Lateralizacja j zyka i gestów: metody bada«, zale»no±ci oraz uwarunkowania anatomiczne

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Lateralizacja j zyka i gestów: metody bada«, zale»no±ci oraz uwarunkowania anatomiczne"

Transkrypt

1 Lateralizacja j zyka i gestów: metody bada«, zale»no±ci oraz uwarunkowania anatomiczne Grzegorz Króliczak, Szymon Biduªa Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Streszczenie. U wi kszo±ci ludzi lewa póªkula odgrywa decyduj c rol zarówno w kontroli zdolno±ci j zykowych jak i wyuczonych gestów manualnych. U osób prawor cznych, lewostronne obszary kory mózgowej kontroluj ponadto dziaªania dªoni i palców r ki dominuj cej, wª czaj c w to ruchy si gania w kierunku celu, chwytania przedmiotów i manipulowania nimi. Dlatego do niedawana nie byªo oczywiste, czy lateralizacja funkcji j zykowych jest ±ci±lej zwi zana z kontrol preferowanej r ki, czy te» z przetwarzaniem informacji wy»szego rz du niezb dnych w sprawnej komunikacji przy pomocy gestów, niezale»nie od wykorzystywanego ramienia i dªoni. Za drug z tych opcji przemawia to,»e u wi kszo- ±ci osób lewor cznych lewa póªkula tak»e dominuje w kontroli j zyka i gestów. Przeciw zdaj si ±wiadczy przykªady nietypowej lateralizacji zdolno±ci j zykowych do prawej póªkuli, przy lewopóªkulowej reprezentacji gestów manualnych. Cho dot d wzgl dnie dobrze poznano jak cz sto dochodzi do nietypowej lateralizacji niektórych funkcji w mózgu, ci gle nie jest jasne, jakie s tego przyczyny. Co wa»niejsze, dopiero niedawno naukowcy zacz li z sukcesem bada wzajemne relacje pomi dzy ró»nymi zdolno±ciami poznawczymi u ludzi zdrowych. Badania te sugeruj istnienie bliskich zale»no±ci pomi dzy lateralizacj na pozór odmiennych funkcji, takich jak j zyk i gesty, w przypadkach dot d uznawanych za raczej wyj tkowe. Te ostatnie, z kolei, cz sto ª czono z reorganizacj mózgu w nast pstwie choroby lub innych zakªóce«jego dziaªania. Tymczasem, istnienie ±cisªych relacji pomi dzy reprezentacjami na pozór odmiennych dyspozycji poznawczych w przypadkach nietypowych, a nie maj cych ¹ródªa w chorobie i urazach, sugeruje nieco inny model lateralizacji funkcji w mózgu. Sªowa kluczowe: j zyk, gesty, lateralizacja, relacje wzajemne, asymetrie funcjonalne, korelaty anatomiczne Studia z Kognitywistyki i Filozoi Umysªu, 6(1): , 2012 Copyright 2012 Grzegorz Króliczak, Szymon Biduªa

2 144 Grzegorz Króliczak, Szymon Biduªa Wprowadzenie Do± dobrze udokumentowane przypadki zaburze«zachowania powstaªych w rezultacie miejscowych urazów mózgu pochodz ju» z XVII w., znacz co wyprzedzaj c jedn z pierwszych i najbardziej kontrowersyjnych teorii lokalnych specjalizacji funkcjonalnych mózgu rozwini tej w ramach tradycji frenologicznej (Hutsler i Galuske 2003). Co ciekawe, pierwotne teorie lokalizacyjne zdawaªy si nie uwzgl dnia kwestii lateralizacji, tj. przesuni cia funkcji poznawczych do jednej b d¹ drugiej póªkuli, przyjmuj c raczej symetryczny ich rozkªad po obu stronach mózgu. Idea,»e która± z póªkul mo»e dominowa w reprezentacji zdolno±ci ludzkich pojawia si ju» bardzo wyra¹nie w wieku XIX. Jednak nawet Paul Broca, który po ±mierci swych pierwszych pacjentów jednoznacznie zlokalizowaª lewostronny, dolny obszar czoªowy mózgu jako rejon krytyczny dla generowania mowy (Dronkers, Plaisant, Iba-Zizen i Cabanis 2007), zdawaª si s dzi,»e kierunek lateralizacji tej funkcji nie byª a» tak istotny (Hutsler i Galuske 2003). Tym niemniej, niedªugo po raportach Broki, Karl Wernicke równie» wskazaª na doniosªo± lewej póªkuli, tym razem tylnych, grzbietowych obszarów pªata skroniowego, w procesach rozumienia j zyka. Wernicke miaª zatem podstawy by zaproponowa bardziej ogólny model funkcji j zykowych, w którym gurowaªy obydwa obszary zlateralizowane do lewej póªkuli, jeden dla generowania, a drugi dla rozumienia mowy (Eggert 1977). Jak si wkrótce okazaªo, dalsze badania neuropsychologiczne zacz ªy ponadto sugerowa,»e u wi kszo±ci ludzi nie tylko funkcje j zykowe, ale tak»e kontrola wyuczonych gestów manualnych (tzw. praksji) ma swe podªo»e w lewej póªkuli (Liepmann 1900; Goodglass i Kaplan 1963). Dotyczyªo to nie tylko cz sto wykorzystywanych w badaniach gestów symulowanego u»ycia narz dzi (okre±lanych jako gesty tranzytywne), ale tak»e nie wymagaj cych wyobra»ania oraz u»ywania przedmiotów gestów komunikacyjnych (okre±lanych jako intranzytywne; por. Goodglass i Kaplan 1963; Heilman i Rothi 1997). W przypadku kontroli gestów manualnych, kluczowym obszarem zdaje si by lewa kora ciemieniowa, której uszkodzenia cz sto prowadz do apraksji, tj. problemów z realizacj i rozpoznawaniem gestów oraz innych czynno±ci ruchowych wy»szego rz du, trudno±ci których nie da si wyja±ni ani prostymi zakªóceniami funkcji motorycznych i czuciowych, ani te» zaburzeniami j zykowymi (Liepmann 1900; Goodglass i Kaplan 1963). Co ciekawe, w tej lewopóªkulowej specjalizacji w reprezentowaniu gestów zdaj si uczestniczy nie tylko pola ciemieniowe, ale tak»e obszary kory przedruchowej oraz do pewnego stopnia kora przedczoªowa (Haaland i Harrington 1996; Johnson-Frey 2004).

3 Lateralizacja j zyka i gestów 145 Z uwagi na owe lewostronne specjalizacje nie dziwi,»e u pacjentów, którzy doznali rozlegªych uszkodze«lewej póªkuli, bardzo cz sto wspóªwyst puj ze sob zarówno zaburzenia generowania i/lub odbioru j zyka (afazje), jak i zaburzenia ruchowe wy»szego rz du (apraksje). Te ostatnie ujawnia si mog nie tylko w problemach z sekwencjonowaniem w czasie i przestrzeni gestów w oparciu o instrukcje sªowne, b d¹ kªopotach z imitacj sekwencji gestów na podstawie ruchów r ki eksperymentatora (tzw. apraksja wyobra»eniowo-ruchowa), ale tak»e w braku zdolno±ci do zrozumienia samych poj zwi zanych z gestami i do przedstawienia sobie ruchu jaki towarzyszy takim gestom (tzw. apraksja wyobra»eniowa). Co ciekawe, z uwagi na trudno±ci w testowaniu reprezentacji gestów u pacjentów potencjalnie nie rozumiej cych wskazówek werbalnych i/lub ewentualne problemy z interpretacj uzyskanych w ten sposób wyników, w literaturze przedmiotu cz ±ciej dot d zwracano uwag na przypadki rozdzielno±ci pomi dzy afazj i apraksj (Papagno, Della Sala i Basso 1993; Kertesz, Ferro i Shewan 1984). Tym niemniej, do± powszechne wspóªistnienie obu tych zaburze«(kertesz i Hooper 1982), b d ce konsekwencj ich podobnej lateralizacji (do lewej póªkuli), sugerowa mo»e równie» pewn uogólnion specjalizacj póªkulow, która mo»e le»e u podªo»a obydwu tych zdolno±ci. Sugestie takie pojawiªy si zreszt ju» w siódmej dekadzie XIX w. w pracy Finkelnburga, który w wyja±nieniu wspóªwyst powania decytów j zykowych i pozawerbalnych odwoªywaª si do poj cia asymbolii, tj. zaburzenia przetwarzania informacji le» cych u podªo»a rozumienia i u»ywania symboli komunikacyjnych (Duy i Liles 1979). Bardziej wspóªczesne, alternatywne uj cia procesów przetwarzania informacji w lewej póªkuli odwoªuj si raczej do jej przewagi w reprezentowaniu b d¹ to zªo»onych sekwencji ruchowych (np. Kimura i Archibald 1974), b d¹ te» ró»nego rodzaju hierarchii sekwencyjnych (Bradshaw i Nettleton 1982; Greeneld 1991). W projekcie badawczym niejako pod»aj cym za sugestiami Finkelnburga, Króliczak wraz ze wspóªpracownikami (Kroliczak, Piper i Frey 2011) przyj li,»e je±li rzeczywi±cie jest tak, i» u podªo»a zdolno±ci j zykowych oraz gestów manualnych le»y jaka± wspólna specjalizacja póªkulowa, to wówczas ludzie, u których da si wykaza obecno± nietypowej lateralizacji j zyka powinni równie» demonstrowa podobny, nietypowy wzór reprezentacji gestów. Jest to hipoteza nowatorska ze wzgl du na odej±cie od bezkrytycznego przekonania o szczególnej roli lewej póªkuli w procesach le» cych u podªo»a j zyka i gestów jak i równie», co wa»niejsze, poszukuje pewnych regularno±ci w przypadkach nietypowych lateralizacji funkcji. Ponadto, cho przyjmuje si,»e najwi cej osób z rzadk lateralizacj zdolno±ci umysªowych (np. kontro-

4 146 Grzegorz Króliczak, Szymon Biduªa li j zyka; Knecht, Drager, Deppe, Bobe, Lohmann, Floel, Ringelstein i Henningsen 2000) oraz ich wzajemnych relacji da si znale¹ w±ród lewor cznych, wykazane w tej populacji zjawisko powinno by równie» mo»liwe do zaobserwowania u osób prawor cznych z nietypow lateralizacj funkcji. Na bardzo podobne kwestie zwrócili ju» wcze±niej uwag Meador i wspóªpracownicy (Meador, Loring, Lee, Hughes, Lee, Nichols i Heilman 1999), którzy przedstawili przekonuj ce dane ±wiadcz ce o tym,»e u pacjentów z epilepsj, nietypowej lateralizacji j zyka cz sto towarzyszy podobnie zlateralizowana praksja; zjawisko, które nie miaªo raczej zwi zku z r czno±ci testowanych pacjentów. Jedyn sªabo±ci tych bada«(wykorzystuj cych procedur podania do t tnicy szyjnej amobarbitalu) jest to,»e byªy one przeprowadzone u pacjentów, u których napadów padaczkowych nie daªo si ju» leczy farmakologicznie i, przez to, kwalikowali si oni do zabiegu operacyjnego. A zatem w wyniku dªugotrwaªej i bardzo wycie«czaj cej choroby mogªo u nich doj± do reorganizacji, a nawet odmiennego zlateralizowania funkcji. Z drugiej strony, znane s przypadki przynajmniej czterech pacjentów prawor cznych z niemal caªkowicie odwrócon lateralizacj zdolno±ci j zykowych i gestykulacji. Tym samym, u ich podªo»a le»aªy mechanizmy z prawej póªkuli, mimo i» nie byªo»adnych danych sugeruj cych,»e taka reorganizacja mogªa u tych osób by wynikiem czy to okoªoporodowych uszkodze«mózgu, czy te» przewlekªej choroby na jakimkolwiek etapie»ycia (Fischer, Alexander, Gabriel, Gould i Milione 1991; porównaj prac Junque, Litvan i Vendrell 1986). Króliczak i wspóªpracownicy (Kroliczak i in. 2011) wykorzystali metod funkcjonalnego obrazowania przy pomocy rezonansu magnetycznego (fmri), aby zbada zale»no±ci pomi dzy lateralizacj jednej ze zdolno±ci j zykowych (tu: biegªo±ci werbalnej) oraz lateralizacj planowania gestów manualnych (tu: gestów tranzytywnych i intranzytywnych). Badania neuronalnych podstaw tych dwóch kategorii gestów maj bardzo dªug histori i przez to znacz co guruj zarówno w tradycyjnych modelach praksji (Gonzalez Rothi, Ochipa i Heilman 1991), jak i bardziej wspóªczesnych dyskusjach na temat trafno±ci tych modeli (Kroliczak i Frey 2009). By rzuci nieco nowsze ±wiatªo na omawiane kwestie, w eksperymencie poddano badaniom próbk zdrowych osób lewor cznych, o których wiadomo,»e wykazuj naturaln zmienno± reprezentacji j zyka (Knecht i in. 2000). Poniewa» w takiej populacji o wiele ªatwiej znale¹ osoby, u których prawa póªkula b dzie dominowa w procesie generowania wypowiedzi j zykowych, projekt tego typu daje wyj tkowe mo»liwo±ci zbadania relacji pomi dzy reprezentacj j zyka i gestów. Oczywi±cie, u wi kszo±ci osób lewor cznych i tak nale-

