ZWYCIĘZCY I PRZEGRANI GLOBALIZACJI

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ZWYCIĘZCY I PRZEGRANI GLOBALIZACJI"

Transkrypt

1 Zeszyty Naukowe KUL 53 (2010), nr 4 (212) KS. MACIEJ HUŁAS * ZWYCIĘZCY I PRZEGRANI GLOBALIZACJI WSTĘP Gdy Marshall McLuhan po raz pierwszy pisał o globalizacji, w kontekście przybierających na znaczeniu mediów elektronicznych, global village kojarzyła się bardziej z hipotezą aniżeli z rzeczywistością 1. W ciągu ostatnich dwudziestu lat globalność zyskała empiryczną reprezentowalność, wyznaczyła nową agendę ekonomii, polityki, nauki i debaty publicznej, weszła do codziennego języka i ukształtowała style bycia, łącznie z popkulturą. Gdy pod koniec lat 80. XX wieku o globalizacji zaczęto mówić po drugiej stronie żelaznej kurtyny w takich krajach jak Polska, izolowanych od reszty wolnego świata, globalność stała się nowym imieniem ponadpolitycznej uniwersalności, wabiła kosmopolityzmem, była alternatywą ponurej rzeczywistości odizolowania. Idea obywatela świata w warunkach postsocjalistycznych mogła być sposobem odreagowania od wszystkiego, co kojarzyło się z państwem hermetycznym, ekonomicznie dysfunkcyjnym i antydemokratycznym. Finezyjny wydźwięk global village w kontekście polskim początku lat 90. był czymś nowym ożywiał język od dwu stuleci zdominowany przez narrację narodowo-martyrologiczną, a po 1945 roku dodatkowo przez chropowatą retorykę realnego socjalizmu. Doświadczenia pierwszej dekady XXI wieku tonują finezyjność globalizacji. Globalność przestała już być ideą i powiewem innego świata, jest rzeczywistością, która bezpardonowo zmienia punkty widzenia i zmienia znaczenie lokalności. Obecnie wiele czynników każe spojrzeć na globalizację, jako na uniwersalny proces, który transformuje warunki życia jednostek i społeczeństw. Globalność można nazwać nowym paradygmatem współczesności, tak jak nowym paradygmatem XVII/XVIII-wiecznej nowożytności był racjonalno-krytyczny dekonstrucjonizm, który dokonał demontażu holistycznego wyobrażenia o świecie jako zintegrowanej jedności. Choć globalizacja * KS. DR MACIEJ HUŁAS socjolog, adiunkt Katedry Katolickiej Nauki Społecznej i Etyki Społeczno-Gospodarczej Instytutu Socjologii KUL. 1 M. M c L u h a n, Przekaźniki, czyli przedłużenie człowieka. Film: Świat na szpulce, w: Wybór pism, tłum. K. Jakubowicz, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1975.

2 36 KS. MACIEJ HUŁAS jest następstwem zmian w zakresie możliwości technologicznych i jako taka jest aksjologicznie obojętna, nie są w żaden sposób obojętne jej skutki rozstrzygają bowiem o rzeczywistych warunkach życia. Globalizacja jest społeczną, polityczną i cywilizacyjną transformacją, i jak każda transformacja tego typu generuje nowe podziały, w których jedni się odnajdują, inni się gubią, z których jedni wychodzą zwycięscy, inni są na przegranej pozycji. GLOBALNY DETERMINIZM Od publikacji Przekaźników McLuhana upłynęło niemal pół wieku. W tym czasie media elektroniczne, środki transportu oraz sieć komunikacji satelitarnej zmieniły standardy i tempo życia ludzi. Wskutek rozwoju transportu i digitalnej technologii obalona została tradycyjna granica czasu i przestrzeni. Podróż na Antypody, która w okresie międzywojennym była przedsięwzięciem życia, obecnie zabiera ok. dwudziestu godzin i kosztuje przeciętną tygodniową pensję brytyjskiego urzędnika. Tradycyjne formy komunikacji zastąpione zostały ogólnodostępnym Skype em i telefonem komórkowym o zasięgu planetarnym, nieustannie modyfikowanym (np. przez najnowsze produkty Apple a). Globalne transfery technologii wywierają industrializacyjną presję na tradycyjnie dotąd rolnicze rejony świata. Dzięki globalnej komunikacji mieszkańcy zarówno ubogich, jak i bogatych krajów są świadomi różnic w poziomach egzystencji. Aspiracje dorównania regionom bogatym zmuszają ubogie społeczności do nierównego współzawodnictwa, co nierzadko rodzi antagonizmy 2. W ciągu ostatniej dekady społeczeństwo Europy masowo korzysta z coraz to szerszego asortymentu usług oferowanych przez tzw. tanie linie lotnicze, jak Rainair i Wizzair, które zbliżyły miasta i regiony Europy, łącząc je siecią sprawnej, powszechnie dostępnej komunikacji. Upowszechnienie GPS-u umożliwiło orientację i poruszanie się w labiryncie ulic wielkich miast, jak np. Istambuł, i po miejscach bezludnych, jak Sahara. Takie programy jak Google Earth pozwalają wirtualnie eksplorować dowolne punkty na ziemi, a monitoring rozmieszczony na ulicach wielu miast sprawia, że z dowolnego miejsca można obserwować np. tankowce wpływające do portu w Aberdeen lub samochody wjeżdżające na Harbor Bride w Sydney. Serwisy informacyjne włączone do pakietów telewizji satelitarnej dają dostęp do wiadomości z niemal wszystkich rejonów świata, emitowanych w różnych językach. Telewizja satelitarna zmienia też tradycyjnie utrwaloną strukturą czasową dnia wiadomości i inne programy nie są związane z konkretną porą doby, lecz są dostępne w dowolnym czasie. 2 Por. R. A u d i, Nationalism, Patriotism, and Cosmopolitanism in an Age of Globalization, Journal of Ethics 13 (2009), s. 365 i n.

3 ZWYCIĘZCY I PRZEGRANI GLOBALIZACJI 37 Bezpośrednia, sprowadzona do formalnego minimum komunikacja elektroniczna, umożliwia błyskawiczną wymianę informacji między osobami, bez konieczności ich lokalizowania. Jest to rodzaj interakcyjności, z całkowitym pominięciem osadzenia w fizycznych miejscach. Płaszczyzną porozumienia powszechnie staje się przestrzeń wirtualna. Internet zmienił formę pracy naukowej. Fizyczna obecność w bibliotece celem dotarcia do źródeł obecnie przestaje być oczywistością. Problemem prowadzących badania w humanistyce dwadzieścia lat temu w Polsce był dostęp do materiałów źródłowych. Obecnie w dobie Amazonu i elektronicznych baz źródłowych, prowadzący badania musi wykazać się umiejętnością i dyscypliną w kwerendzie źródłowej, by z ogromnej ilości dostępnych pozycji wybierać właściwe. Internet ignoruje polityczne bariery kontrolujące przepływ informacji. David Held zauważa, że serwowana w formie elektronicznej informacja kreuje społeczność otwartą, która jest gotowa przyjmować wciąż nowe wartości. Internet pozwala elektronicznej informacji fluktuować swobodnie, jak powietrze. Pewną barierą jest multilingualność, choć coraz szersze zastosowanie języka angielskiego w biznesie, administracji, nauce i informatyce kreuje nową strukturę językową, odpowiadającą strukturze technologicznej obecnego czasu, uważa Held 3. Jedną z palących potrzeb w dobie globalizacji jest język, który pełniłby rolą medium globalnego komunikatora. Amitai Etizioni uważa, że stał się nim już język angielski. Choć liczby absolutne wskazują, że najwięcej ludzi posługuje się językiem mandaryńskim, angielski jest językiem kulturowej dominacji, gdyż jest językiem porozumienia ponad kulturami. Obecnie ¼ populacji świata jest w stanie komunikować się za pomocą języka angielskiego. Komunikacja obejmuje zarówno informacje bieżące, jak i przestrzeń badań naukowych. Etizioni zauważa, że w ciągu ostatnich trzydziestu lat nasilił się trend publikowania wyników badań naukowych w języku angielskim. 95% z 925 tys. artykułów naukowych z 1997 roku opublikowanych zostało po angielsku, choć tylko połowa tej liczby pochodziła z krajów etnicznie anglojęzycznych 4. Alain Touraine zwraca uwagę na ambiwalentne następstwa takiego stanu rzeczy. Nierówny dostęp do języka angielskiego sprawia, że ogromna liczba wartościowych publikacji uwięziona zostaje w przestrzeni lokalnej przez fakt, że zostały napisane w językach narodowych. Tylko ich znikoma część ma szansę przebić się w rankingu najlepszych, by być przetłumaczone na angielski, zauważa Turaine 5. Nierówny dostęp do języka angielskiego tworzy asymetrię poziomów debaty naukowej, w której ośrodki anglojęzyczne wyraźnie dominują nad pozostałymi. Jest to odczuwalne zwłaszcza na płaszczyźnie wiedzy refleksyjnej, jak humanistyka i nauki społecz- 3 Por. D. H e l d, National Culture, the Globalization of Communications and the Bounded Political Community, Logos. A Journal of Modern Society and Culture vol. 1 (2002), iss. 3, s Por. A. E t i z i o n i, A Global, Community Building Language?, International Studies Perspectives 9 (2008), s Por. A. To u r a i n e, Public Sociology and the End of Society, w: Public Sociology, Fifteen Eminent Sociologists Debate. Politics and the Profession in the Twenty-first Century, ed. D. Clawson [i in.], Berkeley 2007, s. 74.

