pl/catalog/guide_to_vitamins/images/guide_to_vitamins-07.jpg?v=2

Bardziej szczegółowo

ANKIETA dot. przyjęcia w poczet członków zwyczajnych PTSR Odział w Olsztynie. Nazwisko...Imię... Data urodzenia...

ANKIETA dot. przyjęcia w poczet członków zwyczajnych PTSR Odział w Olsztynie. Nazwisko...Imię... Data urodzenia... POLSKIE TOWARZYSTWO STWARDNIENIA ROZSIANEGO ODDZIAŁ W OLSZTYNIE ANKIETA dot. przyjęcia w poczet członków zwyczajnych PTSR Odział w Olsztynie Nr Nazwisko...Imię... Data urodzenia... Adres zamieszkania:

Bardziej szczegółowo

ANKIETA dotycząca przyjęcia w poczet członków zwyczajnych PTSR Odział w Lublinie

ANKIETA dotycząca przyjęcia w poczet członków zwyczajnych PTSR Odział w Lublinie Nrxxxxxxxxxxxxxxxx ANKIETA dotycząca przyjęcia w poczet członków zwyczajnych PTSR Odział w Lublinie.. miejscowość, data OŚWIADCZENIE Oświadczam, że jestem chora/y na stwardnienie rozsiane. Oświadczam,

Bardziej szczegółowo

WORK LIFE BALANCE W BIZNESIE

WORK LIFE BALANCE W BIZNESIE czyli o tym, co każdy teoretycznie wie ale mało kto potrafi osiągnąć i utrzymać Lublin, 6.02.2013 1 4. KORZYŚCI 3. JAK? 2. DLACZEGO? 1. CO TO? 2 ŻYCIE PRYWATNE PRACA WARTOŚCI PRIORYTETY 3 CO TO JEST? Równowaga

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

Wstępne informacje o chorobie Parkinsona

Wstępne informacje o chorobie Parkinsona Wstępne informacje o chorobie Parkinsona A quick introduction to Parkinson s Polish Jeśli chorują Państwo na chorobę Parkinsona lub znają kogoś kto na nią cierpi, najprawdopodobniej mają Państwo wiele

Bardziej szczegółowo

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny 20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny Kiedy się uczymy, emocje są niezwykle ważne. Gdybyśmy uczyli się tylko biorąc suche fakty, które

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

ROLA TRENERA W SZKOLENIU I WYCHOWANIU MŁODYCH PIŁKARZY ORAZ WSPÓŁPRACA Z RODZICAMI

ROLA TRENERA W SZKOLENIU I WYCHOWANIU MŁODYCH PIŁKARZY ORAZ WSPÓŁPRACA Z RODZICAMI ROLA TRENERA W SZKOLENIU I WYCHOWANIU MŁODYCH PIŁKARZY ORAZ WSPÓŁPRACA Z RODZICAMI Paweł Podgórski Trener EDUKATOR ZZPN E-mail: kontakt@sport-edukacja.pl CEL GŁÓWNY w pracy z najmłodszymi CEL SZKOLENIOWY

Bardziej szczegółowo

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności, będące w istocie symbolami rodzaju schorzenia, mają decydujący wpływ na to, do jakich prac osoba niepełnosprawna może być kierowana, a do

Bardziej szczegółowo

RELACJE Z PIENIĘDZMI

RELACJE Z PIENIĘDZMI RELACJE Z PIENIĘDZMI Zapewne sprawdziłaś już w quizie, kim jesteś w relacji z pieniędzmi. Chomikiem? Strusiem? Motylem? Czy Mikołajem? Każda z tych osobowości ma swoje słabe i mocne strony: CHOMIK ma przymus

Bardziej szczegółowo

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Anna Skuzińska Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej w Elblągu Plan wystąpienia Charakterystyka psychologiczna sytuacji bez

Bardziej szczegółowo

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku.

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku. Opieka zdrowotna przyjazna dziecku - Dzieci i młodzież: powiedz nam co myślisz! Rada Europy jest międzynarodową organizacją, którą tworzy 47 krajów członkowskich. Jej działania obejmują 150 milionów dzieci

Bardziej szczegółowo

Co to jest demencja (demens)?