5 Lateralizacja j zyka i gestów 147»y oczekiwa raczej typowej organizacji procesów uwikªanych w biegªe generowanie sªów. Biegªo±ci werbalnej po±rednicz ±rodkowo-tylne obszary lewego dolnego zakr tu czoªowego, szczególnie pola Brodmanna 44 i 45 (BA44/45), które ª cznie s cz sto uto»samiane z tzw. obszarem Broki (por. Keller, Crow, Foundas, Amunts i Roberts 2009). Je±li istnieje naturalny zwi zek pomi dzy reprezentacjami j zyka i praksji, wówczas osoby z typow lateralizacj j zyka powinny w trakcie planowania gestów wykazywa równie» podobnie zlateralizowan, tj. typow lewopóªkulow aktywacj w dolnej korze ciemieniowej (Kroliczak i Frey 2009), szczególnie w polu Brodmanna 40 (BA40). BA40, okre±lany równie» jako zakr t nadbrze»ny (the supramarginal gyrus, lub SMG) jest tradycyjnie ju» ª czony z reprezentacj gestów na poziomie niezale»nym od wykorzystywanej r ki (Liepmann 1900; Goodglass i Kaplan 1963; Haaland, Harrington i Knight 2000; Heilman, Rothi i Valenstein 1982). Wyniki obserwacji neuropsychologicznych otrzymuj wsparcie z bada«fmri na zdrowych uczestnikach, planuj cych i/lub realizuj cych gesty (Moll, de Oliveira-Souza, Passman, Cunha, Souza-Lima i Andreiuolo 2000; Choi, Na, Kang, Lee, Lee i Na 2001; Ohgami, Matsuo, Uchida i Nakai 2004; Rumiati, Weiss, Shallice, Ottoboni, Noth, Zilles i Fink 2004; Johnson-Frey, Newman-Norlund i Grafton 2005; Kroliczak i Frey 2009). Hipotez o krytycznym znaczeniu dla bada«nad relacjami mi dzy j zykiem i praksj jest oczywi±cie przekonanie,»e ok. 1/3 uczestników powinna nie tylko wykazywa nietypow, tj. albo obustronn, albo te» prawostronn aktywacj w BA44/45 w te±cie na biegªo± werbaln, ale tak»e zbli»on, tj. nietypow lateralizacj aktywacji w BA40 w trakcie planowania gestów (Kroliczak i in. 2011). 1. Testy na biegªo± werbaln oraz planowanie gestów manualnych Poniewa» wykorzystane w tym projekcie metody bada«zostaªy szczegóªowo opisane gdzie indziej (Kroliczak i in. 2011; Kroliczak i Frey 2009), poni»ej zostan przedstawione jedynie informacje o kluczowym znaczeniu dla zrozumienia najwa»niejszych procedur oraz uzyskanych wyników. Spo±ród 51 osób, które na ochotnika zgªosiªy si do udzia- ªu w badaniach i okre±laªy siebie jako skrajnie lewor czne, do testu z wykorzystaniem fmri wyselekcjonowanych zostaªo jedynie 15 osób. W uzupeªnieniu do tradycyjnego kwestionariusza dotycz cego r czno±ci (Oldeld 1971), u ka»dego uczestnika przetestowano równie» siª lewej i prawej r ki oraz ich szybko± w wymagaj cym niezwykªej precyzji zadaniu na przenoszenie koªeczków z jednej strony tablicy na drug i ich umieszczenie w wywierconych otworkach. Jedynie osoby, które zarówno

6 148 Grzegorz Króliczak, Szymon Biduªa znalazªy si w górnym kwartylu lewor czno±ci (tu: z wynikiem pomi dzy 66 a 100, gdzie 100 oznacza skrajn lewor czno± ; ±rednia = 90 oraz odchylenie standardowe = 9) jak i wykazaªy przewag r ki lewej we wszystkich pozostaªych testach (tj. tak»e podczas przenoszenia koªeczków z u»yciem pincety) przeszªy do dalszych bada«w skanerze fmri. W te±cie na biegªo± werbaln, zadaniem uczestnika byªo generowanie (milcz co) tak wielu sªów jak to mo»liwe w okresie pi ciu 30-s bloków, w których na ekranie komputera, tu» nad punktem ksacji, prezentowana byªa w sposób przypadkowy jedna z pi ciu liter od których miaªy zaczyna si sªowa. Zadanie to zostaªo skontrastowane z okresami spoczynku, w czasie którego uczestnik wpatrywaª si tylko w punkt ksacji (jedyny bodziec na ekranie), nie generuj c wówczas»adnych, nawet przypadkowych sªów. Natomiast w te±cie na planowanie gestów manualnych, zadaniem uczestnika byªo przeczyta prezentowane przez 1,5 s sªowo wskazuj ce na gest jaki miaª by wykorzystany a nast pnie zaplanowa jego realizacj w okresie zmiennego (2,56,5 s) interwaªu czasowego poprzedzaj cego faktyczne wykonanie tego gestu. Cho w eksperymencie wykorzystano dwie kategorie gestów (tj. symulowanego u»ycia narz dzi oraz gesty znaczeniowe), przeciwstawione tzw. lingwistycznemu warunkowi kontrolnemu, to nie oczekiwano, by u wi kszo±ci uczestników reprezentacje tych gestów znacz co ró»niªy si od siebie pod wzgl dem ich przesuni cia do jednej z póªkul (Kroliczak i Frey 2009). Tym niemniej, poniewa» badacze byli szczególnie zainteresowani przypadkami nietypowymi, zastanawiali si równie», czy u kilku osób nie da si zaobserwowa istotnych ró»nic tak»e w lateralizacji tych dwóch kategorii gestów, nawet je±li tylko w relacji do wykorzystywanej w danym momencie r ki. Szacowanie lateralizacji j zyka i praksji przeprowadzono w dwóch osobnych obszarach zainteresowania (tzw. Region of Interest, czy inaczej ROI). Wybór ROI podyktowany byª przede wszystkim wzgl dami teoretycznymi. Z uwagi na poczynione wy»ej ustalenia, analiz lateralizacji aktywno±ci mózgu w te±cie na biegªo± werbaln przeprowadzono w obszarze BA44/45 (por. Amunts, Weiss, Mohlberg, Pieperho, Eickho, Gurd, Marshall, Shah, Fink i Zilles 2004). Natomiast analiz lateralizacji aktywno±ci le» cej u podªo»a planowania gestów dokonano w obszarze BA40 (Caspers, Geyer, Schleicher, Mohlberg, Amunts i Zilles 2006). Obydwa te obszary zostaªy wyznaczone przy pomocy probabilistycznych map cytoarchitektonicznych (Eickho, Stephan, Mohlberg, Grefkes, Fink, Amunts i Zilles 2005). W celu unikni cia zachodzenia tych map na s siednie obszary mózgu zostaªy one sprogowane tak, by uzyska przynajmniej 50% pewno±,»e dany woksel (od angielskich

7 Lateralizacja j zyka i gestów 149 sªów oznaczaj cych wolumetryczny piksel) nale»y do danego pola anatomicznego (Eickho, Paus, Caspers, Grosbras, Evans, Zilles i Amunts 2007). Obydwie mapy zostaªy przedstawione na Rys. 1A jako ciemniejsze fragmenty struktur anatomicznych, na cz ±ciowo nadmuchanym, a przez to ujawniaj cym w trzech wymiarach powierzchni kory, mózgu wzorcowym czy te» standardowym z programu CARET (Van Essen 2005; tu sªu» cym jedynie do prezentacji map, do których zaw»any byª obszar analiz oraz wizualizacji wyników neuroobrazowania). Rys. 1B przedstawia w sposób schematyczny aktywacj uzyskan w te±cie na biegªo± werbaln (skontrastowanym ze stanem spoczynku) na poziomie caªej grupy. Tzn. pokazano na nim istotny statystycznie wzrost aktywacji, do której uzyskania przyczyniªy si wszystkie testowane osoby lewor czne. Najwi kszy klaster tej aktywacji (ponownie reprezentowany jako ciemny fragment naªo»ony na dan struktur anatomiczn ) znajduje si w dolnych obszarach lewej kory czoªowej (m.in. w BA44/45) oraz, w mniejszym zakresie, w jego prawostronnym odpowiedniku. (Obydwa te obszary stanowiªy ROI dla dalszych analiz lateralizacji j zyka.) Do± du»y klaster aktywacji znajduje si tak»e w ±rodkowej cz ±ci bruzdy ±ródciemieniowej po lewej stronie. Ponadto, istotne zmiany siªy sygnaªu fmri zaobserwowano obustronnie w korze wzrokowej, przy czym sygnaª ten rozci gaª si poprzez kor pozapr»kow do dolnego zakr tu skroniowego. Wreszcie, niewielki klaster istotnej aktywacji wida w przedniej cz ±ci kory przedruchowej grzbietowej po stronie prawej. Co wa»ne, to,»e na poziomie grupy zaobserwowano lokalne pola istotnej aktywacji w odpowiedniku obszaru Broki w prawej póªkuli oznacza,»e pewna liczba uczestników w podobny sposób anga»owaªa mechanizmy z tej cz ±ci mózgu. Inn rzecz natomiast jest, czy aktywacja taka na poziomie konkretnego uczestnika, nawet je±li jej zmiany id w tym samym kierunku co u wi kszo±ci badanych, jest na tyle silna by osi gn obrany próg istotno±ci. Rys. 1C przedstawia natomiast schemat aktywacji uzyskany w trakcie planowania gestów (w kontra±cie do lingwistycznego warunku kontrolnego), niezale»nie od ich rodzaju oraz wykorzystywanej r ki. Zgodnie z oczekiwaniami, lewy zakr t nadbrze»ny (obrany wcze±niej wraz z jego prawostronnym odpowiednikiem jako ROI) po±redniczyª zarówno w planowaniu symulowanego u»ycia narz dzi jak i ruchów komunikacyjnych dªoni bez wzgl du na to, dla której r ki planowanie si odbywaªo. Zaobserwowana w tym obszarze modulacja sygnaªu rozci - gaªa si ponadto do bruzdy ±ródciemieniowej. Przygotowywanie gestów ª czyªo si tak»e z istotnie wzmo»on obustronn aktywno±ci w korze przedruchowej grzbietowej oraz mniejszymi przestrzennie, lewostronnymi polami wzrostu siªy sygnaªu w przedniej cz ±ci ±rodkowego zakr tu

8 150 Grzegorz Króliczak, Szymon Biduªa RYS. 1.: Obszary zainteresowa«, schemat istotnych aktywacji fmri w te- ±cie j zykowym (na biegªo± werbaln ) oraz schemat istotnych zmian sygnaªu fmri w te±cie na planowanie praksji (gestów). (A) Obszary zainteresowa«. Analiz lateralizacji j zyka przeprowadzono w polu Brodmanna 44 i 45 (BA44/45). Analiz lateralizacji praksji przeprowadzono w polu Brodmanna 40 (BA40). (B) Test j zykowy. Jak wykazaªa analiza grupowa, biegªemu generowaniu sªów towarzyszyªa wzmo»ona aktywacja w lewej korze czoªowej, obejmuj ca niemal caªy zakr t dolny. Natomiast w prawym dolnym zakr cie czoªowym znajdowaªy si jedynie dwa mniejsze klastry aktywacji. Asymetria ta sugeruje dominacj lewej póªkuli w te±cie j zykowym u wi kszo±ci badanych. (C) Test praksji. Planowaniu gestów, niezale»nie od ich kategorii oraz wykorzystywanej r ki, towarzyszyªa aktywacja w lewym zakr cie nadbrze»nym, obszarem, który najcz ±ciej jest kojarzony z praksj i jej zaburzeniami. Brak aktywacji na poziomie grupy w prawym zakr cie nadbrze»nym nie oznacza,»e»aden z uczestników nie anga»owaª tego obszaru w trakcie planowania gestów. Ponadto, brak taki mo»e si równie» wi za z du» zmienno±ci lokalizacji aktywacji po stronie prawej (maªego zachodzenia na siebie tych aktywacji).

