M e d i c a l P r o b l e m s styczeń-marzec 2011

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "M e d i c a l P r o b l e m s styczeń-marzec 2011"

Transkrypt

1 M e d i c a l P r o b l e m s styczeń-marzec 2011 Kw a r t a l n i k u k a z u j e s i ę o d r. ISSN Tom 47 Nr 1 Jakość życia pacjentek z wysiłkowym nietrzymaniem moczu po operacji T. Szymborska, T. Maciejewski, A. Jakimiuk Stężenie markera CA125 u kobiet z rakiem jajnika A. Fritz-Rdzanek, A. Jakimiuk Ocena stanu noworodków od matek z cukrzycą M. Komar-Szymborska, J. Żytyńska-Daniluk, B. Miedzierska-Frątczak Diagnostyka i leczenie mięśniaków macicy M. Santor-Zaczyńska, K. Szafranko, A. Jakimiuk Stwardnienie rozsiane a ciąża M. Nowicka, A. Jakimiuk Szkoła rodzenia przygotowanie do macierzyństwa wywiad z prof. dr hab. n. med. Arturem Jakimiukiem Badanie kliniczne przejrzystość rozliczeń M. Sitek Punktacja MNiSW: 2 Wydawca C entralny Szpital Kliniczny MSWiA

2 Rodzina taśm TVT poparta największą liczbą badań klinicznych* Poland Sp.z o.o. ul. Iłżecka 24, Warszawa, tel.: +48 (0) , fax: +48 (0) *Nilsson CG, Falconer C, Rezapour M. Eleven years prospective follow-up of the tension-free vaginal tape procedure for treatment of stress urinary incontinence. Int Urogynecol J 2008;19:

3 M e d i c a l P r o b l e m s Czasopismo Centralnego Szpitala Klinicznego MSWiA w w w. p r o b l e m y l e k a r s k i e. p l Redakcja / Editorial office Redaktor naczelny / editor-in-chief prof. dr hab. n. med. Grażyna Rydzewska Zastępcy redaktora ds. naukowych / co-editors dr hab. n. med. Marek Durlik dr n. med. Adam J. Sybilski Sekretarz redakcji / secretary of the editorial office mgr Magdalena Lewandowska Redaktorzy / associate editors lek. Dorota Baczewska-Mazurkiewicz mgr Barbara Kaliwoda mgr Marcin Sitek Adres redakcji / Address CSK MSWiA Warszawa ul. Wołoska 137 tel ; faks Wydawca / Publisher CSK MSWiA Punktacja MNiSW: 2 Przygotowanie do druku i druk Piotr Kosowski, DTPress Za treść reklam umieszczanych w Problemach Lekarskich odpowiadają reklamodawcy. Reklamy leków wydawanych na receptę skierowane są tylko do lekarzy, którzy posiadają niezbędne uprawnienia do ich przepisywania. Nakład: egz. Zdjęcie na okładce istockphoto.com Rada naukowa / Editorial board prof. dr hab. n. med. Piotr Andziak (Warszawa) chirurgia ogólna i naczyniowa prof. dr hab. n. med. Maria Barcikowska (Warszawa) neurologia dr hab. n. med. Andrzej Deptała (Warszawa) onkologia, hematologia dr n. med. Paweł Dobrzyński (Warszawa) laryngologia prof. dr hab. n. med. Marek Durlik (Warszawa) chirurgia gastroenterologiczna, transplantologia, zarządzanie służbą zdrowia prof. dr hab. n. med. Andrzej M. Fal (Warszawa) alergologia prof. dr hab. n. med. Edward Franek (Warszawa) endokrynologia, diabetologia dr n. przyr. Krzysztof Filczak (Warszawa) mikrobiologia dr n. med. Andrzej Gietka (Warszawa) choroby zakaźne, hepatologia prof. dr hab. n. med. Robert Gil (Warszawa) kardiologia prof. dr hab. n. med. Stanisław Głuszek (Kielce) chirurgia prof. dr hab. n. med. Artur Jakimiuk (Warszawa) ginekologia i położnictwo prof. dr hab. n. med. Marek Kochmański (Warszawa) kardiologia, hipertensjologia dr n. med. Bogusław Kostkiewicz (Warszawa) neurochirurgia dr hab. n. med. Ireneusz Kotela (Warszawa) ortopedia prof. dr hab. n. med. Anna Nasierowska-Gutmajer (Warszawa) patomorfologia dr n. med. Wojciech Rogowski (Warszawa) urologia prof. dr hab. n. med. Lidia Rudnicka (Warszawa) dermatologia prof. dr hab. n. med. Grażyna Rydzewska (Warszawa) gastroenterologia prof. dr hab. n. med. Andrzej Rydzewski (Warszawa) nefrologia dr n. med. Joanna Sempińska-Szewczyk (Warszawa) okulistyka dr n. med. Krystyna Stępień (Warszawa) analityka medyczna prof. dr hab. n. med. Kazimierz Suwalski (Warszawa) kardiochirurgia dr n. med. Adam J. Sybilski (Warszawa) pediatria, neonatologia dr n. med. Irena Walecka (Warszawa) zdrowie publiczne prof. dr hab. n. med. Jerzy Walecki (Warszawa) radiologia prof. dr hab. n. med. Małgorzata Wisłowska (Warszawa) reumatologia Problemy Lekarskie / Medical Problems Tom 47 Nr 1 s. 1

4 Contents Original articles The Life Quality assessment in female patients suffering from stress urinary incontinence who have been surgically treated with the tvt and tvt-o method Tatiana Szymborska, Tomasz Maciejewski, Artur Jakimiuk... 7 Serum plasma concentration of CA125 in different stages of ovarian cancer Anna Fritz-Rdzanek, Artur Jakimiuk Analysis of caesarean sections performed in the Department of Obstetrics, Gynecology and Gynecologic Oncology CSK MSWiA in Warsaw between 1986 and 2009 Radosław Rodzoch, Krzysztof Szafranko, Małgorzata Nowicka, Artur J. Jakimiuk Evaluation of newborns from mothers with gestational diabetes Małgorzata Komar-Szymborska, Joanna Żytyńska-Daniluk, Barbara Miedzierska-Frątczak Impact of education in birthing schools on attitudes and health behavior of its listeners Beata Kryszk, Barbara Kaliwoda, Adam J. Sybilski Reviews Diagnosis and treatment of uterine fibromas Małgorzata Santor-Zaczyńska, Krzysztof Szafranko, Artur Jakimiuk Prevention is better than cure, a procedure in cervical cancer Karolina Krajewska, Artur J. Jakimiuk Multiple sclerosis and pregnancy Małgorzata Nowicka, Artur Jakimiuk Gestational diabetes (GDM). A new diagnostic challenge Tadeusz Issat, Artur J. Jakimiuk Stem cells from umbilical cord blood Tomasz Baran Born prematurely. Triumph over nature technology Joanna Żytyńska-Daniluk Case report Meningocele case report Joanna Żytyńska-Daniluk, Małgorzata Komar-Szymborska History The history of the discovery of 101 st award-the Nobel Prize in Physiology and Medicine. The origins of in vitro fertilization and embryo transfer Adam J. Sybilski Nursing The program and the main assumptions of the modern school of childbirth Beata Kryszk, Barbara Kaliwoda, Adam J. Sybilski Interview Szkoła rodzenia najlepsze przygotowanie do macierzyństwa Na pytania odpowiada: prof. dr hab. n med. Artur Jakimiuk WHAT S NEW What s New in gynecology? Artur J. Jakimiuk, Jarosław Beta Law and Medicine Clinical trials the transparency of accounts Marcin Sitek Our Clinics Department of Cardiac Surgery of Central Clinical Hospital of Ministry of Internal Affairs and Administration in Warsaw Newly opened Obstetrics and Gynecology Department of Hospital of Ministry of Internal Affairs and Administration in Bydgoszcz Marek Lewandowski, Aneta Grabarska Problemy Lekarskie / Medical Problems Tom 47 Nr 1 s. 2

5 Spis treści Prace oryginalne Ocena jakości życia u pacjentek z wysiłkowym nietrzymaniem moczu leczonych operacyjnie metodą tvt i tvt-o Tatiana Szymborska, Tomasz Maciejewski, Artur Jakimiuk... 7 Osoczowe stężenia markera nowotworowego CA125 w zależności od stopnia zaawansowania choroby u kobiet z rakiem jajnika Anna Fritz-Rdzanek, Artur Jakimiuk Analiza cięć cesarskich wykonanych w Klinice Położnictwa, Chorób Kobiecych i Ginekologii Onkologicznej Centralnego Szpitala Klinicznego MSWiA w Warszawie w latach Radosław Rodzoch, Krzysztof Szafranko, Małgorzata Nowicka, Artur J. Jakimiuk Ocena stanu noworodków od matek z cukrzycą ciężarnych Małgorzata Komar-Szymborska, Joanna Żytyńska-Daniluk, Barbara Miedzierska-Frątczak Wpływ kształcenia w szkole rodzenia na postawy i zachowania zdrowotne jej słuchaczy Beata Kryszk, Barbara Kaliwoda, Adam J. Sybilski Prace poglądowe Diagnostyka i leczenie mięśniaków macicy Małgorzata Santor-Zaczyńska, Krzysztof Szafranko, Artur Jakimiuk Lepiej zapobiegać niż leczyć, czyli postępowanie w raku szyjki macicy Karolina Krajewska, Artur J. Jakimiuk Stwardnienie rozsiane a ciąża Małgorzata Nowicka, Artur Jakimiuk Cukrzyca ciężarnych (GDM), nowe wyzwania diagnostyczne Tadeusz Issat, Artur J. Jakimiuk Komórki macierzyste z krwi pępowinowej Tomasz Baran Noworodek urodzony przedwcześnie. Triumf techniki nad naturą Joanna Żytyńska-Daniluk Prace kazuistyczne Przepuklina oponowa opis przypadku Joanna Żytyńska-Daniluk, Małgorzata Komar-Szymborska Historia Historia odkrycia uhonorowanego 101. Nagrodą Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny. Początki zapłodnienia in vitro i transferu embrionów Adam J. Sybilski Pielęgniarstwo Program i główne założenia współczesnej szkoły rodzenia Beata Kryszk, Barbara Kaliwoda, Adam J. Sybilski WYWIAD Szkoła rodzenia najlepsze przygotowanie do macierzyństwa Na pytania odpowiada: prof. dr hab. n med. Artur Jakimiuk CO NOWEGO Co nowego w ginekologii Artur J. Jakimiuk, Jarosław Beta Prawo i medycyna Badania kliniczne przejrzystość rozliczeń Marcin Sitek Nasze kliniki Klinika Kardiochirurgii Centralnego Szpitala Klinicznego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji Nowo powstały Oddział Położniczo-Ginekologiczny w Szpitalu MSWiA w Bydgoszczy Marek Lewandowski, Aneta Grabarska Problemy Lekarskie / Medical Problems Tom 47 Nr 1 s. 3

6

7 E D Y T O R I A L Szanowne Koleżanki, Szanowni Koledzy, Mamy przyjemność oddać w Państwa ręce, kolejny numer kwartalnika Problemy Lekarskie. Ta zasłużona dla Polskiej Medycyny pozycja wydawnicza, ukazująca się od roku 1954, współtworzona była przez wiele znakomitości polskiej Medycyny, zatrudnionych w Klinikach Centralnego Szpitala Klinicznego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie. Przez ostatnie lata kwartalnik nie ukazywał się. Obecnie, dzięki staraniom Dyrekcji CSK MSWiA udało się wznowić działalność wydawniczą. Niniejszy numer został w całości poświęcony problemom położnictwa, ginekologii oraz neonatologii. Oddając w Państwa ręce to wydanie Problemów Lekarskich, chciałbym zwrócić uwagę na kilka ważnych problemów medycznych omawianych w zamieszczonych w nim artykułach. Niewątpliwie, rok 2010 obfitował w wiele wydarzeń, które pozostaną w naszej świadomości na długi czas. Dla nas, lekarzy ginekologów, niewątpliwym wydarzeniem było przyznanie nagrody Nobla z dziedziny medycyny Robertowi Edwards owi, pionierowi zapłodnienia in vitro, człowiekowi, któremu jako pierwszemu udało się pomóc parze borykającej się z problemem niepłodności. Zachęcam do zapoznania się z historią tego doniosłego wydarzenia. Problemy Lekarskie stawiają sobie za cel nie tylko przegląd prac poglądowych, ale także prezentację wyników badań klinicznych i doświadczalnych prowadzonych w naszym szpitalu. Tym samym, zachęcam do zapoznania się z oryginalnymi pracami autorstwa asystentów Klinikii Ginekologii. Pierwsza z nich dotyczy próby określenia przydatności oznaczania w osoczu pacjentek z rakiem jajnika, stężenia markera nowotworowego CA125 w zależności od stopnia zaawansowania procesu nowotworowego. Jest to nowotwór charakteryzujący się największą śmiertelnością ze wszystkich nowotworów narządu rodnego oraz stanowi piątą pod względem częstości przyczynę zgonów kobiet w Polsce. Drugą, bardzo ciekawą pracą oryginalną prezentowaną w tym numerze, jest ocena jakości życia u pacjentek z wysiłkowym nietrzymaniem moczu, leczonych operacyjnie. Praca ta wyraźnie wskazuje na poprawę jakości życia po leczeniu operacyjnym. W zakresie prac poglądowych proponuję Państwu zapoznanie się z bardzo ważnymi zagadnieniami współczesnego położnictwa i ginekologii. Mięśniaki macicy występują u 10-20% całej populacji kobiet. Badania nad komórkową i molekularną biologią mięśniaków macicy przybliżyły nas do lepszego zrozumienia patogenezy i patofizjologii tych niezłośliwych zmian nowotworowych. Artykuł dotyczący tego problemu pozwoli się Państwu zaznajomić z najnowszymi trendami leczenia mięśniaków macicy. Drugi artykuł poglądowy dotyczy wczesnej diagnostyki raka szyjki macicy. Nowotwór ten jest siódmą onkologiczną przyczyną śmiertelności kobiet w Polsce. Obecnie, na świecie wykrywa się co roku 0,5 mln nowych przypadków zachorowań na ten nowotwór, a z jego powodu umiera rocznie 270 tys. kobiet. Niewątpliwie lepiej jest zapobiegać wystąpieniu niż leczyć zaawansowane postacie tej śmiertelnej choroby. Wcześniactwo stanowi szczególny problem w neonatologii. Poprawa opieki perinatalnej, jaka dokonała się na naszych oczach w ostatnich latach, postęp w zakresie prowadzenia wsparcia oddechowego, czy leczenie surfaktantem, znacznie poprawiły szanse na przeżycie noworodków o znacznej niedojrzałości i z ekstremalnie niską masą ciała <1000g. Funkcjonujący w ramach naszej Kliniki Oddział Neonatologii, posiada na tym polu znaczne osiągnięcia, a po lekturze artykułu dotyczącego tego zagadnienia dowiedzą się Państwo znacznie więcej o problemach, przed którymi stają każdego dnia lekarze neonatolodzy naszej Kliniki. Zachęcam także Państwa do zapoznania się z artykułami dotyczącymi problemu, który dotyka coraz większą grupę ciężarnych kobiet, jakim jest pojawiająca się w ciąży cukrzyca. Jest to patologia, która ma wpływ nie tylko na zdrowie ciężarnej, ale także na płód oraz kondycję noworodka. Gorąco polecam Państwa uwadze artykuł dotyczący przebiegu ciąży u pacjentek ze stwardnieniem rozsianym. Choroba, z którą w naszej Klinice mamy na szczęście rzadko do czynienia, ale postępowanie z takimi ciężarnymi angażuje zespół multidyscyplinarny, co może spowodować, że artykuł ten prześledzą z zaciekawieniem także lekarze innych specjalności lekarskich. Szeroko dyskutowanym a jednocześnie bardzo medialnym problemem, jest częstość wykonywanych w Polsce cięć cesarskich. Obecnie na świecie wzrasta liczba wykonywanych cięć cesarskich w klinikach położniczych, a nowoczesne metody diagnostyczne powodują rozszerzenie wskazań do tego zabiegu. W tym wydaniu możecie się Państwo zapoznać z analizą statystyczną cięć cesarskich wykonanych w naszej Klinice w latach W naszym szpitalu, jak praktycznie w każdej Klinice, toczą się lub rozpoczynają badania kliniczne nowych leków, procedur operacyjnych oraz schematów postępowania z pacjentami. Niosą one ogromne korzyści, głównie dla pacjentów, poprzez dostęp do nowoczesnego leczenia, niedostępnego na rynku medycznym, ale również dla lekarzy prowadzących badania, jak i dla szpitala, dzięki którym podnosi on swoją renomę jako jednostki badawczej. W maju i czerwcu 2010 roku Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę prowadzenia i rozliczania badań klinicznych realizowanych w szpitalach klinicznych. Zachęcam wszystkich do zapoznania się z analizą raportu NIK dla dobra pacjentów jak i lekarzy. Warto podkreślić, że Problemy Lekarskie prezentują zagadnienia nie tylko związane z postępowaniem lekarskim, ale także artykuły dotyczące pielęgniarstwa. Ciekawą pozycją w tym nurcie są prace dotyczące współczesnej szkoły rodzenia. W ramach odskoczni od tematów związanych z naszą kliniką, proponuję Państwu w tym numerze zapoznanie się z pracownikami oraz działalnością Klinikii Kardiochirurgii naszego szpitala oraz prezentację nowego Oddziału Położniczo- Ginekologicznego Szpitala MSWiA w Bydgoszczy. Zapraszam Państwa do lektury kolejnego tomu Problemów Lekarskich. Z pewnością warto! prof. dr hab. n. med. Artur Jakimiuk Klinika Położnictwa, Chorób Kobiecych i Ginekologii Onkologicznej CSK MSWiA w Warszawie, ul. Wołoska 137; Warszawa, tel. (22) ,