Co to jest demencja (demens)? Hva er demens? Co to jest demencja (demens)? Zapominasz tyle rzeczy, że trudno jest ci funkcjonować na co dzień? Masz problem z zapamiętaniem zwykłych słów albo z zapamiętaniem drogi do sklepu? To może

Bardziej szczegółowo

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny Choroba Parkinsona najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia egzemplarz bezpłatny Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak Wydawnictwo w całości powstało dzięki wsparciu firmy Lundbeck Poland Sp.

Bardziej szczegółowo

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk Zmiana przekonań ograniczających Opracowała Grażyna Gregorczyk Główny wpływ na nasze emocje mają nasze przekonania na temat zaistniałych faktów (np. przekonania na temat uprzedzenia do swojej osoby ze

Bardziej szczegółowo

TOWARZYSZENIE W CHOROBIE

TOWARZYSZENIE W CHOROBIE Tylko życie poświęcone innym warte jest przeżycia - Albert Einstein PROPOZYCJA WSPÓŁPRACY TOWARZYSZENIE W CHOROBIE program społeczny Fundacji Wspólna Droga United Way Polska Źródło: http://www.dziennikpolski24.pl/files/articles/lightbox/82efd59a59d7f866b44e1e

Bardziej szczegółowo

Dlaczego tak późno trafiamy do reumatologa?

Dlaczego tak późno trafiamy do reumatologa? Dlaczego tak późno trafiamy do reumatologa? Wyniki najnowszego badania Narodowego Instytutu Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji im. prof. dr hab. med. Eleonory Reicher. Wczesne rozpoznanie Ustalenie

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Poniżej umieszczona została ankieta dotyczącą Twojego zdrowia oraz samooceny. Ankieta składa się z czterech krótkich części.

ANKIETA. Poniżej umieszczona została ankieta dotyczącą Twojego zdrowia oraz samooceny. Ankieta składa się z czterech krótkich części. ANKIETA Poniżej umieszczona została ankieta dotyczącą Twojego zdrowia oraz samooceny. Ankieta składa się z czterech krótkich części. Bardzo proszę, abyś czytał/a uważne i udzielił/a odpowiedzi na wszystkie

Bardziej szczegółowo

Podnoszę swoje kwalifikacje

Podnoszę swoje kwalifikacje Podnoszę swoje kwalifikacje Dorota Marszałek Podejmując działania edukacyjne musisz brać pod uwagę fakt, iż współczesny rynek pracy wymaga ciągłego dokształcania i rozwoju od wszystkich poszukujących pracy,

Bardziej szczegółowo

SCHIZOFRENIA ROLA OPIEKUNÓW W KREOWANIU WSPÓŁPRACY DR MAREK BALICKI

SCHIZOFRENIA ROLA OPIEKUNÓW W KREOWANIU WSPÓŁPRACY DR MAREK BALICKI SCHIZOFRENIA ROLA OPIEKUNÓW W KREOWANIU WSPÓŁPRACY DR MAREK BALICKI PACJENT NA RYNKU PRACY 43 lata, stan wolny, wykształcenie średnie Pierwsze objawy w wieku 29 lat. Średnio 1 rok mija od momentu pierwszych

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA Data wypełnienia: FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA NAZWISKO i IMIĘ PESEL ADRES TELEFON Nazwisko i imię opiekuna/osoby upoważnionej do kontaktu: Telefon osoby upoważnionej do kontaktu: ROZPOZNANIE LEKARSKIE

Bardziej szczegółowo

Nazwijmy go Siedem B (prezentujemy bowiem siedem punktów, jakim BYĆ ) :)

Nazwijmy go Siedem B (prezentujemy bowiem siedem punktów, jakim BYĆ ) :) Czy potrafimy rozmawiać z dziećmi o niepełnosprawności? Czy sprawia nam to trudność? Czujemy się zakłopotani tematem? Sami nie wiemy, jak go ugryźć? A może unikamy go całkiem, skoro nas bezpośrednio nie

Bardziej szczegółowo