4 38 KS. MACIEJ HUŁAS ne, gdzie opis badań opiera się na narracji. Lepiej pod tym względem radzi sobie wiedza instrumentalna, w której opisy badań wyrażane są liczbowo w postaci wzorów. Angielski jest językiem globalnym i by posłużyć się pojęciem Antonio Gramsciego, jest językiem cywilizacyjnych hegemonów. Hegemoniczność języka angielskiego według Etizioniego stanowi swoisty fenomen globalizacji. Angielski redefiniuje tożsamości, zarówno narodów, jak i jednostek, zmienia utrwalone linie odrębności, kreuje nowe globalne normy sukcesu i wykluczenia, ustanawia nowe standardy i wyznacza lingwistyczne ramy dla dyskusji globalnej na temat podstawowych praw i obowiązków 6. Globalizacja gwałtownie, wręcz agresywnie zmienia sposób życia, zwiększa tempo oddziaływań, przenika niemal każdy wymiar egzystencji jednostek i grup, wchodząc w jej najdrobniejszy szczegół. Globalność stymuluje myślenie, wartościowanie oraz sposób, w jaki ludzie postrzegają siebie i innych. Zmienia perspektywę patrzenia na ekonomię, politykę, ekologię, kulturę, naukę itd. Nieuwzględnianie globalności współcześnie zakrawa na anachronizm. Globalność w ekonomii każe zapytać o nowy kształt procesu pracy, o nowy sposób redystrybucji dóbr oraz o dostęp do zasobów naturalnych i zasobów ludzkich w skali globalnej. Globalność w polityce stawia pytanie o przyszłość, wewnętrzną suwerenność i zewnętrzną autonomię powestfalskiego modelu państwa narodowego 7. Czy państwo narodowe jest w stanie w dalszym ciągu efektywnie organizować życie społeczne i gwarantować bezpieczeństwo? Globalizacja, jej przejawy i skutki są przedmiotem analiz naukowych. Powstają teorie i systemy wyjaśniające globalizację, jak analiza historyczna 8 czy wysublimowana w poziomie abstrakcji teoria systemów-światów Immanuela Wallersteina 9. Zwolennicy analizy historycznej postrzegają współczesną globalizację jako ostatnie ogniwo w całym procesie ważnych zdarzeń zaistniałych w historii, które spowodowały eskalację cywilizacji zachodniej na nowe obszary ziemi. Teoria systemów-światów wyjaśnia globalizację przez odwołanie do filozofii czasu i do systemu antytetycznych kategorii uniwersalizmów i partykularyzmów. Zarówno analiza historyczna, jak i teoria systemów-światów przyczyny globalizacji dostrzega przede wszystkim w złożonym procesie rozwoju cywilizacyjnego, który na obecnym etapie odzwierciedla szeroko rozumiana technologia digitalna. Współczesne procesy globalizacyjne wskazują na konieczność ogólnoplanetarnego działania, celem ochrony podstawowych praw, niesienia pomocy humanitarnej 6 Por. E t i z i o n i, A Global, Community Building Language?, s. 119 i n. 7 Por. C. C a l h o u n, Nations Matter. Culture, History, and the Cosmopolitan Dream, London, New York 2007, s. 16 i n.; S. F e l, Status nowych aktorów procesów globalizacyjnych w perspektywie global governance, w: Nowa ekonomia a społeczeństwo, red. S. Partycki, Lublin 2006, s Więcej na temat analizy historycznej zob. W. M o r a w s k i, Globalne konfiguracje. Struktury, agencje i instytucje, w: Społeczeństwo Gospodarka Ekologia. Perspektywa encykliki społecznej Caritas in veritate, red. S. Fel, M. Hułas, S.G. Raabe, Lublin 2010, s I. W a l l e r s t e i n, Cultures in Conflict? Who are We? Who are the Others?, Journal of the Interdisciplinary Crossroads vol. 1 (2004), no. 3, s

5 ZWYCIĘZCY I PRZEGRANI GLOBALIZACJI 39 i promocji zrównoważonego rozwoju (Oxfam, Médecins Sans Frontières) 10. Globalizacja jest przedmiotem troski przywódców tych religii, których zobowiązanie wobec przestrzeni społecznej stanowi istotny element w całości ich przesłania 11. Globalność polaryzuje stanowiska i światopoglądy. Elementem nieodłącznym dyskusji nad globalizacją jest jej wymiar aksjologiczny. Jest to zrozumiałe z uwagi na fakt, że choć globalizacja wprowadza zmiany w zakresie środków, recipientem tych zmian jest świat podmiotów, ludzi. Przytoczone powyżej przykłady oddziaływania globalizacji świadczą, że nie jest ona hipotezą, lecz rzeczywistością holistycznie przenikającą i transformującą warunki życia jednostek i społeczeństw. McLuhman, pisząc o global village, przewidywał bliski koniec tradycyjnych form kultury. Upadek kultury miał prowadzić do osłabienia indywidualnych postaw jednostek. Miejsce tradycyjnej kultury miała zająć nowa forma wyrażania wartości za pomocą mediów elektronicznych. Miała ona być płaszczyzną nowej zbiorowej tożsamości 12. U McLuhmana wypieranie tradycyjnych form kultury i tradycyjnej świadomości miało nastąpić pod wpływem czynników technologicznych. To ewidentnie sugeruje, że globalizacja jest następstwem rozwoju w zakresie środków. Ponieważ rozwój w cywilizacji zachodniej ma charakter dynamiczny, ekspansywny i progresywny, również globalizacja jako lustrzane odbicie rozwoju będzie procesem dynamicznym, ekspansywnym i progresywnym. Według takiej logiki, dynamika globalizacji zależy od ogólnej dynamiki rozwoju technologicznego. Czyniąc analogię do niemieckiego solidarysty Oswalda von Nell-Breuninga i do typologii, którą zastosował on przy analizie kapitalizmu, zjawisko kurczenia się planety pod wpływem czynników technologicznych można nazwać globalizacją technologiczną 13. Nell-Breuning zajmował się krytyczną analizą kapitalizmu, gdzie krytycyzm podyktowany był jego niezachwianym przekonaniem, że celem w kierunku, do którego zmierza kapitalizm, jest społeczna gospodarka rynkowa. Nell-Breuning oddzielał ekonomiczny (technologiczny) kapitalizm od jego społecznej akomodacji, mianowicie, podziału na klasy społeczne, który to podział utrwalał klasową strukturę społeczeństwa. Kapitalistyczny technologiczny proces produkcji był nowym kontekstem podyktowanym optymalizacją w zakresie środków. Nell- -Breuning zwalczał tezę, jakoby zachodził konieczny związek między kapitalizmem technologicznym i kapitalistycznym społeczeństwem klasowym. Społeczna gospodarka rynkowa (np. postulat współdecydowania, koncepcja demokracji gospodarczej) 10 Por. C. C a l h o u n, From Common Humanity to Humanitarian Obligation: Suffering, Strangers, Progress, and Emergencies [online], [dostęp: ]. Dostępny w Internecie: <http://www. ssrc.org/calhoun/2010/03/17/%e2%80%9cfrom-common-humanity-to-humanitarian-obligationsuffering-strangers-progress-and-emergencies%e2%80%9d/>. 11 Benedykt XVI, Encyklika Caritas in veritate o integralnym rozwoju ludzkim w miłości i prawdzie, Tarnów Powyższą tezę można formułować zarówno na podstawie Galaktyki Gutenberga (1962) jak i Przekaźników (1964). 13 Por. O. von N e l l - B r e u n i n g, Kapitalismus und gerechter Lohn, Freiburg 1960, s. 19, 63.

