Badamy DNA. Agata Rogowska, Jakub Urbański. Opracowanie merytoryczne treści zestawu:

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Badamy DNA. Agata Rogowska, Jakub Urbański. Opracowanie merytoryczne treści zestawu:"

Transkrypt

1 Badamy DNA Agata Rogowska, Jakub Urbański Opracowanie merytoryczne treści zestawu: Agata Rogowska, Jakub Urbański Ilustracje: Dean Madden Korekta: Joanna Lilpop Zestaw opracowany w ramach projektu Science of Modern Biology Exploratory Resources for Biology Teachers and Students finansowanego przez UNESCO. Autorzy pragną serdecznie podziękować wszystkim osobom, które przyczyniły się do powstania zestawu, w szczególności współpracownikom Szkoły Festiwalu Nauki, Fundacji BioEdukacji oraz instytucjom założycielskim Szkoły Festiwalu Nauki: Międzynarodowemu Instytutowi Biologii Molekularnej i Komórkowej, Instytutowi Biochemii i Biofizyki PAN, Instytutowi Biologii Doświadczalnej PAN, Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. Zestaw został oparty na materiałach i doświadczeniach National Centre for Biotechnology Education. Niniejsze materiały podlegają licencji Creative Commons: Uznanie autorstwa-użycie niekomercyjne-bez utworów zależnych 2.5 Polska Niniejsze materiały wolno kopiować i rozpowszechniać wyłącznie niekomercyjnie w celach edukacyjnych, pod warunkiem umieszczenia na kopiach logo Funacji BioEdukacji i Szkoły Festiwalu Nauki oraz informacji o autorach. Nie zezwala się na zmiany ani przekształcenia niniejszego skryptu. W przypadku innych zastosowań lub zmian materiałów niezbędna jest zgoda Fundacji BioEdukacji (www.bioedukacja.org.pl). Ver

2 BioCentrum Edukacji Naukowej Struktura i funkcja DNA Kwas deoksyrybonukleinowy - DNA (skrót od angielskiego deoxyribonucleic acid) jest podstawowym nośnikiem informacji genetycznej u wszystkich organizmów prokariotycznych, eukariotycznych, archeonów i niektórych wirusów. W podwójnej nici DNA zapisane są, przekazywane od pokoleń, informacje o budowie i czynnościach życiowych organizmów. Łańcuch DNA zbudowany jest tylko z czterech rodzajów cząsteczek nukleotydów, w skład których wchodzą zasady azotowe: guanina (G), cytozyna (C), adenina (A) i tymina (T). To właśnie sekwencja tych zasad w łańcuchu DNA ma fundamentalne znaczenie dla życia na naszej planecie. Sekwencję DNA można przyrównać do książki napisanej czteroliterowym alfabetem, kolejne zdania tej książki geny, zapisane są we wspólnym dla wszystkich organizmów języku uniwersalnym kodzie genetycznym. Każde trzy litery w sekwencji genu odpowiadają jednemu znakowi aminokwasowi. Jak łatwo policzyć, liczba wszystkich możliwych trzyliterowych kombinacji zapisanych czteroliterowym alfabetem wynosi 4 3, a więc 64. Teoretycznie więc dałoby się zakodować 64 aminokwasy - ponieważ jednak białka wszystkich organizmów żywych zbudowane są z dwudziestu aminokwasów, niektórym aminokwasom przypisane może być kilka trzyliterowych kodonów. Oprócz tego istnieją także oznaczające koniec genu kodony stop można przyrównać je do kropek kończących zdanie. Każdemu kodonowi kodującemu aminokwas odpowiada jedna cząsteczka trna z komplementarnym antykodonem. trna, czyli transportowe RNA, bierze udział w translacji i służy jako przenośnik aminokwasów. Kod genetyczny jest uniwersalny z kilkoma drobnymi odstępstwami, te same kodony kodują te same aminokwasy u wszystkich organizmów żywych i wirusów. Organizmy różnią się jednak częstotliwością wykorzystania poszczególnych kodonów wynika to pośrednio ze składu nukleotydowego DNA. Wiadomo, że u organizmów o niskiej zawartości par G: C w genomie, kodony bogate w G i C wykorzystywane będą rzadziej niż kodony bogate w A i T. Tabela 1. Uniwersalny kod genetyczny. *W RNA uracyl odpowiada tyminie stąd U zamiast T w tabeli. U* C A G U* C A G UUU fenyloalanina UCU seryna UAU tyrozyna UGU cysteina UUC fenyloalanina UCC seryna UAC tyrozyna UGC cysteina UUA leucyna UCA seryna UAA STOP UGA STOP UUG leucyna UCG seryna UAG STOP UGG tryptofan CUU leucyna CUC leucyna CUA leucyna CUG leucyna AUU izoleucyna AUC izoleucyna AUA izoleucyna AUG metionina GUU walina GUC walina GUA walina GUG walina CCU prolina CCC prolina CCA prolina CCG prolina ACU treonina ACC treonina ACA treonina ACG treonina GCU alanina GCC alanina GCA alanina GCG alanina CAU histydyna CAC histydyna CAA glutamina CAG glutamina AAU asparagina AAC asparagina AAA lizyna AAG lizyna GAU kwas asparaginowy GAC kwas asparaginowy GAA kwas glutaminowy GAG kwas glutaminowy CGU arginina CGC arginina CGA arginina CGG arginina AGU seryna AGC seryna AGA arginina AGG arginina GGU glicyna GGC glicyna GGA glicyna GGG glicyna Niektóre aminokwasy kodowane są przez kilka różnych kodonów. Jeżeli chcemy wprowadzić gen z jednego organizmu (np. gen kodujący ludzkie białko) i chcemy uruchomić jego ekspresję w innym organizmie (np. w bakterii) musimy sprawdzić, czy kodony wykorzystane w genomie ludzkim są równie często wykorzystywane w genomie bakteryjnym. Jeśli nie są, to przed przystąpieniem do klonowania warto wprowadzić w sekwencji DNA zmiany (precyzyjnie zlokalizowane mutacje), które nie wpłyną na sekwencję aminokwasową, ale zamienią rzadziej używane przez bakterie kodony na lepsze. Przyjrzyjmy się bliżej DNA. Ma on strukturę dwuniciową, nici skręcone są w helisę. Każda z nici zbudowana jest z połączonych wiązaniami fosfodiestrowymi nukleotydów. Na nukleotyd składa się zasada azotowa puryna lub pirymidyna, cząsteczka cukru pentozy, w wypadku DNA jest to deoksyryboza, oraz reszta kwasu fosforowego. Reszta kwasu fosforowego łączy się w łańcuchu DNA z pierścieniem cukru kolejnego nukleotydu. 2

3 Badamy DNA Puryny Rys. 1. Wzory zasad azotowych wchodzących w skład kwasów nukleinowych: DNA i RNA Pirimidyny W związku z tym pojedyncza nić DNA wykazuje polaryzację na jednym jej końcu zwanym końcem 5 znajduje się wolna reszta kwasu fosforowego, na drugim zaś, zwanym końcem 3, wolna cząsteczka deoksyrybozy. Nici DNA połączone są wiązaniami wodorowymi między parami zasad. Zgodnie z regułą komplementarności pirymidyna zawsze łączy się z puryną odpowiednio adenina z tyminą (dwoma wiązaniami) i cytozyna z guaniną (trzema wiązaniami). Aby mogło dojść do wytworzenia wiązań wodorowych między zasadami, nici DNA muszą być względem siebie odwrotnie spolaryzowane koniec 3 jednej nici odpowiada końcowi 5 drugiej. Podwójną helisę porównać można do skręconej spiralnie drabinki sznurowej, szczeble drabinki odpowiadałyby kolejnym parom zasad, podczas gdy sznury boczne stanowiłyby odpowiednik łańcuchów pentozofosforanowych. Dzisiaj strukturę DNA zna chyba każdy. Aż trudno uwierzyć, że poznano ją dopiero w drugiej połowie XX wieku. Jej model zaproponowali w 1953 roku naukowcy James Watson, Francis Crick, Maurice Wilkins i Rosalind Franklin pierwszych troje nagrodzono za to odkrycie Nagrodą Nobla w 1962 roku, Rosalind Franklin nie było dane dożyć tego momentu. Bez wątpienia było to jedno z najważniejszych odkryć w historii ludzkości. Umożliwiło zrozumienie zasad zapisu informacji genetycznej i zapewniło dynamiczny rozwój genetyki i biologii molekularnej. W niespełna pół wieku od rozwikłania struktury DNA genetyka stała się jedną z najważniejszych gałęzi współczesnej nauki. Łączna długość DNA każdej komórki somatycznej ludzkiego ciała wynosi około 2,5 metra. Biorąc pod uwagę rozmiary komórki trudno uwierzyć, że tak długi łańcuch może się tam zmieścić. Jest to możliwe dzięki upakowaniu DNA. Chromosomalne DNA występuje w postaci chromatyny. Strukturę DNA eukariotycznego stabilizują silnie konserwowane ewolucyjnie białka zasadowe histony. Sekwencja aminokwasowa histonów jest niemal identyczna u wszystkich organizmów eukariotycznych histon H4 grochu różni się od analogicznego histonu krowy tylko dwoma spośród 102 aminokwasów!!! Chromatyna zbudowana jest z powtarzających się jednostek strukturalnych nukleosomów. W skład nukelosomu wchodzi oktamer histonowy struktura złożona z ośmiu podjednostek białkowych (po dwie cząsteczki histonów H2A, H2B, H3 i H4) oraz owinięta wokół niego nić DNA o długości 200 par zasad. Nawinięcie na rdzeń histonowy pozwala na blisko 7-krotne skrócenie wymiarów liniowych nici DNA. Kolejnym poziomem upakowania DNA jest solenoid helikalna struktura o średnicy 36 nm, złożona z nukleosomów. Na każdy obrót solenoidu przypada 6 nukleosomów. Solenoidy z kolei upakowane są w struktury wyższego rzędu, stabilizowane białkami niehistonowymi. Ciekawostką jest, że najsilniej upakowane DNA znajduje się w plemnikach tam białka histonowe zastąpione są bogatymi w argininę protaminami. W komórkach prokariotycznych DNA chromosomalne upakowane jest dzięki obecności zasadowych białek histonopodobnych, zbliżonych właściwościami chemicznymi do histonów. Kolejna ważna różnica między DNA prokariotycznym i eukariotycznym przejawia się nie na poziomie struktury, ale sekwencji kodującej geny. U organizmów eukariotycznych sek- Rys. 2. Model strukturalny helisy DNA Copyright :