8 PADV/EVRA/01/FEB 11 NIECODZIENNA ANTYKONCEPCJA EVRA (Norelgestrominum / Ethinylestradiolum) Postać farmaceutyczna i zawartość substancji czynnej: Plaster Evra o powierzchni 20 cm 2 zawiera 6 mg norelgestrominu (Norelgestrominum) i 600 mikrogramów etynyloestradiolu (Ethinylestradiolum). Plaster uwalnia 203 mikrogramów norelgestrominu i 33,9 mikrogramów etynyloestradiolu w ciągu 24 godzin. Wskazania: Antykoncepcja u kobiet wieku rozrodczym od 18 do 45 lat. Dawkowanie i sposób podawania: Dawkowanie: Pierwszy plaster należy nakleić: 1. W pierwszym dniu miesiączki gdy w poprzednim cyklu nie stosowano hormonalnych produktów antykoncepcyjnych; 2. W pierwszym dniu krwawienia z odstawienia gdy w poprzednim cyklu stosowano złożone doustne produkty antykoncepcyjne. Jeśli w ciągu pięciu dni od przyjęcia ostatniej aktywnej (zawierającej hormon) tabletki doustnego produktu antykoncepcyjnego nie wystąpiło krwawienie z odstawienia, to przed rozpoczęciem stosowania produktu Evra konieczne jest wykluczenie ciąży; 3. Gdy w poprzednim cyklu stosowano produkty antykoncepcyjne zawierające wyłącznie progestagen, zmianę na produkt Evra, można dokonać w zależności od postaci stosowanego preparatu: w przypadku doustnych minitabletek (minipill) w dowolnym dniu; w przypadku implantów w dniu usunięcia implantu; w przypadku preparatów w postaci wstrzyknięć w dniu, w którym przypadałoby następne wstrzyknięcie. W ciągu pierwszych 7 dni po zmianie, kobieta musi zastosować dodatkowo mechaniczną metodę antykoncepcji. W danym czasie można mieć naklejony tylko jeden system transdermalny, plaster Evra. Każdy system transdermalny, plaster należy zdejmować i natychmiast zastępować go nowym w tym samym dniu tygodnia ( Dzień Zmiany Plastra ) w 8 Dniu oraz w 15 Dniu cyklu. Zmianę systemu transdermalnego, plastra można przeprowadzić o dowolnej porze w tym wyznaczonym Dniu Zmiany Plastra. Czwarty tydzień, w którym nie nakleja się systemu transdermalnego, plastra rozpoczyna się od 22 Dnia cyklu. Nowy cykl stosowania produktu antykoncepcyjnego rozpoczyna się w pierwszym dniu po zakończeniu tygodnia, w którym nie nakleja się systemu transdermalnego, plastra. Następny należy nakleić nawet w przypadku, jeśli krwawienie nie wystąpiło lub, jeśli krwawienie jeszcze się nie zakończyło. W żadnym przypadku nie wolno dopuścić, aby przerwa pomiędzy cyklami stosowania systemu transdermalnego, plastra wynosiła więcej niż 7 dni. W przypadku, gdy jest dłuższa niż 7 dni działanie antykoncepcyjne może nie być skuteczne. Wtedy konieczne jest jednoczesne stosowanie niehormonalnej metody antykoncepcji przez 7 dni. Podobnie jak w przypadku stosowania złożonych doustnych produktów antykoncepcyjnych, ryzyko wystąpienia jajeczkowania zwiększa się z każdym dniem wykraczającym poza zalecaną przerwę w stosowaniu produktu Evra. Gdyby doszło do stosunku płciowego w okresie dłuższym niż 7 dniowa przerwa w stosowaniu systemu transdermalnego, plastra, należy liczyć się z możliwością zapłodnienia. Sposób podawania: Produkt Evra należy nakleić na czystą, suchą, nieowłosioną i nieuszkodzoną zdrową skórę okolicy pośladków, brzucha, zewnętrznej górnej części ramienia lub górnej części tułowia w miejscu, w którym ciasna odzież nie będzie ocierała plastra. Produktu Evra nie należy umieszczać na piersiach ani na innym miejscu, gdzie skóra jest zaczerwieniona, podrażniona lub uszkodzona. Każdy kolejny system transdermalny, plaster, powinien być przyklejony w innym miejscu na skórze, by uniknąć ewentualnego podrażnienia, chociaż można umieścić go w tej samej okolicy anatomicznej. System transdermalny, plaster, należy mocno docisnąć dłonią do skóry by dobrze przylegał wzdłuż krawędzi. Na obszarach skóry, na których nakleja się lub będzie naklejało się w najbliższym czasie system transdermalny, plaster nie należy nakładać makijażu, kremów, olejków, pudrów ani żadnych innych środków kosmetycznych lub leków działających miejscowo, aby zapobiec ich oddziaływaniu na właściwości klejące plastra. Zaleca się codzienną kontrolę, czy system transdermalny, plaster prawidłowo przylega. Zużyte systemy transdermalne, plastry, należy starannie usunąć. Stosowanie po przerwaniu ciąży lub poronieniu: W przypadku, gdy przerwanie ciąży lub poronienie nastąpiło przed 20 tygodniem ciąży, stosowanie produktu Evra można rozpocząć natychmiast. Jeśli produkt Evra zastosuje się natychmiast po przerwaniu ciąży lub poronieniu, nie jest konieczne równoczesne stosowanie innej metody antykoncepcji. W przypadku, gdy przerwanie ciąży lub poronienie nastąpiły w 20 tygodniu ciąży lub później, stosowanie produktu Evra można rozpocząć albo w 21 dniu od dnia przerwania ciąży albo w pierwszym dniu pierwszego samoistnego krwawienia miesiączkowego, w zależności od tego, co nastąpi wcześniej. Stosowanie po porodzie: Kobiety, które nie karmią piersią powinny rozpocząć stosowanie produktu Evra nie wcześniej niż 4 tygodnie po porodzie. W przypadku, gdyby kobieta zaczęła stosować produkt w okresie późniejszym, przez pierwsze 7 dni stosowania produktu Evra należy stosować dodatkową mechaniczną metodę antykoncepcji. Gdyby jednak przed rozpoczęciem stosowania produktu Evra doszło do stosunku płciowego, należy wykluczyć ciążę albo kobieta powinna poczekać do pierwszego krwawienia miesiączkowego. W przypadku kobiet karmiących piersią: Nie zaleca się stosowania produktu Evra. Przeciwwskazania: Produktu Evra nie należy stosować u kobiet, u których występuje którekolwiek z wymienionych poniżej zaburzeń. Jeśli wystąpią one podczas stosowania leku należy natychmiast przerwać jego stosowanie: nadwrażliwość na substancje czynne lub na którąkolwiek substancję pomocniczą, zakrzepica żylna występująca obecnie lub w wywiadzie, z zatorowością płucną lub bez niej, zakrzepica tętnicza występująca obecnie lub w wywiadzie (np. zaburzenia krążenia mózgowego, zawał mięśnia sercowego, zakrzepica tętnicy siatkówki) lub objawy zapowiadające zakrzepicę (np. dławica piersiowa, przejściowy napad niedokrwienny), migrena z aurą ogniskową, obecność poważnych lub licznych czynników ryzyka wystąpienia zakrzepicy tętniczej, ciężkie nadciśnienie tętnicze (Trwałe wartości ciśnienia tętniczego skurczowego >160 mm Hg lub rozkurczowego >100 mm Hg), cukrzyca ze zmianami naczyniowymi, dziedziczna dyslipoproteinemia, możliwość występowania dziedzicznej predyspozycji do rozwoju zakrzepicy żylnej lub tętniczej, jak oporność na aktywne białko C, niedobór antytrombiny III, niedobór białka C, niedobór białka S, hiperhomocysteinemia, występowanie przeciwciał przeciwfosfolipidowych (przeciwciała antykardiolipinowe, antykoagulant toczniowy), rozpoznany rak piersi lub podejrzenie raka piersi, rak endometrium lub inny nowotwór o którym wiadomo, że jest estrogenozależny lub podejrzewa się, że jest estrogenozależny, zaburzenia czynności wątroby zależne od ostrych lub przewlekłych chorób komórek wątrobowych, gruczolak lub rak wątroby, nierozpoznane nieprawidłowe krwawienie z dróg rodnych, ciąża. Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania: Zaburzenia zakrzepowo-zatorowe i inne zaburzenia naczyniowe, na zwiększenie ryzyka wystąpienia których mają wpływ: postępujący wiek, obciążony wywiad rodzinny (wystąpienie żylnych zaburzeń zakrzepowo-zatorowych u rodzeństwa lub u rodziców we względnie młodym wieku), długotrwałe unieruchomienie, ciężkie zabiegi chirurgiczne na kończynach dolnych lub duże urazy (w razie planowanych zabiegów chirurgicznych, co najmniej na 4 tygodnie przed zabiegiem i nie stosować go ponownie przed upływem dwóch tygodni po pełnym odzyskaniu sprawności ruchowej), otyłość (wskaźnik masy ciała powyżej 30 kg/m 2 ), przypuszczalnie, także występowanie zakrzepowego zapalenia żył powierzchownych oraz żylaków, palenie tytoniu (u kobiet palących duże ilości papierosów wraz z wiekiem dochodzi do dalszego zwiększenia ryzyka, zwłaszcza w grupie kobiet po 35 roku życia), dyslipoproteinemia, nadciśnienie tętnicze, zastawkowa choroba serca, migotanie przedsionków, obciążony wywiad rodzinny (zakrzepica tętnic u rodzeństwa lub u rodziców, występująca we względnie młodym wieku); oporność na aktywne białko C, hiperhomocysteinemia, niedobór antytrombiny III, niedobór białka C, niedobór białka S, występowanie przeciwciał przeciwfosfolipidowych (przeciwciała antykardiolipinowe, antykoagulant toczniowy); cukrzyca, toczeń rumieniowaty układowy, zespół hemolityczno-mocznicowy, przewlekłe zapalne choroby jelit (choroba Crohna lub wrzodziejące zapalenie jelita grubego); połóg. Nowotwory: zwiększenie ryzyka występowania raka szyjki macicy u kobiet długotrwale przyjmujących złożone doustne produkty antykoncepcyjne; nieznaczne zwiększenie ryzyka rozpoznania raka piersi (ryzyko względne: 1,24); donoszono o występowaniu łagodnych nowotworów wątroby, a w jeszcze rzadszych przypadkach o złośliwych nowotworach wątroby. Inne stany: U kobiet o masie ciała 90 kg lub większej, skuteczność antykoncepcyjna może być zmniejszona, u kobiet z hipertriglicerydemią, albo z obciążonym wywiadem rodzinnym w kierunku hipertriglicerydemii, podczas stosowania złożonych hormonalnych produktów antykoncepcyjnych może występować zwiększone ryzyko zapalenia trzustki; niewielkie podwyższenia ciśnienia tętniczego krwi, rzadko o znaczeniu klinicznym. Jeżeli podczas stosowania Evry u osoby z wcześniej występującym nadciśnieniem tętniczym, stwierdza się stale podwyższone ciśnienie tętnicze lub znaczny wzrost ciśnienia tętniczego, które nie reagują na leczenie przeciwnadciśnieniowe, należy odstawić złożony produkt antykoncepcyjny. Złożony produkt antykoncepcyjny można ponownie zacząć stosować po uzyskaniu prawidłowych wartości ciśnienia w leczeniu przeciwnadciśnieniowym; żółtaczka i (lub) świąd związane z zastojem żółci, kamica żółciowa, porfiria, toczeń rumieniowaty układowy, zespół hemolityczno-mocznicowy, pląsawica Sydenhama, opryszczka ciężarnych, utrata słuchu związana z otosklerozą; ostre lub przewlekłe zaburzenia czynności wątroby, wymagają niekiedy przerwania stosowania złożonych hormonalnych produktów antykoncepcyjnych do czasu powrotu parametrów czynności wątroby do wartości prawidłowych; nawroty świądu związanego z zastojem żółci, który występował w czasie przebytej ciąży lub w okresie wcześniejszego przyjmowania steroidów płciowych; obwodowa oporność na insulinę oraz na tolerancję glukozy; donoszono o pogorszeniu przebiegu depresji endogennej, padaczki, choroby Crohna oraz wrzodziejącego zapalenia jelita grubego; sporadycznie może wystąpić ostuda, zwłaszcza u kobiet, u których w wywiadzie występowała ostuda podczas ciąży (chloasma gravidarum), często nie będąca całkowicie odwracalna. Wymagane badania lekarskie: pełny wywiad lekarski (w tym wywiad rodzinny), wykluczenie ciążę; pomiar ciśnienia tętnicze krwi, badanie fizykalne w celu wykluczenia przeciwwskazań oraz stanów wymagających szczególnej ostrożności. Zaburzenia cyklu miesiączkowego: mogą wystąpić nieregularne krwawienie (plamienie lub krwawienie międzymiesiączkowe), szczególnie podczas pierwszych miesięcy ich stosowania - jeśli się utrzymuje, albo wystąpiło po uprzednio występujących regularnych cyklach miesiączkowych, a produkt Evra był stosowany według zaleceń, należy rozważyć inną przyczynę tych zaburzeń niż stosowanie produktu (niehormonalne, choroba organiczna lub ciąża); brak krwawienie z odstawienia w okresie niestosowania Evry - jeżeli krwawienie z odstawienia dwukrotnie nie pojawiło się, przed dalszym stosowaniem produktu Evra należy wykluczyć ciążę; po zaprzestaniu stosowania hormonalnych produktów antykoncepcyjnych może nie wystąpić miesiączka lub może wystąpić rzadkie miesiączkowanie, szczególnie jeśli takie zaburzenia występowały wcześniej. Podczas stosowania produktu Evra, nie należy przyjmować preparatów zawierających dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum). Interakcje z innymi produktami leczniczymi i inne rodzaje interakcji: Interakcje mogą prowadzić do wystąpienia krwawienia międzymiesiączkowego i (lub) nieskuteczności antykoncepcji. Metabolizm wątrobowy: interakcje z lekami, które indukują enzymy wątrobowe co może powodować zwiększenie klirensu hormonów płciowych [np. fenytoina, barbiturany, prymidon, karbamazepina, ryfampicyna, bosentan i preparaty przeciwko HIV (np. rytonawir, newirapina)] i prawdopodobnie także oksykarbazepina, topiramat, felbamat, gryzeofulwina, oraz preparaty ziołowe zawierające dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum)). Maksymalną indukcję enzymów obserwuje się na ogół po 10 dniach, ale może się ona utrzymywać przez co najmniej 4 tygodnie po zakończeniu terapii. Wpływ na krążenie jelitowo-wątrobowe: nieskuteczność działania antykoncepcyjnego podczas jednoczesnego przyjmowania antybiotyków, takich jak penicyliny lub tetracykliny w niewyjaśnionym mechanizmie. Postępowanie: Kobiety przyjmujące przez krótki okres czasu którykolwiek produkt leczniczy z wymienionych wyżej grup (leki indukujące enzymy wątrobowe) lub specyficznych substancji czynnych (oprócz ryfampicyny) powinny przejściowo, oprócz produktu Evra, stosować dodatkową mechaniczną metodę antykoncepcji np. przez cały okres jednoczesnego przyjmowania tych produktów leczniczych oraz przez 7 dni po zakończeniu ich stosowania. Kobiety stosujące ryfampicynę powinny stosować mechaniczną metodę antykoncepcji przez cały okres przyjmowania ryfampicyny oraz przez 28 dni po zakończeniu jej stosowania. U kobiet długotrwale przyjmujących preparaty indukujące enzymy wątrobowe, należy rozważyć zastosowanie innej nie hormonalnej metody antykoncepcji. Kobiety przyjmujące antybiotyki (z wyjątkiem ryfampicyny, patrz wyżej) powinny stosować mechaniczną metodę antykoncepcyjną do 7 dni po zakończeniu leczenia antybiotykiem. Jeżeli stosowanie towarzyszącego produktu leczniczego nakłada się na koniec cyklu, następny system transdermalny, plaster należy przykleić natychmiast po zakończeniu poprzedniego cyklu, bez zachowania zwykłej przerwy w stosowaniu plastra. Interakcje Evra z innymi lekami: stężenia substancji w osoczu i tkankach mogą zarówno ulec zwiększeniu (np. cyklosporyna) jak zmniejszeniu (np. lamotrygina). Wyniki badań laboratoryjnych: może wpływać na wyniki niektórych badań laboratoryjnych: biochemiczne parametry wątroby, tarczycy, nadnerczy i czynności nerek, stężenia białek (wiążących) w surowicy krwi, np. globulin wiążących kortykosteroidy oraz frakcje lipidów/lipoprotein, parametry metabolizmu węglowodanów oraz parametry krzepnięcia i fibrynolizy. Zmiany na ogół mieszczą się w granicach norm laboratoryjnych. Produkt Evra nie ma wpływu lub wywiera nieistotny wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Działania niepożądane: Dane z badań klinicznych: Bardzo częste działania niepożądane: bóle głowy (21,0%), nudności (16,6% ) i tkliwość piersi (15,9%). Częste działania niepożądane: grzybica (tylko grzybica pochwy), kandydoza pochwy, zakażenia grzybicze sromu i pochwy, depresja, zaburzenia nastroju, wahania nastroju, zawroty głowy, migrena, wzdęcie, ból żołądka, ból podbrzusza, ból nadbrzusza, wymioty, biegunka, trądzik, świąd, podrażnienie skóry, skurcze mięśni, uczucie dyskomfortu w piersiach, powiększenie piersi, ból piersi, zaburzenia miesiączkowania, krwawienie miesiączkowe, krwotok maciczny, skurcz macicy, wysięk z pochwy, rumień w miejscu podania, podrażnienie w miejscu podania, świąd w miejscu podania, wysypka w miejscu podania, reakcja w miejscu podania, zmęczenie, złe samopoczucie, zwiększenie masy ciała). Niezbyt częste działania niepożądane: retencja płynów, hipercholesterolemia, labilność afektu, lęk, bezsenność, zmniejszenie libido, kontaktowe zapalenie skóry, rumień, zaburzenia ze strony piersi, przekrwienie gruczołu sutkowego, obrzęk piersi, torbiel włóknikowa piersi, mlekotok, zespół napięcia przedmiesiączkowego, krwawienie z pochwy, suchość sromu i pochwy, zapalenie skóry w miejscu podania, zmiana zabarwienia skóry w miejscu podania, nadwrażliwość w miejscu podania, ból w miejscu podania, grudki w miejscu podania, pęcherzyki w miejscu podania, obrzęk uogólniony, zwiększenia ciśnienia tętniczego krwi, zwiększenie stężenia trójglicerydów we krwi. Rzadkie działania niepożądane: płacz, zwiększenie libido, płaczliwość, zatorowość płucna, zapalenie pęcherzyka żółciowego, ostuda, upławy, zaburzenia miesiączkowania, nieregularne miesiączkowanie, pokrzywka w miejscu podania, obrzęk, zwiększenie stężenia cholesterolu we krwi. Bardzo rzadkie działania niepożądane: agresja, częste miesiączki, obrzęk w miejscu podania. Dane uzyskanie po raz pierwszy po wprowadzeniu produktu do obrotu: krosty w miejscu podania, wysypka krostowa; rak piersi, rak piersi stadium IV, rak szyjki macicy, włókniako-gruczolak piersi, gruczolak wątroby, nowotwór wątroby, mięśniak macicy; nadwrażliwość, hiperglikemia, oporność na insulinę; złość, zaburzenia emocjonalne, frustracja; zakrzepica tętnicy podstawnej, zawał pnia mózgu, niedrożność tętnicy szyjnej, zator tętnicy mózgowej, niedrożność tętnicy mózgowej, zator tętnicy mózgowej, wylew mózgowy, zawał mózgu, zakrzepica mózgu, zakrzepica żył mózgu, incydent mózgowo-naczyniowy, zaburzenia smaku, udar zatorowy, wylew śródczaszkowy, udar krwotoczny, zakrzepica wewnątrzczaszkowych zatok żylnych, udar niedokrwienny mózgu, udar niedokrwienny, zawał zatokowy, migrena z aurą, wylew podpajęczynówkowy, zakrzepica zatoki strzałkowej górnej, udar zakrzepowo-zatorowy, udar zakrzepowy, przemijający atak niedokrwienny, zakrzepica zatoki poprzecznej; nietolerancja szkieł kontaktowych; ostry zawał mięśnia sercowego, zawał mięśnia sercowego, zakrzepica tętnic, zakrzepica tętnic kończyn, zakrzepica żyły pachowej, zespół Budda-Chiariego, zakrzepica tętnic wieńcowych, zakrzepica żył głębokich, zatorowość, zakrzepica żył wątrobowych, nadciśnienie tętnicze, przełom nadciśnieniowy, zakrzepica tętnicy biodrowej, zakrzep wewnątrzsercowy, zakrzepica żyły szyjnej, zakrzepica żyły krezkowej, zakrzepica żył miednicy, zator obwodowy, zakrzepica żyły wrotnej, zator nerki, zakrzepica żyły nerkowej, niedrożność tętnicy siatkówki, zakrzepica naczyń siatkówki, zatkanie żyły siatkówki, zakrzepica żył śledziony, zakrzepowe zapalenie żył powierzchownych, zakrzepowe zapalenie żył, zakrzep, zakrzepica żyły głównej, zakrzep żylny, zakrzep żylny kończyny; zakrzepica tętnicy płucnej, zakrzepica płucna; zapalenie okrężnicy; kamica żółciowa, zatrzymanie żółci, uszkodzenie wątroby, żółtaczka cholestatyczna; łysienie, obrzęk naczyniowy, uczuleniowe zapalenie skóry, wyprysk, rumień wielopostaciowy, rumień guzowaty, wysypka ze złuszczaniem się skóry, reakcja nadwrażliwości na światło, uogólniony świąd, wysypka, wysypka rumieniowa, wysypka świądowa, łojotokowe zapalenie skóry, reakcja skórna, pokrzywka; brak miesiączki, guz piersi, dysplazja szyjki macicy, skąpa miesiączka, obfite nieregularne miesiączkowanie, skąpe miesiączkowanie, zahamowanie laktacji; reakcje w miejscu podania (ropień zaburzenia czucia, atrofia, krwawienie, zasinienie, pieczenie, wysięk, dyskomfort, suchość, wyprysk, nadżerka, starcie naskórka, złuszczanie się skóry, stwardnienie, infekcja, zapalenie, guz, guzek, przykry zapach, parestezje, reakcja nadwrażliwości na światło, strup, blizna, obrzęk, wrzód, uczucie gorąca), obrzęk twarzy, drażliwość, miejscowy obrzęk, obrzęk obwodowy, obrzęk ciastowaty; wyniki badań diagnostycznych poza granicami normy: cholesterol, stężenie glukozy we krwi, obniżenie poziomu glukozy we krwi, zmniejszony poziom LDL; komplikacje ze szkłami kontaktowymi. Podmiot odpowiedzialny: Janssen-Cilag International NV Turnhoutseweg 30 B-2340 Beerse, Belgia. Przedstawiciel podmiotu odpowiedzialnego: Janssen-Cilag Polska Sp. z o.o. ul. Iłżecka 24, Warszawa, tel:. (022) , fax: (022) Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu wydane przez Ministra Zdrowia: EU/1/02/223/ Przed zastosowaniem należy zapoznać się z zatwierdzoną Charakterystyką Produktu Leczniczego.