6 40 KS. MACIEJ HUŁAS miała gwarantować właściwą społeczną akomodację kapitalizmu technologicznego. Podział na kapitalizm technologiczny i kapitalizm społeczny u Nell-Breuninga jest matrycą, która pomaga rozumieć mechanizmy globalizacji. Analogicznie do technologicznego kapitalizmu, również technologiczną globalizację można potraktować jako nowy kontekst cywilizacyjny, zaistniały wskutek optymalizacji techniki. Globalizacja w takim rozumieniu byłaby następstwem nowej konstelacji środków, miałaby charakter czysto instrumentalny i byłaby aksjologicznie indyferentna. Ponieważ uaktywniony postęp techniczny w cywilizacji okcydentalnej nie zna kierunku wstecz, można przyjąć, że globalizacja, która przybiera na sile proporcjonalnie do postępu, jest uaktywnionym procesem nieznającym kierunku wstecz. Raz uwolniona transformuje społeczeństwo, wymuszając działania według standardów globalnych. Instrumentalna globalizacja redefiniuje i wprowadza zmiany w przestrzeni społecznej. To z kolei rodzi pytanie o jej społeczną akomodację. Samuel Huntington pisał o zderzeniu cywilizacji, wskutek czego kultury silniejsze podporządkowują sobie słabsze 14. Teza Huntingtona może posłużyć jako metafora. Globalizacja, to zderzenie lokalności z globalnością państw narodowych, większych i mniejszych miast, prowincji, regionów z tym, co ponadlokalne. Held uważa, że globalizacja jest przestrzennym fenomenem o dwu przeciwstawnych biegunach. Na jednym usytuowana jest partykularna lokalność, na drugim uniwersalna globalność. W takim rozumieniu globalizacja oznacza przesunięcie, zmianę sposobu organizacji ludzkiego życia z poziomu partykularnej lokalności w kierunku transkontynentalnych i ponadregionalnych wzorów działania, interakcji i stosowania sankcji. Calhoun zaznacza jednak, że przesunięcie, o którym pisze Held, nie jest samo w sobie obojętne, jako że jednych stawia na pozycji uprzywilejowanej, a innych pomija 15. Dzieje się tak na skutek wyrwania z lokalności, w którą zakorzenione są jednostki nieprzygotowane na zderzenie z tym co ponadlokalne. Zderzenie to powoduje zazwyczaj osłabienie bądź całkowite zerwanie więzów łączących jednostkę z szeroko rozumianą lokalnością. Skutkiem tego jest zanik utrwalonych form solidarności i zmiana systemów aksjologicznych. Lokalność i globalność to dwa różne poziomy. Zasadniczą trudnością, przed jaką stają jednostki i małe społeczności osadzone w lokalnych strukturach i partykularnych kontekstach, jest umiejętność połączenia lokalnej przeszłości z globalną teraźniejszością, znalezienie płaszczyzny kontynuacji tożsamości ukształtowanej przez lokalną wczoraj w warunkach globalnej i gwałtownie zmieniającej się dziś. U Nell-Breuninga etyczny problem kapitalizmu nie występował na płaszczyźnie technologicznego procesu produkcji. Zaczynał się tam, gdzie technologiczny proces 14 S.P. H u n t i n g t o n, The Clash of Civilizations. Remaking of World Order, 1996 (Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego, Warszawa 2007); tenże, The Clash of Civilizations?, Foreign Affairs (1993), s Por. D. H e l d, Democracy and Globalization, w: D. Archibugi [i in.], Reimagining Political Community, Oxford 1998, s. 13 cyt. za: C a l h o u n, Nations Matter, s. 7.

7 ZWYCIĘZCY I PRZEGRANI GLOBALIZACJI 41 produkcji wyznaczał nową linię podziału społeczeństwa na dwie asymetryczne grupy społeczne, kapitał i pracę zwycięzców i przegranych. Gdy kapitalistyczną logikę Nell-Breuninga przetransponujemy na poziom dyskusji o globalizacji, wówczas jasnym się staje, że globalizacja zaczyna budzić etyczne zastrzeżenia, gdy jako nowa konstelacja technologiczna wprowadza zmiany w przestrzeni społecznej. Etyczny problem globalizacji zaczyna się się wówczas, gdy w wyniku zderzenia lokalności z globalnością pojawiają się zwycięzcy i przegrani. W takiej sytuacji moralne zobowiązanie socjologii każe zapytać o zasady, jakie obowiązują na poziomie pozycji wyjściowych 16. Dlaczego jedni odnajdują się w globalizacji i stają się jej beneficjentami, inni nie? Od czego zależy uprzywilejowana pozycja? Ulrich Beck uważa, że globalizacja nie jest opcją, lecz anonimową siłą, której nikt nie uaktywnia, nikt nie jest w stanie zatrzymać, za którą nikt też nie odpowiada. Globalizacja to według Becka, zorganizowany brak odpowiedzialności, gdzie każdy czuje się ofiarą 17. GLOBALNE SPOŁECZEŃSTWO Globalizacja transformuje wiele domen do niedawna partykularnych, jak ekonomia, polityka, kultura czy język. Obejmuje całą planetę, nie pozostawiając żadnej przestrzeni nieobjętej swym zasięgiem. Jako skutek rozwoju cywilizacyjnego (optymalizacji środków) globalizacja nie pozostawia alternatywy. Wir globalnego determinizmu wciąga nie tylko zakresy podstawowe zakresy funkcjonalne życia społecznego: ekonomię, politykę, naukę, rodzinę czy religię, ale również społeczeństwo jako takie. Entuzjaści globalizacji uważają, że transformuje ona społeczeństwo lokalne w społeczeństwo planetarne, którego akomodacją jest cała planeta. Współczesne przedsięwzięcia, jak zwalczanie terroryzmu, kontrola nad energią nuklearną, zatrzymanie zmian klimatycznych, przeciwdziałanie pandemiom, walka z handlem ludźmi, oprócz tego, że wymagają zespolonych, globalnych działań, akcentują wspólnotę losu wszystkich ludzi na ziemi i kreują rodzaj globalnej świadomości i globalnej solidarności. Wyrazem jednej i drugiej mogą być różne formy humanitaryzmu, pomocy anonimowej, niezwiązanej kulturowo, politycznie, historycznie 18. Konsekwentnie należałoby założyć, że podmiotem globalnej świadomości jest globalne społeczeństwo, jako zbiorowy aktor globalnych działań 16 M. B u r a w o y, O socjologię publiczną. Przemówienie prezydenckie z roku 2004, w: Nowe perspektywy teorii socjologicznej. Wybór tekstów, red. A. Manterys, J. Mucha, tłum A. Dziuban, Kraków 2009, s Por. U. B e c k. A New Cosmopolitanism is in the Air [online], [dostęp: ]. Dostępny w Internecie: <http://www.signandsight.com/features/1603.html>. 18 Więcej na ten temat zob. C a l h o u n, From Common Humanity to Humanitarian Obligation.