4 BioCentrum Edukacji Naukowej wencje kodujące (czyli te, na podstawie których powstaje mrna, a później białko) w obrębie jednego genu rozdzielone są sekwencjami niekodującymi. Fragmenty kodujące nazywamy egzonami, a niekodujące intronami. Po syntezie pierwotnego transkryptu RNA dochodzi do tzw. splicingu (czyt. splajsingu), w wyniku którego z egzonów składane jest mrna. U organizmów prokariotycznych geny pozbawione są intronów pierwotny transkrypt mrna, stanowi już gotową matrycę do syntezy białka. Różnica ta ma duże znaczenie, jeżeli chcemy syntetyzować sklonowane białka eukariotyczne w bakteriach do bakterii musimy wprowadzić gen eukariotyczny ze zmodyfikowaną, czyli pozbawioną intronów sekwencją. Genom człowieka Rys. 3. Porównanie wysokości człowieka i długości cząsteczki DNA z jednej komórki. Informacja genetyczna organizmów eukariotycznych zapisana jest w genomach: jądrowym, mitochondrialnym oraz chloroplastowym (u roślin). Ludzki genom jądrowy ma długość około 3 miliardów par zasad i jest podzielony na 24 cząsteczki zwane chromosomami. 22 z nich to chromosomy autosomalne (autosomy), natomiast pozostałe, X i Y to chromosomy płci. Każda komórka somatyczna ludzkiego ciała zawiera 23 pary chromosomów (22 pary autosomów oraz 2 chromosomy X w wypadku kobiet lub X i Y u mężczyzn). Szacuje się, że w genomie jądrowym kodowanych jest od trzydziestu do pięćdziesięciutysięcy genów, które stanowią zaledwie 2 % sekwencji jądrowego DNA. Reszta genomu to sekwencje niekodujące, o nieznanej funkcji. Mitochondrialny genom człowieka jest wielokrotnie mniejszy od jądrowego. Liczy par zasad, koduje 37 genów. Należy pamiętać, że w każdej komórce znajduje się wiele mitochondriów, a każde mitochondrium może zawierać do 10 cząsteczek mtdna. Sekwencje powtórzone Powszechne jest występowanie w genomie ludzkim sekwencji powtórzonych. Są to sekwencje rozproszone po całym genomie, zwykle niekodujące. Stanowią nawet do 20% całego ludzkiego genomu. Istnieje kilka klas sekwencji powtórzonych - każda z klas charakteryzuje się odmienną strukturą. Jedną z klas tych sekwencji są sekwencje satelitarne. Na ogół są to zblokowane, wielokrotnie powtórzone, krótkie sekwencje nukleotydowe. Można je przyrównać do sznura korali nanizanych na nitkę, przy czym każdy koralik może zawierać od 1 do nawet 100 nukleotydów. W zależności od tego jaka liczba nukleotydów przypada na jeden koralik wyróżniamy sekwencje minisatelitarne ( nukleotydów) lub mikrosatelitarne (1-10 nukleotydów). Rys. 4. Sekwencje powtórzone w DNA CAG CAG CAG CAG CAG CAG sekwencja mikrosatelitarna CAGATGGATCTAGC CAGATGGATCTAGC sekwencja minisatelitarna Podobnie jak geny, każda sekwencja powtórzona ma swoje miejsce w genomie, czyli locus (l. mn. loci). Jeżeli weźmiemy dwie dowolne osoby i będziemy szukali w ich DNA konkretnej sekwencji nukleotydowej, wszystko jedno czy jest to sekwencja kodująca (gen), czy sekwencja niekodująca to, o ile nie doszło u którejś z tych osób do zaburzenia struktury chromosomów, z pewnością znajdziemy szukaną sekwencję w obrębie tego samego fragmentu tego samego chromosomu (czyli w locus).

5 Badamy DNA Jak już wspomniano, sekwencje powtórzone to zwykle sekwencje niekodujące. Zatem występowanie w ich obrębie mutacji nie pociąga za sobą konsekwencji dla funkcjonowania organizmu, a mutacje kumulują się, są utrwalane i przekazywane kolejnym pokoleniom. Sekwencje powtórzone są więc polimorficzne (różnorodne). Oznacza to, że każda sekwencja powtórzona może występować w populacji ludzkiej w kilku lub nawet kilkunastu wariantach (allelach). Polimorfizm sekwencji powtórzonej może polegać np. na zmianie ilości powtórzeń, czyli liczby koralików nanizanych na nitkę. Obecnie znanych jest bardzo wiele różnych sekwencji powtórzonych i ich loci. ALLEL A 3 powtórzenia Rys. 5. Przykładowe allele sekwencji satelitarnych ALLEL B 5 powtórzeń ALLEL C 6 powtórzeń Sekwencja minisatelitarna D1S80 Każdy poznany gen ma swoja nazwę. Nazwa zwykle pochodzi od nazwy białka, które powstaje na podstawie tego genu, funkcji którą owo białko pełni lub charakterystycznych cech budowy białka lub genu. Sekwencje niekodujące natomiast nazwy zawdzięczają swojemu położeniu w obrębie genomu. I tak, sekwencja powtórzona D1S80 znajduje się na krótszym ramieniu pierwszego chromosomu (1 oznacza pierwszy chromosom, a S krótkie ramię od ang. short) D1S80 jest sekwencją powtórzoną, polimorficzną, niekodującą. Jednostka powtórzenia koralik, zawiera 16 nukleotydów, jest to wobec tego sekwencja minisatelitarna. W populacji ludzkiej występuje 29 wariantów (alleli) tej sekwencji, ponieważ liczba koralików, czyli jednostek powtórzenia, może mieścić się w granicach od 14 do 43. Ciekawostką jest, że nie stwierdzono występowania u ludzi allelu o 15 powtórzeniach! Populacje ludzkie różnią się między sobą częstością występowania poszczególnych alleli sekwencji powtórzonych, np. w populacji ludzi rasy kaukaskiej (do tej populacji należą także Polacy) najczęstszymi allelami sekwencji D1S80 są allele o 18 i 24 powtórzeniach. Pamiętając o tym, że jesteśmy organizmami diploidalnymi, musimy sobie zdawać sprawę, że na obu naszych chromosomach pierwszej pary może znajdować się ten sam allel sekwencji D1S80 (jesteśmy wtedy homozygotami względem D1S80) lub też różne allele (wtedy mówimy o heterozygotyczności). Z badań nad częstością występowania alleli D1S80 wynika, że ponad 86% populacji ludzkiej jest heterozygotami w tym locus. Jak bada się sekwencje powtórzone? Najczęściej wykorzystywaną metodą badania polimorfizmu sekwencji powtórzonych różniących się długością jest rozdział elektroforetyczny produktów reakcji PCR w żelu agarozowym lub poliakrylamidowym. Co to jest PCR? PCR (ang. Polymerase Chain Reaction), czyli łańcuchowa reakcja polimerazy jest jedną z podstawowych technik biologii molekularnej. Wykorzystywana jest do namnażania konkretnych fragmentów DNA. Jej podstawowym atutem jest szybkość oraz prostota. W PCR wykorzystano podstawowe zasady replikacji DNA przez enzym zwany polimerazą DNA. Enzym ten jest w stanie dołączyć nukleotyd tylko do wolnej grupy -OH na 3 końcu nici, kierunek polimeryzacji jest wobec tego określony: 5 -> 3. Ponadto, polimeraza do 5 Copyright :

6 BioCentrum Edukacji Naukowej 5 S ta rte r TGACGTATAGTACG 3 Ta q P o lim e ra z a D N A ACTGCATATCATGC 3 5 N ić m a try c o w a Rys. 6. Starter przyłącza się do komplementarnej sekwencji na nici matrycowej. Dopiero wtedy do nici może przyłączyć się polimeraza. rozpoczęcia polimeryzacji potrzebuje tzw. startera, nie jest bowiem w stanie przyłączyć się do pojedynczej nici DNA. To właśnie dzięki starterom możemy wskazać polimerazie, który fragment DNA chcemy namnożyć, musimy jedynie znać sekwencję DNA otaczającą interesujący nas fragment i zaprojektować komplementarne do tej sekwencji startery. Do przeprowadzenia reakcji PRC używa się specjalnej, termostabilnej polimerazy DNA, izolowanej z bakterii Thermus aquaticus lub Pyrococcus furiosus (stąd nazwy polimeraz Taq lub Pfu). Bakterie te żyją w gorących źródłach, a ich enzymy są odporne na działanie wysokich temperatur nawet 95 C. Aby polimeraza mogła przeprowadzić reakcję, oprócz matrycy DNA oraz starterów, musimy dodać do mieszaniny reakcyjnej nukleotydy, stanowiące substraty niezbędne do syntezy DNA (a zatem datp, dttp, dctp i dgtp) oraz bufor zapewniający polimerazie optymalne warunki. Reakcję PCR przeprowadza się w specjalnych aparatach zwanych termocyklerami, umożliwiających szybkie i precyzyjne zmiany temperatury. Urządzenia te są bardzo drogie, trudno jednak wyobrazić sobie bez nich współczesne laboratorium. Reakcja PCR rozpoczyna się od denaturacji DNA. W wysokiej temperaturze (ok. 95 C) dochodzi do zerwania wiązań wodorowych łączących obie nici. Następnie temperatura zostaje obniżona do około C w tej temperaturze startery odnajdują swoje sekwencje komplementarne na niciach matrycowych i łączą się z nimi. Po około sekundach temperatura zostaje podwyższona do 72 C - temperatury optymalnej dla polimerazy DNA. Polimeraza odnajduje 3 OH końce starterów i na podstawie nici matrycowej syntetyzuje nową nić DNA. Czas polimeryzacji (zwany też czasem elongacji) jest skorelowany z długością namnażanego fragmentu. Przyjmuje się, że na syntezę odcinka o długości 1000 nukleotydów polimeraza Taq potrzebuje 1 min. Kończy się pierwszy cykl reakcji PCR. Aby namnożyć wybrany fragment w ilości nadającej się do dalszych analiz zwykle powtarza się taki cykl około razy - po zakończeniu elongacji termocykler podnosi ponownie temperaturę do ok. 95 C, ponownie następuje denaturacja DNA, następnie obniża do temperatury przyłączania starterów i po chwili podwyższa do 72 C, aby polimeraza mogła zadziałać itd. itd. Pozwala to uzyskać ogromne ilości kopii fragmentu DNA - jeżeli użyjemy tylko jednej kopii matrycy DNA, pod pod koniec trzeciego cyklu PCR powstają 2 dwuniciowe cząsteczki właściwego produktu. Z każdym kolejnym cyklem liczba cząsteczek DNA ulega podwojeniu, w każdym cyklu powstają też 2 Rys. 7. Schemat reakcji PCR.