9 P R A C E O R Y G I N A L N E Ocena jakości życia u pacjentek z wysiłkowym nietrzymaniem moczu leczonych operacyjnie metodą tvt i tvt-o The Life Quality assessment in female patients suffering from stress urinary incontinence who have been surgically treated with the tvt and tvt-o method Tatiana Szymborska 1, Tomasz Maciejewski 1, Artur Jakimiuk 1,2,3 Streszczenie Wstęp: Nietrzymanie moczu to niezależny od woli, dający się obiektywnie potwierdzić, wyciek moczu, stanowiący problem socjalny i higieniczny. Wyróżniamy postać wysiłkową, nietrzymanie moczu o charakterze parć naglących, postać mieszaną oraz nietrzymanie moczu z przepełnienia. Metodą z wyboru w wysiłkowym nietrzymaniu moczu jest leczenie operacyjne. Celem pracy była ocena jakości życia u pacjentek z wysiłkowym nietrzymaniem moczu po operacjach TVT i TVT-O przy użyciu kwestionariusza KHQ i SF-36. Materiał i metody: Badaniem objęto 35 pacjentek z wysiłkowym nietrzymaniem moczu w wieku od 40 do 80 lat, które nie były wcześniej leczone operacyjnie z powodu NM. Pacjentki podzielono losowo na dwie grupy: TVT i TVT-O. U wszystkich pacjentek oceniano jakość życia przed zabiegiem oraz trzy i sześć miesięcy po zabiegu przy użyciu kwestionariusza KHQ i SF-36. Wyniki: W obu badanych grupach poziom jakości życia wzrósł znamiennie statystycznie w trzecim i szóstym miesięcu po operacji w porównaniu do poziomu przed operacją. Nie wykazano istotnych statystycznie różnic w jakości życia pomiędzy badanymi grupami. Wnioski: Operacje taśmowe TVT i TVT-O stosowane w leczeniu wysiłkowego nietrzymania moczu powodują znaczący statystycznie wzrost poziomu jakości życia. Nie ma znamiennych statystycznie różnic w poziomie jakości życia pomiędzy pacjentkami leczonymi metodą TVT i TVT-O. Słowa kluczowe: wysiłkowe nietrzymanie moczu, TVT, TVT-O Problemy Lekarskie 2011; 47, 1: 7-15 Otrzymano 13 listopada 2010, zaakceptowano do druku 15 grudnia Klinika Położnictwa, Chorób Kobiecych i Ginekologii Onkologicznej CSK MSWiA w Warszawie, Kierownik Kliniki: prof. dr hab. n. med. A. J. Jakimiuk 2 Instytut Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej Polskiej Akademii Nauk w Warszawie 3 Zakład Chirurgii Transplantacyjnej Instytutu Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej Polskiej Akademii Nauk w Warszawie Adres do korespondencji: prof. dr hab. n. med. Artur J. Jakimiuk CSK MSWiA w Warszawie ul. Wołoska Warszawa tel. (22) ABSTRACT Introduction: Urinary incontinence is an involuntary leakage of urine, which can be objectively proven, and which constitutes a social and hygienic problem. The following are to be distinguished: stress urinary incontinence, overactive bladder incontinence, mixed urinary incontinence as well as overflow inconsistence. Surgical treatment is a method of choice in case of stress urinary incontinence. This paper aimed at assessing the life quality in female patients with stress urinary incontinence after performing operations TVT and TVT-O with the usage of questionnaire KHQ and SF-36. Materials and methods: 35 women at the age of suffering from stress urinary incontinence, who had not undergone operational treatment before, participated in this research. They were randomly divided into two groups: TVT and TVT-O. With the usage of the questionnaire KHQ and SF-36 the life quality in female patients was assessed before, as well as three and six months after the surgery. Results: In both research groups the increase of the life quality has been of statistical significance after three and six months from the operation in comparison with their life quality before the surgery. No differences of statistical significance have been noticed between the two research groups. Conclusions: Sling operations TVT and TVT-O used in stress urinary incontinence treatment cause the increase of the life quality of statistical significance. There are no differences of statistical significance in the life quality in female patients treated with both the TVT and TVT-O method. Key words: stress urinary incontinence, TVT, TVT-O Problemy Lekarskie / Medical Problems Tom 47 Nr 1 s. 7