9 Lateralizacja j zyka i gestów 151 czoªowego oraz w przy±rodkowej cz ±ci tylnej kory ciemieniowej, aktywno±ci rozci gaj cej si a» po przedklinek. Indeksy lateralizacji j zyka w BA44/45 oraz praksji w BA40 uzyskano m.in. metod liczenia ilo±ci wokseli aktywnych na kilku poziomach siªy sygnaªu wyznaczonej wzgl dem maksymalnej warto±ci statystyki Z (tj. woksela maksymalnie aktywowanego w lewym lub prawym obszarze zainteresowania). Liczenie aktywnych wokseli to inaczej miara wielko±ci anga»owanego w zadaniu obszaru przy obranym progu, wyznaczonym wzgl dem maksymalnej siªy sygnaªu (tzw. POM, z ang. percent of maximum) w ROI po lewej i prawej stronie mózgu. Uzyskane warto±ci wstawia si do formuªy LI = [(LP)/(L+P)]Ö100, gdzie LI to indeks lateralizacji, L = ilo± aktywnych wokseli po lewej stronie a P = ilo± aktywnych wokseli po prawej stronie w obranym ROI. Zakres wyników mo»e obejmowa warto±ci od +100 do -100, gdzie +100 oznacza caªkowit dominacj lewej póªkuli, -100 caªkowit dominacj prawej póªkuli, a 0 oznacza równ ilo± aktywowanych wokseli po obu stronach mózgu. Otrzymane indeksy lateralizacji j zyka oraz praksji (na poziomie niezale»nym od rodzaju gestów i wykorzystywanej r ki) oraz wyniki testów statystycznych wykazuj cych zachodzenie pomi dzy nimi istotnych statystycznie korelacji zostaªy zaprezentowane gdzie indziej (Kroliczak i in. 2011). W tym miejscu przedstawione zostan natomiast bardziej szczegóªowe, a nieopublikowane dot d wyniki uwzgl dniaj ce podziaª na obie kategorie gestów u»ytych w eksperymencie oraz lateralizacj ich reprezentacji z uwagi na wykorzystywan w planowaniu gestów r k. Na Rys. 2A pokazano istotne korelacje pomi dzy lateralizacj j zyka w dolnej korze czoªowej oraz lateralizacj praksji w dolnej korze ciemieniowej. Przypadkom typowej reprezentacji j zyka, przejawiaj cej si dominacj lewostronnego obszaru Broki w te±cie na biegªo± werbaln zjawiska zaobserwowanego a» u 73% osób lewor cznych, towarzyszyªa zazwyczaj dominacja lub przewaga lewostronnego zakr tu nadbrze»- nego w planowaniu gestów manualnych. Znacz cy wyj tek stanowiªa tylko jedna osoba. Ponadto, je±li u danego uczestnika zmieniªa si lateralizacja funkcji j zykowych, to poci gaªa ona za sob zmian lateralizacji procesów uwikªanych w kontrol praksji. Wreszcie, u wszystkich uczestników da si zauwa»y zbli»on lateralizacj obu kategorii gestów u»ytych w tym eksperymencie. Innymi sªowy, okre±lonej (typowej lub nietypowej) lateralizacji gestów symulowanego u»ycia narz dzi towarzyszyªa równie» bardzo podobna, istotnie skorelowana, lateralizacja gestów komunikacyjnych. Na Rys. 2B pokazano natomiast te same dane ale tym razem po uwzgl dnieniu wykorzystywanej w planowaniu gestów r ki. Okazuje si,

10 152 Grzegorz Króliczak, Szymon Biduªa RYS. 2.: Korelacje pomi dzy lateralizacj j zyka i praksji (gestów). (A) Korelacje po uwzgl dnieniu podziaªu na gesty symulowanego u»ycia narz dzi (tranzytywne) i gesty znaczeniowe (intranzytywne). Nietypowej lateralizacji j zyka towarzyszyªa najcz ±ciej nietypowa lateralizacja praksji. Wbrew sugestiom zawartym we wcze±niejszych modelach praksji, gesty tranzytywne i intranzytywne byªy podobnie reprezentowane w korze ciemieniowej. Wykazaªa to obecno± istotnych korelacji pomi dzy indeksami lateralizacji dla obu tych kategorii gestów, bez wzgl du na wykorzystywan w ich planowaniu r k. (B) Korelacje pomi dzy lateralizacj j zyka i lateralizacj praksji, tym razem po uwzgl dnieniu podziaªu na r ce wykorzystywane w planowaniu gestów. Tylko u dwóch uczestników lateralizacja praksji zale»aªa od wykorzystywanej r ki. We wszystkich pozostaªych przypadkach indeksy lateralizacji praksji dla obu r k byªy bardzo zbli»one albo niemal identyczne.»e u zdecydowanej wi kszo±ci badanych reprezentacje praksji byªy podobnie zlateralizowane, bez wzgl du na to, czy uczestnik planowaª gesty dla r ki lewej (tj. dominuj cej), czy te» dla prawej. Tylko dwie osoby okazaªy si w tym wzgl dzie nieco wyj tkowe: pierwsza poniewa» praksja dla lewej r ki byªa u tej osoby reprezentowana w prawej póªkuli, a dla prawej r ki bardziej obustronnie, a druga poniewa» wykazywa- ªa wzór niemal dokªadnie odwrotny (przy mniejszej dominacji lewej póªkuli w planowaniu praksji r k lew ). Zjawisko to nie przeszkodzi- ªo w uzyskaniu istotnych statystycznie korelacji pomi dzy lateralizacj praksji dla lewej i prawej r ki, ale u±wiadamia zarazem,»e na poziomie konkretnego uczestnika, siªa tego zwi zku mo»e by w skrajnych przypadkach niewielka.

11 Lateralizacja j zyka i gestów Zwi zki pomi dzy korow organizacj j zyka i praksji Powy»sze wyniki wskazuj na istnienie silnego zwi zku pomi dzy reprezentacjami j zyka i gestów w zdrowym mózgu, a zale»no± ta jest zgodna z hipotez,»e obie te zdolno±ci ludzkie mog wykorzystywa wspóln specjalizacj korow. Co wa»niejsze, dane te sugeruj,»e owa specjalizacja nie jest zjawiskiem wyj tkowym, które mo»e przysªugiwa jedynie lewej póªkuli mózgowej (por. Goldenberg, Hartmann i Schlott 2003). Z powodów, które nie do ko«ca s jasne, u zdrowych uczestników bez wcze±niejszych chorób neurologicznych i zaburze«psychiatrycznych, specjalizacja ta mo»e charakteryzowa b d¹ obie póªkule, b d¹ jedynie póªkul praw. Innymi sªowy, w zbadanej próbce zale»no± mi dzy reprezentacjami j zyka i praksji daªa si zaobserwowa nie tylko w przypadkach typowych (tj. lateralizacji obu tych funkcji do lewej póªkuli), ale tak»e w przypadkach nietypowych. Warto zatem podkre±li,»e zmiana lateralizacji j zyka pozwala oczekiwa,»e inaczej b d równie» reprezentowane w mózgu gesty. Nale»y zarazem doda,»e»aden z nietypowych przykªadów lateralizacji w tej próbce nie byª prostym zwierciadlanym odbiciem typowej osoby lewor cznej (czy te» prawor cznej). Uzyskane wyniki potwierdzaj natomiast,»e o wiele ªatwiej spotka osob, która b dzie miaªa skrajnie nietypowo zlateralizowane mechanizmy le» ce u podªo»a praksji, ani»eli j zyka (Margolin 1980). Wreszcie, z uwagi na to,»e siªa zale»no±ci pomi dzy reprezentacjami uwikªanymi w sprawne generowanie wypowiedzi j zykowych i planowania gestów mo»e si ró»ni u konkretnych osób, badacze powinni by bardzo wra»liwi na kwestie ró»nic indywidualnych i przyczyn jakie mog le»e u ich podªo»a (por. Margolin 1980 oraz przypadek S5 w pracy Kroliczaka i in. 2011). Je±li r czno± miaªaby by najpewniejszym wykªadnikiem behawioralnym specjalizacji póªkulowej dla praksji u ludzi (Haaland, Harrington 1996; Volkmann, Schnitzler, Witte i Freund 1998), wówczas mo»na by oczekiwa,»e reprezentacje korowe umiej tno±ci manualnych wymagaj cych wprawy byªyby zlateralizowane do póªkuli kontralateralnej w stosunku do ko«czyny dominuj cej. Tymczasem, tylko 20% zdrowych osób skrajnie lewor cznych zdaje si mie w ten sposób zlateralizowane reprezentacje praksji (Kroliczak i in. 2011), wynik zgodny z obserwacj,»e apraksja w rezultacie urazów prawej póªkuli nie jest zjawiskiem szczególnie cz sto odnotowywanym u osób lewor cznych (Poeck i Kerschensteiner 1971; por. Fischer i in. 1991). Z drugiej strony, poniewa» pewne rudymentarne mechanizmy kontroli praksji zaobserwowano w póªkuli niedominuj cej (Goodglass i Kaplan 1963), a ponadto znane s przypadki osób prawor cznych wykazuj cych powa»n apraksj w re-

12 154 Grzegorz Króliczak, Szymon Biduªa zultacie uszkodze«prawej póªkuli (e.g., Rapcsak, Gonzalez Rothi i Heilman 1987; Hanna-Pladdy, Daniels, Fieselman, Thompson, Vasterling, Heilman i Foundas 2001), nietypowa lateralizacja tej funkcji niekoniecznie jest czym± wyj tkowym, pojawiaj cym si jedynie w przypadkach patologicznych (Fischer i in. 1991). Innymi sªowy, zlateralizowanie mechanizmów praksji nie jest zdeterminowane przez preferencj r ki i musi zale»e od wielu innych czynników. Hipoteza ta zyskuje wsparcie nie tylko w referowanym tu badaniu (Kroliczak i in. 2011), ale tak»e w odnotowanych w literaturze zaburzeniach praksji u pacjentów lewor cznych. W przeszªo±ci, populacja osób lewor cznych niecz sto byªa anga»owana do systematycznych bada«, m.in. dlatego, i» zaledwie 710% ludzi wykazuje preferencj do u»ywania r ki lewej (por. Raymond, Pontier, Dufour i Moller 1996). Dla neuropsychologii oznacza to tak»e, i» nawet je±li cz sto± wyst powania apraksji u osób lewor cznych jest porównywalna do tej u osób prawor cznych (Kimura 1983), prawdopodobie«- stwo znalezienia takiego pacjenta jest jednak o wiele mniejsze. Du»y odsetek ludzi ze skªonno±ciami do wykorzystywania r ki lewej wykazuje ponadto pewien stopie«obur czno±ci (by mo»e ze wzgl du na, powoli zanikaj c, tendencj do przestawiania lewor cznych na pisanie r k praw ). Innymi sªowy, bycie obur cznym lub przestawienie na pisanie r k praw mo»e owocowa bardziej zbalansowan reprezentacj umiej tno±ci praksyjnych. S dz c,»e zdecydowan dominacj jednej z póªkul w kontroli praksji najªatwiej b dzie znale¹ jedynie u osób skrajnie lewor cznych, Króliczak i wspóªpracownicy (2011) liczyli po cz ±ci na to,»e ªatwiej im b dzie te» znale¹ przykªady rozdzielno- ±ci lateralizacji praksji i j zyka. Tymczasem, to co najbardziej rzuca si w oczy w tym badaniu to istnienie asocjacji raczej ni» dysocjacji, nawet w przypadkach nietypowych. Nie powinno to jednak dziwi, bo o bliskich zale»no±ciach mi dzy apraksj i zaburzeniami j zykowymi mówili ju» wcze±niej Kertesz i Hooper (Kertesz i Hooper 1982), cho jedynie w kontek±cie osób prawor cznych oraz Meador i wspóªpracownicy (Meador i in. 1999), bez wzgl du na r czno± badanych pacjentów. Bardziej popularne w±ród badaczy przypadki rozdzielno±ci funkcji nie zdaj si jednak wspiera modelu sugeruj cego zale»no± pomi dzy praksj i j zykiem, zwªaszcza,»e s to raporty na pozór sprzeczne. Przykªadowo, w do± cz sto cytowanych pracach (Heilman, Coyle, Gonyea i Geschwind 1973; Valenstein i Heilman 1979) zreferowane zostaªy przypadki pacjentów lewor cznych, którzy w wyniku uszkodze«prawej póªkuli wykazywali apraksj bez afazji. Z drugiej strony, Poeck i Kerschensteiner (1971) przedstawili przypadek pacjenta, u którego uszkodzenie prawej póªkuli doprowadziªo do niedowªadu r ki lewej i apraksji r ki prawej, czemu towarzyszyªa równie» afazja. To jedynie pozornie