7 Badamy DNA Rys 8a. Synteza DNA w pierwszych cyklach reakcji PCR Copyright :

8 BioCentrum Edukacji Naukowej Rys 8b. Synteza DNA w pierwszych cyklach reakcji PCR cząsteczki dłuższego niż właściwy produktu (patrz rysunek 8a i 8b). Łatwo więc wyliczyć, że po 30 cyklach liczba cząsteczek dwuniciowego DNA wyniesie 2 30 czyli 1,073,741,824, z czego zaledwie 60 cząsteczek (po dwie z każdego cyklu) czyli 0,000005% całości będzie niewłaściwym produktem. Jeżeli chcemy przeprowadzić analizę sekwencji D1S80, musimy wyizolować DNA badanych osób a następnie przeprowadzić reakcję PCR używając odpowiednich starterów. Jeśli badana osoba jest homozygotą pod względem tego locus otrzymamy w mieszaninie po reakcji fragmenty DNA jednej długości. Jeśli jednak dana osoba była heterozygotą to w mieszaninie po reakcji będą się znajdowały fragmenty DNA dwóch różnych długości. Aby przekonać się jakie fragmenty DNA powstały w trakcie reakcji PCR musimy przeprowadzić ich rozdział elektroforetyczny w żelu agarozowym. 8

9 Badamy DNA Elektroforeza DNA w żelu agarozowym Elektroforeza jest metodą rozdzielania w polu elektrycznym cząsteczek różniących się wielkością i ładunkiem elektrycznym. DNA jako kwas obdarzony jest ładunkiem ujemnym, toteż w polu elektrycznym migruje w kierunku bieguna dodatniego. Ponieważ stosunek ładunku elektrycznego do masy cząsteczki jest w DNA stały, cząsteczki będą rozdzielały się pod względem masy. DNA rozdziela się w żelu o określonym usieciowaniu. Gęstość tego usieciowania, czyli wielkość porów w żelu, określa zdolność rozdzielczą żelu i zależy od jego stężenia (im wyższe stężenie tym gęstsze usieciowanie dzięki temu możliwe jest dokładniejsze rozdzielanie cząsteczek niewiele różniących się długością). Do analizy cząsteczek DNA o wielkości od kilkuset do kilku tysięcy par zasad stosuje się na ogół żele agarozowe o stężeniu od 0,7 do 1,2 %. Taki żel umożliwia rozdzielenie cząsteczek różniących się długością kilkunastu kilkudziesięciu par zasad. Z kolei cząsteczki różniące się tylko jedną parą zasad można skutecznie rozdzielić w żelach poliakrylamidowych. W proponowanym przez nas doświadczeniu do rozdziału DNA wykorzystujemy żel agarozowy o stężeniu 0,8 %. Rys 9. Elektroforeza pozioma w żelu. Co to jest agaroza i jak barwi się DNA? Agaroza jest cukrem złożonym. Otrzymuje się ją z oczyszczonej frakcji wyciągu z krasnorostów - agaru (wykorzystywanego na przykład w przemyśle spożywczym do robienia galaretek, oraz w laboratoriach do zestalania podłóż do hodowli mikroorganizmów). Agaroza znakomicie rozpuszcza się w ciepłej wodzie, a stygnąc tworzy żel o regularnym usieciowaniu. Do elektroforezy agarozę rozpuszcza się w buforze do elektroforezy, pełniącym funkcję elektrolitu. Rozdział cząsteczek DNA odbywa się dzięki właściwościom żelu. DNA migruje w żelu pod wpływem prądu. Dłuższe fragmenty o większej masie, przeciskając się przez siateczkę żelu napotykają na większy opór, toteż ich przemieszczanie zachodzi wolniej. Frakcje cząsteczek o tej samej wielkości, obdarzonych identycznym ładunkiem, migrują w tym samym tempie jeżeli po pewnym czasie od rozpoczęcia elektroforezy wybarwimy DNA w żelu, zobaczymy prążki odpowiadające poszczególnym frakcjom cząsteczek DNA tej samej wielkości. Aby zidentyfikować wielkość cząsteczek DNA w prążkach, na żel nakłada się standardy wielkości mieszaninę cząsteczek DNA o znanej wielkości. Porównując prążki z badanej próbki z prążkami standardu, jesteśmy w stanie określić wielkość cząsteczek DNA w danej frakcji próbki. Próbki DNA, które nakładamy na żel zawierają barwnik oranż G, który nie barwi DNA, ułatwia natomiast nakładanie próbek do studzienek w żelu. Obdarzony ładunkiem ujemnym barwnik migruje w żelu w stronę bieguna dodatniego, w tempie zbliżonym do tempa migracji cząsteczek o wielkości około 100 par zasad i pośrednio informuje nas o postępie rozdziału. Aby zobaczyć DNA na żelu, musimy je wybarwić. W laboratoriach do tego celu na ogół stosuje się bromek etydyny substancję wiążącą się z DNA, która po wzbudzeniu światłem UV świeci na pomarańczowo. Bromek etydyny wnika w głąb struktury DNA, powodując jej uszkodzenia jest silnym mutagenem, dlatego też, ze względów bezpieczeństwa, stosować można go tylko i wyłącznie w warunkach laboratoryjnych. W naszym doświadczeniu wykorzystujemy - barwnik Azur A. Barwienie DNA przeprowadzamy juz po zakończeniu rozdziału. Barwnik Azur A nie jest toksyczny, jego wadą jest jednak niewielka czułość jeżeli na żelu jest zbyt mało DNA nie widać prążków. Rys 10. Barwienie DNA azurem A. Copyright :

10 BioCentrum Edukacji Naukowej Do czego mogą służyć analizy polimorficznych sekwencji powtórzonych? Analizy tego typu sekwencji wykorzystuje się np. w: badaniach pokrewieństwa między osobami (ustalanie ojcostwa) w sądownictwie i kryminalistyce (m.in. identyfikacji ludzi oraz szczątków ludzkich) diagnostyce medycznej badaniach naukowych nad zróżnicowaniem populacji ludzkich, zwierzęcych, migracji gatunków itp. badaniach filogentycznych 10

11 Badamy DNA Badamy DNA Cel doświadczenia: Rozdział elektroforetyczny cząsteczek DNA, analiza otrzymanych wyników Czas doświadczenia: 2 jednostki lekcyjne Prezentowany przez nas zestaw umożliwi zapoznanie się z dwiema podstawowymi technikami wykorzystywanymi w analizie DNA łańcuchową reakcją polimerazy (PCR) oraz elektroforezą, czyli metodą rozdzielania cząsteczek DNA pod względem wielkości. Uczestnicy otrzymują 5 różnych próbek DNA. Są to namnożone fragmenty sekwencji DNA pochodzące od 4 spokrewnionych ze sobą osób oraz jednej niespokrewnionej z nimi: Matka, Ojciec, Dziecko 1., Dziecko 2., Osoba niespokrewniona z rodziną. Celem doświadczenia jest porównanie wyników analizy fragmentów DNA pochodzących od spokrewnionych osób i ustalenie na ich podstawie wzoru dziedziczenia poszczególnych alleli. Wskazówka: Potomstwo otrzymuje od każdego rodzica po jednym garniturze chromosomów. Oznacza to, że dziedziczy po jednej wersji każdej sekwencji, każdego fragmentu DNA, swojego rodzica. W zestawie jest: 3 porcje agarozy w proszku (0,4 g) w probówkach 1 butelka stężonego 15 x buforu do elektroforezy (100 ml) Próbki DNA: M, T, A, B, C po 2 sztuki każdej namnożone metodą PCR fragmenty sekwencji D1S80 (10 x 30 µl). Należy przechowywać w lodówce!. 1 probówka zawierająca standard wielkości DNA (55 µl). Należy przechowywać w lodówce! 2 probówki z barwnikiem do elektroforezy (2 x 35 µl) 4 komplety aparatów do elektroforezy (pudełko, przewody czerwony i czarny z krokodylkami, grzebyk) 1 butelka z 2 x stężonym roztworem barwnika AZUR A do wybarwiania DNA (50 ml) 5 pipet do nakładania próbek 5 par lateksowych rękawiczek jednorazowych 60 końcówek jednorazowych do pipet 1 pusta probówka o pojemności 50 ml z podziałką płaty włókna węglowego do wykonania elektrod Dodatkowo potrzebne będzie: woda destylowana 2 litry (można kupić na stacji benzynowej) czysta butelka plastikowa o objętości 1,5 litra (np. po wodzie mineralnej) naczynie odporne na wrzątek (zlewka lub słoik) 4 zestawy po 4 świeże baterie 9V, lub 4 transformatory o napięciu wyjściowym 36V. wodoodporny marker Kluczem do otrzymania poprawnego wyniku eksperymentu jest dokładność i czystość. Aby wykonać całe doświadczenie potrzebne są przynajmniej 2 godziny lekcyjne. Dlatego też proponujemy podzielenie doświadczenia na 2 etapy. 11 Copyright :