10 P R A C E O R Y G I N A L N E Wstęp Nietrzymanie moczu to niezależny od woli, dający się obiektywnie potwierdzić, wyciek moczu, stanowiący problem socjalny i higieniczny dla osoby nim dotkniętej (wg Międzynarodowej Organizacji Zdrowia i Międzynarodowego Towarzystwa Kontynencji). Podział nietrzymania moczu (według Komitetu Standaryzacji Międzynarodowego Towarzystwa Kontynencji): 1. Wysiłkowe nietrzymanie moczu (WNM) spowodowane jest nieprawidłowym mechanizmem zamknięcia cewki moczowej; wyciek moczu jest skutkiem wzrostu ciśnienia w pęcherzu spowodowanego wzrostem ciśnienia w jamie brzusznej podczas wysiłku fizycznego, kaszlu, kichania, śmiechu. Do rozwoju choroby predysponują szczególnie przebyte ciąże i porody oraz niedobory hormonalne związane z okresem przekwitania. 2. Nietrzymanie moczu z powodu parcia naglącego spowodowane jest nadmierną pobudliwością błony mięśniowej pęcherza moczowego; wyciek moczu następuje w skutek wzrostu ciśnienia w pęcherzu spowodowanego niekontrolowanym skurczem ściany pęcherza z towarzyszącym uczuciem parcia. Jest to jeden z objawów zespołu pęcherza nadreaktywnego ( obok parć naglących, zwiększonej częstości mikcji i nokturii). 3. Mieszana postać nietrzymania moczu łączy w sobie objawy nadreaktywności pęcherza i wysiłkowego nietrzymania moczu. 4. Nietrzymanie moczu z przepełnienia spowodowane jest przewlekłą retencją moczu, która prowadzi do przełamania zdolności adaptacyjnych ściany pęcherza i wycieku moczu. Tabela I. Obszary badane (domeny) w kwestionariuszach SF-36 i KHQ Table I. Areas examined (damains) in the questionnaires SF-36 and KHQ SF domeny 1. funkcjonowanie fizyczne (PF) 2. rola ograniczeń fizycznych (RP) 3. ból fizyczny (BP) 4. zdrowie ogólne (GH) 5. witalność (VT) 6. funkcjonowanie społeczne (SF) 7. rola ograniczeń emocjonalnych (RE) 8. zdrowie psychiczne (MH) 9. zdrowie psychiczne ogółem (MCS) 10. zdrowie fizyczne ogółem (PCS) KHQ 9 domen 1. ogólny stan zdrowia 2. wpływ WNM (ograniczenia w życiu spowodowane nietrzymaniem moczu) 3. ograniczenia w czynnościach codziennych 4. ograniczenia fizyczne 5. ograniczenia społeczne 6. życie osobiste 7. emocje 8. sen energia 9. jak często... (ocena symptomów choroby) Tabela II. Charakterystyki początkowe pacjentek Table II. Initial characteristics of patients Porównanie TVT (N=19) TVT-O (N=16) Kategoria grup Średnia (SD) Średnia (SD) p-value Wiek 54,89 (7,41) 58,13 (8,1) 0,230 Wzrost 160,05 (6,16) 162,56 (6,98) 0,270 Masa ciała 67,47 (8,63) 69,94 (9,81) 0,430 BMI 26,14 (2,76) 26,19 (2,54) 0,960 Wysiłkowe nietrzymanie moczu jest poważnym problemem zdrowotnym niosącym ze sobą wymierne skutki ekonomiczne i społeczne. Kobiety szczególnie często cierpią z powodu tej dolegliwości, a częstość jej występowania wzrasta wraz z wiekiem. Według różnych źródeł, od 4,5 do 53% dorosłych kobiet cierpi na różne dolegliwości związane z nietrzymaniem moczu. Bezwiedne oddawanie moczu ma duży wpływ na jakość życia kobiet [1]. Rozpoznanie wysiłkowego nietrzymania moczu ustala się na podstawie wywiadu lekarskiego z elementami oceny jakości życia, badania przedmiotowego, testu podpaskowego i badania urodynamicznego. Często pomocne jest również badanie ultrasonograficzne z oceną pęcherza moczowego i objętości zalegającej po mikcji oraz badanie ogólne moczu i posiew moczu [1]. Metody leczenia nietrzymania moczu dzielimy na zachowawcze i chirurgiczne. Metody zachowawcze obejmują farmakoterapię, ćwiczenie mięśni dna miednicy, trening pęcherza moczowego, terapię behawioralną. Metodą z wyboru w postępowaniu w WNM jest leczenie operacyjne [1]. Istnieje około 150 sposobów postępowania operacyjnego w wysiłkowym nietrzymaniu moczu u kobiet. W roku 2000 w Polsce najczęściej wykonywanymi zabiegami były: plastyka ściany przedniej z podszyciem cewki szwami Kellego, operacja Marshall Marchetti-Krantz, podwieszenie pochwy sposobem Burcha oraz Tension-free Vaginal Tape TVT z dostępu załonowego. Nową propozycją leczenia jest zabieg TVT-O z dostępu przez otwór zasłoniony. Celem pracy była ocena jakości życia pacjentek z wysiłkowym nietrzymaniem moczu leczonych operacyjnie metodą TVT i TVT O przed zabiegiem oraz trzy i sześć miesięcy po zabiegu z zastosowaniem kwestionariuszy KHQ (King s Haelth Questionnaire) i SF-36. Jest to jeden z drugorzędowych punktów końcowych randomizowanego badania klinicznego z pojedynczym zaślepieniem dla TVT i TVT-O (POLTOS). Niniejsza praca stanowi doniesienie wstępne, badanie jest w toku. Materiał i metody W badaniu wzięły udział pacjentki z WNM potwierdzonym badaniem urodynamicznym i testem podpaskowym, które dotychczas nie były leczone chirurgicznie z powodu WNM. Do momentu powstania niniejszego opracowania badanie ukończyło 35 pacjentek z 2 ośrodków ginekologiczno-położniczych w Warszawie. Pacjentki, spełniające wszystkie kryteria włączenia oraz te, których nie dotyczyło żadne z kryteriów wykluczenia, po wyrażeniu świadomej, pisemnej zgody na udział w eksperymencie, zostały poddane randomizacji, w wyniku której zostały losowo przydzielone do jednej z dwóch grup terapeutycznych: TVT (N=19) lub TVT-O (N=16). Kryteria włączenia: kobiety w wieku > 40 i < 80 lat, nietrzymanie moczu potwierdzone dodatnim wynikiem testu podpaskowego, WNM potwierdzone badaniem urodynamicznym, Problemy Lekarskie / Medical Problems Tom 47 Nr 1 s. 8

11 P R A C E O R Y G I N A L N E maksymalna pojemność pęcherza moczowego > 300 ml, brak cech zakażenia dróg moczowych stwierdzanych na podstawie wywiadu oraz badania ogólnego moczu, jałowy posiew moczu na 14 dni przed planowanym zabiegiem, świadoma, pisemna zgoda pacjentki na udział w badaniu. Kryteria wykluczenia: BMI powyżej 33 kg/m 2, patologia w narządzie rodnym i miednicy mniejszej (potwierdzona w badaniu ginekologicznym lub ultrasonograficznym) wymagające leczenia operacyjnego, patologia w pęcherzu moczowym stwierdzona w badaniu ultrasonograficznym, nietrzymanie moczu pochodzenia neurologicznego (w tym również niestabilność wypieracza moczu, potwierdzona badaniem urodynamicznym nadczynność lub hipotonia mięśnia wypieracza w badaniu), przebyta operacja wycięcia macicy z lub bez przydatków, przebyta radioterapia miednicy, ciąża lub plany reprodukcyjne w przyszłości, przebyta operacja z powodu nietrzymania moczu, nadwrażliwość na leki do znieczulenia miejscowego lub regionalnego, pojemność zalegająca po mikcji > 150 ml, obniżenie narządu rodnego większe niż I w POP-Q, przebyty świeży zawał serca (do 6 miesięcy), przebyty świeży udar mózgu krwotoczny lub niedokrwienny (do 6 miesięcy), choroby autoimmunologiczne, zaawansowane stadium choroby nowotworowej, brak możliwości długoterminowej współpracy pacjentki w ramach badania (w ocenie Badacza), członek rodziny Badacza. Celem zwiększenia wiarygodności badania przez ograniczenie wpływu sugestii między pacjentkami i autosugestii związanej z preferencjami zdecydowano się na zastosowanie pojedynczego zaślepienia. W związku z tym przez cały okres badania pacjentki nie były informowane o zastosowanej (wylosowanej) u nich metodzie leczenia. Ponieważ zabiegi TVT i TVT-O różnią się techniką i miejscem nacięć, dlatego wykonane zostały niewielkie dodatkowe nacięcia markujące, co uniemożliwiło pacjentce rozpoznanie rodzaju zabiegu na podstawie charakteru blizn pooperacyjnych. Każda pacjentka miała cztery nacięcia skórne w typowych miejscach dla wprowadzenia igieł dla TVT i TVT-O. Przeprowadzono analizę charakterystyk początkowych pacjentek w grupach TVT i TVT-O. Analiza ta objęła między innymi wiek, wzrost, masę ciała, BMI i jakość życia przed zabiegiem. Testowano istotność statystyczną różnic pomiędzy grupami. Następnie przeprowadzono analizę wyników testując różnice pomiędzy grupami. Rycina 1. Jakość życia w grupach TVT i TVT-O przed zabiegiem mierzona za pomocą kwestionariusza KHQ Figure 1. Quality of life in groups TVT and TVT-O before surgery measured using a questionnaire KHQ Tabela III. Jakość życia w grupach TVT i TVT-O przed zabiegiem mierzona za pomocą kwestionariusza KHQ Table III. Quality of life in groups TVT and TVT-O before surgery measured using a questionnaire KHQ Porównanie TVT (N=19) TVT-O (N=16) Domena grup Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Ogólny stan zdrowia 37,5 (15,5) 18 32,4 (17,1) 17 0,314 Wpływ WNM 75,9 (22,3) 18 82,4 (31,4) 17 0,186 Ograniczenia w czynnościach 63,9 (23,7) 18 68,6 (31,7) 17 0,417 codziennych Ograniczenia fizyczne 76,9 (24,3) 18 82,4 (33,1) 17 0,355 Ograniczenia społeczne 42,5 (30,2) 17 39,9 (32,4) 17 0,767 Życie osobiste 36,7 (29,7) 15 39,2 (38,6) 17 0,969 Emocje 56,8 (24,7) 18 50,3 (32,9) 17 0,453 Sen/Energia 46,3 (24) 18 37,3 (23,2) 17 0,263 Jak często 69,9 (12,8) 18 67,7 (26,5) 16 0,903 Tabela IV. Jakość życia w grupach TVT i TVT-O przed zabiegiem mierzona za pomocą kwestionariusza SF-36 Table IV. Quality of life in groups TVT and TVT-O before surgery measured using a questionnaire SF-36 Porównanie TVT TVT-0 Domena grup Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Funkcjonowanie fizyczne (PF) 49,2 (19,6) 18 52,1 (27,8) 17 0,529 Rola ograniczeń fizycznych (RP) 47,2 (45,3) 18 58,8 (43,2) 17 0,488 Ból fizyczny (BP) 71,5 (27) 18 73,5 (29,5) 17 0,685 Ogólne zdrowie (GH) 60 (17,4) 18 61,6 (25,1) 16 0,466 Witalność (VT) 51,8 (14,1) 17 57,1 (25,1) 17 0,226 Funkcjonowanie społeczne (SF) 61,8 (20,8) (34,5) 17 0,484 Rola ograniczeń emocjonalnych (RE) 70,4 (39,4) 18 64,7 (44,8) 17 0,854 Zdrowie psychiczne (MH) 56,2 (18,9) 18 62,8 (27) 17 0,132 MCS 59,9 (17,4) 17 62,1 (29,7) 17 0,270 PCS 57 (17,3) 18 60,7 (26,1) 16 0,343 Problemy Lekarskie / Medical Problems Tom 47 Nr 1 s. 9

12 P R A C E O R Y G I N A L N E Rycina 2. Jakość życia w grupach TVT i TVT-O przed zabiegiem mierzona za pomocą kwestionariusza SF-36 Figure 2. Quality of life in groups TVT and TVT-O before surgery measured using a questionnaire SF-36 Rycina 3. Jakość życia w grupach TVT i TVT-O 3 miesiące po operacji mierzona za pomocą kwestionariusza KHQ Figure 3. Quality of life in groups TVT and TVT-O 3 month after surgery measured using a questionnaire KHQ Tabela V. Jakość życia w grupach TVT i TVT-O 3 miesiące po operacji mierzona za pomocą kwestionariusza KHQ Table V. Quality of life in groups TVT and TVT-O 3 month after surgery measured using a questionnaire KHQ Porównanie TVT TVT-0 Domena grup Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Ogólny stan zdrowia 26,7 (25,8) 15 14,1 (15,7) 16 0,129 Wpływ WNM 22,2 (37,1) 15 31,3 (37,5) 16 0,413 Ograniczenia w czynnościach 13,3 (21,1) 15 17,7 (29,5) 16 0,886 codziennych Ograniczenia fizyczne 26,7 (15,2) 15 32,3 (28,8) 16 0,948 Ograniczenia społeczne 0,9 (3,1) 13 11,8 (21,6) 16 0,101 Życie osobiste 2,6 (9,2) 13 6,7 (17,6) 15 0,384 Emocje 8,7 (12,5) 14 19,4 (31,3) 16 0,814 Sen/Energia 10,7 (14) 14 13,5 (20,4) 16 0,944 Jak często 25 (26,9) 15 25,5 (28,8) 16 0,936 Tabela VII. Porównanie zmiany jakości życia w stosunku do sytuacji przed zabiegiem w grupach TVT i TVT O po 3 miesiącach od zabiegu kwestionariusz KHQ Table VII. Comparison of quality of life in relation to the situation before surgery in groups TVT and TVT-O, 3 month after surgery - questionnaire KHQ Porównanie TVT TVT-0 Domena grup Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Ogólny stan zdrowia -11,7 (29,7) 15-17,2 (25,4) 16 0,933 Wpływ WNM -53,3 (39,4) (45,5) 16 0,856 Ograniczenia w czynnościach -48,9 (24) (45,3) 16 0,603 codziennych Ograniczenia fizyczne -54,4 (24) (41,5) 16 0,921 Ograniczenia społeczne -38,5 (29,6) 13-27,8 (33,5) 16 0,339 Życie osobiste -30,6 (28,3) 12-24,4 (32) 15 0,530 Emocje -49,2 (22,5) 14-30,6 (40,7) 16 0,150 Sen/Energia -33,3 (24,5) 14-21,9 (29) 16 0,186 Tabela VI. Jakość życia w grupach TVT i TVT-O 3 miesiące po operacji mierzona za pomocą kwestionariusza SF-36 Table VI. Quality of life in groups TVT and TVT-O 3 month after surgery measured using a questionnaire SF-36 Porównanie TVT TVT-0 Domena grup Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Funkcjonowanie fizyczne (PF) 88,4 (14) 16 82,6 (25,1) 17 0,722 Rola ograniczeń fizycznych (RP) 87,5 (28,9) 16 79,4 (38,8) 17 0,487 Ból fizyczny (BP) 82,8 (21,6) 16 81,2 (27,9) 17 0,892 Ogólne zdrowie (GH) 67,1 (16,7) 14 69,7 (25,3) 17 0,368 Witalność (VT) 71,8 (13,5) 14 68,2 (27,3) 17 0,905 Funkcjonowanie społeczne (SF) 92,2 (11,1) 16 77,2 (27,7) 17 0,122 Rola ograniczeń emocjonalnych (RE) 93,8 (25) 16 74,5 (43,3) 17 0,096 Zdrowie psychiczne (MH) 72 (16,9) 14 71,8 (26,1) 17 0,591 MCS 81,9 (11,8) 14 72,9 (28,4) 17 0,889 PCS 80,4 (15,5) 14 78,2 (26,5) 17 0,450 Tabela VIII. Porównanie zmiany jakości życia w stosunku do sytuacji przed zabiegiem w grupach TVT i TVT O po 3 miesiącach od zabiegu kwestionariusz SF-36 Table VIII. Comparison of quality of life in relation to the situation before surgery in groups TVT and TVT-O, 3 month after surgery - questionnaire SF-36 Porównanie TVT TVT-0 Domena grup Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Funkcjonowanie fizyczne (PF) 39,7 (24,2) 16 29,7 (28,8) 16 0,257 Rola ograniczeń fizycznych (RP) 39,1 (57,7) 16 15,6 (50,7) 16 0,194 Ból fizyczny (BP) 11,3 (29,4) 16 6,1 (22,4) 16 0,702 Ogólne zdrowie (GH) 7,5 (21) 14 6,7 (16,2) 15 0,930 Witalność (VT) 21,9 (21,6) 13 8,4 (22,9) 16 0,109 Funkcjonowanie społeczne (SF) 29,7 (19,8) 16 10,9 (34,7) 16 0,028 Rola ograniczeń emocjonalnych (RE) 27,1 (42,5) 16 4,2 (58,2) 16 0,176 Zdrowie psychiczne (MH) 13,4 (22,9) 14 7 (17,6) 16 0,288 MCS 21,4 (18,9) 13 7,6 (28,1) 16 0,114 PCS 22,1 (23,4) 14 14,3 (22,5) 15 0,294 Problemy Lekarskie / Medical Problems Tom 47 Nr 1 s. 10