13 Lateralizacja j zyka i gestów 155 niespójne raporty gdy» wyniki Króliczaka i wspóªpracowników (2011) przewiduj zarówno mo»liwo± pojawienia si tak odmiennych wzorów zaburze«jak i to,»e na poziomie populacji powinno da si wykaza do± ±cisªe zale»no±ci mi dzy reprezentacj praksji a j zykiem. 3. Zwi zki pomi dzy funkcjonaln i anatomiczn organizacj r czno±ci i j zyka Lateralizacja funkcji poznawczych byªa przesªank wielu bada«poszukuj cych ich neurobiologicznych korelatów. Skupiaªy si one gªównie na próbie znalezienia strukturalnych uwarunkowa«r czno±ci jako najbardziej uwydatniaj cego si wska¹nika behawioralnego lateralizacji, oraz j zyka z uwagi na znaczenie tej funkcji oraz siª danych przemawiaj cych za jej lateralizacj. Co ciekawe, sama lateralizacja funkcji mo»e by tak»e po cz ±ci spowodowana strukturalnymi ograniczeniami zwi zanymi z wielko±ci mózgu. W±ród zdecydowanej wi kszo±ci (si gaj cej okoªo 90%) osób, które s prawor czne, wi cej jest kobiet i osób starszych; pozostaªa grupa (ok. 10%) osób jest lewor czna, a czasami obur czna (Gilbert i Wysocki 1992; Peters, Reimers i Manning 2006). Co ciekawe, cz sto zdarza si,»e nawet prawor czni ludzie preferuj jedn r k do okre±lonych czynno±ci podczas gdy drugiej u»ywaj do innych zada«(salmaso i Longoni 1985). Purves i wspóªpracownicy (Purves, White i Andrews 1994) wykazali ponadto,»e ju» sama wielko± r ki mo»e by przyczyn powstania tej preferencji. Zbadane przez nich osoby prawor czne miaªy r ce asymetryczne, wi ksza byªa zazwyczaj prawa r ka. Osoby lewor czne natomiast miaªy r ce symetryczne pod wzgl dem wielko- ±ci. Badacze ci sugerowali ponadto,»e taka asymetria (i odpowiednio jej brak dla osób lewor cznych) mo»e mie swój odpowiednik w korze ruchowej osób prawor cznych. Nieoczekiwanie jednak poszukiwania neurobiologicznych korelatów r czno±ci w obszarze pierwszorz dowej kory ruchowej nie przyniosªy jak dot d jednoznacznych rezultatów (Amunts, Schlaug, Schleicher, Steinmetz, Dabringhaus, Roland i Zilles 1996; White, Andrews, Hulette, Richards, Groelle, Paydarfar i Purves 1997; Volkmann i in. 1998). Haaland i Harrington (1996) argumentowali,»e mo»e to by spowodowane tym, i» r czno± ma swoje ¹ródªo w asymetrii obszarów kory odpowiedzialnych nie tylko za motoryczne, ale te» i poznawcze wymagania zªo»onych ruchów. Istnieje równie» mo»liwo±,»e wcze±niejsze badania nie zdoªaªy wykaza jednoznacznej ró»nicy mi dzy póªkulami mózgu w zakresie kontroli ruchów manualnych gdy» nie uwzgl dniaªy zazwyczaj pªci osób badanych. Argument taki zyskuje wsparcie w wynikach pracy Amunts i wspóªpracowników

14 156 Grzegorz Króliczak, Szymon Biduªa (2000), którzy zademonstrowali asymetri powi zan z prawor czno±ci w obszarze kory ruchowej u m»czyzn. Podobnej asymetrii nie stwierdzono natomiast u kobiet. Co wi cej, cho ró»nic w gª boko±ci bruzdy centralnej, która byªa miernikiem asymetrii kory ruchowej, zauwa»ono tak»e u 62% osób lewor cznych, na poziomie grupy zale»no± ta nie byªa istotna statystycznie. Skªania to do przypuszczenia,»e grupa osób lewor cznych jest znacznie mniej homogeniczna pod wzgl dem tej asymetrii strukturalnej ni» odpowiednia grupa osób prawor cznych (por. Josse i Tzourio-Mazoyer 2004; Papadatou-Pastou, Martin, Munafo i Jones 2008). Drugim nurtem w poszukiwaniach neurobiologicznych korelatów funkcji umysªowych byªa próba wykazania strukturalnych uwarunkowa«lateralizacji j zyka. Bior c pod uwag rol lewego, dolnego zakr tu czoªowego w generowaniu mowy wielu badaczy staraªo si wykaza,»e ró»ni si on istotnie od swojego odpowiednika po prawej stronie niezaanga»owanego w funkcje j zykowe. W niedawnym przegl dzie literatury na ten temat, Keller i wspóªpracownicy (2009) do± przekonuj co argumentowali,»e nie ma danych, które by uprawomocniaªy takow tez. Istnienie asymetrii mi dzy lewym a prawym dolnym zakr tem czoªowym byªo uzale»nione w znacznej mierze od przyj tej denicji anatomicznej tego obszaru oraz stosowanej metodologii pomiaru. Mimo tych niejasno±ci Josse i wspóªpracownicy (Josse, Kherif, Flandin, Seghier i Price 2009) wykazali,»e stopie«w jakim j zyk jest zalateralizowany do lewej b d¹ prawej póªkuli jest istotnie skorelowany ze stopniem lateralizacji g sto±ci istoty szarej dolnego zakr tu czoªowego. Badanie to byªo jednym z pierwszych, które ª czyªo ocen lateralizacji j zyka za pomoc funkcjonalnego rezonansu magnetycznego oraz ocen lateralizacji tej funkcji na poziomie struktury mózgu. Znacznie lepiej udokumentowana jest asymetria mi dzy górnymi cz - ±ciami pªata skroniowego, znanymi jako planum temporale (Toga i Thompson 2003). Blisko± s siedztwa tych obszarów z polami mózgu zwi zanymi z przetwarzaniem j zyka (m. in. obszaru Wernickego) skªaniaªa do przypuszczenia,»e przewaga w wielko±ci lewego planum temporale odzwierciedla typow lateralizacj j zyka do lewej póªkuli (np. Dorsaint-Pierre, Penhune, Watkins, Neelin, Lerch, Bouard i Zatorre 2006). Id c tym tokiem rozumowania Moat i wspóªpracownicy (Moat, Hampson i Lee 1998) przyj li,»e osoby z nietypow lateralizacj j zyka do prawej póªkuli powinny mie równie» nietypow prawostronn asymetri pªaszczyzny skroniowej. Teza ta nie zyskaªa jednak empirycznego potwierdzenia. W badaniu tym, wykazano jednak inn ciekaw zale»no±. Osoby lewor czne z j zykiem zlateralizowanym do lewej póªkuli miaªy wi ksze ciaªo modzelowate ni» osoby lewor czne

15 Lateralizacja j zyka i gestów 157 z j zykiem zlateralizowanym do prawej póªkuli. Badanie Josse i wspóªpracowników (Josse, Seghier, Kherif i Price 2008) rozwin ªo t tez, wskazuj c,»e wielko± ciaªa modzelowatego jest pozytywnie skorelowana z lateralizacj j zyka do lewej póªkuli. Na wielko± ciaªa modzelowatego wpªywa te» r czno±, a dokªadniej stopie«r czno±ci. Praca Luders i wspóªpracowników (Luders, Cherbuin, Thompson, Gutman, Anstey, Sachdev i Toga 2010) wykazaªa,»e gdy r czno± traktuje si jako zmienn dychotomiczn, nie ma ona istotnego wpªywu na wielko± ciaªa modzelowatego. Sytuacja zmienia si, gdy uznamy r czno± za zmienn ci gª. Wtedy stopie«r czno±ci jest istotnie skorelowany z wielko±ci ciaªa modzelowatego. Opisywane asymetrie mog by te» uwypuklane przez pªe osób badanych. Good i wspóªpracownicy (2001) wykazali m.in. wi ksz ró»nic w wielko±ci lewego planum temporale w stosunku do prawego u m»czyzn ni» u kobiet. Powy»sze rozwa»ania skªaniaj równie» do pytania bardziej ogólnego: dlaczego w mózgu wyst puj asymetrie strukturalne i lateralizacja funkcji poznawczych? Jednym z mo»liwych tropów w szukaniu odpowiedzi jest ª czenie asymetrii z wielko±ci mózgu, gdy» ta mo»e by wa»nym czynnikiem ksztaªtuj cym lateralizacj funkcji i poª cze«mi dzypóªkulowych (Jancke, Staiger, Schlaug, Huang i Steinmetz 1997). Zgodnie z t hipotez, wzrost wielko±ci mózgu spowodowaª wydªu»enie si czasu przepªywu informacji mi dzy póªkulami (Laughlin i Sejnowski 2003). W konsekwencji powi zane funkcjonalnie neurony mogªy preferencyjnie grupowa si w okre±lonej póªkuli. Uzasadniaªoby to dlaczego silniejsza lateralizacja funkcji zdaje si wyst powa cz ±ciej u m»czyzn, maj cych zazwyczaj wi ksze mózgi (Im, Lee, Lyttelton, Kim, Evans i Kim 2008, Leonard, Towler, Welcome, Halderman, Otto, Eckert i Chiarello 2008). Otwartym pozostaje jednak pytanie o to, jak zwi zki pomi dzy lateralizacj kilku funkcji poznawczych odnosz si do strukturalnych asymetrii w mózgu. Podsumowanie Lewor czno± oraz nietypow lateralizacj funkcji j zykowych ª czono niekiedy z urazami mózgu pojawiaj cymi si na wczesnych etapach»ycia (por. Kimura 1983). Tym niemniej, obecno± nietypowej reprezentacji j zyka u osób bez stwierdzonych problemów medycznych mo»e oznacza jeden z naturalnych wariantów lateralizacji funkcji w mózgu (Knecht, Jansen, Frank, van Randenborgh, Sommer, Kanowski i Heinze 2003). Badanie Króliczaka i wspóªpracowników (Kroliczak i in. 2011) prowadzi do bardzo podobnych wniosków. W±ród skrajnie lewor cznych osób, nie maj cych»adnej historii problemów neurologicznych

16 158 Grzegorz Króliczak, Szymon Biduªa i zaburze«psychicznych, a» jedna trzecia badanych wykazywaªa nietypowe i raczej nieprzypadkowe asymetrie funkcjonalne. Nieprzypadkowe, poniewa» za zmian lateralizacji jednej funkcji pod»aªa zmiana lateralizacji innej funkcji. Tym samym, wyniki te sugeruj naturaln zmienno± w procesach powstawania asymetrii funkcjonalnych i wzajemnych relacji ª cz cych ró»ne zdolno±ci ludzkie. Do peªniejszego poznania zale»no±ci pomi dzy na pozór odmiennymi funkcjami poznawczymi i powodów, dla których pojawiaj si asymetrie póªkulowe przyczyni si mo»e tak»e dogª bna analiza ich korelatów neurobiologicznych. Badaniem relacji pomi dzy lokalizacj funkcji poznawczych i ich podªo»em anatomicznym zajmuje si w chwili obecnej coraz wi cej o±rodków naukowych. Jeste±my w doskonaªym punkcie wyj±cia by planowa coraz bardziej wyszukane sposoby testowania tych zale»no±ci, oraz by proponowa trafniejsze modele naturalnej wariancji lateralizacji funkcji w mózgu ludzkim. Podzi kowania. Autorzy dzi kuj Joannie Ma«czak za uwagi dotycz ce wcze±niejszej wersji tej pracy. Literatura Amunts, K., Jancke, L., Mohlberg, H., Steinmetz, H., Zilles, K. (2000). Interhemispheric asymmetry of the human motor cortex related to handedness and gender. Neuropsychologia 38(3), Amunts, K., Schlaug, G., Schleicher, A., Steinmetz, H., Dabringhaus, A., Roland, P. E. i in. (1996). Asymmetry in the human motor cortex and handedness. Neuroimage 4(3), Amunts, K., Weiss, P. H., Mohlberg, H., Pieperho, P., Eickho, S., Gurd, J. M. i in. (2004). Analysis of neural mechanisms underlying verbal uency in cytoarchitectonically dened stereotaxic space the roles of Brodmann areas 44 and 45. Neuroimage 22(1), Bradshaw, J. L., Nettleton, N. C. (1982). Language lateralization to the dominant hemisphere: Tool use, gesture and language in hominid evolution. Curr Psychol Rev 2(No. 2), Caspers, S., Geyer, S., Schleicher, A., Mohlberg, H., Amunts, K., Zilles, K. (2006). The human inferior parietal cortex: cytoarchitectonic parcellation and interindividual variability. Neuroimage 33(2), Choi, S. H., Na, D. L., Kang, E., Lee, K. M., Lee, S. W., Na, D. G. (2001). Functional magnetic resonance imaging during pantomiming tool-use gestures. Exp Brain Res 139(3), Dorsaint-Pierre, R., Penhune, V. B., Watkins, K. E., Neelin, P., Lerch, J. P., Bouard, M. i in. (2006). Asymmetries of the planum temporale and Heschl's gyrus: relationship to language lateralization. Brain 129, Dronkers, N. F., Plaisant, O., Iba-Zizen, M. T., Cabanis, E. A. (2007). Paul Broca's historic cases: high resolution MR imaging of the brains of Leborgne and Lelong. Brain 130,