12 BioCentrum Edukacji Naukowej Przygotowania wstępne: Aby skrócić czas doświadczenia proponujemy, aby nauczyciel przed lekcją przygotował bufor do elektroforezy (punkt 1.) i wylał żele (punkt 2.). Pkt. 1. Pkt. 2f. <-- 1,5 litra 1. a. b. c. d. 2. a. b. c. d. e. f. g. 3. Przygotowanie buforu do elektroforezy. W zestawie znajduje się buteleczka z 15-krotnie stężonym buforem TBE do elektroforezy. Przed przystąpieniem do doświadczenia bufor należy odpowiednio rozcieńczyć: Do butelki plastikowej (może to być butelka po wodzie mineralnej) o objętości 1,5 litra wlej zawartość buteleczki z 15 x stężonym buforem TBE (100 ml) Uzupełnij butelkę wodą destylowaną do objętości 1,5 litra. Wymieszaj Butelkę z rozcieńczonym buforem podpisz wyraźnie i w widocznym miejscu wodoodpornym flamastrem. Rozcieńczony bufor można przechowywać dowolny czas w szczelnie zamkniętej butelce, w temperaturze pokojowej. Bufor nadaje się do wielokrotnego użytku. Przygotowanie żelu agarozowego. Żel agarozowy przygotowuje się rozpuszczając agarozę w buforze do elektroforezy. W doświadczeniu wykorzystuje się żel o stężeniu 0,8 %. Do wylania jednego żelu potrzeba około 15 ml roztworu agarozy. Wsyp do naczynia odpornego na ciepło porcję agarozy (0,4 g). Dodaj 50 ml rozcieńczonego buforu do elektroforezy (do odmierzenia użyj probówki 50 ml z podziałką). Wymieszaj i wstaw do kuchenki mikrofalowej na około 2-3 minuty. Jeżeli nie dysponujesz kuchenką mikrofalową, możesz zastąpić ją gorącą łaźnią wodną, przykrywając naczynie z agarozą folią, aby zminimalizować parowanie (rozpuszczanie agarozy trwa kilkanaście minut). UWAGA: Nie wolno wstawiać do kuchenki mikrofalowej naczyń wykonanych z metalu. Przy wyjmowaniu naczynia z kuchenki lub łaźni zachowaj szczególną ostrożność gorąca agaroza może wykipieć i spowodować dotkliwe poparzenia! Po podgrzaniu dokładnie wymieszaj, aż do całkowitego rozpuszczenia agarozy. W razie potrzeby wydłuż czas podgrzewania. Po rozpuszczeniu roztwór agarozy schłodź do temperatury około 55 o C (przy tej temperaturze naczynie z agarozą można bez problemu utrzymać gołą ręką). Wlej rozpuszczoną agarozę do pudełek do elektroforezy tak, aby poziom nie przekroczył ograniczników wewnątrz pudełka. Ewentualne bąbelki usuń przy pomocy wykałaczki lub zapałki. W gorącym jeszcze żelu umieść grzebyk i zostaw całość do wystygnięcia. Całkowicie wystudzony żel staje się matowy. Gotowy żel można przechowywać w zamkniętym pudełku przez kilka dni, w temperaturze 4 o C. Przygotowanie barwnika Azur A. Barwnik Azur A należy rozcieńczyć dwukrotnie, dodając do butelki 50 ml wody destylowanej. Tak przygotowany Azur A może być używany wielokrotnie. Każdy z czterech zespołów uczniów będzie potrzebował: 2 kawałki maty włókna węglowego (3 cm x 5 cm) jako elektrody pudełko do elektroforezy z żelem agarozowym 0,8 % bufor do elektroforezy ok. 10 ml parę kabelków z krokodylkami (czerwony i czarny) 4 baterie lub zasilacz probówkę z barwnikiem do elektroforezy próbki DNA do analizy (M, T, A, B, C) pipetę 12 końcówek jednorazowych do pipety 12

13 Badamy DNA Pkt. 2. Pkt. 4. Pkt. 5 i µl 2 µl Opis doświadczenia: Etap I elektroforeza DNA w żelu agarozowym 1. Delikatnie wyjmij grzebyk z żelu. 2. Wzdłuż krótszych boków pudełka do elektroforezy umieść wycięte kawałki maty włókna węglowego (ok. 3 cm x 5 cm), powinny one sięgać dna pudełka. Umieszczone wzdłuż przeciwległych boków pudełka paski posłużą jako elektrody. 3. Żel zalej buforem do elektroforezy. Bufor powinien go całkowicie zakrywać 2 milimetrową warstwą. 4. Zawsze używaj pipetki z nałożoną końcówką jednorazową. Podziałka na końcówce wskazuje pobieraną objętość: 2 µl i 10 µl. 5. Przed użyciem próbek DNA (M, T, A, B, C, standard) strzepnij energicznie probówką tak, aby cała zawartość płynu w probówce znalazła się na jej dnie! 6. Do probówek M, T, A, B, C zawierających próbki DNA dodaj, przy pomocy pipetki z jednorazową końcówką, po 6 mikrolitrów barwnika do elektroforezy (trzy razy po 2 µl). 7. Wymieszaj wciągając i wypuszczając delikatnie pipetką całą zawartość probówki. Przygotowana w ten sposób próbka jest gotowa do nakładania na żel. 8. Nabierz 10 µl mieszaniny DNA z barwnikiem do jednorazowej końcówki. 9. Delikatnie włóż końcówkę pipetki do dołka w żelu. Powoli naciskając tłoczek wypuść próbkę do dołka. Próbka powinna opaść na dno pod własnym ciężarem. Nakładaj w ten sposób do kolejnych dołków w żelu próbki: M, T, A, B, C oraz 10 ul standardu DNA. Pamiętaj za każdym razem o zmianie jednorazowej końcówki! 10. Połącz cztery baterie w ogniwo: + jednej baterii z następnej. 11. Podłącz żel do baterii: czerwony kabelek podłącz do + baterii i elektrody na dole żelu (po przeciwnej stronie niż dołki), czarny do - ogniwa i elektrody na górze żelu (po tej stronie, co dołki). Po prawidłowym podłączeniu ogniwa do elektrod wokół elektrod powinny zacząć gromadzić się pęcherzyki gazu, a nałożone próbki zaczną powoli wędrować na dół żelu. Świadczy to o przepływie prądu. Uwaga! Nie wolno dotykać podłączonego do prądu aparatu!!! 12. Prowadź elektroforezę do momentu, kiedy barwnik przewędruje około połowę długości żelu. Odepnij baterie. Pkt. 8. Pkt. 10. bufor TBE 13 Copyright : 6 µl

14 BioCentrum Edukacji Naukowej Etap II Barwienie DNA Zlej bufor z pudełka z żelem. Usuń elektrody. Następnie przepłucz żel w pudełku zimną wodą (może być z kranu). Wylej wodę. Zalej żel odpowiednio rozcieńczonym roztworem barwnika AZUR A (Uwaga! Pamiętaj o rękawiczkach barwnik silnie brudzący!!!). Cała powierzchnia żelu powinna być pokryta cienką warstwą barwnika. Pozostaw na 3 minuty. Zlej barwnik z powrotem do butelki. Azur A może być używany kilkakrotnie. Przepłucz 2-3 krotnie żel zimną wodą. Wylej wodę. Pozostaw żel na minimum 10 minut. Maksymalnie wybarwiony żel będzie można oglądać po paru godzinach. Porównaj wielkość długość fragmentów DNA z próbek M, T, A, B, C ze standardem wielkości. Oczekiwane wyniki: Zdjęcie negatywowe żelu agarozowego z rozdzielonymi próbkami. X standard wielkości DNA M matka - homozygota T ojciec - heterozygota A dziecko 1 B dziecko 2 C osoba niespokrewniona X M T A B C Rozwiązywanie problemów: W aparacie nie płynie prąd. Przyczyną mogą być zbyt słabe baterie lub źle podłączone kabelki. Pamiętaj, że żel musi być zrobiony na buforze, nie na wodzie, w aparacie również musi być bufor. DNA migruje w drugą stronę. Kabelki zostały odwrotnie podłączone. Zamień ich ustawienie. DNA migruje bardzo wolno. Baterie mogą być zbyt słabe - zmień baterie na nowe. Sprawdź czy agaroza została rozpuszczona w buforze i czy na pewno w paracie znajduje się bufor, a nie woda. Na żelu nie widać DNA. Barwienie trwało zbyt krótko. Spróbuj powtórzyć barwienie. Próbki zostały niedokładnie nałożone na żel i wypłynęły ze studzienek. 14

15 Badamy DNA Uwagi: DNA i pozostałe odczynniki zawarte w zestawie są całkowicie bezpieczne dla ludzi. DNA było zsyntetyzowane na potrzeby niniejszego doświadczenia. Praca z DNA nie wymaga żadnych specjalnych środków ostrożności. Ważne jest zachowanie czystości przy manipulacjach z próbkami DNA, zanieczyszczenie próbek np. obecnymi w pocie enzymami może uniemożliwić uzyskanie poprawnych wyników eksperymentu. Puste próbówki oraz końcówki do pipet zużyte w doświadczeniu można wyrzuć do pojemnika na zwykłe śmieci. Żele agarozowe. Gorąca agaroza może wykipieć i spowodować dotkliwe poparzenia. Naczynia z gorącą agarozą należy przenosić w rękawicach kuchennych. Roztwór agarozy najwygodniej jest przygotować w kuchence mikrofalowej (pamiętajmy, że do kuchenki mikrofalowej nie wolno wstawiać metalowych naczyń!). Zamiast kuchenki mikrofalowej z powodzeniem można wykorzystać gorącą łaźnię wodną. Barwiony żel nie nadaje się do powtórnego użycia. Zużyty żel można wyrzucić do pojemnika na zwykłe śmieci. Bufor do elektroforezy. W doświadczeniach wykorzystywany jest bufor TBE (Tris-Boran- EDTA). Używany zgodnie z przeznaczeniem nie stanowi zagrożenia dla zdrowia. Bufor nadaje się do 2-3 krotnego użytku. Zużyty bufor można wylać do zlewu. Barwnik do barwienia DNA AZUR A. Azur A rozpuszczony jest w 40% etanolu barwnik należy trzymać z dala od źródeł otwartego ognia. Przed przystąpieniem do doświadczeń należy rozcieńczyć barwnik wodą zgodnie z przepisem. Roztwór roboczy barwnika zawiera 20% etanolu i nie stanowi zagrożenia. Barwienie DNA dobrze jest wykonywać w stroju ochronnym (fartuch i rękawiczki) plamy z barwnika są trudne do wywabienia. Barwnik Azur A nadaje się do 2-3 krotnego użytku. Zużyty można po rozcieńczeniu wodą wylać do zlewu. Barwnik do nakładania próbek DNA. Użyty zgodnie z instrukcją nie stanowi zagrożenia dla zdrowia. Zawiera glicerol oraz barwnik oranż G plamy z barwnika są trudne do wywabienia. Zużyty barwnik można po rozcieńczeniu wodą wylać do zlewu. Źródło prądu. Aparat do żelu przystosowany jest do pracy z prądem stałym o niskim woltażu (maksymalnie 45 V). Do elektroforezy można wykorzystać ogniwo złożone z 4-5 połączonych szeregowo baterii 9 V, akumulator lub prostownik o napięciu do 36V. Pod żadnym pozorem nie należy podłączać aparatów do źródła większego napięcia, ani do sieci elektrycznej. Nie wolno dotykać podłączonego do prądu aparatu!!! Pipetki, końcówki jednorazowe i rękawiczki, elektrody. Pipetki nadają się do wielokrotnego użytku. Końcówek, rękawiczek oraz elektrod nie powinno się używać więcej niż jeden raz. Zużyte można wyrzucić do pojemnika na zwykłe śmieci. 15 Copyright :