8 42 KS. MACIEJ HUŁAS i beneficient zarazem. Z istnieniem globalnego, uniwersalnego człowieczeństwa zasadniczo zgodzimy się, gdy potraktujemy je po stoicku, jako kosmiczną jedność, kiedy spojrzymy na uniwersalne człowieczeństwo w kategoriach chrześcijańskiej egalitarności, lub jako na Darwinowski gatunek podlegający ewolucji czy na zespół tych samych funkcji fizjologicznych. Zwolennicy tezy uniwersalnego człowieczeństwa stosują różną argumentacje. Martha Nussbaum np. odwołuje się do wspomnianego stoickiego rozumienia kosmosu. Kosmos odzwierciedlający uniwersalność przeciwstawia partykularności zdeterminowanej przez narodowość. Według niej globalizacja stawia pod znakiem zapytania dotychczasową przynależność społeczeństwa do państwa. Nussbaum uważa, że lojalność społeczeństw skierowana na państwo narodowe w dobie globalizacji musi zostać ukierunkowana na całą ludzkość, jako jedną, uniwersalną kategorię. To nie państwo ani żadna inna struktura polityczno-prawna, lecz ludzkość jako zbiorowy podmiot jest recipientem lojalności mniejszych społeczeństw i jednostek. Jej postulat zawiera silny ładunek moralny i w pewnym sensie przypomina bezstronny uniwersalizm Stephena Nathansona 19, a idea obywatela świata nawiązuje do Kantowskiej idei państwa celów i jego koncepcji moralnego kosmopolityzmu 20. Postulat Nussbaum inspiruje i reguluje działania polityczne i moralne 21. Nussbaum pisze jako profesorka prestiżowej instytucji naukowej Uniwersytetu Chicagowskiego, jako obywatelka pierwszego świata, która zachęca innych obywateli tegoż świata do wychodzenia poza obszary własnej narodowej partykularności. Teza Nussbaum ma swoich oponentów. Craig Calhoun twierdzi, że nie istnieje uniwersalna, jednolita konsystencja człowieczeństwa ani pod względem biologicznym, ani pod względem społecznym czy etnicznym. Uniwersalne człowieczeństwo na płaszczyźnie nauk społecznych jest próbą ucieczki od biologii, w socjologiczną kulturowość, w etniczny esencjalizm. Ponieważ nie istnieje wspólna wszystkim, uniwersalna biologiczna konsystencja, nie ma też podstaw, by twierdzić, że istnieje wspólna substancja społeczna czy etniczna, konstatuje Calhoun 22. Jego argument jest realistyczny. Niepowtarzalny układ segmentów kodu genetycznego, w którym różnice między jednostkami zapisane są w minimalnym ułamku jednego procenta, z jednej strony determinują strukturalną niepowtarzalność jednostek, z drugiej pozwalają procentowo określić pochodzenie przez analizę kodu 19 Por. S. N a t h a n s o n, Patriotism, War, and the Limits of Permissible Partiality, Journal of Ethics 13 (2009), s Zob. I. K a n t, Uzasadnienie metafizyki moralności, tłum. M. Wartenberg, 1953, s. 68 i n. Szczegółowo na ten temat pisze Pauline Kleingeld, zob. też, Kant s Cosmopolitan Patriotism, Kant- Studien 94 (2003), iss. 3, s M.C. N u s s b a u m, Patriotism and Cosmopolitanism, Boston Review October/November, 1994 [online], [dostęp: ]. Dostępny w Internecie: <http://bostonreview.net/br19.5/ nussbaum.php>. 22 Por. C. C a l h o u n, Cosmopolitanism and Nationalism, Nations and Nationalism vol. 14 (2008), iss. 3, s. 436.

9 ZWYCIĘZCY I PRZEGRANI GLOBALIZACJI 43 genetycznego 23. O ile uniwersalne człowieczeństwo jest czystą ideą, o tyle uniwersalny los coraz bardziej staje się rzeczywistością. Wspólny los to wyzwania, które dotykają ludzkość jako populację planety są nimi degradacja środowiska, zabezpieczenie pokoju, zrównoważony dostęp do dóbr i surowców oraz uniwersalna płaszczyzna, jaką jest podmiotowość w odniesieniu do godności ludzkiej i podstawowych praw. Idea uniwersalnego człowieczeństwa jest nie do przyjęcia, gdy z płaszczyzny etyczno-fizjologicznej przeniesiona zostanie na płaszczyznę polityczno-prawnej przynależności (np. przynależność do państwa narodowego) bądź na płaszczyznę moralnej deontologii (np. obowiązki rodziców wobec dzieci). Przynależność do państwa narodowego uprawnia do partycypacji w dobrach dystrybutywnych, lecz nie z tytułu przynależności do uniwersalnej ludzkości, lecz z tytułu obywatelstwa, czyli określonego statusu prawnego w ramach państwa narodowego. Podobnie jest w przypadku moralnych powinności. Troska o uniwersalną ludzkość wyraża się w trosce o tych, wobec których czujemy się zobowiązani. Powinność rodziców wobec dzieci nie oznacza powinności wobec dzieci w znaczeniu ogólnym, lecz wobec dzieci naturalnych bądź adoptowanych. Uniwersalna kategoria człowieczeństwa jest zatem zrozumiała na płaszczyźnie etyki cnót i biologii, nie występuje jednak ani na płaszczyźnie prawa, ani polityki 24, trudno też mówić o niej na płaszczyźnie powinności moralnych, gdzie przede wszystkim wiążące są obowiązki prima facie 25. Społeczeństwa formowane są przez ustroje polityczno-prawne. Ustroje organizują je, nadają im polityczny kształt i prawny ład. Ustroje też stratyfikują społeczeństwa, determinują jego klasową strukturę. Każdy ustrój organizujący społeczeństwo, jak ustrój plemienny, cesarstwo, imperium, państwo narodowe, wypracowuje własny model ochrony społeczeństwa i własny model lojalności. Protektorat, jaki zapewniają ustroje polityczne, w różnym stopniu umożliwia społeczeństwom udział w dobrach dystrybutywnych. Lojalność jest ceną, jaką jednostki i społeczeństwa płacą za ochronę. Protektorat i lojalność tworzą pewną symetrię. W systemie feudalno-cechowym poddani pozbawiani byli części wolności w zamian za ochronę. Podobnie adepci rzemiosła zobligowani byli do przestrzegania reguł cechów regulujących 23 DNA zawiera całość informacji genetycznej, determinuje cechy fizjonomiczne i behawioralne. DNA dwóch różnych osób są identyczne w ok. 99,9%. W spirali kodu genetycznego człowieka tylko ok. 1,5% odpowiada za jego sferę funkcjonowania. Ponad 50% całości DNA jest niezakodowanym powtarzającym się zwojem sekwencji. Fakt, że tylko znikoma część ludzkiego DNA zaangażowana jest w funkcjonowanie człowieka, tłumaczy podobieństwa między gatunkami czy jeszcze większe podobieństwa między ludźmi. Ułamek procentowy zawiera jednak kluczowe informacje, które decydują o empirycznie weryfikowalnej unikalności jednostek. 24 Por. A.-P. R e t h m a n n, Sprawiedliwość globalna a suwerenność państwowa. Kontrowersyjna kwestia granic suwerenności państwowej w obszarze polityki migracyjnej i azylowej, w: Społeczeństwo Gospodarka Ekologia, s. 81 i n. Więcej na temat zasad prima facie zob. W.D. R o s s, The Basis of Objective Judgments in Ethics, International Journal of Ethics 37 (1927), s Więcej na ten temat zob. R.W. M i l l e r, Cosmopolitan Respect and Patriotic Concern, Philosophy and Public Affairs vol. 27 (1998), no. 3, s