13 P R A C E O R Y G I N A L N E Rycina 4. Jakość życia w grupach TVT i TVT-O 3 miesiące po operacji mierzona za pomocą kwestionariusza SF-36 Figure 4. Quality of life in groups TVT and TVT-O 3 month after surgery measured using a questionnaire SF-36 Rycina 5. Jakość życia w grupach TVT i TVT-O 6 miesięcy po operacji mierzona za pomocą kwestionariusza KHQ Figure 5. Quality of life in groups TVT and TVT-O 6 month after surgery measured using a questionnaire KHQ Tabela IX. Jakość życia w grupach TVT i TVT-O 6 miesięcy po operacji mierzona za pomocą kwestionariusza KHQ Table IX. Quality of life in groups TVT and TVT-O 6 month after surgery measured using a questionnaire KHQ Porównanie TVT TVT-0 Domena grup Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Ogólny stan zdrowia 13,9 (15,4) (16,9) 15 0,287 Wpływ WNM 18,5 (30,7) 18 17,8 (30,5) 15 0,965 Ograniczenia w czynnościach 10,2 (19,1) 18 13,3 (23,7) 15 0,721 codziennych Ograniczenia fizyczne 24,1 (18,3) 18 28,9 (25,6) 15 0,731 Ograniczenia społeczne 0 (0) 17 4,8 (12) 15 0,057 Życie osobiste 1,2 (4,5) 14 11,1 (24,1) 15 0,275 Emocje 6,8 (17,1) 18 12,6 (22,6) 15 0,419 Sen/Energia 9,3 (14,3) 18 10,7 (14) 14 0,692 Jak często 25,6 (25,3) 15 27,4 (31,3) 14 0,965 Tabela X. Jakość życia w grupach TVT i TVT-O 6 miesięcy po operacji mierzona za pomocą kwestionariusza SF-36 Table X. Quality of life in groups TVT and TVT-O 6 month after surgery measured using a questionnaire SF-36 Porównanie TVT TVT-0 Domena grup Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Funkcjonowanie fizyczne (PF) 89,4 (18,4) 18 79,1 (26,8) 17 0,123 Rola ograniczeń fizycznych (RP) 94,4 (18,3) 18 92,6 (24,6) 17 0,929 Ból fizyczny (BP) 87,8 (25,7) 18 83,8 (26,3) 17 0,470 Ogólne zdrowie (GH) 70 (18,3) 16 68,4 (25,1) 16 0,850 Witalność (VT) 69,7 (14) 17 69,4 (29,3) 17 0,511 Funkcjonowanie społeczne (SF) 91 (16,5) (25,3) 17 0,579 Rola ograniczeń emocjonalnych (RE) 92,6 (24,4) 18 88,2 (28,7) 17 0,587 Zdrowie psychiczne (MH) 77,2 (14) 17 71,3 (26,5) 17 0,641 MCS 82,4 (13,7) 17 78,7 (25) 17 0,863 PCS 85,4 (16,8) (23,8) 16 0,406 Tabela XI. Porównanie zmiany jakości życia w stosunku do sytuacji przed zabiegiem w grupach TVT i TVT O po 6 miesiącach od zabiegu kwestionariusz KHQ Table XI. Comparison of quality of life in relation to the situation before surgery in groups TVT and TVT-O, 6 month after surgery - questionnaire KHQ Porównanie TVT TVT-0 Domena grup Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Ogólny stan zdrowia -21,9 (20,2) 16-11,7 (12,9) 15 0,136 Wpływ WNM -56,3 (35,9) 16-64,4 (42,7) 15 0,443 Ograniczenia w czynnościach -53,1 (31,2) 16-55,6 (42,6) 15 0,857 codziennych Ograniczenia fizyczne -56,3 (32,1) (41,8) 15 0,795 Ograniczenia społeczne -42,1 (30,9) 14-35,9 (32,9) 15 0,551 Życie osobiste -36,1 (30) 12-24,4 (33,3) 15 0,233 Emocje -50,7 (27,8) 16-39,3 (37,8) 15 0,362 Sen/Energia -37,5 (26,9) 16-27,4 (28,9) 14 0,199 Jak często -44,2 (27,5) 13-44,9 (38) 13 0,878 Tabela XII. Porównanie zmiany jakości życia w stosunku do sytuacji przed zabiegiem w grupach TVT i TVT O po 6 miesiącach od zabiegu kwestionariusz SF-36 Table XII. Comparison of quality of life in relation to the situation before surgery in groups TVT and TVT-O, 6 month after surgery - questionnaire SF-36 Porównanie TVT TVT-0 Domena grup Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Funkcjonowanie fizyczne (PF) 39,7 (23,6) 16 25,6 (29,3) 16 0,168 Rola ograniczeń fizycznych (RP) 45,3 (54,9) 16 29,7 (39) 16 0,342 Ból fizyczny (BP) 14,7 (39,5) 16 7,5 (17,2) 16 0,561 Ogólne zdrowie (GH) 8,2 (21,9) 14 5,7 (22) 14 0,628 Witalność (VT) 19,6 (21,5) 14 9,7 (25,1) 16 0,289 Funkcjonowanie społeczne (SF) 27,3 (25,9) 16 19,5 (31,3) 16 0,268 Rola ograniczeń emocjonalnych (RE) 25 (44,7) 16 18,8 (47,1) 16 0,642 Zdrowie psychiczne (MH) 19,7 (21,3) 15 6,5 (22,7) 16 0,101 MCS 24,5 (24,2) 14 13,6 (24,8) 16 0,299 PCS 27 (28,1) 14 17,8 (18,1) 14 0,214 Problemy Lekarskie / Medical Problems Tom 47 Nr 1 s. 11

14 P R A C E O R Y G I N A L N E Rycina 6. Jakość życia w grupach TVT i TVT-O 6 miesięcy po operacji mierzona za pomocą kwestionariusza SF-36 Figure 6. Quality of life in groups TVT and TVT-O 6 month after surgery measured using a questionnaire SF-36 Rycina 7. Jakość życia w grupie TVT kwestionariusz KHQ Figure 7. Quality of life in group TVT - questionnaire SF-36 Tabela XIII. Porównanie jakości życia przed i po 3 miesiącach od zabiegu TVT kwestionariusz KHQ Table XIII. Comparison of quality of life before the surgery and after 3 month in group TVT - questionnaire KHQ Domena przed zabiegiem 3 miesiące po zabiegu Porównanie grup Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Ogólny stan zdrowia 37,5 (15,5) 18 26,7 (25,8) 15 0,110 Wpływ WNM 75,9 (22,3) 18 22,2 (37,1) 15 0,003 Ograniczenia w czynnościach 63,9 (23,7) 18 13,3 (21,1) 15 0,001 codziennych Ograniczenia fizyczne 76,9 (24,3) 18 26,7 (15,2) 15 0,001 Ograniczenia społeczne 42,5 (30,2) 17 0,9 (3,1) 13 0,005 Życie osobiste 36,7 (29,7) 15 2,6 (9,2) 13 0,011 Emocje 56,8 (24,7) 18 8,7 (12,5) 14 0,001 Sen/Energia 46,3 (24) 18 10,7 (14) 14 0,003 Jak często 69,9 (12,8) (26,9) 15 0,001 Tabela XV. Porównanie jakości życia przed i po 6 miesiącach od zabiegu TVT kwestionariusz KHQ Table XV. Comparison of quality of life before the surgery and after 6 month in group TVT - questionnaire KHQ Domena przed zabiegiem 6 miesięcy po zabiegu Porównanie grup Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Ogólny stan zdrowia 37,5 (15,5) 18 13,9 (15,4) 18 0,003 Wpływ WNM 75,9 (22,3) 18 18,5 (30,7) 18 0,001 Ograniczenia w czynnościach 63,9 (23,7) 18 10,2 (19,1) 18 0,001 codziennych Ograniczenia fizyczne 76,9 (24,3) 18 24,1 (18,3) 18 0,001 Ograniczenia społeczne 42,5 (30,2) 17 0 (0) 17 0,003 Życie osobiste 36,7 (29,7) 15 1,2 (4,5) 14 0,008 Emocje 56,8 (24,7) 18 6,8 (17,1) 18 0,001 Sen/Energia 46,3 (24) 18 9,3 (14,3) 18 0,001 Jak często 69,9 (12,8) 18 25,6 (25,3) 15 0,002 Tabela XIV. Porównanie jakości życia przed i po 3 miesiącach od zabiegu TVT kwestionariusz SF-36 Table XIV. Comparison of quality of life before the surgery and after 3 month in group TVT - questionnaire SF-36 3 miesiące po zabiegu Porównanie grup przed zabiegiem Domena Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Funkcjonowanie fizyczne (PF) 49,2 (19,6) 18 88,4 (14) 16 0,001 Rola ograniczeń fizycznych (RP) 47,2 (45,3) 18 87,5 (28,9) 16 0,041 Ból fizyczny (BP) 71,5 (27) 18 82,8 (21,6) 16 0,182 Ogólne zdrowie (GH) 60 (17,4) 18 67,1 (16,7) 14 0,224 Witalność (VT) 51,8 (14,1) 17 71,8 (13,5) 14 0,004 Funkcjonowanie społeczne (SF) 61,8 (20,8) 18 92,2 (11,1) 16 0,001 Rola ograniczeń emocjonalnych (RE) 70,4 (39,4) 18 93,8 (25) 16 0,017 Zdrowie psychiczne (MH) 56,2 (18,9) (16,9) 14 0,056 MCS 59,9 (17,4) 17 81,9 (11,8) 14 0,002 PCS 57 (17,3) 18 80,4 (15,5) 14 0,008 Tabela XVI. Porównanie jakości życia przed i po 6 miesiącach od zabiegu TVT kwestionariusz SF-36 Table XVI. Comparison of quality of life before the surgery and after 6 month in group TVT - questionnaire SF-36 6 miesięcy po zabiegu Porównanie wyników przed zabiegiem Domena Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Funkcjonowanie fizyczne (PF) 49,2 (19,6) 18 89,4 (18,4) 18 0,001 Rola ograniczeń fizycznych (RP) 47,2 (45,3) 18 94,4 (18,3) 18 0,010 Ból fizyczny (BP) 71,5 (27) 18 87,8 (25,7) 18 0,170 Ogólne zdrowie (GH) 60 (17,4) (18,3) 16 0,328 Witalność (VT) 51,8 (14,1) 17 69,7 (14) 17 0,010 Funkcjonowanie społeczne (SF) 61,8 (20,8) (16,5) 18 0,003 Rola ograniczeń emocjonalnych (RE) 70,4 (39,4) 18 92,6 (24,4) 18 0,033 Zdrowie psychiczne (MH) 56,2 (18,9) 18 77,2 (14) 17 0,006 MCS 59,9 (17,4) 17 82,4 (13,7) 17 0,004 PCS 57 (17,3) 18 85,4 (16,8) 16 0,006 Problemy Lekarskie / Medical Problems Tom 47 Nr 1 s. 12

15 Rycina 8. Jakość życia w grupie TVT kwestionariusz SF-36 Figure 8. Quality of life in group TVT - questionnaire SF-36 Rycina 9. Jakość życia w grupie TVT-O kwestionariusz KHQ Figure 9. Quality of life in group TVT - questionnaire KHQ Tabela XVII. Porównanie jakości życia przed i po 3 miesiącach od zabiegu TVT O kwestionariusz KHQ Table XVII. Comparison of quality of life before the surgery and after 3 month in group TVT-O - questionnaire KHQ Domena przed zabiegiem 3 miesiące po zabiegu Porównanie wyników Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Ogólny stan zdrowia 32,4 (17,1) 17 14,1 (15,7) 16 0,024 Wpływ WNM 82,4 (31,4) 17 31,3 (37,5) 16 0,003 Ograniczenia w czynnościach 68,6 (31,7) 17 17,7 (29,5) 16 0,003 codziennych Ograniczenia fizyczne 82,4 (33,1) 17 32,3 (28,8) 16 0,002 Ograniczenia społeczne 39,9 (32,4) 17 11,8 (21,6) 16 0,006 Życie osobiste 39,2 (38,6) 17 6,7 (17,6) 15 0,013 Emocje 50,3 (32,9) 17 19,4 (31,3) 16 0,019 Sen/Energia 37,3 (23,2) 17 13,5 (20,4) 16 0,033 Jak często 67,7 (26,5) 16 25,5 (28,8) 16 0,002 Tabela XIX. Porównanie jakości życia przed i po 6 miesiącach od zabiegu TVT O kwestionariusz KHQ Table XIX. Comparison of quality of life before the surgery and after 6 month in group TVT-O - questionnaire KHQ Domena przed zabiegiem 6 miesięcy po zabiegu Porównanie wyników Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Ogólny stan zdrowia 32,4 (17,1) (16,9) 15 0,018 Wpływ WNM 82,4 (31,4) 17 17,8 (30,5) 15 0,002 Ograniczenia w czynnościach 68,6 (31,7) 17 13,3 (23,7) 15 0,002 codziennych Ograniczenia fizyczne 82,4 (33,1) 17 28,9 (25,6) 15 0,003 Ograniczenia społeczne 39,9 (32,4) 17 4,8 (12) 15 0,003 Życie osobiste 39,2 (38,6) 17 11,1 (24,1) 15 0,018 Emocje 50,3 (32,9) 17 12,6 (22,6) 15 0,005 Sen/Energia 37,3 (23,2) 17 10,7 (14) 14 0,005 Jak często 67,7 (26,5) 16 27,4 (31,3) 14 0,007 Tabela XVIII. Porównanie jakości życia przed i po 3 miesiącach od zabiegu TVT O kwestionariusz SF-36 Table XVIII. Comparison of quality of life before the surgery and after 3 month in group TVT-O - questionnaire SF-36 3 miesiące po zabiegu Porównanie grup przed zabiegiem Domena Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Funkcjonowanie fizyczne (PF) 52,1 (27,8) 17 82,6 (25,1) 17 0,003 Rola ograniczeń fizycznych (RP) 58,8 (43,2) 17 79,4 (38,8) 17 0,236 Ból fizyczny (BP) 73,5 (29,5) 17 81,2 (27,9) 17 0,285 Ogólne zdrowie (GH) 61,6 (25,1) 16 69,7 (25,3) 17 0,196 Witalność (VT) 57,1 (25,1) 17 68,2 (27,3) 17 0,208 Funkcjonowanie społeczne (SF) 64 (34,5) 17 77,2 (27,7) 17 0,255 Rola ograniczeń emocjonalnych (RE) 64,7 (44,8) 17 74,5 (43,3) 17 0,779 Zdrowie psychiczne (MH) 62,8 (27) 17 71,8 (26,1) 17 0,158 MCS 62,1 (29,7) 17 72,9 (28,4) 17 0,198 PCS 60,7 (26,1) 16 78,2 (26,5) 17 0,024 Tabela XX. Tabela XX. Porównanie jakości życia przed i po 6 miesiącach od zabiegu TVT O kwestionariusz SF-36 Table XX. Comparison of quality of life before the surgery and after 6 month in group TVT-O - questionnaire SF-36 6 miesięcy po zabiegu Porównanie wyników przed zabiegiem Domena Średnia (SD) N Średnia (SD) N p-value Funkcjonowanie fizyczne (PF) 52,1 (27,8) 17 79,1 (26,8) 17 0,005 Rola ograniczeń fizycznych (RP) 58,8 (43,2) 17 92,6 (24,6) 17 0,012 Ból fizyczny (BP) 73,5 (29,5) 17 83,8 (26,3) 17 0,123 Ogólne zdrowie (GH) 61,6 (25,1) 16 68,4 (25,1) 16 0,248 Witalność (VT) 57,1 (25,1) 17 69,4 (29,3) 17 0,156 Funkcjonowanie społeczne (SF) 64 (34,5) (25,3) 17 0,026 Rola ograniczeń emocjonalnych (RE) 64,7 (44,8) 17 88,2 (28,7) 17 0,108 Zdrowie psychiczne (MH) 62,8 (27) 17 71,3 (26,5) 17 0,320 MCS 62,1 (29,7) 17 78,7 (25) 17 0,053 PCS 60,7 (26,1) (23,8) 16 0,004 Problemy Lekarskie / Medical Problems Tom 47 Nr 1 s. 13