16 BioCentrum Edukacji Naukowej W zestawie znajdują się: przewodnik dla nauczyciela płyta CD karty pracy dla uczniów 3 porcje agarozy w proszku (0,4 g) w probówkach 1 butelka ze stężonym 15 x buforem TBE do elektroforezy (100 ml) próbki DNA: M, T, A, B, C (10 x 30 mikrolitrów). 1 probówka ze standardem wielkości DNA (55 mikrolitrów) 2 probówki z barwnikiem do elektroforezy (2 x 35 mikrolitrów) 4 zestawy aparatów do elektroforezy (pudełko, przewody z krokodylkami czerwony i czarny, grzebyk) 1 butelka z roztworem barwnika AZUR A do wybarwiania DNA (50 ml) 5 pipet do nakładania próbek 5 par lateksowych rękawiczek jednorazowych 60 sztuk jednorazowych końcówek do pipet 2 płaty włókna węglowego 1 pusta probówka 50 ml z podziałką UWAGA: Po rozpakowaniu zestawu próbki DNA i standard wielkości DNA należy przechowywać w lodówce lub zamrażarce (od +4 o C do 20 o C). 16

Mikrosatelitarne sekwencje DNA

Mikrosatelitarne sekwencje DNA Mikrosatelitarne sekwencje DNA Małgorzata Pałucka Wykorzystanie sekwencji mikrosatelitarnych w jądrowym DNA drzew leśnych do udowodnienia pochodzenia materiału dowodowego w postępowaniu sądowym 27.09.2012

Bardziej szczegółowo

Zakład Biologii Molekularnej Materiały do ćwiczeń z przedmiotu: BIOLOGIA MOLEKULARNA

Zakład Biologii Molekularnej Materiały do ćwiczeń z przedmiotu: BIOLOGIA MOLEKULARNA Zakład Biologii Molekularnej Materiały do ćwiczeń z przedmiotu: BIOLOGIA MOLEKULARNA Zakład Biologii Molekularnej Wydział Farmaceutyczny, WUM ul. Banacha 1, 02-097 Warszawa IZOLACJA DNA Z HODOWLI KOMÓRKOWEJ.

Bardziej szczegółowo

1. Na podanej sekwencji przeprowadź proces replikacji, oraz do obu nici proces transkrypcji i translacji, podaj zapis antykodonów.

1. Na podanej sekwencji przeprowadź proces replikacji, oraz do obu nici proces transkrypcji i translacji, podaj zapis antykodonów. mrna 1. Na podanej sekwencji przeprowadź proces replikacji, oraz do obu nici proces transkrypcji i translacji, podaj zapis antykodonów. GGA CGC GCT replikacja CCT GCG CGA transkrypcja aminokwasy trna antykodony

Bardziej szczegółowo

Genetyczne modyfikowanie organizmów Kierunek OCHRONA ŚRODOWISKA, II rok semestr letni 2015/16

Genetyczne modyfikowanie organizmów Kierunek OCHRONA ŚRODOWISKA, II rok semestr letni 2015/16 Genetyczne modyfikowanie organizmów Kierunek OCHRONA ŚRODOWISKA, II rok semestr letni 2015/16 Ćwiczenie 3 Identyfikacja genetycznie modyfikowanych roślin w produktach spożywczych - jakościowe badanie obecności

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU PCR sposób na DNA.

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU PCR sposób na DNA. SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU PCR sposób na DNA. SPIS TREŚCI: 1. Wprowadzenie. 2. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. 3. Karty pracy. 1. Karta

Bardziej szczegółowo

DNA musi współdziałać z białkami!

DNA musi współdziałać z białkami! DNA musi współdziałać z białkami! Specyficzność oddziaływań między DNA a białkami wiążącymi DNA zależy od: zmian konformacyjnych wzdłuż cząsteczki DNA zróżnicowania struktury DNA wynikającego z sekwencji

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 3. Amplifikacja genu ccr5 Homo sapiens wykrywanie delecji Δ32pz warunkującej oporność na wirusa HIV

Ćwiczenie 3. Amplifikacja genu ccr5 Homo sapiens wykrywanie delecji Δ32pz warunkującej oporność na wirusa HIV Ćwiczenie 3. Amplifikacja genu ccr5 Homo sapiens wykrywanie delecji Δ32pz warunkującej oporność na wirusa HIV Cel ćwiczenia Określenie podatności na zakażenie wirusem HIV poprzez detekcję homo lub heterozygotyczności

Bardziej szczegółowo

6. Z pięciowęglowego cukru prostego, zasady azotowej i reszty kwasu fosforowego, jest zbudowany A. nukleotyd. B. aminokwas. C. enzym. D. wielocukier.

6. Z pięciowęglowego cukru prostego, zasady azotowej i reszty kwasu fosforowego, jest zbudowany A. nukleotyd. B. aminokwas. C. enzym. D. wielocukier. ID Testu: F5679R8 Imię i nazwisko ucznia Klasa Data 1. Na indywidualne cechy danego osobnika ma (maja) wpływ A. wyłacznie czynniki środowiskowe. B. czynniki środowiskowe i materiał genetyczny. C. wyłacznie

Bardziej szczegółowo

Biologia Molekularna Podstawy

Biologia Molekularna Podstawy Biologia Molekularna Podstawy Budowa DNA Budowa DNA Zasady: Purynowe: adenina i guanina Pirymidynowe: cytozyna i tymina 2 -deoksyryboza Grupy fosforanowe Budowa RNA Budowa RNA Zasady: purynowe: adenina

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU ELEKTROFOREZA

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU ELEKTROFOREZA SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU ELEKTROFOREZA SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. III. Karty pracy. 1. Karta

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie. DNA i białka. W uproszczeniu: program działania żywego organizmu zapisany jest w nici DNA i wykonuje się na maszynie białkowej.

Wprowadzenie. DNA i białka. W uproszczeniu: program działania żywego organizmu zapisany jest w nici DNA i wykonuje się na maszynie białkowej. Wprowadzenie DNA i białka W uproszczeniu: program działania żywego organizmu zapisany jest w nici DNA i wykonuje się na maszynie białkowej. Białka: łańcuchy złożone z aminokwasów (kilkadziesiąt kilkadziesiąt

Bardziej szczegółowo

Geny i działania na nich

Geny i działania na nich Metody bioinformatyki Geny i działania na nich prof. dr hab. Jan Mulawka Trzy królestwa w biologii Prokaryota organizmy, których komórki nie zawierają jądra, np. bakterie Eukaryota - organizmy, których

Bardziej szczegółowo

Pamiętając o komplementarności zasad azotowych, dopisz sekwencję nukleotydów brakującej nici DNA. A C C G T G C C A A T C G A...

Pamiętając o komplementarności zasad azotowych, dopisz sekwencję nukleotydów brakującej nici DNA. A C C G T G C C A A T C G A... 1. Zadanie (0 2 p. ) Porównaj mitozę i mejozę, wpisując do tabeli podane określenia oraz cyfry. ta sama co w komórce macierzystej, o połowę mniejsza niż w komórce macierzystej, gamety, komórki budujące

Bardziej szczegółowo

TaqNovaHS. Polimeraza DNA RP902A, RP905A, RP910A, RP925A RP902, RP905, RP910, RP925

TaqNovaHS. Polimeraza DNA RP902A, RP905A, RP910A, RP925A RP902, RP905, RP910, RP925 TaqNovaHS RP902A, RP905A, RP910A, RP925A RP902, RP905, RP910, RP925 RP902A, RP905A, RP910A, RP925A RP902, RP905, RP910, RP925 TaqNovaHS Polimeraza TaqNovaHS jest mieszaniną termostabilnej polimerazy DNA

Bardziej szczegółowo

Imię i nazwisko...kl...

Imię i nazwisko...kl... Gimnazjum nr 4 im. Ojca Świętego Jana Pawła II we Wrocławiu SPRAWDZIAN GENETYKA GR. A Imię i nazwisko...kl.... 1. Nauka o regułach i mechanizmach dziedziczenia to: (0-1pkt) a) cytologia b) biochemia c)

Bardziej szczegółowo

Klonowanie molekularne Kurs doskonalący. Zakład Geriatrii i Gerontologii CMKP

Klonowanie molekularne Kurs doskonalący. Zakład Geriatrii i Gerontologii CMKP Klonowanie molekularne Kurs doskonalący Zakład Geriatrii i Gerontologii CMKP Etapy klonowania molekularnego 1. Wybór wektora i organizmu gospodarza Po co klonuję (do namnożenia DNA [czy ma być metylowane

Bardziej szczegółowo

PL 217144 B1. Sposób amplifikacji DNA w łańcuchowej reakcji polimerazy za pomocą starterów specyficznych dla genu receptora 2-adrenergicznego

PL 217144 B1. Sposób amplifikacji DNA w łańcuchowej reakcji polimerazy za pomocą starterów specyficznych dla genu receptora 2-adrenergicznego PL 217144 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 217144 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 391926 (22) Data zgłoszenia: 23.07.2010 (51) Int.Cl.

Bardziej szczegółowo

Farmakogenetyka Biotechnologia Medyczna I o

Farmakogenetyka Biotechnologia Medyczna I o ĆWICZENIE 2 Oznaczanie polimorfizmu cytochromu CYP2D6 za pomocą tradycyjnych metod biologii molekularnej: PCR-RFLP I. Łańcuchowa reakcja polimerazy PCR (polymerase chain reaction) Technika PCR rozwinęła

Bardziej szczegółowo

MARKERY MIKROSATELITARNE

MARKERY MIKROSATELITARNE MARKERY MIKROSATELITARNE Badania laboratoryjne prowadzone w Katedrze Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt SGGW w ramach monitoringu genetycznego wykorzystują analizę genetyczną markerów mikrosatelitarnych.