10 44 KS. MACIEJ HUŁAS gospodarkę rzemieślniczą w miastach. Ustrój feudalny generował całą złożoną strukturę poddaństwa. Różne stopnie poddaństwa, formowały substancję społeczną, organizowały społeczeństwo 26. Demokratyczne państwa prawa wypracowały własną formę ochrony i lojalności. Posiadanie obywatelstwa holenderskiego czy norweskiego samo w sobie jest kapitałem, ze względu na społeczny profil tych państw, których polityka społeczna gwarantuje obywatelom szeroki udział w dobrach dystrybutywnych, wypracowanych przez społeczeństwo 27. Lojalność wobec konkretnego państwa narodowego wiąże społeczeństwo z tym państwem, definiuje je kulturowo nawiązuje do przeszłości i kontynuuje historyczną i tożsamościową ciągłość, nawet gdy jest to ciągłość przez negowanie (ZSRR, Republiki Francuskie). Jeżeli globalizacja wyciąga społeczeństwa z legislacyjnych, ekonomicznych, kulturowych granic narodowych, jak ma to miejsce w przypadku skupisk (TAR) opisanych przez S. Sassen 28 i jeżeli globalizacja ma ambicję zastąpić państwa narodowe w ich funkcji organizującej społeczeństwo, wówczas pojawia się pytanie, w jaki sposób zagwarantuje ochronę społeczeństwu globalnemu, i w jaki sposób wyegzekwuje jego lojalność? Jest to zasadnicze pytanie i problem, jaki pojawia się w kontekście społeczeństwa globalnego, gdy przeniesiemy uniwersalne stoickie rozumienie człowieczeństwa na płaszczyznę struktur i instytucji polityczno-prawnych. Argumentacja stosowana przez Nussbaum i innych budzi wiele zastrzeżeń, gdy chodzi o przynależność i związaną z nią lojalność. Przez ostatnie trzysta lat od Pokoju Westfalskiego (1648) państwo narodowe organizowało społeczeństwo było suwerenem. Prawo państwowe wyznaczało normy i obligowało obywateli, było gwarantem bezpieczeństwa i dawało jasne reguły postępowania. Społeczeństwa osadzone były w systemie państwa narodowego. One integrowały społeczeństwa również te wielonarodowościowe (Belgia, Hiszpania) czy multilingualne (Szwajcaria, Kanada). Państwa były depozytariuszami tradycji jako jednej z podstaw historycznej tożsamości społeczeństwa. W systemie państwa narodowego na nowo zdefiniowana została przestrzeń praw i wolności. Z czasem zdołały wypracować system środków umożliwiający ludziom pełny rozwój, stąd w XIX wieku państwo zyskało miano społeczności doskonalej societas perfecta, w odróżnieniu od rodziny, którą uważano za społeczność niedoskonałą societas imperfecta, ponieważ nie dysponowała takimi środkami 29. Trudno dziś nie zgadzać się z tezą o istnieniu społeczeństwa globalnego. Społeczeństwo globalne to zbiorowy aktor, który staje wobec globalnych problemów. Ponieważ nie mieści się ono w organizacyjnych ramach państwa narodowego, pojawia 26 A. A n z e n b a c h e r, Christliche Sozialethik. Einführung und Prinzipien, Paderborn 1998, s. 43 i n. 27 Por. R e t h m a n n, Sprawiedliwość globalna, s S. S a s s e n, Neither Global nor National: Novel Assemblages of Territory, Authority and Rights, Ethics & Global Politics vol. 1 (2008), no. 12, s O. von N e l l - B r e u n i n g, Gerechtigkeit und Freiheit. Grundzüge katholischer Soziallehre, München 1985, s. 60.

11 ZWYCIĘZCY I PRZEGRANI GLOBALIZACJI 45 się szereg pytań. Co jest czynnikiem organizującym społeczeństwo globalne? Co jest jego suwerenem oraz skąd pochodzi prawo, które wyznacza mu normy, gwarantuje bezpieczeństwo i chroni przed jego marginalizacją? Co jest depozytariuszem tradycji i tożsamości? Jaki system przejmie rolę globalnego societas perfecta, które wykreuje warunki umożliwiające globalnemu społeczeństwu zaspokojenie wszystkich potrzeb? Jak w warunkach globalnych rozumieć patriotyzm, który podkreśla szczególny związek jednostek z lokalnością i partykularną tożsamością, a która w różnych miejscach i okresach wiązała się ofiarą (William Wallace, Joanna D Arc, Witold Pilecki, Sophie Schoelle, amerykańscy patrioci i lojaliści). Jeżeli patriotyzm jest ukierunkowany na państwo narodowe, a państwo narodowe obecnie nie jest w stanie zagwarantować szeroko pojętego bezpieczeństwa, wówczas jaka kategoria jest nowym recipientem patriotyzmu? Jaka struktura definiuje i organizuje społeczeństwo globalne, roztacza protektorat w zamian za lojalność? Czy jest nią polityczno-prawny wycinek globalnej wioski, federacja państw jak EU czy cała planeta, którą wprawdzie zamieszkuje społeczeństwo globalne, ale jak dotąd nie zdołano wypracować systemu, który efektywnie organizowałby podstawowe domeny życia społecznego planety: ekonomię, bezpieczeństwo, ekologię, migracje itd. Jeżeli tradycyjny patriotyzm narodowy, który odwołuje sie do konkretnej partykularności, nie funkcjonuje na poziomie globalnym będącym przeciwieństwem partykularności, wówczas jaki system wartości zastępuje patriotyzm w warunkach społeczeństwa globalnego? Logika symetrii podpowiada, że alternatywą dla planetarnego społeczeństwa jest globalne, planetarne odniesienie, np. kosmopolityzm uwolniony z wszelkich ideologicznych naleciałości. Chodziłoby o kosmopolityzm jako nową formę relacji z planetą, nową drogę kreowania tożsamości i nowy sposób odczuwania lojalności z ziemią i gatunkiem ludzkim jako uniwersalną kategorią. UNIWERSALNE CZŁOWIECZEŃSTWO I POSTULAT KOSMOPOLITYCZNY Globalizacja wykreowała nowy kontekst debaty nad kosmopolityzmem. Cechuje ją nieobecność negatywnych odniesień do kosmopolityzmu, jako przeciwieństwa tradycyjnego patriotyzmu. W kontekście globalizacji kosmopolityzm rysuje się inaczej niż w czasach prężnego państwa narodowego 30. Współczesna debata zawiera silny ładunek moralny i humanitarny zarazem. Chodzi w niej o etyczną ideę kosmopolity- 30 Renesans państwa narodowego nastąpił po upadku państw-mocarstw w 1918 roku i trwał do połowy lat 70. XX wieku. Połowa lat 70. to czas kiedy nastąpiło uaktywnienie procesów globalizacyjnych. Por. M. B u r a w o y, The Public Turn. From Labor Process to Labor Movement, Work and Occupations vol. 35 (2008), no. 4, s. 376 i n. Polityczne i ekonomiczne implikacje upadku państw-mocarstw szczegółowo wyjaśnia Karl Polanyi, zob. The Great Transformation. The Political and Economic Origins of Our Time, London 1945.

12 46 KS. MACIEJ HUŁAS zmu, który nie kontestuje i nie dzieli, lecz łączy. Reprezentatywnym stanowiskiem dla tak rozumianego kosmopolityzmu jest m.in. argumentacja Ulricha Becka 31. Beck uważa, że kosmopolityzm jest nowym imieniem humanizmu i humanitaryzmu, że jest nowoczesną postawą globalnej otwartości na świat, w którym znikają stare bariery, a w ich miejsce pojawiają się nowe. Globalizacja nie przebiega równomiernie, zdaniem Becka. Globalna informacja nie jest lustrzanym odbiciem tego, co rzeczywiście dzieje się w globalnej wiosce, lecz jest newsem przygotowanym przez konkretne osoby, ujętym w konkretną formę narratywną, wyemitowanym w konkretnym celu, dla konkretnego odbiorcy. W globalnym świecie Beck postuluje zorganizowanie globalnego społeczeństwa, które nie będzie determinowane przez prostą dychotomię my i oni 32. Opowiada się za odejściem od dogmatyzmu władzy państwowej i proponuje dystans wobec państwa narodowego. Państwo narodowe jako struktura organizująca życie społeczeństw i wiążąca naród z terytorium jest kategorią historycznie zmienną, zauważa. Pojawiła się wraz z zasadą tolerancji religijnej, a swą konstytucjonalną formę przyjęło w oświeceniu, łącząc pragmatyzm (demokracja amerykańska) z ideowością (rewolucja francuska) 33. Według Becka drogę do nowego kosmopolityzmu wyznacza świadomość. Jeżeli odwrotnie niż u Marksa, świadomość determinuje istnienie, to ta sama świadomość jest w stanie odkrywać również nowe możliwości działania i kreować postawy kosmopolityczne. Beck uważa, że ludzie stają się kosmopolitami dzięki świadomości oraz przez świadomie podejmowane w tym celu działania 34. Beck zajmuje krytyczne stanowisko wobec tradycyjnych pojęć, takich jak kulturalny relatywizm, multikulturowość, tolerancja i internacjonalizm. Jego zdaniem wymienione kategorie podkreślają podziały, sygnalizują zderzenie odmienności (kultur, stylów, poglądów, nacji) są programem wyboru jednego wariantu (przykładem może być presja integracyjna, jakiej poddani zostają imigranci). Współczesny globalny kosmopolityzm i tolerancja, jako jego podstawa, nie mogą być ani pasywne, ani defensywne, lecz muszą być kreatywne i otwarte na odmienność. Logikę jednego wariantu albo-albo Beck zastępuje logiką obojga 35. W tym znaczeniu uznaje kosmopolityzm za nową etykę globalizacji. Z powyższym ujęciem polemizuje Calhoun, który współczesny kosmopolityzm nazywa fantazją bycia z dala, przenikającą kulturę, komercję, etykę i politykę. Kosmopolityzm oznacza koncentrowanie się na świecie, jako na jednej całości bardziej niż na partykularnych kontekstach osadzonych i determinowanych lokalnie. Kosmopolityzm to też oswojenie się z odmiennością 36. Globalizacja potrzebuje uniwersalnie rozpoznawalnej etyki, uważa Calhoun, nie dlatego, że ludzie z różnych 31 Por. B e c k, A New Cosmopolitanism is in the Air. 32 Por. tamże. 33 Por. tamże. 34 Por. tamże. 35 Por. tamże. 36 Calhoun, Cosmopolitanism and Nationalism, s. 428; tenże, Cosmopolitanism in the Modern Social Imaginary, Deadalus Summer, 2008, s. 109.