16 Rycina 10. Jakość życia w grupie TVT-O kwestionariusz SF-36 Figure 10. Quality of life in group TVT-O - questionnaire SF-36 Ocena jakości życia została przeprowadzona przy użyciu kwestionariusza SF-36 i KHQ. W kwestionariuszach badano domeny (obszary) przedstawione w Tabeli I. Pomiary jakości życia dokonywane były przed zabiegiem (wartość wyjściowa), a następnie 3 i 6 miesięcy po zabiegu. W analizie statystycznej dokonano porównania wyników poszczególnych domen pomiędzy grupami TVT i TVT-O w celu wykazania różnic w wartościach początkowych. Przeprowadzono test U Manna-Whitneya. W celu zbadania poprawy w jakości życia (na przestrzeni 3 i 6 miesięcy) w wyniku przeprowadzenia zabiegów TVT lub TVT-O dokonano analizy ANOVA Friedmana dla każdej z badanych domen. Dokonano też porównania zmiany jakości życia pomiędzy pacjentkami z grup TVT i TVT -O po 3 i po 6 miesiącach od przeprowadzenia zabiegu (w stosunku do wartości początkowych) wykorzystując test U Manna-Whitneya. Wyniki Badane grupy pacjentek TVT i TVT-O nie różniły się statystycznie pod względem wieku, wzrostu, masy ciała i BMI (Tabela II). Obie grupy nie różniły się również istotnie statystycznie pod względem jakości życia mierzonej za pomocą kwestionariuszy KHQ i SF-36 (Tabela III, Tabela IV). W trzy miesiące po przeprowadzonej operacji grupy TVT i TVT-O nie różniły się znamiennie statystycznie pod względem jakości życia mierzonej za pomocą kwestionariuszy KHQ i SF-36 (Tabela V, Tabela VI). Badane grupy nie różniły się również istotnie statystycznie porównując zmianę jakości życia w stosunku do sytuacji przed zabiegiem i po trzech miesiącach od przeprowadzenia zabiegu (Tabela VII, Tabela VIII) z wyjątkiem funkcjonowania społecznego na korzyść grupy TVT (przy użyciu kwestionariusza SF-36). Porównując jakość życia w grupie TVT przed zabiegiem i trzy miesiące po zabiegu zaobserwowano istotną statystycznie poprawę, z wyjątkiem ogólnego stanu zdrowia (kwestionariusz KHQ), którego poprawa nie była znamienna statystycznie oraz roli ograniczeń fizycznych, bólu fizycznego, ogólnego zdrowia i zdrowia psychicznego (kwestionariusz SF-36), w których to domenach poprawa nie była istotna statystycznie (Tabela XIII, Tabela XIV). Porównując jakość życia w grupie TVT-O przed zabiegiem i trzy miesiące po zabiegu za pomocą kwestionariusza KHQ stwierdzono istotną statystycznie poprawę z wyjątkiem ogólnego stanu zdrowia, gdzie poprawa nie była znamienna statystycznie (Tabela XVII). Przy użyciu kwestionariusza SF-36 zaobserwowano istotną statystycznie poprawę jakości życia tylko w domenach funkcjonowanie fizyczne i PCS. W pozostałych domenach poprawa jakości życia nie była znamienna statystycznie (Tabela XVIII). Po sześciu miesiącach od przeprowadzonej operacji grupy TVT i TVT-O nie różniły się znamiennie statystycznie pod względem jakości życia mierzonej przy użyciu kwestionariuszy KHQ i SF-36 (Tabela IX, Tabela X). Badane grupy nie różniły się również znamiennie statystycznie porównując zmianę jakości życia w stosunku do sytuacji przed zabiegiem po sześciu miesiącach od zabiegu (Tabela XI i Tabela XII). Porównując jakość życia w grupie TVT przed zabiegiem i po sześciu miesiącach od zabiegu zaobserwowano istotną statystycznie poprawę z wyjątkiem domen ból fizyczny i ogólne zdrowie w kwestionariuszu SF-36 (Tabela XV i Tabela XVI). Porównując jakość życia w grupie TVT-O przed zabiegiem i sześć miesięcy po zabiegu przy użyciu kwestionariusza KHQ, stwierdzono znamienną statystycznie poprawę (Tabela XIX). Przy użyciu kwestionariusza SF-36 istotną statystycznie poprawę odnotowano tylko w domenie funkcjonowanie fizyczne, rola ograniczeń fizycznych, funkcjonowanie społeczne i PCS. W pozostałych domenach poprawa nie była istotna statystycznie (Tabela XX). Wnioski i dyskusja Ocena jakości życia u pacjentek z wysiłkowym nietrzymaniem moczu przed, trzy i sześć miesięcy po operacjach metodą TVT i TVT-O przy użyciu kwestionariusza KHQ i SF-36 wykazała znaczącą poprawę jakości życia w obu badanych grupach (Ryciny 7-10). Zarówno przed zabiegiem jak i po trzech i po sześciu miesiącach od zabiegu nie zaobserwowano istotnych statystycznie różnic w poziomie jakości życia pomiędzy badanymi grupami (Ryciny 1-6). Podobne wyniki uzyskał Trichot i współpracownicy w wieloośrodkowym randomizowanym badaniu z grupą kontrolną mającym na celu porównanie czynnościowych efektów po operacjach TVT i TVT -O. Do badania włączono 149 pacjentek, 75 w grupie TVT i 74 w grupie TVT-O. Dwuletnią obserwację ukończyły 132 pacjentki, badane parametry, w tym Problemy Lekarskie / Medical Problems Tom 47 Nr 1 s. 14

17 jakość życia kontrolowano sześć, dwanaście i dwadzieścia cztery miesiące po operacji. Stwierdzono wzrost poziomu jakości życia w obu grupach bez istotnych różnic pomiędzy grupami [2]. Również Darai i współpracownicy, oceniając jakość życia u 88 pacjentek w 10 miesięcy po operacjach z dostępu załonowego i przez otwór zasłoniony w wieloośrodkowym prospektywnym badaniu, stwierdzili znamienny wzrost poziomu jakości życia w obu grupach i brak istotnych statystycznie różnic pod względem tego parametru pomiędzy grupami [3]. Podobnie Porena i współpracownicy, badając, między innymi, jakość życia u osiemdziesięciu ośmiu (TVT 47, TOT 42) pacjentek z wysiłkowym nietrzymaniem moczu po operacjach taśmowych z dostępu załonowego i przez otwór zasłoniony nie wykazali znamiennych statystycznie różnic pomiędzy grupami [4]. Podobne wnioski płyną również z wielu innych opracowań [5, 6] operacje taśmowe z dostępu załonowego i z dostępu przez otwór zasłoniony znamiennie podwyższają poziom jakości życia pacjentek nie różniąc się przy tym między sobą pod tym względem. Piśmiennictwo 1. Dadej R., Kwias Z., Cieśliński P. Wysiłkowe nietrzymanie moczu. Słomko Z. Ginekologia. 2nd ed. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008; Trichot c., Salet-Lizee D., Descamps P. I wsp.: Functional results following transobturator and retropubic mid urethral sling. J Gynecol Obstet Biol Reprod (Paris) Oct 29. {Pub ahead of print]. 3. Darai E., Frobert JL., Grisard-Anaf M. i wsp.:functional results after the suburethral sling procedure for urinary stress incontinence: a prospective randomized multicentre study comparing the retropubic and transobturator routes. Eur Urol Mar;51(3): Porena M., Kocjancic E., Costantini E. I wsp.: Tension free vaginal tape vs transobturator tape as burgery for stress urinary incontinence: results of a multicentre randomised trial. Neurourol Urodyn 2005;24: Meschia M., Pifarotti P., Bernasconi F i wsp.: Multicenter randomized trial of TVT and TVT-O for the treatment of stress urinary incontinence. Int Urogynecol J Pelvic Floor Dysfunct 2006;17(Suppl 2):S Riva D., Sacca V., Tonta A. i wsp.:tvt versus TOT: a randomized study at 1 year follow up. Int Urogynecol J Pelvic Floor Dysfunct 2006;17(Suppl 2):S93. Problemy Lekarskie / Medical Problems Tom 47 Nr 1 s. 15

18 Problemy Lekarskie / Medical Problems Tom 47 Nr 1 s. 16

19 P R A C E O R Y G I N A L N E Osoczowe stężenia markera nowotworowego CA125 w zależności od stopnia zaawansowania choroby u kobiet z rakiem jajnika Serum plasma concentration of CA125 in different stages of ovarian cancer Anna Fritz-Rdzanek 1, Artur Jakimiuk 1,2 Streszczenie Wstęp: Nabłonkowy rak jajnika charakteryzuje się największą śmiertelnością ze wszystkich nowotworów narządu rodnego oraz stanowi piątą pod względem częstości przyczynę zgonów kobiet w Polsce. Pomimo stosunkowo niskiego współczynnika zachorowalności (około 1/ nowych przypadków w ciągu roku) rak jajnika charakteryzuje się dużą śmiertelnością. Wynika to w głównej mierze z faktu, że nowe przypadki diagnozuje się już w zaawansowanym stadium klinicznym nowotworu. Pięcioletnie przeżycie w przypadku tego raka wynosi około 45%, głównie z powodu wspomnianego już zaawansowania klinicznego w momencie postawienia rozpoznania, kiedy to nowotwór przekracza już granice jajnika. Materiał i metody: Badanie przeprowadzono w latach Grupę badaną stanowiło 70 pacjentek z rakiem jajnika, natomiast w grupie kontrolnej znalazło się 78 kobiet bez stwierdzonej patologii w obrębie przydatków. Warunkiem uczestnictwa w programie było wyrażenie świadomej zgody. Wyniki: Średnie osoczowe stężenia badanego markera różniły się istotnie statystycznie pomiędzy grupą pacjentek z rakiem jajnika a grupą kontrolną. Badanie wykazało także istotne statystycznie wyższe stężenie CA125 w surowicy krwi pacjentek z rakiem jajnika w stadium zaawansowanym (FIGO II-IV) w porównaniu z wczesnym stopniem zaawansowania choroby (FIGO I). Wnioski: Najlepiej dotychczas poznany osoczowy marker raka jajnika, CA125, charakteryzuje się podwyższonym stężeniem w mniej niż połowie przypadków wczesnych postaci raka jajnika, nie jest także stwierdzany nawet w 20% wszystkich nowotworów jajnika, co ostatecznie powoduje, że charakteryzuje się on niezbyt wysoką czułością. Także specyficzność tego markera jest obniżona, między innymi w skutek podwyższenia jego stężenia w surowicy krwi obserwowanego w innych chorobach narządu rodnego, a także nowotworach wywodzących się z innych narządów i układów. Pozostaje on jednak najszerzej stosowanym markerem w diagnostyce raka jajnika, szczególnie w późniejszych stadiach choroby. Słowa kluczowe: rak jajnika, markery nowotworowe, CA125 Problemy Lekarskie 2011; 47, 1: Otrzymano 15 listopada 2010, zaakceptowano do druku 15 grudnia Klinika Położnictwa, Chorób Kobiecych i Ginekologii Onkologicznej CSK MSWiA w Warszawie, Kierownik: prof. dr hab. n. med. Artur J. Jakimiuk 2 Zakład Badawczo-Leczniczy Chirurgii Transplantacyjnej Instytutu Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej Polskiej Akademii Nauk Adres do korespondencji: lek. Anna Fritz-Rdzanek CSK MSWiA w Warszawie ul. Wołoska Warszawa tel. (22) ABSTRACT Introduction: Epithelial ovarian cancer (EOC) has the highest mortality of all gynecological cancers and is fifth leading cause of cancer death among woman in Poland. Despite the relatively low incidence (approximately 1/ new cases per year), the EOC presents a high case-fatality ratio. The high mortality is a direct result of delays in diagnosis. The five year survival rate for EOC is approximately 45%, largely due to the high proportion of cancer that are not detected until they have spread outside the ovary. Material and methods: Study participants were recruited between 2005 and Study group consisted of 70 patients with diagnosed ovarian cancer. The control group was 78 healthy woman without any pathological feathers of the ovaries. Prior to collection of biological samples all patients were required to give full informed consent. Results: Mean values for CA125 levels differed significantly between patients with cancer and control group. Analysis showed also significantly higher concentration of CA125 in late stage ovarian cancer group (FIGO II-IV) in comparison with early stage patients (FIGO I stage). Conclusions: The best-studied serum marker for ovarian cancer, CA125, is elevated in less then half of early stage EOC and is not expressed in approximately 20% of ovarian cancers resulting in decreasing of sensitivity. Also the lack of specificity of CA125 is secondary to its levels being elevated in many benign gynecologic and non-gynecologic conditions. CA125 is still the most common used tumor marker in ovarian cancer diagnostic, a specially in late stages of disease. Key words: ovarian cancer, tumor markers, CA125 Problemy Lekarskie / Medical Problems Tom 47 Nr 1 s. 17

20 Wstęp Rak jajnika jest czwartym, co do częstości występowania nowotworem złośliwym u kobiet, stanowiąc najczęstszą przyczynę zgonów na nowotwory narządu rodnego w krajach wysokorozwiniętych. Każdego roku u około kobiet na świecie rozpoznaje się raka jajnika, z czego ponad połowa z nich umiera. Najwięcej zachorowań na kobiet notuje się w krajach skandynawskich, Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych, natomiast najmniejsza zachorowalność występuje w Afryce, Indiach i krajach Dalekiego Wschodu. Najczęściej występuje on u kobiet rasy białej [1, 2, 3]. W Polsce, w 2006 roku odnotowano 3291 nowych przypadków raka jajnika, co stawia ten nowotwór na 6. miejscu co do częstości występowania wśród wszystkich nowotworów złośliwych w populacji kobiet. Należy podkreślić, że w grupie nowych zachorowań aż 2602 przypadki dotyczyły kobiet po 50. roku życia. Jak wynika z danych epidemiologicznych, nowotwór wywodzący się z jajnika jest przyczyną 6% zgonów spowodowanych chorobami nowotworowymi w populacji polskiej (2390 zgonów w 2006 roku) [4]. Tak duża śmiertelność spowodowana jest, między innymi, trudnościami w wykryciu raka jajnika we wczesnym stadium zaawansowania klinicznego. W początkowym okresie choroby rak ten, nazywany cichym zabójcą (ang. silent killer ), nie powoduje występowania charakterystycznych dolegliwości. Objawy kliniczne, takie jak niespecyficznie zlokalizowany ból brzucha, uczucie wzdęcia, parcie na mocz, zaburzenia łaknienia, pojawiają się, gdy proces nowotworowy jest już zaawansowany. Nie są one także specyficzne dla raka jajnika i mogą występować także w wielu innych chorobach [1, 2, 3]. Wśród markerów stosowanych w diagnostyce raka jajnika najważniejszą rolę odgrywa antygen CA125. W chwili obecnej stanowi on na całym świecie złoty standard w wykrywaniu tego nowotworu. CA125 jest także jedynym antygenem zaaprobowanym przez Amerykańską Agencję Rządową ds. Żywności i Leków FDA (ang. Food and Drug Administration) do monitorowania nawrotu raka jajnika oraz odpowiedzi na zastosowane leczenie [5]. Antygen CA125 został po raz pierwszy opisany w 1981 roku przez Basta i wsp. Jest to glikofosfoproteina o dużej masie cząsteczkowej, znana także pod nazwą MUC16, ponieważ kodowana jest ona przez gen MUC16, zlokalizowany u człowieka na chromosomie 19. Zawiera ona dwie główne domeny antygenowe, zwane A i B, wiążące przeciwciała monoklonalne OC125 i M1 1 [5]. Obecna jest ona we wszystkich płynach ustrojowych człowieka. Prawidłowo występuje w nabłonku pochodzącym z przewodów Müllera, a więc w jajowodach, błonie śluzowej jamy macicy i szyjki macicy. Ponadto stwierdza się CA125 także na powierzchni takich błon jak otrzewna, opłucna czy osierdzie oraz w nabłonku powierzchniowym w płucach, sutku, prostacie czy spojówkach. W prawidłowym nabłonku powierzchniowym jajnika nie stwierdza się ekspresji antygenu CA125, jednak opisywany jest on w obrębie torbieli lub zmian brodawkowatych w ich wnętrzu [5]. Podwyższony poziom antygenu CA125 w surowicy krwi występuje w przypadku chorób nowotworowych, szczególnie często w przypadku nowotworów nabłonkowych jajnika. Ze względu na dużą czułość (78-85%) i swoistość (78-93%) uznawany jest on obecnie za najlepszy marker nowotworów jajnika we wszystkich jego odmianach histologicznych poza typem śluzowym. Podczas gdy aż u 80% kobiet z nabłonkowym rakiem jajnika (innym niż odmiana śluzowa) stwierdza się podwyższony poziom antygenu CA125, tylko w 47% przypadków o typie śluzowym przekracza on przyjętą normę. Niestety, w przypadku pacjentek z wczesnym stadium zaawansowania procesu nowotworowego (stopień I według FIGO) jedynie w 50-60% przypadków jego stężenie w surowicy krwi jest podwyższone [6, 7]. CA125 jest dość czułym markerem nowotworowym, jednak nie specyficznym dla raka jajnika. Podwyższone wartości CA125 mogą występować w surowicy krwi na miesięcy przed postawieniem rozpoznania raka jajnika. Jego osoczowe stężenie jest także zwiększone w wielu innych stanach chorobowych, między innymi w endometriozie, stanach zapalnych narządów miednicy mniejszej, zapaleniu i marskości wątroby, ostrym zapaleniu trzustki, zapaleniu uchyłków jelitowych, toczniu układowym, przewlekłej niewydolności serca, cukrzycy źle kontrolowanej, wzrasta także fizjologicznie w czasie miesiączki i w ciąży (najbardziej w pierwszym trymestrze). Szczególnie u pacjentek w okresie okołomenopauzalnym stwierdza się częściej podwyższone wartości antygenu CA125 w surowicy krwi bez związku z procesem nowotworowym. W analizie wpływu innych czynników na wartości CA125, w tym czynników środowiskowych, Pauler i wsp. w opublikowanym w 2001 roku doniesieniu, opartym na analizie osoczowych stężeń tego markera u kobiet, stwierdzili, że stan po wycięciu macicy, nikotynizm oraz spożywanie dużych ilości kawy wiąże się z obniżonymi osoczowymi stężeniami CA125 w porównaniu do populacji ogólnej. Także kobiety rasy białej mają statystycznie wyższe wartości tego markera w surowicy krwi. Podwyższone stężenia Pauler stwierdził w grupie kobiet u których pierwsza miesiączka oraz menopauza wystąpiły w późniejszym wieku, a także w przypadku, gdy w przeszłości stwierdzane były nienowotworowe zmiany w obrębie przydatków lub nowotwory wywodzące się z innych narządów niż jajnik [8]. Podwyższony poziom CA125 stwierdza się także w przypadku występowania nowotworów wywodzących się z innych układów i narządów, między innymi: endometrium, trzustki, płuca, sutka, pęcherza moczowego czy jelita grubego [9, 10, 11, 12]. Cel pracy Celem prezentowanej pracy była ocena osoczowych stężeń CA125 u pacjentek z rakiem jajnika w różnych stadiach zaawansowania choroby w porównaniu z grupą kontrolną kobiet zdrowych bez patologii w obrębie przydatków. Materiał i metody W celu wykonania oznaczeń markera CA125 pobrano krew i uzyskano z niej surowicę od 148 pa- Problemy Lekarskie / Medical Problems Tom 47 Nr 1 s. 18