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Bioinformatyka Laboratorium, 30h. Michał Bereta mbereta@pk.edu.pl www.michalbereta.pl

Bioinformatyka Laboratorium, 30h. Michał Bereta mbereta@pk.edu.pl www.michalbereta.pl Laboratorium, 30h Michał Bereta mbereta@pk.edu.pl www.michalbereta.pl Zasady zaliczenia przedmiotu Kolokwia (3 4 ) Ocena aktywności i przygotowania Obecnośd Literatura, materiały Bioinformatyka i ewolucja

Bardziej szczegółowo

KONKURS MATEMATYCZNO PRZYRODNICZY

KONKURS MATEMATYCZNO PRZYRODNICZY KONKURS MATEMATYCZNO PRZYRODNICZY dla uczniów gimnazjów biorących udział w projekcie Mały Archimedes Instrukcja: 1. W konkursie niniejszym należy udzielić odpowiedzi na 26 zadań (20 zadań zamkniętych i

Bardziej szczegółowo

7. Metody molekularne jako źródło informacji botanicznej i lichenologicznej

7. Metody molekularne jako źródło informacji botanicznej i lichenologicznej 7. Metody molekularne jako źródło informacji botanicznej i lichenologicznej 7.2. Metody biologii molekularnej (technika PCR, sekwencjonowanie DNA) wykorzystywane w taksonomii roślin Autor: Magdalena Dudek

Bardziej szczegółowo

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl Wszelkie treści i zasoby edukacyjne publikowane na łamach Portalu www.szkolnictwo.pl mogą byd wykorzystywane przez jego Użytkowników

Bardziej szczegółowo

Optymalizacja warunków reakcji PCR w gradiencie temperatury i magnezu

Optymalizacja warunków reakcji PCR w gradiencie temperatury i magnezu Protokół pochodzi ze strony molekularnie.wordpress.com Kopiowanie i rozpowszechnianie wyłącznie w całości, z zachowaniem praw autorskich zgodnie z zasadami licencji GNU Dziękuję za uszanowanie mojej pracy,

Bardziej szczegółowo

... Zadanie 7 (2 pkt.). Antykodon wskazuje strzałka oznaczona literą... Opisz funkcję pełnioną przez antykodon w trna.

... Zadanie 7 (2 pkt.). Antykodon wskazuje strzałka oznaczona literą... Opisz funkcję pełnioną przez antykodon w trna. Zadanie 1. (2 pkt.) W tabeli przedstawiono kodony kodu genetycznego. Poniżej przedstawiono dwie sekwencje nukleotydów w mrna. Ustal czy koduja takie same czy inne odcinki polipeptydów. Uzasadnij jednym

Bardziej szczegółowo

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Genetyka ogólna wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Uniwersytet Warszawski Wydział Biologii andw@ibb.waw.pl http://arete.ibb.waw.pl/private/genetyka/ Wykład 5 Droga od genu do

Bardziej szczegółowo

EWOLUCJA GENOMÓW. Bioinformatyka, wykład 6 (22.XI.2010) krzysztof_pawlowski@sggw.pl

EWOLUCJA GENOMÓW. Bioinformatyka, wykład 6 (22.XI.2010) krzysztof_pawlowski@sggw.pl EWOLUCJA GENOMÓW Bioinformatyka, wykład 6 (22.XI.2010) krzysztof_pawlowski@sggw.pl Wykład 6 spis treści genomika mapowanie genomów początki ewolucji świat RNA świat wirusów (?) ewolucja genomów GENOMIKA

Bardziej szczegółowo

PCR - ang. polymerase chain reaction

PCR - ang. polymerase chain reaction PCR - ang. polymerase chain reaction łańcuchowa (cykliczna) reakcja polimerazy Technika PCR umożliwia otrzymywanie dużej liczby kopii specyficznych fragmentów DNA (czyli amplifikację zwielokrotnienie fragmentu

Bardziej szczegółowo

Wykład 12 Kwasy nukleinowe: budowa, synteza i ich rola w syntezie białek

Wykład 12 Kwasy nukleinowe: budowa, synteza i ich rola w syntezie białek BIOCHEMIA Kierunek: Technologia Żywności i Żywienie Człowieka semestr III Wykład 12 Kwasy nukleinowe: budowa, synteza i ich rola w syntezie białek WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA CENTRUM BIOIMMOBILIZACJI

Bardziej szczegółowo

ETYKIETA. Fitmax Easy GainMass proszek

ETYKIETA. Fitmax Easy GainMass proszek ETYKIETA Fitmax Easy GainMass proszek smak waniliowy, truskawkowy, czekoladowy Środek spożywczy zaspokajający zapotrzebowanie organizmu przy intensywnym wysiłku fizycznym, zwłaszcza sportowców. FitMax

Bardziej szczegółowo

protos (gr.) pierwszy protein/proteins (ang.)

protos (gr.) pierwszy protein/proteins (ang.) Białka 1 protos (gr.) pierwszy protein/proteins (ang.) cząsteczki życia materiał budulcowy materii ożywionej oraz wirusów wielkocząsteczkowe biopolimery o masie od kilku tysięcy do kilku milionów jednostek

Bardziej szczegółowo

4. DNA podporządkowany człowiekowi manipulacje DNA

4. DNA podporządkowany człowiekowi manipulacje DNA . DN podporządkowany człowiekowi manipulacje DN Poznanie mechanizmów replikacji, transkrypcji i translacji oraz rozwój biochemii, genetyki i informatyki doprowadziły do wynalezienia metod pozwalających

Bardziej szczegółowo

PCR. Aleksandra Sałagacka

PCR. Aleksandra Sałagacka PCR Aleksandra Sałagacka Reakcja PCR naśladuje proces replikacji DNA in vitro pozwala na amplifikację określonego krótkiego (kilkadziesiąt kilka tys.pz) fragmentu DNA obecnie najważniejsze narzędzie biologii

Bardziej szczegółowo

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu.

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2010 KOD WPISUJE ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem EGZAMIN MATURALNY

Bardziej szczegółowo

Metody badania polimorfizmu/mutacji DNA. Aleksandra Sałagacka Pracownia Diagnostyki Molekularnej i Farmakogenomiki Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Metody badania polimorfizmu/mutacji DNA. Aleksandra Sałagacka Pracownia Diagnostyki Molekularnej i Farmakogenomiki Uniwersytet Medyczny w Łodzi Metody badania polimorfizmu/mutacji DNA Aleksandra Sałagacka Pracownia Diagnostyki Molekularnej i Farmakogenomiki Uniwersytet Medyczny w Łodzi Mutacja Mutacja (łac. mutatio zmiana) - zmiana materialnego

Bardziej szczegółowo

Elektroforeza kwasów nukleinowych

Elektroforeza kwasów nukleinowych Elektroforeza kwasów nukleinowych Elektroforeza jest podstawową techniką wizualizacji kwasów nukleinowych pozwala bezpośrednio identyfikować cząsteczki DNA i jest stosunkowo czuła (po odpowiednim wybarwieniu

Bardziej szczegółowo

Proteomika: umożliwia badanie zestawu wszystkich lub prawie wszystkich białek komórkowych

Proteomika: umożliwia badanie zestawu wszystkich lub prawie wszystkich białek komórkowych Proteomika: umożliwia badanie zestawu wszystkich lub prawie wszystkich białek komórkowych Zalety w porównaniu z analizą trankryptomu: analiza transkryptomu komórki identyfikacja mrna nie musi jeszcze oznaczać

Bardziej szczegółowo

INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH W CHOROBIE HUNTINGTONA

INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH W CHOROBIE HUNTINGTONA XX Międzynarodowa konferencja Polskie Stowarzyszenie Choroby Huntingtona Warszawa, 17-18- 19 kwietnia 2015 r. Metody badań i leczenie choroby Huntingtona - aktualności INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH

Bardziej szczegółowo

Podstawy genetyki. Genetyka to dział biologii, analizujący problemy związane z dziedziczeniem cech i zmiennością organizmów.

Podstawy genetyki. Genetyka to dział biologii, analizujący problemy związane z dziedziczeniem cech i zmiennością organizmów. R o z d z i a ł 1 Podstawy genetyki Genetyka w medycynie W ostatnich dziesięcioleciach dokonał się znaczny postęp w zrozumieniu, jaką rolę odgrywają czynniki dziedziczne w procesach patologii człowieka.

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU JAKĄ BUDOWĘ MA DNA SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. III. Karty pracy. 1.

Bardziej szczegółowo

Generator testów 1.3.1 Biochemia wer. 1.0.5 / 14883078 Strona: 1

Generator testów 1.3.1 Biochemia wer. 1.0.5 / 14883078 Strona: 1 Przedmiot: Biochemia Nazwa testu: Biochemia wer. 1.0.5 Nr testu 14883078 Klasa: zaoczni_2007 IBOS Odpowiedzi zaznaczamy TYLKO w tabeli! 1. Do aminokwasów aromatycznych zalicza się A) G, P oraz S B) L,

Bardziej szczegółowo

Analizy wielkoskalowe w badaniach chromatyny

Analizy wielkoskalowe w badaniach chromatyny Analizy wielkoskalowe w badaniach chromatyny Analizy wielkoskalowe wykorzystujące mikromacierze DNA Genotypowanie: zróżnicowane wewnątrz genów RNA Komórka eukariotyczna Ekspresja genów: Które geny? Poziom

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy

Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy Dział programu Temat Poziom wymagań konieczny (K) podstawowy (P) rozszerzający (R) dopełniający (D) I. Od genu do cechy Budowa i funkcje kwasów

Bardziej szczegółowo

Przykładowe zadania. przygotowujące do egzaminu maturalnego

Przykładowe zadania. przygotowujące do egzaminu maturalnego Przykładowe zadania z BIOLOGii przygotowujące do egzaminu maturalnego Prezentowane zadania są zgodne z podstawą programową kształcenia ogólnego w zakresie rozszerzonym i podstawowym. Prócz zadań, które

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE 3 DGGE- ELEKTROFOREZA W ŻELU Z GRADIENTEM CZYNNIKA DENATURUJĄCEGO

ĆWICZENIE 3 DGGE- ELEKTROFOREZA W ŻELU Z GRADIENTEM CZYNNIKA DENATURUJĄCEGO ĆWICZENIE 3 DGGE- ELEKTROFOREZA W ŻELU Z GRADIENTEM CZYNNIKA DENATURUJĄCEGO CZĘŚĆ TEORETYCZNA Metody badań i cechy w oparciu o które przeprowadzana jest klasyfikacja i identyfikacja mikroorganizmówh Struktura

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z biologii

Tematyka zajęć z biologii Tematyka zajęć z biologii klasy: I Lp. Temat zajęć Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania, wymaganiami edukacyjnymi i podstawą programową Podstawowe zagadnienia materiału nauczania