17 Lateralizacja j zyka i gestów 159 Duy, R. J., Liles, B. Z. (1979). A translation of Finkelnburg's (1870) lecture on aphasia as "asymbolia" with commentary. J Speech Hear Disord 44(2), Eggert, G. H. (1977). Wernicke's works on aphasia: a sourcebook and review. The Hague: Mouton. Eickho, S. B., Paus, T., Caspers, S., Grosbras, M. H., Evans, A. C., Zilles, K. i in. (2007). Assignment of functional activations to probabilistic cytoarchitectonic areas revisited. Neuroimage 36(3), Eickho, S. B., Stephan, K. E., Mohlberg, H., Grefkes, C., Fink, G. R., Amunts, K. i in. (2005). A new SPM toolbox for combining probabilistic cytoarchitectonic maps and functional imaging data. Neuroimage 25(4), Fischer, R. S., Alexander, M. P., Gabriel, C., Gould, E., Milione, J. (1991). Reversed lateralization of cognitive functions in right handers. Exceptions to classical aphasiology. Brain 114, Gilbert, A. N., Wysocki, C. J. (1992). Hand preference and age in the United States. Neuropsychologia 30(7), Goldenberg, G., Hartmann, K., Schlott, I. (2003). Defective pantomime of object use in left brain damage: apraxia or asymbolia? Neuropsychologia 41(12), Gonzalez Rothi, L. J., Ochipa, C., Heilman, K. M. (1991). A cognitive neuropsychological model of limb praxis. Cognitive Neuropsychology 8(6), Good, C. D., Johnsrude, I., Ashburner, J., Henson, R. N., Friston, K. J., Frackowiak, R. S. (2001). Cerebral asymmetry and the eects of sex and handedness on brain structure: a voxel-based morphometric analysis of 465 normal adult human brains. Neuroimage 14(3), Goodglass, H., Kaplan, E. (1963). Disturbance of Gesture and Pantomime in Aphasia. Brain 86, Greeneld, P. M. (1991). Language, tools and brain: The ontogeny and phylogeny of hierarchically organized sequential behavior. Behav Brain Sci 14, Haaland, K. Y., Harrington, D. L. (1996). Hemispheric asymmetry of movement. Curr Opin Neurobiol 6(6), Haaland, K. Y., Harrington, D. L., Knight, R. T. (2000). Neural representations of skilled movement. Brain 123, Hanna-Pladdy, B., Daniels, S. K., Fieselman, M. A., Thompson, K., Vasterling, J. J., Heilman, K. M. i in. (2001). Praxis lateralization: errors in right and left hemisphere stroke. Cortex 37(2), Heilman, K. M., Coyle, J. M., Gonyea, E. F., Geschwind, N. (1973). Apraxia and agraphia in a left-hander. Brain 96(1), Heilman, K. M., Rothi, L. J., Valenstein, E. (1982). Two forms of ideomotor apraxia. Neurology 32(4), Heilman, K. M., Rothi, L. J. G. (1997). Limb apraxia: A look back. W: Rothi, L. J. G., Heilman, K. M. (red.) Apraxia: The neuropsychology of action. Hove, England: Psychology Press/Erlbaum (UK) Taylor & Francis, 718.

18 160 Grzegorz Króliczak, Szymon Biduªa Hutsler, J., Galuske, R. A. (2003). Hemispheric asymmetries in cerebral cortical networks. Trends in Neurosciences 26(8), Im, K., Lee, J. M., Lyttelton, O., Kim, S. H., Evans, A. C., Kim, S. I. (2008). Brain size and cortical structure in the adult human brain. Cerebral Cortex 18(9), Jancke, L., Staiger, J. F., Schlaug, G., Huang, Y., Steinmetz, H. (1997). The relationship between corpus callosum size and forebrain volume. Cerebral Cortex 7(1), Johnson-Frey, S. H. (2004). The neural bases of complex tool use in humans. Trends Cogn Sci 8(2), Johnson-Frey, S. H., Newman-Norlund, R., Grafton, S. T. (2005). A distributed left hemisphere network active during planning of everyday tool use skills. Cereb Cortex 15(6), Josse, G., Kherif, F., Flandin, G., Seghier, M. L., Price, C. J. (2009). Predicting language lateralization from gray matter. Journal of Neuroscience 29(43), Josse, G., Seghier, M. L., Kherif, F., Price, C. J. (2008). Explaining function with anatomy: language lateralization and corpus callosum size. Journal of Neuroscience 28(52), Josse, G., Tzourio-Mazoyer, N. (2004). Hemispheric specialization for language. Brain Research. Brain Research Review 44(1), 112. Junque, C., Litvan, I., Vendrell, P. (1986). Does reversed laterality really exist in dextrals? A case study. Neuropsychologia 24(2), Keller, S. S., Crow, T., Foundas, A., Amunts, K., Roberts, N. (2009). Broca's area: nomenclature, anatomy, typology and asymmetry. Brain and Language 109(1), Kertesz, A., Ferro, J. M., Shewan, C. M. (1984). Apraxia and aphasia: the functional-anatomical basis for their dissociation. Neurology 34(1), Kertesz, A., Hooper, P. (1982). Praxis and language: the extent and variety of apraxia in aphasia. Neuropsychologia 20(3), Kimura, D. (1983). Speech representation in an unbiased sample of lefthanders. Hum Neurobiol 2(3), Kimura, D., Archibald, Y. (1974). Motor functions of the left hemisphere. Brain 97(2), Knecht, S., Drager, B., Deppe, M., Bobe, L., Lohmann, H., Floel, A. i in. (2000). Handedness and hemispheric language dominance in healthy humans. Brain 123, Knecht, S., Jansen, A., Frank, A., van Randenborgh, J., Sommer, J., Kanowski, M. i in. (2003). How atypical is atypical language dominance? Neuroimage 18(4), Kroliczak, G., Frey, S. H. (2009). A common network in the left cerebral hemisphere represents planning of tool use pantomimes and familiar intransitive gestures at the hand-independent level. Cereb Cortex 19(10), Kroliczak, G., Piper, B. J., Frey, S. H. (2011). Atypical lateralization of language predicts cerebral asymmetries in parietal gesture representations. Neuropsychologia 49:

19 Lateralizacja j zyka i gestów 161 Laughlin, S. B., Sejnowski, T. J. (2003). Communication in neuronal networks. Science 301(5641), Leonard, C. M., Towler, S., Welcome, S., Halderman, L. K., Otto, R., Eckert, M. A. i in. (2008). Size matters: cerebral volume inuences sex dierences in neuroanatomy. Cerebral Cortex 18(12), Liepmann, H. (1900). Das Krankheitshild der Apraxie (Motorischen/Asymbolie). Monatschrift fur Psychiatrie und Neurologie 8, 1544, , Luders, E., Cherbuin, N., Thompson, P. M., Gutman, B., Anstey, K. J., Sachdev, P. i in. (2010). When more is less: associations between corpus callosum size and handedness lateralization. Neuroimage 52(1), Margolin, D. I. (1980). Right hemisphere dominance for praxis and left hemisphere dominance for speech in a left-hander. Neuropsychologia 18(6), Meador, K. J., Loring, D. W., Lee, K., Hughes, M., Lee, G., Nichols, M. i in. (1999). Cerebral lateralization: relationship of language and ideomotor praxis. Neurology 53(9), Moat, S. D., Hampson, E., Lee, D. H. (1998). Morphology of the planum temporale and corpus callosum in left handers with evidence of left and right hemisphere speech representation. Brain 121, Moll, J., de Oliveira-Souza, R., Passman, L. J., Cunha, F. C., Souza-Lima, F., Andreiuolo, P. A. (2000). Functional MRI correlates of real and imagined tool-use pantomimes. Neurology 54(6), Ohgami, Y., Matsuo, K., Uchida, N., Nakai, T. (2004). An fmri study of tool-use gestures: body part as object and pantomime. Neuroreport 15(12), Oldeld, R. C. (1971). The assessment and analysis of handedness: the Edinburgh inventory. Neuropsychologia 9, Papadatou-Pastou, M., Martin, M., Munafo, M. R., Jones, G. V. (2008). Sex dierences in left-handedness: a meta-analysis of 144 studies. Psychological Bulletin 134(5), Papagno, C., Della Sala, S., Basso, A. (1993). Ideomotor apraxia without aphasia and aphasia without apraxia: the anatomical support for a double dissociation. Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry 56(3), Peters, M., Reimers, S., Manning, J. T. (2006). Hand preference for writing and associations with selected demographic and behavioral variables in 255,100 subjects: the BBC internet study. Brain & Cognition 62(2), Poeck, K., Kerschensteiner, M. (1971). Ideomotor apraxia following rightsided cerebral lesion in a left-handed subject. Neuropsychologia 9(3), Purves, D., White, L. E., Andrews, T. J. (1994). Manual asymmetry and handedness. Proceedings of the National Academy of Sciences (USA) 91(11), Rapcsak, S. Z., Gonzalez Rothi, L. J., Heilman, K. M. (1987). Apraxia in a patient with atypical cerebral dominance. Brain Cogn 6(4),

20 162 Grzegorz Króliczak, Szymon Biduªa Raymond, M., Pontier, D., Dufour, A. B., Moller, A. P. (1996). Frequencydependent maintenance of left handedness in humans. Proc Biol Sci 263(1377), Rumiati, R. I., Weiss, P. H., Shallice, T., Ottoboni, G., Noth, J., Zilles, K. i in. (2004). Neural basis of pantomiming the use of visually presented objects. Neuroimage 21(4), Salmaso, D., Longoni, A. M. (1985). Problems in the assessment of hand preference. Cortex 21(4), Toga, A. W., Thompson, P. M. (2003). Mapping brain asymmetry. Nature Reviews Neuroscience 4(1), Valenstein, E., Heilman, K. M. (1979). Apraxic agraphia with neglectinduced paragraphia. Arch Neurol 36(8), Van Essen, D. C. (2005). A Population-Average, Landmark- and Surfacebased (PALS) atlas of human cerebral cortex. Neuroimage 28(3), Volkmann, J., Schnitzler, A., Witte, O. W., Freund, H. (1998). Handedness and asymmetry of hand representation in human motor cortex. J Neurophysiol 79(4), White, L. E., Andrews, T. J., Hulette, C., Richards, A., Groelle, M., Paydarfar, J. i in. (1997). Structure of the human sensorimotor system. II: Lateral symmetry. Cereb Cortex 7(1), 3147.

Podstawowe pojęcia: Populacja. Populacja skończona zawiera skończoną liczbę jednostek statystycznych

Podstawowe pojęcia: Populacja. Populacja skończona zawiera skończoną liczbę jednostek statystycznych Podstawowe pojęcia: Badanie statystyczne - zespół czynności zmierzających do uzyskania za pomocą metod statystycznych informacji charakteryzujących interesującą nas zbiorowość (populację generalną) Populacja

Bardziej szczegółowo

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Zarządzanie czasem TOMASZ ŁUKASZEWSKI INSTYTUT INFORMATYKI W ZARZĄDZANIU Zarządzanie czasem w projekcie /49 Czas w zarządzaniu projektami 1. Pojęcie zarządzania

Bardziej szczegółowo

Edycja geometrii w Solid Edge ST

Edycja geometrii w Solid Edge ST Edycja geometrii w Solid Edge ST Artykuł pt.: " Czym jest Technologia Synchroniczna a czym nie jest?" zwracał kilkukrotnie uwagę na fakt, że nie należy mylić pojęć modelowania bezpośredniego i edycji bezpośredniej.

Bardziej szczegółowo

przewidywania zapotrzebowania na moc elektryczn

przewidywania zapotrzebowania na moc elektryczn do Wykorzystanie do na moc elektryczn Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Slide 1 of 20 do Coraz bardziej popularne staj si zagadnienia zwi zane z prac ¹ródªa energii elektrycznej (i cieplnej)

Bardziej szczegółowo

ANALIZA NUMERYCZNA. Grzegorz Szkibiel. Wiosna 2014/15

ANALIZA NUMERYCZNA. Grzegorz Szkibiel. Wiosna 2014/15 ANALIZA NUMERYCZNA Grzegorz Szkibiel Wiosna 2014/15 Spis tre±ci 1 Metoda Eulera 3 1.1 zagadnienia brzegowe....................... 3 1.2 Zastosowanie ró»niczki...................... 4 1.3 Output do pliku

Bardziej szczegółowo

Bazy danych. Andrzej Łachwa, UJ, 2013 andrzej.lachwa@uj.edu.pl www.uj.edu.pl/web/zpgk/materialy 9/15

Bazy danych. Andrzej Łachwa, UJ, 2013 andrzej.lachwa@uj.edu.pl www.uj.edu.pl/web/zpgk/materialy 9/15 Bazy danych Andrzej Łachwa, UJ, 2013 andrzej.lachwa@uj.edu.pl www.uj.edu.pl/web/zpgk/materialy 9/15 Przechowywanie danych Wykorzystanie systemu plików, dostępu do plików za pośrednictwem systemu operacyjnego

Bardziej szczegółowo

40. Międzynarodowa Olimpiada Fizyczna Meksyk, 12-19 lipca 2009 r. ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA

40. Międzynarodowa Olimpiada Fizyczna Meksyk, 12-19 lipca 2009 r. ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA Celem tego zadania jest podanie prostej teorii, która tłumaczy tak zwane chłodzenie laserowe i zjawisko melasy optycznej. Chodzi tu o chłodzenia

Bardziej szczegółowo

Metodydowodzenia twierdzeń

Metodydowodzenia twierdzeń 1 Metodydowodzenia twierdzeń Przez zdanie rozumiemy dowolne stwierdzenie, które jest albo prawdziwe, albo faªszywe (nie mo»e by ono jednocze±nie prawdziwe i faªszywe). Tradycyjnie b dziemy u»ywali maªych

Bardziej szczegółowo

LXV OLIMPIADA FIZYCZNA ZAWODY III STOPNIA

LXV OLIMPIADA FIZYCZNA ZAWODY III STOPNIA LXV OLIMPIADA FIZYCZNA ZAWODY III STOPNIA CZ DO WIADCZALNA Za zadanie do±wiadczalne mo»na otrzyma maksymalnie 40 punktów. Zadanie D. Rozgrzane wolframowe wªókno»arówki o temperaturze bezwzgl dnej T emituje

Bardziej szczegółowo

Eksperyment,,efekt przełomu roku

Eksperyment,,efekt przełomu roku Eksperyment,,efekt przełomu roku Zapowiedź Kluczowe pytanie: czy średnia procentowa zmiana kursów akcji wybranych 11 spółek notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie (i umieszczonych już

Bardziej szczegółowo

Dokonamy analizy mającej na celu pokazanie czy płeć jest istotnym czynnikiem

Dokonamy analizy mającej na celu pokazanie czy płeć jest istotnym czynnikiem Analiza I Potrzebujesz pomocy? Wypełnij formularz Dokonamy analizy mającej na celu pokazanie czy płeć jest istotnym czynnikiem różnicującym oglądalność w TV meczów piłkarskich. W tym celu zastosujemy test

Bardziej szczegółowo

Lekcja 9 - LICZBY LOSOWE, ZMIENNE

Lekcja 9 - LICZBY LOSOWE, ZMIENNE Lekcja 9 - LICZBY LOSOWE, ZMIENNE I STAŠE 1 Liczby losowe Czasami spotkamy si z tak sytuacj,»e b dziemy potrzebowa by program za nas wylosowaª jak ± liczb. U»yjemy do tego polecenia: - liczba losowa Sprawd¹my

Bardziej szczegółowo

Bolączki międzynarodowego systemu - jak z tego korzystać?