Desogestrel SUBSTANCJE CZYNNE. Grupa farmakoterapeutyczna: progestageny i estrogeny, produkty złożone. GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC)

Desogestrel SUBSTANCJE CZYNNE. Grupa farmakoterapeutyczna: progestageny i estrogeny, produkty złożone. GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC) SUBSTANCJE CZYNNE Desogestrel GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC) Grupa farmakoterapeutyczna: progestageny i estrogeny, produkty złożone. Kod ATC: G03AC09 PODMIOT ODPOWIEDZIALNY NAZWA HANDLOWA PRODUKTU

Bardziej szczegółowo

Produkt leczniczy złożony: zawierający Drospirenonei Ethinylestradiol SUBSTANCJE CZYNNE

Produkt leczniczy złożony: zawierający Drospirenonei Ethinylestradiol SUBSTANCJE CZYNNE SUBSTANCJE CZYNNE Produkt leczniczy złożony: zawierający Drospirenonei Ethinylestradiol GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC) Grupa farmakoterapeutyczna: progestageny i estrogeny, produkty złożone. Kod

Bardziej szczegółowo

EVRA, (203 mikrogramy + 33,9 mikrogramów)/24 godziny, system transdermalny, plaster

EVRA, (203 mikrogramy + 33,9 mikrogramów)/24 godziny, system transdermalny, plaster 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO EVRA, (203 mikrogramy + 33,9 mikrogramów)/24 godziny, system transdermalny, plaster 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Każdy system transdermalny, plaster o powierzchni 20 cm

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia. Załącznik nr 10 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny:

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ LEKARSKI Z ODDZIAŁEM NAUCZANIA W JĘZYKU ANGIELSKIM Oddział Nauczania w Języku Angielskim Katedra Biochemii i Chemii Medycznej: Zakład

WYDZIAŁ LEKARSKI Z ODDZIAŁEM NAUCZANIA W JĘZYKU ANGIELSKIM Oddział Nauczania w Języku Angielskim Katedra Biochemii i Chemii Medycznej: Zakład WYDZIAŁ LEKARSKI Z ODDZIAŁEM NAUCZANIA W JĘZYKU ANGIELSKIM Oddział Nauczania w Języku Angielskim Katedra Biochemii i Chemii Medycznej: Zakład Biochemii Zakład Biochemii i Żywienia Człowieka (WNoZ) Zakład

Bardziej szczegółowo

Opinia EMA/CHMP/790697/2012 z dnia 21.02.2013r.

Opinia EMA/CHMP/790697/2012 z dnia 21.02.2013r. 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO EVRA, (203 mikrogramy + 33,9 mikrogramów)/24 godziny, system transdermalny, plaster 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Każdy system transdermalny, plaster o powierzchni 20 cm

Bardziej szczegółowo

Ulotka dla pacjenta. POSTINOR - DUO; 750 µg, tabletki Levonorgestrelum

Ulotka dla pacjenta. POSTINOR - DUO; 750 µg, tabletki Levonorgestrelum Ulotka dla pacjenta Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. -Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc ją ponownie przeczytać. -Należy zwrócić się do lekarza lub farmaceuty,

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2

LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 załącznik nr 11 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Bardziej szczegółowo

Decyzja KE K(2012)4205 z dnia 15.06.2012 ANEKS I CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

Decyzja KE K(2012)4205 z dnia 15.06.2012 ANEKS I CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO ANEKS I CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO EVRA, system transdermalny, plaster (203 mikrogramy + 33,9 mikrogramów/24 godziny) 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Każdy system

Bardziej szczegółowo

Położnictwo i ginekologia

Położnictwo i ginekologia CRASH COURSE Redaktor serii Daniel Horton-Szar Położnictwo i ginekologia Nick Panay, Ruma Dutta, Audrey Ryan, J. A. Mark Broadbent Wydanie pierwsze polskie pod redakcją Jerzego Florjańskiego Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Seasonique

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Seasonique VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Seasonique Omówienie rozpowszechnienia choroby Antykoncepcja służy do kontrolowania płodności, natomiast niektóre metody antykoncepcji

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ LEKARSKI Z ODDZIAŁEM NAUCZANIA W JĘZYKU ANGIELSKIM Oddział Nauczania w Języku Angielskim Katedra Biochemii i Chemii Medycznej: Zakład

WYDZIAŁ LEKARSKI Z ODDZIAŁEM NAUCZANIA W JĘZYKU ANGIELSKIM Oddział Nauczania w Języku Angielskim Katedra Biochemii i Chemii Medycznej: Zakład WYDZIAŁ LEKARSKI Z ODDZIAŁEM NAUCZANIA W JĘZYKU ANGIELSKIM Oddział Nauczania w Języku Angielskim Katedra Biochemii i Chemii Medycznej: Zakład Biochemii Zakład Biochemii i Żywienia Człowieka (WNoZ) Zakład

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika. Rigevidon, 0,03 mg + 0,15 mg, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Levonorgestrelum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika. Rigevidon, 0,03 mg + 0,15 mg, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Levonorgestrelum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika Rigevidon, 0,03 mg + 0,15 mg, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Levonorgestrelum Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem

Bardziej szczegółowo

CIBA-GEIGY Sintrom 4

CIBA-GEIGY Sintrom 4 CIBA-GEIGY Sintrom 4 Sintrom 4 Substancja czynna: 3-[a-(4-nitrofenylo-)-0- -acetyloetylo]-4-hydroksykumaryna /=acenocoumarol/. Tabletki 4 mg. Sintrom działa szybko i jest wydalany w krótkim okresie czasu.

Bardziej szczegółowo

Decyzja MZ z dnia 12.12.2008 r.

Decyzja MZ z dnia 12.12.2008 r. ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Ortho-Gynest D, 3,5 mg, globulki Estriolum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ LEKARSKI Z ODDZIAŁEM NAUCZANIA W JĘZYKU ANGIELSKIM Oddział Nauczania w Języku Angielskim Katedra Biochemii i Chemii Medycznej: Zakład

WYDZIAŁ LEKARSKI Z ODDZIAŁEM NAUCZANIA W JĘZYKU ANGIELSKIM Oddział Nauczania w Języku Angielskim Katedra Biochemii i Chemii Medycznej: Zakład WYDZIAŁ LEKARSKI Z ODDZIAŁEM NAUCZANIA W JĘZYKU ANGIELSKIM Oddział Nauczania w Języku Angielskim Katedra Biochemii i Chemii Medycznej: Zakład Biochemii Zakład Biochemii i Żywienia Człowieka (WNoZ) Zakład

Bardziej szczegółowo

Informacja o leku dla pacjenta. Rigevidon Ethinylestradiolum + Levonorgestrelum Tabletki powlekane (0,03 mg+0,15mg)

Informacja o leku dla pacjenta. Rigevidon Ethinylestradiolum + Levonorgestrelum Tabletki powlekane (0,03 mg+0,15mg) Informacja o leku dla pacjenta RGD :.../L Należy zapoznać się z właściwościami leku przed zastosowaniem Rigevidon Ethinylestradiolum + Levonorgestrelum Tabletki powlekane (0,03 mg+0,15mg) Skład Jedna tabletka

Bardziej szczegółowo

Ten poradnik dla Pacjentki może być rozpowszechniany wyłącznie przez lekarzy dla kobiet, którym ginekolog przepisał tabletki antykoncepcyjne Naraya

Ten poradnik dla Pacjentki może być rozpowszechniany wyłącznie przez lekarzy dla kobiet, którym ginekolog przepisał tabletki antykoncepcyjne Naraya Ten poradnik dla Pacjentki może być rozpowszechniany wyłącznie przez lekarzy dla kobiet, którym ginekolog przepisał tabletki antykoncepcyjne Naraya Plus. SZANOWNA PANI Pani lekarz ginekolog przepisał Pani

Bardziej szczegółowo

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Żylna choroba zakrzepowozatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA WŁASNA PRODUKTU LECZNICZEGO CROTAMITON FARMAPOL płyn do stosowania na skórę, 100 mg/g 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNEJ 1 g płynu do stosowania

Bardziej szczegółowo

Decyzja URPL UR/ZD/4780/12 z dnia 24.09.2012 r.

Decyzja URPL UR/ZD/4780/12 z dnia 24.09.2012 r. Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Cilest, 0,250 mg + 0,035 mg, tabletki Norgestimatum + Ethinyloestradiolum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Madinette 0,03 mg + 2 mg, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Chlormadinoni acetas

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Madinette 0,03 mg + 2 mg, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Chlormadinoni acetas ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Madinette 0,03 mg + 2 mg, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Chlormadinoni acetas Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy

Bardziej szczegółowo

Decyzja URPL UR/ZD/0428/12 z dnia 24.01.2012

Decyzja URPL UR/ZD/0428/12 z dnia 24.01.2012 Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Cilest, 0,250 mg + 0,035 mg, tabletki Norgestimatum + Ethinyloestradiolum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. Należy zachować

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika. Syndi-35 2 mg + 0,035 mg, tabletki drażowane. Cyproteroni acetas + Ethinylestradiolum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika. Syndi-35 2 mg + 0,035 mg, tabletki drażowane. Cyproteroni acetas + Ethinylestradiolum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika Syndi-35 2 mg + 0,035 mg, tabletki drażowane Cyproteroni acetas + Ethinylestradiolum Niniejszy produkt leczniczy będzie dodatkowo monitorowany.

Bardziej szczegółowo

Stany nadkrzepliwości (trombofilie)

Stany nadkrzepliwości (trombofilie) Stany nadkrzepliwości (trombofilie) DEFINICJA I ETIOPATOGENEZA Genetycznie uwarunkowana lub nabyta skłonność do zakrzepicy żylnej lub (rzadko) tętniczej, związana z nieprawidłowościami hematologicznymi.

Bardziej szczegółowo

Dorośli 2 do 4 g na dobę w 2 lub 3 podzielonych dawkach (tj. od 4 do 8 tabletek na dobę).

Dorośli 2 do 4 g na dobę w 2 lub 3 podzielonych dawkach (tj. od 4 do 8 tabletek na dobę). CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO EXACYL, 500 mg, tabletki powlekane 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY 1 tabletka powlekana zawiera 500 mg kwasu traneksamowego (Acidum tranexamicum).

Bardziej szczegółowo

Być może największym zagrożeniem związanym ze stosowaniem złożonych hormonalnych środków antykoncepcyjnych jest powstawanie zakrzepów krwi.

Być może największym zagrożeniem związanym ze stosowaniem złożonych hormonalnych środków antykoncepcyjnych jest powstawanie zakrzepów krwi. PYTANIA I ODPOWIEDZI DOTYCZĄCE STOSOWANIA ZŁOŻONYCH HORMONALNYCH ŚRODKÓW ANTYKONCEPCYJNYCH W POSTACI TABLETEK, PLASTRÓW I PIERŚCIENI NAJNOWSZE INFORMACJE DLA KOBIET Jaki cel ma publikowanie nowych informacji

Bardziej szczegółowo

Decyzja Mz z dnia 12.12.2008 r.

Decyzja Mz z dnia 12.12.2008 r. ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA SYSTEN CONTI 3,2 mg + 11,2 mg, system transdermalny Estradiolum + Norethisteroni acetas Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. -

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Naraya 3 mg + 0,02 mg tabletki powlekane Drospirenonum + Ethinylestradiolum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Naraya 3 mg + 0,02 mg tabletki powlekane Drospirenonum + Ethinylestradiolum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Naraya 3 mg + 0,02 mg tabletki powlekane Drospirenonum + Ethinylestradiolum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. Należy zachować

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 25 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

MYWY, 3 mg + 0,02 mg, tabletki powlekane. 24 różowe tabletki powlekane (tabletki zawierające substancje czynne): każda tabletka powlekana zawiera 3

MYWY, 3 mg + 0,02 mg, tabletki powlekane. 24 różowe tabletki powlekane (tabletki zawierające substancje czynne): każda tabletka powlekana zawiera 3 MYWY, 3 mg + 0,02 mg, tabletki powlekane. 24 różowe tabletki powlekane (tabletki zawierające substancje czynne): każda tabletka powlekana zawiera 3 mg drospirenonu i 0,02 mg etynyloestradiolu. Substancja

Bardziej szczegółowo

Ten przewodnik dla pacjenta może być rozpowszechniany wyłącznie wśród kobiet, którym lekarz przepisał tabletki antykoncepcyjne Atywia

Ten przewodnik dla pacjenta może być rozpowszechniany wyłącznie wśród kobiet, którym lekarz przepisał tabletki antykoncepcyjne Atywia Ten przewodnik dla pacjenta może być rozpowszechniany wyłącznie wśród kobiet, którym lekarz przepisał tabletki antykoncepcyjne Atywia Twój lekarz zalecił Ci stosowanie nowoczesnej metody antykoncepcji

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. Primolut-Nor, 5 mg, tabletki (Norethisteroni acetas)

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. Primolut-Nor, 5 mg, tabletki (Norethisteroni acetas) Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Primolut-Nor, 5 mg, tabletki (Norethisteroni acetas) Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera ona ważne informacje

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika EVRA, (203 mikrogramy + 33,9 mikrogramów)/24 godziny, system transdermalny, plaster Norelgestrominum + Ethinylestradiolum Ważne informacje dotyczące

Bardziej szczegółowo

Decyzja MZ z dnia 12.12.2008 r.