13 ZWYCIĘZCY I PRZEGRANI GLOBALIZACJI 47 stron świata spotykają sie ze sobą, ale dlatego, że najczęściej spotykają się tylko raz w życiu (turystyka, handel, wojna, dyplomacja). Globalizacji nie wystarcza jednak sama etyka, ponieważ współczesne problemy nie dają się rozwiązywać na drodze interpersonalnej interakcji. Globalizacja potrzebuje działań ukierunkowanych na państwa, na media, rynki, organizacje i rządy. Calhoun podkreśla, że globalizacja oprócz etyki potrzebuje przede wszystkich skutecznej polityki 37. Kosmopolityzm oznacza bezpośredni związek jednostki ze światem jako całością. W warunkach globalizacji jest to pojęcie nacechowane silnym zabarwieniem ideologicznym. Kosmopolityzm podkreślając stoicki związek jednostki ze światem, nie może być aplikowany jako płaszczyzna łącząca społeczeństwo globalne, ponieważ niezależnie od procesów globalizacyjnych społeczeństwa są osadzone w lokalnych, narodowych kontekstach, ich byt zależny jest od lokalnych ekonomii, a bezpieczeństwo od lokalnej polityki. Kosmopolityzm, w którym entuzjastycznie podkreśla się osobisty związek jednostki ze światem jako całością, odwraca uwagę od instytucjonalnych zmian w zakresie struktur ekonomicznych i politycznych, które są niezbędne, by globalne społeczeństwo miało zrównoważony dostęp do szeroko rozumianych dóbr. Zmiany te wymagają zaangażowania instytucji, są zatem czymś więcej aniżeli subiektywnym związkiem jednostki i planety, w którym to związku jednostka realizuje i na nowo wyraża siebie. We współczesnej narracji kosmopolitycznej (kosmopolityczne miasta, kosmopolityczny styl, kosmopolityczne miejsca) świat ma niewiele wspólnego ze stoicką koncepcją kosmosu, jawi się jako przedmiot konsumpcji jednostki, uzależniony od możliwości finansowych. Kosmopolityzm oferuje całą paletę opcji, z których jednostki mogą wybierać najbardziej atrakcyjne, nie jest jednak w stanie organizować globalizacji ani politycznie, ani ekonomicznie. Kosmopolityzm jest egoistyczny, elitarny i często niemoralny, uważa Calhoun 38. Mimo że może jawić się jako awangardowy styl, wyrafinowany wybór jednostki czy jako jej postawa wobec państwa narodowego, w rzeczywistości uzależniony jest od instytucji gospodarki i państwa narodowego. Realizacja kosmoplitycznego stylu życia, definiowanego jako wolny wybór jednostki staje się możliwa dzięki kapitałowi: ekonomicznemu, społecznemu i kulturalnemu. To z kolei wskazuje, że kosmopolityzm nie jest dostępny dla każdego, nie ubogaca każdego i nie jest szansą dla każdego w równym stopniu. Idea społecznego kosmopolityzmu nie weryfikuje tezy uniwersalnego człowieczeństwa, uważa Calhoun 39. Kosmopolityzm nie jest uniwersalny, lecz jest zarezerwowany dla klasy społecznej, ekonomicznie będącej w stanie identyfikować się ze światem jako całością i odbierać świat jako uniwersalny kosmos. Taka identyfikacja jest możliwa dzięki fizycznej (ekonomicznej) zdolności poruszania się po świecie tak, jak jednostki poruszają się w granicach własnych lokalności. Identyfikacja ze 37 Por. tenże, Cosmopolitanism and Nationalism, s Por. tamże, s Por. tamże, s. 433 i n.

14 48 KS. MACIEJ HUŁAS światem w jakimś stopniu staje się możliwa przez dostęp do systemu edukacji uznawanego globalnie, przez zdolność przyjęcia zachowań, które narzuca współczesny kosmopolityzm, przez możliwość fizycznego przebywania w miejscach uznanych za kosmopolityczne, przez zdolność konsumowania kosmopolitycznej popkultury czy przez dostęp do kosmopolitycznej informacji. Z argumentacji Calhouna można wnioskować, że współczesny kosmopolityzm zamiast dostarczać uniwersalnych, aksjologicznych podstaw globalizacji, jest nową mutacją elitarności i dowodzi, że silniejsza, bardziej rozwinięta kultura narzuca standardy kulturom ekonomicznie i cywilizacyjnie słabszym. Stąd kosmopolityzm jest formą ukrytej hegemonii 40, nową formą elitarności i wyrafinowania 41, jest produktem neoliberalizmu i kulturowej kreatywności praw człowieka 42. Hegemonię kosmopolityzmu, związaną z nim elitarność i wyrafinowanie można interpretować przez odniesienie do filozofii czasu (chronozofii) Immanuela Wallersteina. Wallerstein wprowadza trzy kategorie: temporalność, uniwersalizm i partykularyzm. Chronozofie to występujące paralelnie historycznie, linearne tradycje interpretowania czasu, np. tradycja zachodnia, orientalna, aborygeńska i inne. Dzielą się one na odcinki czasowe, zwane temporalnościami. Współczesna temporalność w chronozofii zachodniej zaczęła się w oświeceniu i trwa do chwili obecnej. Każda temporalność ma swoje uniwersalizmy, które nią rządzą. Uniwersalizm to kategoryczne uznanie istnienia uniwersalnych praw i prawd. Są one jednolite, niepowtarzalne, jednoczące i ekspansywne, czasowo zachodzą na siebie, stąd jest ich wiele jednocześnie. Współczesną temporalnością rządzą według Wallersteina trzy uniwersalizmy: religijny, racjonalno-scjentystyczny i uniwersalizm władzy. Ich wspólną płaszczyzną jest światowa gospodarka kapitalistyczna, która dąży do utowarowienia możliwie wszystkich dóbr. Uniwersalizmy funkcjonują zatem w systemie gospodarki kapitalistycznej i są hegemoniczne. Hegemoniczność sprawia, że jednostki broniąc się przed nimi, szukają schronienia w pięciu współczesnych partykularyzmach: (a) etnicznej mniejszości, (b) ustępującej klasy średniej, (c) grupy stałego marginesu, (d) zniewieściałych snobów, e) dominujących elit. Partykularyzm w teorii Wallersteina jest swoistym schronieniem dla szukających ucieczki od uniwersalistycznego determinizmu. Uniwersalizmy są opresywne, nie oszczędzają nikogo, a ich ofiarami padają zarówno grupy marginalizowanych Romów, Pigmejów czy Aborygenów, jak i dominujące elity. Różnią się oczywiście same formy ucieczki. W przypadku (a) i (d) partykularyzmy będą przypominać wyizolowane enklawy, w przypadkach (b), (d) i (e) będzie to ucieczka w elitarność i ekskluzywizm, rzeczywisty bądź upozorowany Por. tamże, s Por. C. C a l h o u n, Cosmopolitan Europe and European Studies, w: The SAGE Handbook of European Studies, ed. Ch. Rumford, London 2009, s Por. tamże, s Por. W a l l e r s t e i n, Cultures in Conflict?, s