Bardziej szczegółowo

AmpliTest Salmonella spp. (Real Time PCR)

AmpliTest Salmonella spp. (Real Time PCR) AmpliTest Salmonella spp. (Real Time PCR) Zestaw do wykrywania sekwencji DNA specyficznych dla bakterii z rodzaju Salmonella techniką Real Time PCR Nr kat.: BAC01-50 Wielkość zestawu: 50 oznaczeń Objętość

Bardziej szczegółowo

Replikacja DNA. Materiały dydaktyczne współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Replikacja DNA. Materiały dydaktyczne współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Replikacja DNA Materiały dydaktyczne współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Replikacja DNA jest bardzo złożonym procesem, w którym biorą udział setki

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotu Biologia. Podręcznik Biologia na czasie wyd. Nowa Era, zakres podstawowy Rok szkolny 2013/2014

Wymagania edukacyjne z przedmiotu Biologia. Podręcznik Biologia na czasie wyd. Nowa Era, zakres podstawowy Rok szkolny 2013/2014 Wymagania edukacyjne z przedmiotu Biologia. Podręcznik Biologia na czasie wyd. Nowa Era, zakres podstawowy Rok szkolny 2013/2014 Dział programu I. Od genu do cechy Lp. Temat Poziom wymagań dopuszczający

Bardziej szczegółowo

Biochemia: Ćw. 11 Metoda RT-PCR

Biochemia: Ćw. 11 Metoda RT-PCR Ćwiczenie 11 METODA RT-PCR Wyciąg z kart charakterystyki substancji niebezpiecznych: bromek etydyny T+ EDTA Xi etanol, 96% F kwas octowy, 96% C -merkaptoetanol N, T Tris Xi UWAGI WSTĘPNE Praca z kwasami

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Czas trwania lekcji: 2x 45 minut Cele lekcji: 1. Ogólny zapoznanie

Bardziej szczegółowo

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski Znaczenie genetyki Opracował A. Podgórski InŜynieria genetyczna InŜynieria genetyczna ingerencja w materiał genetyczny organizmów, w celu zmiany ich właściwości dziedzicznych. Istota inŝynierii genetycznej

Bardziej szczegółowo

Budowanie drzewa filogenetycznego

Budowanie drzewa filogenetycznego Szkoła Festiwalu Nauki 134567 Wojciech Grajkowski Szkoła Festiwalu Nauki, ul. Ks. Trojdena 4, 02-109 Warszawa www.sfn.edu.pl sfn@iimcb.gov.pl Budowanie drzewa filogenetycznego Cel Ćwiczenie polega na budowaniu

Bardziej szczegółowo

Badanie próbek żywności na obecność Genetycznie Zmodyfikowanych Organizmów. Rozdział 9

Badanie próbek żywności na obecność Genetycznie Zmodyfikowanych Organizmów. Rozdział 9 Badanie próbek żywności na obecność Genetycznie Zmodyfikowanych Organizmów Rozdział 9 Wykrywanie jakościowe kukurydzy MON810, kukurydzy Bt-176 i soi Roundup Ready metodą PCR M. Querci, M. Maretti, M. Mazzara

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ UNIĘ EUROPEJSKĄ Z EUROPEJSKIEGO FUNDUSZU ROZWOJU REGIONALNEGO 1 z 7

PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ UNIĘ EUROPEJSKĄ Z EUROPEJSKIEGO FUNDUSZU ROZWOJU REGIONALNEGO 1 z 7 Poznań, dnia 28.04.2014 r. BioVentures Institute Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością ul. Promienista 83 60 141 Poznań Zapytanie ofertowe nr 01/2014 Projekt Nowa technologia wytwarzania szczepionek

Bardziej szczegółowo

Genetyka w nowej podstawie programowej

Genetyka w nowej podstawie programowej Genetyka w nowej podstawie programowej Dział Genetyka - III etap edukacyjny Rzetelna realizacja tego działu w gimnazjum jest kluczowa ze względu na to, że biotechnologia i inżynieria genetyczna jest omawiana

Bardziej szczegółowo

2. Przedmiot zamówienia: Odczynniki chemiczne do izolacji DNA i reakcji PCR, wymienione w Tabeli 1. Nazwa odczynnika Specyfikacja Ilość*

2. Przedmiot zamówienia: Odczynniki chemiczne do izolacji DNA i reakcji PCR, wymienione w Tabeli 1. Nazwa odczynnika Specyfikacja Ilość* Poznao, 6 lutego 2012 r. Zapytanie ofertowe nr 001 /2012 dotyczące zakupu odczynników chemicznych do izolacji DNA i reakcji PCR GENESIS Polska Sp. z o.o Ul. Za Cytadelą 19, 61-659 Poznao NIP 778 13 56

Bardziej szczegółowo

Zaoczne Liceum Ogólnokształcące Pegaz

Zaoczne Liceum Ogólnokształcące Pegaz WYMAGANIA EGZAMINACYJNE ROK SZKOLNY 2015/2016 Semestr jesienny TYP SZKOŁY: liceum ogólnokształcące PRZEDMIOT: biologia SEMESTR: II LICZBA GODZIN W SEMESTRZE: 15 PROGRAM NAUCZANIA: Program nauczania biologii

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia i inżynieria genetyczna

Biotechnologia i inżynieria genetyczna Wersja A Test podsumowujący rozdział II i inżynieria genetyczna..................................... Imię i nazwisko.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 16 zadań. rzy każdym

Bardziej szczegółowo

IV A. Reakcje utleniania i redukcji. Metale i niemetale

IV A. Reakcje utleniania i redukcji. Metale i niemetale IV A. Reakcje utleniania i redukcji. Metale i niemetale IV-A Elektrochemia IV-A.1. Porównanie aktywności chemicznej metali IV-A.2. Ogniwo jako źródło prądu elektrycznego a) ogniwo Daniella b) ogniwo z

Bardziej szczegółowo

PCR - ang. polymerase chain reaction

PCR - ang. polymerase chain reaction PCR - ang. polymerase chain reaction Technika PCR umożliwia otrzymywanie dużej liczby kopii specyficznych fragmentów DNA (czyli amplifikację zwielokrotnienie fragmentu DNA) Jest to reakcja powielania (replikacji)

Bardziej szczegółowo

Gen choroby Huntingtona, dwadzieścia lat później

Gen choroby Huntingtona, dwadzieścia lat później Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Czy nowa technika zrewolucjonizuje testy genetyczne na chorobę Huntingtona? Zaprezentowano

Bardziej szczegółowo

Elektroforeza kwasów nukleinowych

Elektroforeza kwasów nukleinowych Elektroforeza kwasów nukleinowych Elektroforeza jest podstawową techniką wizualizacji kwasów nukleinowych pozwala bezpośrednio identyfikować cząsteczki DNA i jest stosunkowo czuła (po odpowiednim wybarwieniu

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie teorii węzłów w biologii molekularnej. Piotr Krzywda Gr. 10B2

Zastosowanie teorii węzłów w biologii molekularnej. Piotr Krzywda Gr. 10B2 Zastosowanie teorii węzłów w biologii molekularnej Piotr Krzywda Gr. 10B2 Na początku trochę biologii. Biologia molekularna Biologia molekularna jest to dziedzina nauki z pogranicza kilku nauk biologicznych,

Bardziej szczegółowo

1. DNA - podstawowy nośnik informacji genetycznej

1. DNA - podstawowy nośnik informacji genetycznej Elementy genetyki 1. DNA - podstawowy nośnik informacji genetycznej 1.1. Informacja o budowie i funkcjonowaniu organizmu zapisana w DNA początki genetyki jako nauki doświadczenia na bakteriach wywołujących

Bardziej szczegółowo

Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją).

Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją). Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją). Czym jest życie? metabolizm + informacja (replikacja) 2 Cząsteczki organiczne mog y powstać w atmosferze pierwotnej

Bardziej szczegółowo

Zmienność genomu. Przyczyny, skutki i sposoby kontroli

Zmienność genomu. Przyczyny, skutki i sposoby kontroli Zmienność genomu Przyczyny, skutki i sposoby kontroli Zmienność genomu Przez zmienność genomu (polimorfizm) rozumiemy różnice w sekwencji DNA genomowego pomiędzy osobnikami jednego gatunku. Wyróżniamy:

Bardziej szczegółowo

Genetyczna "szara strefa" choroby Huntingtona: co to wszystko oznacza? Podstawy Genetyczne

Genetyczna szara strefa choroby Huntingtona: co to wszystko oznacza? Podstawy Genetyczne Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Genetyczna "szara strefa" choroby Huntingtona: co to wszystko oznacza? Pośrednie allele

Bardziej szczegółowo

Syngen Gel/PCR Mini Kit

Syngen Gel/PCR Mini Kit Syngen Gel/PCR Mini Kit Syngen Gel/PCR ME Mini Kit Zestawy do oczyszczania DNA: - z żelu agarozowego - po reakcji PCR i innych reakcjach enzymatycznych - z żelu agarozowego z małą objętością elucji - po

Bardziej szczegółowo

Profaza I wykształcenie się wrzeciona podziałowego, kondensacja chromatyny do chromosomów jest długa i składa się z 5 stadiów:

Profaza I wykształcenie się wrzeciona podziałowego, kondensacja chromatyny do chromosomów jest długa i składa się z 5 stadiów: Cykl komórkowy Podział komórki - proces zachodzący u wszystkich żywych organizmów, w którym komórka macierzysta dzieli się na dwie lub więcej komórek potomnych. Najpierw następuje podział jądra komórkowego

Bardziej szczegółowo

Przewodnictwo elektryczne roztworów wodnych. - elektrolity i nieelektrolity.

Przewodnictwo elektryczne roztworów wodnych. - elektrolity i nieelektrolity. 1 Przewodnictwo elektryczne roztworów wodnych - elektrolity i nieelektrolity. Czas trwania zajęć: 45 minut Pojęcia kluczowe: - elektrolit, - nieelektrolit, - dysocjacja elektrolityczna, - prąd, - jony.