Decyzja MZ z dnia 12.12.2008 r. ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA SYSTEN SEQUI: Systen 50; 3,2 mg Systen Conti; 3,2 mg + 11,2 mg, system transdermalny Estradiolum, Estradiolum + Norethisteroni acetas Należy zapoznać się

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA VICEBROL, 5 mg, tabletki Vinpocetinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Mercilon; 0,15 mg + 0,02 mg; tabletki. 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Mercilon; 0,15 mg + 0,02 mg; tabletki. 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Mercilon; 0,15 mg + 0,02 mg; tabletki. 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Każda tabletka zawiera 0,15 mg dezogestrelu (Desogestrelum) i 0,02

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika. Activelle, 1 mg + 0,5 mg, tabletki powlekane

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika. Activelle, 1 mg + 0,5 mg, tabletki powlekane Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika Activelle, 1 mg + 0,5 mg, tabletki powlekane Estradiolum hemihydricum + Norethisteroni acetas Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed

Bardziej szczegółowo

Przedzabiegowa ankieta anestezjologiczna

Przedzabiegowa ankieta anestezjologiczna SPECJALISTYCZNY NIEPUBLICZNY ZAKŁAD OPIEKI ZDROWOTNEJ MOTO MED Kazimiera Sikora 25 731 KIELCE, ul. Słoneczna 1 Biuro tel (041) 346-08-50; fax (041) 346-21-00 Przychodnie- ul Słoneczna 1 (041)345-11-47;

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. ARTILLA 0,075 mg + 0,020 mg, tabletki drażowane Gestodenum + Ethinylestradiolum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. ARTILLA 0,075 mg + 0,020 mg, tabletki drażowane Gestodenum + Ethinylestradiolum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta ARTILLA 0,075 mg + 0,020 mg, tabletki drażowane Gestodenum + Ethinylestradiolum Ważne informacje dotyczące złożonych środków antykoncepcyjnych Jeśli

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Cyprodiol, 2 mg + 0,035 mg, tabletki powlekane Cyproteroni acetas + Ethinylestradiolum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Cyprodiol, 2 mg + 0,035 mg, tabletki powlekane Cyproteroni acetas + Ethinylestradiolum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Cyprodiol, 2 mg + 0,035 mg, tabletki powlekane Cyproteroni acetas + Ethinylestradiolum Niniejszy produkt leczniczy będzie dodatkowo monitorowany. Umożliwi

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Levomine, 30 mikrogramów + 150 mikrogramów, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Levonorgestrelum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Levomine, 30 mikrogramów + 150 mikrogramów, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Levonorgestrelum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Levomine, 30 mikrogramów + 150 mikrogramów, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Levonorgestrelum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem

Bardziej szczegółowo

Wybrane dane statystyczne charakteryzujące opiekę medyczna nad matką i dzieckiem w Wielkopolsce

Wybrane dane statystyczne charakteryzujące opiekę medyczna nad matką i dzieckiem w Wielkopolsce WIELKOPOLSKA M. POZNAŃ POWIAT POZNAŃSKI Załącznik nr 2 Wybrane dane statystyczne charakteryzujące opiekę medyczna nad matką i dzieckiem w Wielkopolsce Istnieje około 80 szpitali publicznych w Wielkopolsce,

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ DLA PARY Z PROBLEMEM NIEPŁODNOŚCI

FORMULARZ DLA PARY Z PROBLEMEM NIEPŁODNOŚCI Dodatkowe informacje: FORMULARZ DLA PARY Z PROBLEMEM NIEPŁODNOŚCI DANE OSOBOWE lek. med. Laura Grześkowiak Data wypełnienia: Imiona (męża i żony):.. Nazwisko(a):. Adres:... Tel. kontaktowy: PESEL: CZĘŚD

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DLA PACJENTKI. Imię:. Nazwisko:... Data urodzenia:

ANKIETA DLA PACJENTKI. Imię:. Nazwisko:... Data urodzenia: Data:... ANKIETA DLA PACJENTKI Imię:. Nazwisko:.... Data urodzenia: Szanowna Pani, serdecznie prosimy o poświęcenie 15 minut na wypełnienie poniższego dokumentu. Zawiera on pytania, które bardzo pomogą

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie Planu Zarządzania Ryzykiem przeznaczone do wiadomości publicznej

VI.2 Podsumowanie Planu Zarządzania Ryzykiem przeznaczone do wiadomości publicznej VI.2 Podsumowanie Planu Zarządzania Ryzykiem przeznaczone do wiadomości publicznej VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Nie dotyczy ogólnych zastosowań. VI.2.2 Podsumowanie korzyści wynikających

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Microgynon 21, 30 µg + 150 µg, tabletki powlekane 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Każda tabletka powlekana zawiera 30 mikrogramów etynyloestradiolu

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika Dessette 20 mikrogramów + 150 mikrogramów, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Desogestrelum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 42 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

Tribux Forte 200 mg, tabletki

Tribux Forte 200 mg, tabletki Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika Tribux Forte 200 mg, tabletki Trimebutini maleas Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera ona informacje

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika Oesclim 25, 5 mg, 25 mikrogramów/24 godziny, system transdermalny Oesclim 50, 10 mg, 50 mikrogramów/24 godziny, system transdermalny Estradiolum

Bardziej szczegółowo

Yasmin, 0,03 mg + 3,00 mg, tabletki powlekane. (Ethinylestradiolum + Drospirenonum)

Yasmin, 0,03 mg + 3,00 mg, tabletki powlekane. (Ethinylestradiolum + Drospirenonum) Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika Yasmin, 0,03 mg + 3,00 mg, tabletki powlekane (Ethinylestradiolum + Drospirenonum) Ważne informacje dotyczące złożonych leków antykoncepcyjnych

Bardziej szczegółowo

Aneks II Zmiany w drukach informacyjnych produktów leczniczych zarejestrowanych w procedurze narodowej

Aneks II Zmiany w drukach informacyjnych produktów leczniczych zarejestrowanych w procedurze narodowej Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną immunoglobulinę anty-t limfocytarną pochodzenia króliczego stosowaną u ludzi [rabbit anti-human thymocyte] (proszek

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware. Część II Choroby układu oddechowego 137 Eleanor C. Hawkins

Spis treści. Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware. Część II Choroby układu oddechowego 137 Eleanor C. Hawkins Spis treści Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware 1 Badanie układu krążenia 2 2 Badania dodatkowe stosowane w chorobach układu krążenia 8 3 Leczenie zastoinowej niewydolności serca 29 4 Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka różnicowa omdleń

Diagnostyka różnicowa omdleń Diagnostyka różnicowa omdleń II KATEDRA KARDIOLOGII CM UMK 2014 Omdlenie - definicja Przejściowa utrata przytomności spowodowana zmniejszeniem perfuzji mózgu (przerwany przepływ mózgowy na 6-8sek lub zmniejszenie

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA 16

ULOTKA DLA PACJENTA 16 ULOTKA DLA PACJENTA 16 Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika Esmya, 5 mg, tabletki Octan uliprystalu Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Estreva (Estradiolum) 0,1%, żel

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Estreva (Estradiolum) 0,1%, żel Logo przedstawiciela podmiotu odpowiedzialnego ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Estreva (Estradiolum) 0,1%, żel Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. Należy zachować

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Madinette 0,03 mg + 2 mg, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Chlormadinoni acetas

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Madinette 0,03 mg + 2 mg, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Chlormadinoni acetas ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Madinette 0,03 mg + 2 mg, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Chlormadinoni acetas Niniejszy produkt leczniczy będzie dodatkowo monitorowany. Umożliwi

Bardziej szczegółowo

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem?

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna Choroba Zakrzepowo-Zatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny ny, interdyscyplinarny problem współczesnej medycyny Zakrzepica żył głębokich (ZŻG) (Deep

Bardziej szczegółowo

Materiał edukacyjny Cukrzyca ciążowa Przewodnik dla ciężarnej został przygotowany przez:

Materiał edukacyjny Cukrzyca ciążowa Przewodnik dla ciężarnej został przygotowany przez: 2 Materiał edukacyjny Cukrzyca ciążowa Przewodnik dla ciężarnej został przygotowany przez: Prof. dr hab. med. Katarzyna Cypryk Klinika Diabetologii i Chorób Przemiany Materii Uniwersytet Medyczny w Łodzi,

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL FORTE; 10 mg, tabletki Vinpocetinum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL FORTE; 10 mg, tabletki Vinpocetinum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA VICEBROL FORTE; 10 mg, tabletki Vinpocetinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby

Bardziej szczegółowo

Informacja do Formularza Kontroli Jakości Nr 1

Informacja do Formularza Kontroli Jakości Nr 1 Formularz Kontroli Jakości Nr Informacja do Formularza Kontroli Jakości Nr Droga Koleżanko, drogi Kolego. Formularz Kontroli Jakości Nr (formularz w kolorze pomarańcowym) zawiera pytania dotyczące anamnezy,

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Vibin mini, 3 mg + 0,02 mg, tabletki powlekane Drospirenonum + Ethinylestradiolum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Vibin mini, 3 mg + 0,02 mg, tabletki powlekane Drospirenonum + Ethinylestradiolum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Vibin mini, 3 mg + 0,02 mg, tabletki powlekane Drospirenonum + Ethinylestradiolum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. Należy zachować

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Cilest, 0,250 mg + 0,035 mg, tabletki 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Każda tabletka zawiera 250 mikrogramów norgestimatu (Norgestimatum)

Bardziej szczegółowo

Każda tabletka zawiera 30 mikrogramów etynyloestradiolu (Ethinylestradiolum) i 150 mikrogramów lewonorgestrelu (Levonorgestrelum).

Każda tabletka zawiera 30 mikrogramów etynyloestradiolu (Ethinylestradiolum) i 150 mikrogramów lewonorgestrelu (Levonorgestrelum). CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Rigevidon, 0,03 mg + 0,15 mg, tabletki powlekane 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Każda tabletka zawiera 30 mikrogramów etynyloestradiolu

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Madinette, 0,03 mg +2 mg, tabletki powlekane 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Jedna tabletka powlekana zawiera 0,03 mg etynyloestradiolu

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 269 15687 Poz. 1597 1597 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych Na

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. Kostya, 0,075 mg + 0,020 mg, tabletki drażowane. Gestodenum + Ethinylestradiolum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. Kostya, 0,075 mg + 0,020 mg, tabletki drażowane. Gestodenum + Ethinylestradiolum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Kostya, 0,075 mg + 0,020 mg, tabletki drażowane Gestodenum + Ethinylestradiolum Ważne informacje dotyczące złożonych środków antykoncepcyjnych -

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA 1

ULOTKA DLA PACJENTA 1 ULOTKA DLA PACJENTA 1 Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta PENTASA, 1 g, czopki Mesalazinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera ona informacje

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Dulsevia przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Dulsevia przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Dulsevia przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Częstość i rozpowszechnienie (prewalencja)

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Desirett, 75 mikrogramów, tabletki powlekane 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Każda tabletka powlekana zawiera 75 mikrogramów dezogestrelu.

Bardziej szczegółowo

Rodzaj Zakres Nazwa Cena oczekiwana. 71,00 zł OPIEKUŃCZYM/OPIEKUŃCZO-LECZNICZYM Opieka paliatywna i hospicyjna 15.1180.007.11

Rodzaj Zakres Nazwa Cena oczekiwana. 71,00 zł OPIEKUŃCZYM/OPIEKUŃCZO-LECZNICZYM Opieka paliatywna i hospicyjna 15.1180.007.11 Rodzaj Zakres Nazwa Cena oczekiwana Świadczenia opiekuńczo-pielęgnacyne 14.2140.026.04 Świadczenia opiekuńczo-pielęgnacyne 14.2141.026.04 ŚWIADCZENIA ZESPOŁU DŁUGOTERMINOWEJ OPIEKI DOMOWEJ DLA PACJENTÓW

Bardziej szczegółowo

Decyzja MZ z dnia 01.07.2009 r.

Decyzja MZ z dnia 01.07.2009 r. ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA SYSTEN 50 3,2 mg, system transdermalny, plaster Estradiolum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. Gaviscon o smaku mięty Saszetki, (500 mg + 267 mg + 160 mg)/10 ml, zawiesina doustna

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. Gaviscon o smaku mięty Saszetki, (500 mg + 267 mg + 160 mg)/10 ml, zawiesina doustna CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Gaviscon o smaku mięty Saszetki, (500 mg + 267 mg + 160 mg)/10 ml, zawiesina doustna 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Gaviscon o smaku

Bardziej szczegółowo

Cykl kształcenia 2013-2016

Cykl kształcenia 2013-2016 203-206 SYLABUS Nazwa Fizjoterapia kliniczna w chirurgii, onkologii i medycynie paliatywnej. Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny, Instytut Fizjoterapii Kod Studia Kierunek studiów Poziom

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 719 Poz. 27 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia sildenafilem

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50)

LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50) Załącznik B.32. LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50) ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO ŚWIADCZENIOBIORCY SCHEMAT DAWKOWANIA LEKÓW W PROGRAMIE BADANIA DIAGNOSTYCZNE WYKONYWANE W

Bardziej szczegółowo

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie 3 Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie Samokontrolne, przesiewowe rozpoznanie ryzyka stanu przedcukrzycowego lub cukrzycy utajonej mogą wykonać pacjenci w swoich rodzinach. W praktyce

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Cilest, 0,250 mg + 0,035 mg, tabletki 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Każda tabletka zawiera 250 mikrogramów norgestimatu (Norgestimatum)

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA 1

ULOTKA DLA PACJENTA 1 ULOTKA DLA PACJENTA 1 Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika Dessette mono, 75 mikrogramów, tabletki powlekane Desogestrelum Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Miacalcic, 50 j.m./ml, roztwór do wstrzykiwań Miacalcic, 100 j.m./ml, roztwór do wstrzykiwań Calcitoninum salmonis Należy zapoznać się z treścią

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Syndi-35 2 mg+ 0,035 mg, tabletki drażowane 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Każda tabletka zawiera 2 miligramy cyproteronu octanu (Cyproteroni

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika. Dorin 0,03 mg + 2 mg, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Dienogestum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika. Dorin 0,03 mg + 2 mg, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Dienogestum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika Dorin 0,03 mg + 2 mg, tabletki powlekane Ethinylestradiolum + Dienogestum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Femoden, 30 μg + 75 μg, tabletki powlekane. (Ethinylestradiolum + Gestodenum)

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Femoden, 30 μg + 75 μg, tabletki powlekane. (Ethinylestradiolum + Gestodenum) ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Femoden, 30 μg + 75 μg, tabletki powlekane (Ethinylestradiolum + Gestodenum) Ważne informacje dotyczące złożonych środków antykoncepcyjnych Jeśli są stosowane

Bardziej szczegółowo

Standardy prowadzenia ciąży

Standardy prowadzenia ciąży Standardy prowadzenia ciąży Gdańsk 2015 Redaktor prowadzący: Olga Strzelec Redakcja: Joanna Fiuk, Olga Strzelec Korekta: Joanna Fiuk, Olga Strzelec Projekt okładki: Andrzej Owsiany Skład: Iwona Łytkowska

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2.1. Podsumowanie korzyści wynikających z leczenia Co to jest T2488? T2488

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Asubtela 3 mg + 0,03 mg tabletki powlekane Drospirenonum + Ethinylestradiolum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Asubtela 3 mg + 0,03 mg tabletki powlekane Drospirenonum + Ethinylestradiolum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Asubtela 3 mg + 0,03 mg tabletki powlekane Drospirenonum + Ethinylestradiolum Ważne informacje dotyczące złożonych środków antykoncepcyjnych Jeśli są stosowane

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika. Midiana, 3 mg + 0,03 mg, tabletki powlekane Drospirenonum + Ethinylestradiolum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika. Midiana, 3 mg + 0,03 mg, tabletki powlekane Drospirenonum + Ethinylestradiolum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika Midiana, 3 mg + 0,03 mg, tabletki powlekane Drospirenonum + Ethinylestradiolum Ważne informacje dotyczące złożonych środków antykoncepcyjnych

Bardziej szczegółowo

Tribux Bio 100 mg, tabletki

Tribux Bio 100 mg, tabletki Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika Tribux Bio 100 mg, tabletki Trimebutini maleas Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera ona informacje

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Zapobieganie krwawieniom u dzieci z hemofilią A i B.

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Zapobieganie krwawieniom u dzieci z hemofilią A i B. załącznik nr 5 do zarządzenia 45/2008/DGL z dnia 7 lipca 2008 r. załącznik nr 33 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: ZAPOBIEGANIE KRWAWIENIOM U DZIECI Z

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO (TNP) (ICD-10 I 27, I 27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO (TNP) (ICD-10 I 27, I 27.0) Załącznik B.31. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO (TNP) (ICD-10 I 27, I 27.0) A. Leczenie TNP u dorosłych 1. Leczenie I rzutu 1.1 Leczenie I rzutu sildenafilem 1.2 Leczenie I rzutu bosentanem 2.

Bardziej szczegółowo