15 ZWYCIĘZCY I PRZEGRANI GLOBALIZACJI 49 Binomium uniwersalizm partykularyzm przypomina dychotomię kosmopolityczna globalność partykularna lokalność, z których pierwszy człon stanowi podium zwycięzców, drugi jest areną pokonanych. Kosmopolityzm wyrastający z przeświadczenia o istnieniu uniwersalnego człowieczeństwa i globalności jako jego fizycznego osadzenia, można uznać za wypadkową współczesnych uniwersalizmów, zakorzenienie w lokalności przypomina ucieczkę w partykularyzmy. Tak jak przegrani uniwersalizmów chronią się w partykularyzmach, tak przegrani globalizacji uciekają w lokalność. Jeżeli umiejętność funkcjonowania w hegemonicznej, kosmopolitycznej globalności jest tym samym, co pozycja zwycięzców w świecie rządzonym przez opresywne uniwersalizmy, to ucieczka w lokalność jest współczesną formą szukania schronienia przed kolonizującym wszystko kosmopolityzmem i globalnością. Lokalności podobnie jak partykularyzmy układają się w zhierarchizowaną strukturę. Na jej przeciwległych krańcach znajdują się zarówno różne grupy marginesu, jak i panujące elity. Wyszczególnione przez Wallersteina typy partykularyzmów wskazują, że przegranymi są zarówno jedni, jak i drudzy oraz cała reszta wypełniająca przestrzeń pomiędzy nimi. Partykularyzmy występują tu jako rzeczywiste, lokalnie zakorzenione schronienie. Ma ono charakter fizyczny, gdyż jest osadzone w konkretnych miejscach, związanych z biografią każdego człowieka, ma ono też charakter duchowy, gdyż jest osadzone w jakimś partykularnym systemie wartości. Przez analogię do teorii Wallersteina można skonstatować, że społeczeństwa i jednostki kolonizowane przez globalność, szukają schronienia, każdy we własnej lokalności, czyli w przestrzeni, która jest zrozumiała, ponieważ stanowi część biografii. Lokalność nie jest zatem opcją, lecz dla większości jest koniecznością, tak długo jak długo, grupy i jednostki nie będą w stanie ujarzmić determinizmu globalizacji. Przykładem asymetrycznej adaptacji kosmopolityzmu są współczesne migracje w warunkach Unii Europejskiej. KADECI EUROPEJSKICH GWIAZD KOSMOPOLITYCZNY TEST W UE Kadeci europejskich gwiazd (Eurostar cadets) to niepozbawione sarkazmu nawiązanie do europejskich gwiazd (Eurostars) Adriana Favella, badającego współczesne ruchu migracyjne w Europie 44. Kadeci europejskich gwiazd to młodzi, zdolni, ambitni, absolwenci akademii z krajów A8, którzy po 1 maja 2004 roku masowo przybyli do krajów Piętnastki, zwabieni perspektywą życia i pracy 44 A. F a v e l l, Immigration, Migration, and Free Movement in the Making of Europe, w: European Identity, ed. J.T. Checkel, P.J. Katzenstein, Cambridge 2009, s

16 50 KS. MACIEJ HUŁAS w kontekście europejskim. Porównanie do kadetów wskazuje na nierówny układ pozycji i szans w realizacji idei kosmopolitycznego społeczeństwa. EU jako struktura organizacyjna, w pewnym stopniu postnarodowa, jest globalnym unikatem. Nigdzie poza Europą nie występuje podobna przestrzeń polityczna. Kierunek ruchów migracyjnych w Europie dowodzi, że budowniczymi współczesnej EU nie są gastarbeiterzy z Południa, jak wcześniej, lecz utalentowani, wykształceni profesjonaliści przeważnie z krajów Piętnastki. Ich swobodna migracja na obszarze EU jest cyrkulacją talentów w europejskiej ekonomii wiedzy, której korzyści przyczyniają się do budowania nowej tożsamości europejskiej, uważa Favell 45. W rodzącej się współcześnie tożsamości europejskiej Neil Fliegstein wyróżnia trzy kategorie ludzi. Pierwszą stanowią mieszkańcy Europy, którzy podróżują do innych krajów, posługują się obcym językiem i rutynowo wchodzą w relacje z osobami z innych społeczeństw. Relacje obejmują ekonomię, towarzyskość i politykę. Są to przeważnie właściciele bądź zarządcy przedsiębiorstw, profesjonaliści ze sfery rządowej i komercyjnej. Osoby takie podróżują w celach biznesowych, mieszkają krótkoterminowo w różnych częściach Europy i utrzymują trwałe relacje o charakterze zawodowym, badawczym, politycznym z równymi sobie w innych krajach. Drugą kategorię stanowią ludzie młodzi podróżujący po Europie w celach edukacyjnych (Erasmus), zawodowych oraz jako turyści. Trzecią kategorię stanowią osoby wykształcone, mające określone zainteresowania i szukające kontaktu z podobnymi sobie z innych rejonów Europy. Motywem kontaktu najczęściej jest ten sam zawód, działalność w tych samych czy podobnych organizacjach charytatywnych, społeczno-kulturalne zainteresowania. Przedstawione trzy kategorie osób wskazują, że nową tożsamość europejską kreują osoby o stosunkowo wysokim statusie materialnym, podróżujące i partycypujące w różnych formach życia kulturowego na kontynencie europejskim 46. Teza Fligsteina jest ważna w dyskursie nad współczesnym kosmopolityzmem. Wskazuje bowiem na grupę potencjalnie zdolnych do tego, by realizować ideę kosmopolitycznego społeczeństwa. Tożsamość europejska, jak ją rozumie Fligstein, ma charakter ponadnarodowy. Znamienne jest w niej rozgraniczenie dwu kategorii osób: Europejczyków i pozostałych. Wiele wskazuje, że nie jest to tylko podział hipotetyczny, lecz rzeczywisty, co potwierdza argumentacja Calhouna i badania Favella. Favell wyróżnia trzy typy współczesnych migracji w Europie. Pierwszy, emigracja tradycyjna (etniczna). Imigranci tradycyjni najczęściej pochodzą spoza kontynentu europejskiego, rozpoczynają życie na emigracji, podejmując zawody określane jako 3xd dirty, dull, dangerous (brudny, nudny, niebezpieczny) i są poddawani procesowi integracyjnemu. Drugi typ migracji to migracje europejskich 45 Por. tamże, s. 178 i n. 46 Por. N. F l i g s t e i n, Euroclash. The EU, European Identity, and the Future of Europe, Oxford 2008, s. 126 i n., 174.