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne. Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia. Stopnie szkolne

Wymagania edukacyjne. Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia. Stopnie szkolne Wymagania edukacyjne zawierają szczegółowy wykaz wiadomości i umiejętności, które uczeń powinien opanować po omówieniu poszczególnych lekcji z podręcznika Biologia na czasie zakres podstawowy. Jest on

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE POPULACJAMI ZWIERZĄT 1. RÓWNOWAGA GENETYCZNA POPULACJI. Prowadzący: dr Wioleta Drobik Katedra Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt

ZARZĄDZANIE POPULACJAMI ZWIERZĄT 1. RÓWNOWAGA GENETYCZNA POPULACJI. Prowadzący: dr Wioleta Drobik Katedra Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt ZARZĄDZANIE POPULACJAMI ZWIERZĄT 1. RÓWNOWAGA GENETYCZNA POPULACJI Fot. W. Wołkow Prowadzący: dr Wioleta Drobik Katedra Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt POPULACJA Zbiór organizmów żywych, które łączy

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii nauczanej dwujęzycznie. Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia. Stopnie szkolne

Wymagania edukacyjne z biologii nauczanej dwujęzycznie. Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia. Stopnie szkolne Wymagania edukacyjne z biologii nauczanej dwujęzycznie zawierają szczegółowy wykaz wiadomości i umiejętności, które uczeń powinien opanować po omówieniu poszczególnych lekcji z podręcznika Biologia na

Bardziej szczegółowo

podstawowy. Jest on niezastąpiony przy obiektywnej ocenie postępów ucznia w nauce.

podstawowy. Jest on niezastąpiony przy obiektywnej ocenie postępów ucznia w nauce. Wymagania edukacyjne zawierają szczegółowy wykaz wiadomości i umiejętności, które uczeń powinien opanować po omówieniu poszczególnych lekcji z podręcznika Biologia na czasie zakres podstawowy. Jest on

Bardziej szczegółowo

PONIŻSZĄ INSTRUKCJĘ PRZECZYTAJ UWAŻNIE I ZACHOWAJ NA PRZYSZŁOŚĆ

PONIŻSZĄ INSTRUKCJĘ PRZECZYTAJ UWAŻNIE I ZACHOWAJ NA PRZYSZŁOŚĆ PONIŻSZĄ INSTRUKCJĘ PRZECZYTAJ UWAŻNIE I ZACHOWAJ NA PRZYSZŁOŚĆ podgrzewacz przykrywka podgrzewacza panel sterujący przycisk zwalniający wodę blokada podgrzewacza sterylizator, pojemnik do przechowywania

Bardziej szczegółowo

Zastanów się, co jesz.

Zastanów się, co jesz. 1 Zastanów się, co jesz. Czas trwania zajęć: 45 minut Potencjalne pytania badawcze: 1. Co dzieje się z witaminą C pod wpływem wysokiej temperatury? Hipoteza sformułowana przez uczniów: 1. Gotowanie albo

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2014/2015 Kod: EIB-2-206-BN-s Punkty ECTS: 3. Kierunek: Inżynieria Biomedyczna Specjalność: Bionanotechnologie

Rok akademicki: 2014/2015 Kod: EIB-2-206-BN-s Punkty ECTS: 3. Kierunek: Inżynieria Biomedyczna Specjalność: Bionanotechnologie Nazwa modułu: Genetyka molekularna Rok akademicki: 2014/2015 Kod: EIB-2-206-BN-s Punkty ECTS: 3 Wydział: Elektrotechniki, Automatyki, Informatyki i Inżynierii Biomedycznej Kierunek: Inżynieria Biomedyczna

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia 1 Wirtualne Klonowanie Prowadzący: mgr inż. Joanna Tymeck-Mulik i mgr Lidia Gaffke. Część teoretyczna:

Ćwiczenia 1 Wirtualne Klonowanie Prowadzący: mgr inż. Joanna Tymeck-Mulik i mgr Lidia Gaffke. Część teoretyczna: Uniwersytet Gdański, Wydział Biologii Katedra Biologii Molekularnej Przedmiot: Biologia Molekularna z Biotechnologią Biologia II rok ===============================================================================================

Bardziej szczegółowo

Polimorfizm genu mitochondrialnej polimerazy gamma (pol γ) w populacjach ludzkich Europy

Polimorfizm genu mitochondrialnej polimerazy gamma (pol γ) w populacjach ludzkich Europy Polimorfizm genu mitochondrialnej polimerazy gamma (pol γ) w populacjach ludzkich Europy Praca wykonana pod kierunkiem dr hab. Tomasza Grzybowskiego w Katedrze Medycyny Sądowej w Zakładzie Genetyki Molekularnej

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Biotechnologia w ochronie środowiska Biotechnology in Environmental Protection Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Prof. dr hab. Maria Wędzony Zespół dydaktyczny: Prof.

Bardziej szczegółowo

Johann Friedrich Miescher

Johann Friedrich Miescher Certyfikacja DNA u psów FANCLUBU Fakt, iż każdy żywy organizm zwierzę, roślina, człowiek jest jednostką unikalną, niepowtarzalną, jedyną w swoim rodzaju - był od dawna prawie pewnikiem. Jednakże pełne

Bardziej szczegółowo

Elektroliza - rozkład wody, wydzielanie innych gazów. i pokrycia galwaniczne.

Elektroliza - rozkład wody, wydzielanie innych gazów. i pokrycia galwaniczne. 1 Elektroliza - rozkład wody, wydzielanie innych gazów i pokrycia galwaniczne. Czas trwania zajęć: 45 minut Pojęcia kluczowe: - elektroliza, - elektrody, - katoda, - anoda, - potencjał ujemny, - potencjał

Bardziej szczegółowo

Izolowanie i amplifikacja kwasów nukleinowych

Izolowanie i amplifikacja kwasów nukleinowych ROZDZIAŁ 4 Izolowanie i amplifikacja kwasów nukleinowych Wojciech Garczorz Diagnostyka molekularna jest obecnie najszybciej rozwijającym się działem diagnostyki medycznej. W wielu dziedzinach medycyny

Bardziej szczegółowo

Obserwacja zmian turgoru w komórkach korzenia marchwi

Obserwacja zmian turgoru w komórkach korzenia marchwi Doświadczenie 1 Obserwacja zmian turgoru w komórkach korzenia marchwi Materiał: duży, jędrny korzeń marchwi. Pomoce: nóż. Odczynniki: kryształy NaCl(soli kuchennej) Wykonanie: Wyniki: Kryształki soli uległy

Bardziej szczegółowo

Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016. Ćwiczenie nr 1 (06-07.10.

Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016. Ćwiczenie nr 1 (06-07.10. Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016 Ćwiczenie nr 1 (06-07.10.2015) Temat: Wprowadzenie 1. Omówienie regulaminu zajęć Temat: Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Biologia Liceum Ogólnokształcące zakres podstawowy

Biologia Liceum Ogólnokształcące zakres podstawowy Zespół Szkół im. Ignacego Łukasiewicza w Policach PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Biologia Liceum Ogólnokształcące zakres podstawowy I. Formy i metody sprawdzania i oceniania osiągnięć ucznia: Osiągnięcia

Bardziej szczegółowo

PathogenFree DNA Isolation Kit Zestaw do izolacji DNA Instrukcja użytkownika

PathogenFree DNA Isolation Kit Zestaw do izolacji DNA Instrukcja użytkownika PathogenFree DNA Isolation Kit Zestaw do izolacji DNA Instrukcja użytkownika Spis treści 1. Zawartość 2 1.1 Składniki zestawu 2 2. Opis produktu 2 2.1 Założenia metody 2 2.2 Instrukcja 2 2.3 Specyfikacja

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia eksperymentalna i środowiskowa

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia eksperymentalna i środowiskowa KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia eksperymentalna i środowiskowa Nazwa Nazwa w j. ang. Wybrane problemy biologii molekularnej kwasy nukleinowe Selected problems of molecular biology

Bardziej szczegółowo

2015-11-18. DNA i RNA ENZYMY MODYFIKUJĄCE KOŃCE CZĄSTECZEK. DNA i RNA. DNA i RNA

2015-11-18. DNA i RNA ENZYMY MODYFIKUJĄCE KOŃCE CZĄSTECZEK. DNA i RNA. DNA i RNA Fosfataza alkaliczna CIP Calf Intestine Phosphatase- pochodzenie: jelito cielęce BAP Bacterial Alcaline Phosphatase- pochodzenie: E. coli SAP Shrimp Alcaline Phosphatase- pochodzenie: krewetki Pandalus

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy z biologii - zakres podstawowy. Biologia na czasie

Plan wynikowy z biologii - zakres podstawowy. Biologia na czasie Plan wynikowy z biologii - zakres podstawowy iologia na czasie ział programu Lp. Temat ocena dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry I. Od genu do cechy 1 udowa i funkcje kwasów nukleinowych określa

Bardziej szczegółowo

Klub Młodego Wynalazcy - Laboratoria i wyposażenie. Pracownia genetyki

Klub Młodego Wynalazcy - Laboratoria i wyposażenie. Pracownia genetyki Klub Młodego Wynalazcy - Laboratoria i wyposażenie Zadbaliśmy o to, żeby wyposażenie w Klubie Młodego Wynalazcy było w pełni profesjonalne. Ważne jest, aby dzieci i młodzież, wykonując doświadczenia korzystały

Bardziej szczegółowo

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin Suplementy Wilkasy 2014 Krzysztof Gawin Suplementy diety - definicja Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub

Bardziej szczegółowo

Polarymetryczne oznaczanie stężenia i skręcalności właściwej substancji optycznie czynnych

Polarymetryczne oznaczanie stężenia i skręcalności właściwej substancji optycznie czynnych Polarymetryczne oznaczanie stężenia i skręcalności właściwej substancji optycznie czynnych Część podstawowa: Zagadnienia teoretyczne: polarymetria, zjawisko polaryzacji, skręcenie płaszczyzny drgań, skręcalność

Bardziej szczegółowo

STĘŻENIE JONÓW WODOROWYCH. DYSOCJACJA JONOWA. REAKTYWNOŚĆ METALI

STĘŻENIE JONÓW WODOROWYCH. DYSOCJACJA JONOWA. REAKTYWNOŚĆ METALI Ćwiczenie 8 Semestr 2 STĘŻENIE JONÓW WODOROWYCH. DYSOCJACJA JONOWA. REAKTYWNOŚĆ METALI Obowiązujące zagadnienia: Stężenie jonów wodorowych: ph, poh, iloczyn jonowy wody, obliczenia rachunkowe, wskaźniki

Bardziej szczegółowo

Techniki molekularne w mikrobiologii SYLABUS A. Informacje ogólne

Techniki molekularne w mikrobiologii SYLABUS A. Informacje ogólne Techniki molekularne w mikrobiologii A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Rodzaj Rok studiów

Bardziej szczegółowo