Bolączki międzynarodowego systemu - jak z tego korzystać? Bolączki międzynarodowego systemu - jak z tego korzystać? - zdalne badanie na użytkownikach Case study: Miles and More O Miles&More Zrobiliśmy badanie za pomocą Uxerii Miles&More to system lojalnościowy

Bardziej szczegółowo

Podstawy statystycznego modelowania danych Analiza prze»ycia

Podstawy statystycznego modelowania danych Analiza prze»ycia Podstawy statystycznego modelowania danych Analiza prze»ycia Tomasz Suchocki Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocªawiu Katedra Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierz t Plan wykªadu 1. Wprowadzenie 2. Hazard rate

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja autyzmu wg ICD 10 (1994) zakłada, że jest to całościowe zaburzenie rozwojowe (F84)- autyzm dziecięcy (F.84.0) charakteryzujące się:

Klasyfikacja autyzmu wg ICD 10 (1994) zakłada, że jest to całościowe zaburzenie rozwojowe (F84)- autyzm dziecięcy (F.84.0) charakteryzujące się: Co to jest autyzm? Autyzm to całościowe, rozległe zaburzenie rozwojowe charakteryzujące się licznymi nieprawidłowościami w rozwoju, uwidaczniającymi się przed ukończeniem trzeciego roku życia w co najmniej

Bardziej szczegółowo

Neuronalne podłoże gestów komunikacyjnych u osób leworęcznych

Neuronalne podłoże gestów komunikacyjnych u osób leworęcznych NAUKA 3/2013 99-131 GRZEGORZ KRÓLICZAK, SZYMON BIDUŁA Neuronalne podłoże gestów komunikacyjnych u osób leworęcznych Wprowadzenie Sprawna kontrola wzrokowo-ruchowa jest wielce niedocenianą zdolnością wśród

Bardziej szczegółowo

Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu)

Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu) Neuronalne korelaty przeżyć estetycznych (Rekonstrukcja eksperymentu) NEUROESTETYKA PIOTR PRZYBYSZ Wykład monograficzny. UAM Poznań 2010 Rozumienie piękna na gruncie psychologii sztuki i w neuroestetyce

Bardziej szczegółowo

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2.

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2. Od redakcji Niniejszy zbiór zadań powstał z myślą o tych wszystkich, dla których rozwiązanie zadania z fizyki nie polega wyłącznie na mechanicznym przekształceniu wzorów i podstawieniu do nich danych.

Bardziej szczegółowo

4.3. Warunki życia Katarzyna Gorczyca

4.3. Warunki życia Katarzyna Gorczyca 4.3. Warunki życia Katarzyna Gorczyca [w] Małe i średnie w policentrycznym rozwoju Polski, G.Korzeniak (red), Instytut Rozwoju Miast, Kraków 2014, str. 88-96 W publikacji zostały zaprezentowane wyniki

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku. Raport z ewaluacji wewnętrznej

Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku. Raport z ewaluacji wewnętrznej Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku Raport z ewaluacji wewnętrznej Rok szkolny 2014/2015 Cel ewaluacji: 1. Analizowanie informacji o efektach działalności szkoły w wybranym obszarze. 2. Sformułowanie wniosków

Bardziej szczegółowo

Optyka geometryczna. Soczewki. Marcin S. Ma kowicz. rok szk. 2009/2010. Zespóª Szkóª Ponadgimnazjalnych Nr 2 w Brzesku

Optyka geometryczna. Soczewki. Marcin S. Ma kowicz. rok szk. 2009/2010. Zespóª Szkóª Ponadgimnazjalnych Nr 2 w Brzesku skupiaj ce rozpraszaj ce Optyka geometryczna Zespóª Szkóª Ponadgimnazjalnych Nr 2 w Brzesku rok szk. 2009/2010 skupiaj ce rozpraszaj ce Spis tre±ci 1 Wprowadzenie 2 Ciekawostki 3 skupiaj ce Konstrukcja

Bardziej szczegółowo

Analiza wydajno±ci serwera openldap

Analiza wydajno±ci serwera openldap Analiza wydajno±ci serwera openldap Autor: Tomasz Kowal 13 listopada 2003 Wst p Jako narz dzie testowe do pomiarów wydajno±ci i oceny konguracji serwera openldap wykorzystano pakiet DirectoryMark w wersji

Bardziej szczegółowo

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience)

Wykład X. Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Wykład X Krótka historia neurobiologii poznawczej (cognitive neuroscience) Historia badań nad mózgiem Joseph Gall, Johann Spurzheim (1810): frenologia 35 specyficznych funkcji mózgu anatomiczna personologia

Bardziej szczegółowo

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach 4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach Baza noclegowa stanowi podstawową bazę turystyczną, warunkującą w zasadzie ruch turystyczny. Dlatego projektując nowy szlak należy ją

Bardziej szczegółowo

wiczenie nr 3 z przedmiotu Metody prognozowania kwiecie«2015 r. Metodyka bada«do±wiadczalnych dr hab. in». Sebastian Skoczypiec Cel wiczenia Zaªo»enia

wiczenie nr 3 z przedmiotu Metody prognozowania kwiecie«2015 r. Metodyka bada«do±wiadczalnych dr hab. in». Sebastian Skoczypiec Cel wiczenia Zaªo»enia wiczenie nr 3 z przedmiotu Metody prognozowania kwiecie«2015 r. wiczenia 1 2 do wiczenia 3 4 Badanie do±wiadczalne 5 pomiarów 6 7 Cel Celem wiczenia jest zapoznanie studentów z etapami przygotowania i

Bardziej szczegółowo

KLASYCZNE ZDANIA KATEGORYCZNE. ogólne - orzekaj co± o wszystkich desygnatach podmiotu szczegóªowe - orzekaj co± o niektórych desygnatach podmiotu

KLASYCZNE ZDANIA KATEGORYCZNE. ogólne - orzekaj co± o wszystkich desygnatach podmiotu szczegóªowe - orzekaj co± o niektórych desygnatach podmiotu ➏ Filozoa z elementami logiki Na podstawie wykªadów dra Mariusza Urba«skiego Sylogistyka Przypomnij sobie: stosunki mi dzy zakresami nazw KLASYCZNE ZDANIA KATEGORYCZNE Trzy znaczenia sªowa jest trzy rodzaje

Bardziej szczegółowo

Zadania ćwiczeniowe do przedmiotu Makroekonomia I

Zadania ćwiczeniowe do przedmiotu Makroekonomia I Dr. Michał Gradzewicz Zadania ćwiczeniowe do przedmiotu Makroekonomia I Ćwiczenia 3 i 4 Wzrost gospodarczy w długim okresie. Oszczędności, inwestycje i wybrane zagadnienia finansów. Wzrost gospodarczy

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO Zasady ogólne Ocenianie wewnątrzszkolne na przedmiocie język niemiecki ma na celu: 1) informowanie ucznia o poziomie jego osiągnięć edukacyjnych i jego

Bardziej szczegółowo

Możemy zapewnić pomoc z przeczytaniem lub zrozumieniem tych informacji. Numer dla telefonów tekstowych. boroughofpoole.

Możemy zapewnić pomoc z przeczytaniem lub zrozumieniem tych informacji. Numer dla telefonów tekstowych. boroughofpoole. Informacje na temat dodatku na podatek lokalny (Council Tax Support), które mogą mieć znaczenie dla PAŃSTWA Możemy zapewnić pomoc z przeczytaniem lub zrozumieniem tych informacji 01202 265212 Numer dla

Bardziej szczegółowo

Świadomość Polaków na temat zagrożenia WZW C. Raport TNS Polska. Warszawa, luty 2015. Badanie TNS Polska Omnibus

Świadomość Polaków na temat zagrożenia WZW C. Raport TNS Polska. Warszawa, luty 2015. Badanie TNS Polska Omnibus Świadomość Polaków na temat zagrożenia WZW C Raport TNS Polska Warszawa, luty 2015 Spis treści 1 Informacje o badaniu Struktura badanej próby 2 Kluczowe wyniki Podsumowanie 3 Szczegółowe wyniki badania

Bardziej szczegółowo

Wykªad 7. Ekstrema lokalne funkcji dwóch zmiennych.

Wykªad 7. Ekstrema lokalne funkcji dwóch zmiennych. Wykªad jest prowadzony w oparciu o podr cznik Analiza matematyczna 2. Denicje, twierdzenia, wzory M. Gewerta i Z. Skoczylasa. Wykªad 7. Ekstrema lokalne funkcji dwóch zmiennych. Denicja Mówimy,»e funkcja

Bardziej szczegółowo

Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla oceny użyteczności produktów i usług

Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla oceny użyteczności produktów i usług Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Informatyki i Gospodarki Elektronicznej Katedra Informatyki Ekonomicznej Streszczenie rozprawy doktorskiej Automatyczne przetwarzanie recenzji konsumenckich dla

Bardziej szczegółowo

7. REZONANS W OBWODACH ELEKTRYCZNYCH

7. REZONANS W OBWODACH ELEKTRYCZNYCH OBWODY SYGNAŁY 7. EZONANS W OBWODAH EEKTYZNYH 7.. ZJAWSKO EZONANS Obwody elektryczne, w których występuje zjawisko rezonansu nazywane są obwodami rezonansowymi lub drgającymi. ozpatrując bezźródłowy obwód

Bardziej szczegółowo

2.Prawo zachowania masy

2.Prawo zachowania masy 2.Prawo zachowania masy Zdefiniujmy najpierw pewne podstawowe pojęcia: Układ - obszar przestrzeni o określonych granicach Ośrodek ciągły - obszar przestrzeni którego rozmiary charakterystyczne są wystarczająco

Bardziej szczegółowo

Twierdzenie Bayesa. Indukowane Reguły Decyzyjne Jakub Kuliński Nr albumu: 53623

Twierdzenie Bayesa. Indukowane Reguły Decyzyjne Jakub Kuliński Nr albumu: 53623 Twierdzenie Bayesa Indukowane Reguły Decyzyjne Jakub Kuliński Nr albumu: 53623 Niniejszy skrypt ma na celu usystematyzowanie i uporządkowanie podstawowej wiedzy na temat twierdzenia Bayesa i jego zastosowaniu

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, dnia 11 lutego 2011 r. MINISTER FINANSÓW ST4-4820/109/2011 Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu wszystkie Zgodnie z art. 33 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 listopada

Bardziej szczegółowo

AUTO-ENKODER JAKO SKŠADNIK ARCHITEKTURY DEEP LEARNING

AUTO-ENKODER JAKO SKŠADNIK ARCHITEKTURY DEEP LEARNING AUTO-ENKODER JAKO SKŠADNIK ARCHITEKTURY DEEP LEARNING Magdalena Wiercioch Uniwersytet Jagiello«ski 3 kwietnia 2014 Plan Uczenie gª bokie (deep learning) Auto-enkodery Rodzaje Zasada dziaªania Przykªady

Bardziej szczegółowo

Warszawska Giełda Towarowa S.A.

Warszawska Giełda Towarowa S.A. KONTRAKT FUTURES Poprzez kontrakt futures rozumiemy umowę zawartą pomiędzy dwoma stronami transakcji. Jedna z nich zobowiązuje się do kupna, a przeciwna do sprzedaży, w ściśle określonym terminie w przyszłości

Bardziej szczegółowo

Oferty portalu. Statystyki wejść w oferty wózków widłowych na tle ofert portalu w latach 2011-2014 oraz I kw.2015 r. 2011 2012 2013 2014 I kw.

Oferty portalu. Statystyki wejść w oferty wózków widłowych na tle ofert portalu w latach 2011-2014 oraz I kw.2015 r. 2011 2012 2013 2014 I kw. 1 kwartał 215 rok Oferty portalu Dane na przedstawionym wykresie pokazują kolejne etapy wzrostu zainteresowania ofertami, które publikowane są na portalu. W 214 roku, w stosunku do pierwszego roku działalności

Bardziej szczegółowo

Procedura weryfikacji badania czasu przebiegu 1 paczek pocztowych

Procedura weryfikacji badania czasu przebiegu 1 paczek pocztowych Procedura weryfikacji badania czasu przebiegu 1 paczek pocztowych Warszawa 2012 (nowelizacja 2014) 1 zmiana nazwy zgodnie z terminologią zawartą w ustawie Prawo pocztowe Jednostka zlecająca: Urząd Komunikacji

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY METROLOGII ĆWICZENIE 4 PRZETWORNIKI AC/CA Międzywydziałowa Szkoła Inżynierii Biomedycznej 2009/2010 SEMESTR 3

PODSTAWY METROLOGII ĆWICZENIE 4 PRZETWORNIKI AC/CA Międzywydziałowa Szkoła Inżynierii Biomedycznej 2009/2010 SEMESTR 3 PODSTAWY METROLOGII ĆWICZENIE 4 PRZETWORNIKI AC/CA Międzywydziałowa Szkoła Inżynierii Biomedycznej 29/2 SEMESTR 3 Rozwiązania zadań nie były w żaden sposób konsultowane z żadnym wiarygodnym źródłem informacji!!!

Bardziej szczegółowo

III. GOSPODARSTWA DOMOWE, RODZINY I GOSPODARSTWA ZBIOROWE

III. GOSPODARSTWA DOMOWE, RODZINY I GOSPODARSTWA ZBIOROWE III. GOSPODARSTWA DOMOWE, RODZINY I GOSPODARSTWA ZBIOROWE 1. GOSPODARSTWA DOMOWE I RODZINY W województwie łódzkim w maju 2002 r. w skład gospodarstw domowych wchodziło 2587,9 tys. osób. Stanowiły one 99,0%

Bardziej szczegółowo

Zastosowania matematyki

Zastosowania matematyki Zastosowania matematyki Monika Bartkiewicz 1 / 126 ...czy«cie dobrze i po»yczajcie niczego si nie spodziewaj c(šk. 6,34-35) Zagadnienie pobierania procentu jest tak stare jak gospodarka pieni»na. Procent

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi Norton Commander (NC) wersja 4.0. Autor: mgr inż. Tomasz Staniszewski

Instrukcja obsługi Norton Commander (NC) wersja 4.0. Autor: mgr inż. Tomasz Staniszewski Instrukcja obsługi Norton Commander (NC) wersja 4.0 Autor: mgr inż. Tomasz Staniszewski ITM Zakład Technologii Maszyn, 15.10.2001 2 1.Uruchomienie programu Aby uruchomić program Norton Commander standardowo

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2013 J ZYK NIEMIECKI

EGZAMIN MATURALNY 2013 J ZYK NIEMIECKI pobrano z www.sqlmedia.pl entralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2013 J ZYK NIEMIEKI POZIOM ROZSZERZONY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2013 ZADANIA OTWARTE Zadanie 1. pobrano z

Bardziej szczegółowo

Regulamin ustalania wysoko±ci, przyznawania i wypªacania stypendium za wyniki w nauce dla doktorantów MIMUW v4.3

Regulamin ustalania wysoko±ci, przyznawania i wypªacania stypendium za wyniki w nauce dla doktorantów MIMUW v4.3 Regulamin ustalania wysoko±ci, przyznawania i wypªacania stypendium za wyniki w nauce dla doktorantów MIMUW v4.3 1 grudnia 2007 Komentarze s pisane kursyw. 1. Doktoranci s dzieleni na kategorie pod wzgl

Bardziej szczegółowo

PLAN POŁĄCZENIA PRZEZ PRZĘJECIE Proabit sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie z Linapro sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie

PLAN POŁĄCZENIA PRZEZ PRZĘJECIE Proabit sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie z Linapro sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie Warszawa, dnia 20 lipca 2012 r. PLAN POŁĄCZENIA PRZEZ PRZĘJECIE Proabit sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie z Linapro sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie Niniejszym plan połączenia przez przejęcie został uzgodniony

Bardziej szczegółowo

JĘZYK UML JAKO NARZĘDZIE MODELOWANIA PROCESU PROJEKTOWO-KONSTRUKCYJNEGO

JĘZYK UML JAKO NARZĘDZIE MODELOWANIA PROCESU PROJEKTOWO-KONSTRUKCYJNEGO JĘZYK UML JAKO NARZĘDZIE MODELOWANIA PROCESU PROJEKTOWO-KONSTRUKCYJNEGO Andrzej BAIER, Tomasz R. LUBCZYŃSKI Streszczenie: W ostatnich latach można zaobserwować dynamiczny rozwój analizy zorientowanej obiektowo.

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja projektu szkoleniowego Międzykulturowe ABC

Ewaluacja projektu szkoleniowego Międzykulturowe ABC 1. Definicja obiektu 2. Cele ewaluacji 3. Zakres przedmiotowy 4.Zakres czasowy Szkolenia dla 50 urzędników zatrudnionych w różnych departamentach i wydziałach Urzędu Miasta Lublina, obecnie lub w przyszłości

Bardziej szczegółowo

Komentarz technik dróg i mostów kolejowych 311[06]-01 Czerwiec 2009

Komentarz technik dróg i mostów kolejowych 311[06]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 14 Strona 2 z 14 Strona 3 z 14 Strona 4 z 14 Strona 5 z 14 Strona 6 z 14 Uwagi ogólne Egzamin praktyczny w zawodzie technik dróg i mostów kolejowych zdawały wyłącznie osoby w wieku wskazującym

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK:

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK: Lp. I Introductory module 3 Academic skills Information Technology introduction Intellectual Property Mysterious Code of Science Online surveys Personal growth and social competences in the globalizedintercultural

Bardziej szczegółowo

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których:

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których: Warszawa, dnia 25 stycznia 2013 r. Szanowny Pan Wojciech Kwaśniak Zastępca Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego Pl. Powstańców Warszawy 1 00-950 Warszawa Wasz znak: DRB/DRB_I/078/247/11/12/MM W

Bardziej szczegółowo

Gramatyka i słownictwo

Gramatyka i słownictwo WYMAGANIA PROGRAMOWE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KL. 4 a/b SP4 Gramatyka i słownictwo uczeń potrafi poprawnie operować niedużą ilością struktur prostych (czasownik to be - w formie pełnej i skróconej, zaimki

Bardziej szczegółowo

INTERAKTYWNA APLIKACJA MAPOWA MIASTA RYBNIKA INSTRUKCJA OBSŁUGI

INTERAKTYWNA APLIKACJA MAPOWA MIASTA RYBNIKA INSTRUKCJA OBSŁUGI INTERAKTYWNA APLIKACJA MAPOWA MIASTA RYBNIKA INSTRUKCJA OBSŁUGI Spis treści Budowa okna aplikacji i narzędzia podstawowe... 4 Okno aplikacji... 5 Legenda... 5 Główne okno mapy... 5 Mapa przeglądowa...

Bardziej szczegółowo

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą 1. 1. Opis Oferty 1.1. Oferta Usługi z ulgą (dalej Oferta ), dostępna będzie w okresie od 16.12.2015 r. do odwołania, jednak nie dłużej niż do dnia 31.03.2016 r.

Bardziej szczegółowo

Badanie motywacji uczniów klas III

Badanie motywacji uczniów klas III Badanie motywacji uczniów klas III Dlaczego badaliśmy motywację uczniów klas III do nauki motywacja wpływa na zamiar uczenia się, a więc stanowi czynnik rozwoju umiejętności ucznia pierwsze lata nauki

Bardziej szczegółowo

Wpisany przez Piotr Klimek Wtorek, 11 Sierpień 2009 22:36 - Zmieniony Poniedziałek, 03 Czerwiec 2013 03:55

Wpisany przez Piotr Klimek Wtorek, 11 Sierpień 2009 22:36 - Zmieniony Poniedziałek, 03 Czerwiec 2013 03:55 Na początku PHP było przystosowane do programowania proceduralnego. Możliwości obiektowe wprowadzono z językiem C++ i Smalltalk. Obecnie nowy sposób programowania występuje w większości językach wysokopoziomowych

Bardziej szczegółowo

Postrzeganie reklamy zewnętrznej - badania

Postrzeganie reklamy zewnętrznej - badania Według opublikowanych na początku tej dekady badań Demoskopu, zdecydowana większość respondentów (74%) przyznaje, że w miejscowości, w której mieszkają znajdują się nośniki reklamy zewnętrznej (specjalne,

Bardziej szczegółowo

System Informatyczny CELAB. Przygotowanie programu do pracy - Ewidencja Czasu Pracy

System Informatyczny CELAB. Przygotowanie programu do pracy - Ewidencja Czasu Pracy Instrukcja obsługi programu 2.11. Przygotowanie programu do pracy - ECP Architektura inter/intranetowa System Informatyczny CELAB Przygotowanie programu do pracy - Ewidencja Czasu Pracy Spis treści 1.

Bardziej szczegółowo

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe Projekt MES Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe 1. Ugięcie wieszaka pod wpływem przyłożonego obciążenia 1.1. Wstęp Analizie poddane zostało ugięcie wieszaka na ubrania

Bardziej szczegółowo

CASE CPI może być wczesnym wskaźnikiem tendencji zmian cen w gospodarce

CASE CPI może być wczesnym wskaźnikiem tendencji zmian cen w gospodarce 23.11.2015 CASE CPI może być wczesnym wskaźnikiem tendencji zmian cen w gospodarce Autor: Wieczorna Image not found http://wieczorna.pl/uploads/photos/middle_ (Źródło: http://www.case-research.eu/en/node/59021)

Bardziej szczegółowo

XXXXXXXXXXX. XXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXX INTERPRETACJA INDYWIDUALNA

XXXXXXXXXXX. XXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXX INTERPRETACJA INDYWIDUALNA Znak:F.310.1.2013 Sobków, 17.07.2013 r. XXXXXXXXXXX. XXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXX INTERPRETACJA INDYWIDUALNA Wójt Gminy Sobków działając na podstawie art. 14 j 1 i 3, w zw. z art.14 k 1 ustawy

Bardziej szczegółowo

Przeniesienie lekcji SITA z płyt CD na ipoda touch

Przeniesienie lekcji SITA z płyt CD na ipoda touch Przeniesienie lekcji SITA z płyt CD na ipoda touch W celu przeniesienia lekcji SITA na ipoda uruchom program itunes. Nie podłączaj ipoda do komputera. Umieść pierwszą płytę CD w napędzie CD/DVD swojego

Bardziej szczegółowo

Metoda LBL (ang. Layer by Layer, pol. Warstwa Po Warstwie). Jest ona metodą najprostszą.

Metoda LBL (ang. Layer by Layer, pol. Warstwa Po Warstwie). Jest ona metodą najprostszą. Metoda LBL (ang. Layer by Layer, pol. Warstwa Po Warstwie). Jest ona metodą najprostszą. Po pierwsze - notacja - trzymasz swoją kostkę w rękach? Widzisz ścianki, którymi można ruszać? Notacja to oznaczenie

Bardziej szczegółowo

franczyzowym w Polsce

franczyzowym w Polsce Raport o rynku franczyzowym w Polsce II edycja - 2008 Wstęp Akademia Rozwoju Systemów Sieciowych zakończyła kolejną edycję badania rynku systemów sieciowych (sieci franczyzowe, agencyjne, partnerskie i

Bardziej szczegółowo

Elementy neurolingwistyki

Elementy neurolingwistyki Elementy neurolingwistyki Neurolingwistyka bada relacje języka i komunikacji do pewnych aspektów funkcjonowania mózgu metody: badania zdolności językowych po uszkodzeniach mózgu, eksperymenty, konstrukcja

Bardziej szczegółowo

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc PRAWA ZACHOWANIA Podstawowe terminy Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc a) si wewn trznych - si dzia aj cych na dane cia o ze strony innych

Bardziej szczegółowo

Rozdział 6. Pakowanie plecaka. 6.1 Postawienie problemu

Rozdział 6. Pakowanie plecaka. 6.1 Postawienie problemu Rozdział 6 Pakowanie plecaka 6.1 Postawienie problemu Jak zauważyliśmy, szyfry oparte na rachunku macierzowym nie są przerażająco trudne do złamania. Zdecydowanie trudniejszy jest kryptosystem oparty na

Bardziej szczegółowo

TURYSTYKA W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM W 2007 ROKU

TURYSTYKA W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM W 2007 ROKU TURYSTYKA W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM W 2007 ROKU Źródłem danych o stanie i wykorzystaniu turystycznych obiektów zbiorowego zakwaterowania jest stałe badanie statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego,

Bardziej szczegółowo

Użytkowanie elektronicznego dziennika UONET PLUS.

Użytkowanie elektronicznego dziennika UONET PLUS. Użytkowanie elektronicznego dziennika UONET PLUS. Po wejściu na stronę https://uonetplus.vulcan.net.pl/bialystok i zalogowaniu się na swoje konto (przy użyciu adresu e-mail podanego wcześniej wychowawcy

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO I ETAP EDUKACYJNY- KLASY I-III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO I ETAP EDUKACYJNY- KLASY I-III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO I ETAP EDUKACYJNY- KLASY I-III I TREŚCI NAUCZANIA KLASA I SZKOŁY PODSTAWOWEJ Język obcy nowożytny. Wspomaganie dzieci w porozumiewaniu się z osobami,

Bardziej szczegółowo

PROJEKTOWANIE SYSTEMÓW LOGISTYCZNYCH PROJEKT SYSTEMY LOGISTYCZNE PODSTAWY TEORETYCZNE

PROJEKTOWANIE SYSTEMÓW LOGISTYCZNYCH PROJEKT SYSTEMY LOGISTYCZNE PODSTAWY TEORETYCZNE 1 PROJEKTOWANIE SYSTEMÓW LOGISTYCZNYCH PROJEKT SYSTEMY LOGISTYCZNE PODSTAWY TEORETYCZNE LITERATURA: 2 Hans Christian Pfohl Systemy logistyczne. Podstawy organizacji i zarządzania Instytut Logistyki i Magazynowania,

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014 RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach w roku szkolnym 2013/2014 WYMAGANIE PLACÓWKA REALIZUJE KONCEPCJĘ PRACY Bełżyce 2014 SPIS TREŚCI: I Cele i zakres ewaluacji

Bardziej szczegółowo

Umowa w sprawie przyznania grantu Marie Curie 7PR Wykaz klauzul specjalnych

Umowa w sprawie przyznania grantu Marie Curie 7PR Wykaz klauzul specjalnych WYKAZ WSZYSTKICH KLAUZUL SPECJALNYCH MAJĄCYCH ZASTOSOWANIE DO WZORU UMOWY W SPRAWIE PRZYZNANIA GRANTU MARIE CURIE W RAMACH REALIZACJI SIÓDMEGO PROGRAMU RAMOWEGO WSPÓLNOTY EUROPEJSKIEJ (2007-2013) SPIS

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja wewnętrzna w Przedszkolu Publicznym w Czyżowicach Chatka małolatka 2014/2015

Ewaluacja wewnętrzna w Przedszkolu Publicznym w Czyżowicach Chatka małolatka 2014/2015 Ewaluacja wewnętrzna w Przedszkolu Publicznym w Czyżowicach Chatka małolatka 2014/2015 Wymaga 4 Dzieci są aktywne Wymaga 4: Dzieci są aktywne Cele ewaluacji wewnętrznej jest sprawdze czy dzieci są wdrażane

Bardziej szczegółowo

POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM. Vademecum doradztwa edukacyjno-zawodowego. Akademia

POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM. Vademecum doradztwa edukacyjno-zawodowego. Akademia POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM PLANOWANIE DZIAŁAŃ Określanie drogi zawodowej to szereg różnych decyzji. Dobrze zaplanowana droga pozwala dojechać do określonego miejsca w sposób, który Ci

Bardziej szczegółowo

Program szkoleniowy Efektywni50+ Moduł III Standardy wymiany danych

Program szkoleniowy Efektywni50+ Moduł III Standardy wymiany danych Program szkoleniowy Efektywni50+ Moduł III 1 Wprowadzenie do zagadnienia wymiany dokumentów. Lekcja rozpoczynająca moduł poświęcony standardom wymiany danych. Wprowadzenie do zagadnień wymiany danych w

Bardziej szczegółowo

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Druk: Drukarnia VIVA Copyright by Infornext.pl ISBN: 978-83-61722-03-8 Wydane przez Infornext Sp. z o.o. ul. Okopowa 58/72 01 042 Warszawa www.wieszjak.pl Od

Bardziej szczegółowo

Kontrola na zakończenie realizacji projektu. Trwałość projektu

Kontrola na zakończenie realizacji projektu. Trwałość projektu UNIA EUROPEJSKA Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko Kontrola na zakończenie realizacji projektu. Trwałość projektu Agnieszka Tomaszewska Ewa Sikora 21-23.10.2013r. Elbląg Kontrola na zakończenie

Bardziej szczegółowo

DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja V

DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja V DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja V Inflacja (CPI, PPI) Wszelkie prawa zastrze one. Kopiowanie i rozpowszechnianie ca ci lub fragmentu niniejszej publikacji w

Bardziej szczegółowo

WFiIS Imi i nazwisko: Rok: Zespóª: Nr wiczenia: Fizyka Dominik Przyborowski IV 5 22 J drowa Katarzyna Wolska

WFiIS Imi i nazwisko: Rok: Zespóª: Nr wiczenia: Fizyka Dominik Przyborowski IV 5 22 J drowa Katarzyna Wolska WFiIS Imi i nazwisko: Rok: Zespóª: Nr wiczenia: Fizyka Dominik Przyborowski IV 5 22 J drowa Katarzyna Wolska Temat wiczenia: Wyznaczanie stosunku przekrojów czynnych na aktywacj neutronami termicznymi

Bardziej szczegółowo

UKŁAD ROZRUCHU SILNIKÓW SPALINOWYCH

UKŁAD ROZRUCHU SILNIKÓW SPALINOWYCH UKŁAD ROZRUCHU SILNIKÓW SPALINOWYCH We współczesnych samochodach osobowych są stosowane wyłącznie rozruszniki elektryczne składające się z trzech zasadniczych podzespołów: silnika elektrycznego; mechanizmu

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE DLA KLASY III GIMNAZJUM POZIOM ROZSZERZONY

WYMAGANIA EDUKACYJNE DLA KLASY III GIMNAZJUM POZIOM ROZSZERZONY WYMAGANIA EDUKACYJNE DLA KLASY III GIMNAZJUM POZIOM ROZSZERZONY 1 WYMOGI EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KRYTERIA OCENIANIA ACCESS 4 Starter zwrotów z Modułu 0. wyrazów i zwrotów

Bardziej szczegółowo

Lekcja 8 - ANIMACJA. 1 Polecenia. 2 Typy animacji. 3 Pierwsza animacja - Mrugaj ca twarz

Lekcja 8 - ANIMACJA. 1 Polecenia. 2 Typy animacji. 3 Pierwsza animacja - Mrugaj ca twarz Lekcja 8 - ANIMACJA 1 Polecenia Za pomoc Baltiego mo»emy tworzy animacj, tzn. sprawia by obraz na ekranie wygl daª jakby si poruszaª. Do animowania przedmiotów i tworzenia animacji posªu» nam polecenia

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Położone w głębi lądu obszary Kalabrii znacznie się wyludniają. Zjawisko to dotyczy całego regionu. Do lat 50. XX wieku przyrost naturalny

Bardziej szczegółowo

HTA (Health Technology Assessment)

HTA (Health Technology Assessment) Krzysztof Łanda 1 z 5 HTA (Health Technology Assessment) Ocena leków stosowanych w okre lonych wskazaniach podlega tym samym generalnym regu om, co inne technologie terapeutyczne, jednak specyfika interwencji

Bardziej szczegółowo

Wyniki badania PISA 2009

Wyniki badania PISA 2009 Wyniki badania PISA 2009 Matematyka Warszawa, 7 grudnia 2010 r. Badanie OECD PISA 2009 w liczbach Próba 475.460 uczniów z 17.145 szkół z 65 krajów, reprezentująca populację ponad 26 milionów piętnastolatków

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych

Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych Data publikacji 2016-04-29 Rodzaj zamówienia Tryb zamówienia

Bardziej szczegółowo

Komunikacja w sieci Industrial Ethernet z wykorzystaniem Protokołu S7 oraz funkcji PUT/GET

Komunikacja w sieci Industrial Ethernet z wykorzystaniem Protokołu S7 oraz funkcji PUT/GET PoniŜszy dokument zawiera opis konfiguracji programu STEP7 dla sterowników SIMATIC S7 300/S7 400, w celu stworzenia komunikacji między dwoma stacjami S7 300 za pomocą sieci Industrial Ethernet, protokołu

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI. Przedmiotowy system oceniania w klasach 1-3

JĘZYK ANGIELSKI. Przedmiotowy system oceniania w klasach 1-3 JĘZYK ANGIELSKI Przedmiotowy system oceniania w klasach 1-3 1. Obszary podlegające ocenianiu: - wiedza i umiejętność jej stosowania oraz aktywność i zaangażowanie ucznia 2. Skala ocen: - w ciągu semestru

Bardziej szczegółowo

WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA. Rada Europy. Strasburg, Francja SKARGA. na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA. Rada Europy. Strasburg, Francja SKARGA. na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Rada Europy Strasburg, Francja SKARGA na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz Artykułu 45-47 Regulaminu Trybunału 1 Adres pocztowy

Bardziej szczegółowo

METODA NAUKOWA. Biologia to nauka eksperymentalna. Cechuje się określoną metodologią i pragmatyzmem (podejmowanie

METODA NAUKOWA. Biologia to nauka eksperymentalna. Cechuje się określoną metodologią i pragmatyzmem (podejmowanie METODA NAUKOWA Weiner J., Życie i ewolucja biosfery. PWN 1999 Wudka J., http://physics.ucr.edu Wolfs F., http://teacher.pas.rochester.edu/ Biologia to nauka eksperymentalna. Cechuje się określoną metodologią

Bardziej szczegółowo

2) Drugim Roku Programu rozumie się przez to okres od 1 stycznia 2017 roku do 31 grudnia 2017 roku.

2) Drugim Roku Programu rozumie się przez to okres od 1 stycznia 2017 roku do 31 grudnia 2017 roku. REGULAMIN PROGRAMU OPCJI MENEDŻERSKICH W SPÓŁCE POD FIRMĄ 4FUN MEDIA SPÓŁKA AKCYJNA Z SIEDZIBĄ W WARSZAWIE W LATACH 2016-2018 1. Ilekroć w niniejszym Regulaminie mowa o: 1) Akcjach rozumie się przez to

Bardziej szczegółowo

6.2. Ćwiczenia umysłowe. 2.1. Ćwiczenia ogólne

6.2. Ćwiczenia umysłowe. 2.1. Ćwiczenia ogólne 6.2. Ćwiczenia umysłowe 2.1. Ćwiczenia ogólne 2.1.1 Wprowadzenie Jako opiekun musisz dbać o swoje samopoczucie mentalne oraz fizyczne, abyś mógł dać najwięcej z siebie pacjentowi. Musisz monitorować leki

Bardziej szczegółowo

WYKAZ RZECZOWY I ILOŚCIOWY MATERIAŁÓW CZĘŚĆ NR 1. Materiały dydaktyczne do zajęć pozalekcyjnych z języka polskiego. Lp. WYSZCZEGÓLNIENIE j.m.

WYKAZ RZECZOWY I ILOŚCIOWY MATERIAŁÓW CZĘŚĆ NR 1. Materiały dydaktyczne do zajęć pozalekcyjnych z języka polskiego. Lp. WYSZCZEGÓLNIENIE j.m. Załącznik nr 1 WYKAZ RZECZOWY I ILOŚCIOWY MATERIAŁÓW CZĘŚĆ NR 1 Materiały dydaktyczne do zajęć pozalekcyjnych z języka polskiego Lp. WYSZCZEGÓLNIENIE j.m. ilość 1 Zestaw tablic obrazkowych: format A4 A5

Bardziej szczegółowo

Niezależnie od rodzaju materiału dźwiękowego ocenie podlegały następujące elementy pracy egzaminacyjnej:

Niezależnie od rodzaju materiału dźwiękowego ocenie podlegały następujące elementy pracy egzaminacyjnej: W czasie przeprowadzonego w czerwcu 2012 roku etapu praktycznego egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w zawodzie asystent operatora dźwięku zastosowano sześć zadań. Rozwiązanie każdego z zadań

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015. Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi.

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015. Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi. RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi. CEL EWALUACJI: PRZEDMIOT EWALUACJI: Skład zespołu: Anna Bachanek

Bardziej szczegółowo

Metody numeryczne. Wst p do metod numerycznych. Dawid Rasaªa. January 9, 2012. Dawid Rasaªa Metody numeryczne 1 / 9

Metody numeryczne. Wst p do metod numerycznych. Dawid Rasaªa. January 9, 2012. Dawid Rasaªa Metody numeryczne 1 / 9 Metody numeryczne Wst p do metod numerycznych Dawid Rasaªa January 9, 2012 Dawid Rasaªa Metody numeryczne 1 / 9 Metody numeryczne Czym s metody numeryczne? Istota metod numerycznych Metody numeryczne s

Bardziej szczegółowo