17 ZWYCIĘZCY I PRZEGRANI GLOBALIZACJI 51 gwiazd) (Eurostars), czyli profesjonalistów z krajów Piętnastki. Trzeci typ to migracje kadetów europejskich gwiazd, czyli migracja poakcesyjna z krajów A8 47. W kontekście kosmopolityzmu ważne są dwa typy: drugi i trzeci, pierwszy nie wnosi nic nowego do debaty kosmopolitycznej, jako że jest to klasyczny, postkolonialny model emigracji, dośrodkowy, ukierunkowany na integrację w ramach państwa narodowego. Cyrkulacja profesjonalistów gwiazd europejskich nie wnosi istotnych zmian makrostrukturalnych w Europie. Ilościowo jest marginalna 48. Istotny jest natomiast typ trzeci, odnoszący się do migrantów z krajów A8, którzy poruszając się po terytorium Europy realizują nową ideę obywatelstwa europejskiego. Favell nazywa ich generacją ambitnych, prowincjonalnych i silnych przedstawicieli klasy robotniczej i średniej, pnących się do góry po szczeblach drabiny społecznej. Korzystają z możliwości, jakie daje prawo migracyjne w EU, by uciec od frustrujących warunków realizowania kariery i od warunków życia w krajach A8 49. Fala migracji z krajów A8 do EU szczególnie do UK, Irlandii, Holandii odbierana jest jako wcielenie teorii potrójnego zwycięstwa (win-win-win), czyli potrójnej korzyści. 1. Emigracja jest z korzyścią dla wyjeżdżających, którzy mogą realizować swe marzenia życia i pracy w kontekście europejskim. 2. Obecność kadetów jest z korzyścią dla społeczeństwa, do którego przybywają, ponieważ imigranci wnoszą w nie swój talent i entuzjazm. 3. Emigracja jest z korzyścią dla kraju, z którego pochodzą imigranci, ponieważ następuje cyrkulacja kapitału ludzkiego, przez obecność emigrantów z krajów A8 w krajach Piętnastki 50. Teoria trzech zwycięstw jest entuzjastyczna, przeideologizowana, naiwna i niebezpieczna. Pozycje i szanse emigrantów poakcesyjnych oddaje trafnie określenie Favella: kadeci gwiazd europejskich. O ile gwiazdy europejskie to obywatele krajów Piętnastki urodzeni i wychowani w kontekście europejskim, o tyle emigranci poakcesyjni to ambitni kadeci na gwiazdy, zdolni do poświęceń, by zrealizować swoje przedsięwzięcie dołączenia do grupy pierwszej. W systemie formacji wojskowej kadetci to żołnierze, przed którymi rysuje sie przyszłość oficerska, o ile spełnią określone warunki. Według Favella poziom gwiazd europejskich dla emigrantów z krajów A8 jest perspektywą przyszłości, podobnie jak perspektywą przyszłości jest dla kadetów w wojsku stan oficerski. Motywem i celem migracji kadetów jest dołączenie do poziomu europejskich profesjonalistów gwiazd, czy też do którejś z trzech grup wymieninych przez Fligsteina. W warunkach EU paszport polski kraju A8 gwarantuje podmiotowość prawną na całym obszarze Unii. Niebezpieczeństwo, na które zostają narażeni kadeci, 47 Więcej na ten temat emigracji poakcesyjnej M. H u ł as, Emigracja jako opcja, Ethos 22 (2009), nr 3-4, s Por. F a v e l l, Immigration, Migration, and Free Movement in the Making of Europe, s. 179 i n. 49 Por. tamże, s Por. tamże, s. 183.

18 52 KS. MACIEJ HUŁAS tkwi jednak w tym, że status polityczny i prawny nie przekłada się na status ekonomiczny. Favell jest ostrożnym realistą w ocenie szans migrantów z krajów A8 i wykazuje powściągliwość wobec entuzjastów teorii potrójnego zwycięstwa. Otwarcie pisze o niebezpieczeństwie, którym jest tymczasowość 51. Istnieje niebezpieczeństwo, że kadeci nie pokonają tymczasowości i w efekcie ekonomicznie dołączą do tradycyjnej grupy emigrantow etnicznych, stając się nową rezerwową armią wykonującą prace 3xd. W takiej sytuacji ambitny projekt awansu społecznego staje się coraz mniej realny. Prowadzi do zerwania więzów ze środowiskiem zawodowym w kraju pochodzenia, a kadeci europejskich gwiazd oswajają się z rolą służących, nowej europejskiej arystokracji wykształconej, profesjonalnej, kreatywnej, która korzysta z tymczasowości kadetów, by realizować własny wymarzony model życia 52. Powyższy scenariusz przynależności do ponadnarodowej, quasi-globalnej przestrzeni EU może okazać się iluzją, a przełożenie w pewnym sensie kosmopolitycznej idei europejskości na rzeczywistość może powodować nieodwracalne następstwa, takie jak społeczna izolacja i poczucie straconej szansy 53. Sytuacja utraconych szans może wyglądać jak scenariusz hipotetyczny. Kwestia szans jest zawsze tematem spornym, a spojrzenie na nią nierzadko dyktowane jest czynnikami biograficznymi. Nie można jednak odmówić jej poruszającej argumentacji. Favell odwołuje się do kategorii czasu, który spożytkowany właściwie, działa na korzyść, a uwięziony w tymczasowości zatrzymuje w miejscu, czyli cofa. Iluzja, której mogą ulegać kadeci gwiazd europejskich, polega na tym, że swoją pozycję polityczną w UE bezkrytycznie ekstrapolują na inne obszary, np. na ekonomię. Obywatelstwo ma charakter prawny, jest określone ustawami, określa status polityczno-prawny jednostek. Ekonomia natomiast jest domeną wytwarzania, podziału dóbr i kumulowania własności, której zgromadzona ilość jest kluczowym wyznacznikiem statusu społecznego. W ekonomii obowiązuje rynkowa logika wymiany, w polityce idea egalitaryzmu jako jeden z komunałów rewolucji francuskiej. Ich zestawienie jest połączeniem realizmu i idei. Bezkrytyczne połączenie tych dwu z gruntu różnych kategorii jest zasadzką, w którą wpadają migranci poakcesyjni, którzy i bez tego ucieleśniają makroprocesy integracji europejskiej wykoncypowane 51 Imigranci zazwyczaj rozpoczynają życie w nowych warunkach od stanu przejściowego. Np. doktorant, który nie jest stypendystą, aby się utrzymać, podejmuje tymczasową pracą. Godzi się na tymczasowe zbiorowe zamieszkanie, by minimalizować koszty utrzymania. Tymczasowość, niezwiązana ze studiami, zamieszkanie w środowisku pozaakademickim są dodatkową barierą do pokonania. Jeżeli dochodzi do tego bariera językowa, wówczas może się okazać, że młodzi, ambitni profesjonaliści z Europy Wschodniej utkną w niszy tymczasowości i nie zrealizują swego projektu gwiazd europejskich, tracąc jednocześnie szansę rozwoju w kraju pochodzenia. 52 Por. A. F a v e l l, The New Face of East-West Migration in Europe, Journal of Ethnic and Migration Studies vol. 34 (2008), no. 5, s. 711; tenże, Immigration, Migration, and Free Movement in the Making of Europe, s Por. tenże, The New Face of East-West Migration in Europe, s. 711 i n.

19 ZWYCIĘZCY I PRZEGRANI GLOBALIZACJI 53 przez innych 54. Ich marzenia i życiowe zamierzenia stają się testem skuteczności projektów integracji. ZAKOŃCZENIE Globalizacja jest paradygmatem, który determinuje współczesną temporalność i wyznacza kierunek kolejnym dziesięcioleciom. Nikt nie zna przyszłości. Znana jest tylko przeszłość i na niej opiera się cała obecna wiedza. Przeszłość wyposaża w narzędzia, dzięki którym zrozumiała staje się teraźniejszość. Refleksja nad przeszłością i spojrzenie na teraźniejszość pozwalają projektować przyszłość: jaka ona będzie? Ponieważ rozwój w kulturze zachodniej nie zna kierunku wstecz, lecz jest dynamiczny i ekspansywny, istnieje małe prawdopodobieństwo, by życie na ziemi, które na obecnym etapie stało się globalne, powróciło do swego stanu sprzed. Jeżeli nawet powróci, jeżeli kiedyś znowu będzie miała miejsce jakaś nowożytna dekonstrukcja, jakiś odśrodkowy demontaż globalności i nastąpi powrót do lokalności, będzie to już inna lokalność, bo ponownie odkryta. Może w ponownym odkryciu będzie też jej szansa, gdyż to, co ponownie odrywane, zazwyczaj potęguje świadomość i pozwala dostrzegać nowe wartości w odkrywanych rzeczach. Niewykluczone, że z zanikaniem i odkrywaniem lokalności może być podobnie, jak z tomizmem, który nowego impetu i nowej wartości nabrał we współczesnej interpretacji komunitarystycznej, która wykształtowała się w ogniu polemiki. Globalizacja jest procesem, na który lokalne grupy w odległych rejonach świata nie mają większego wpływu. Odpowiedzialne kształtowanie globalizacji to kontrola techniki i właściwe zastosowanie jej możliwości. Kształtowanie globalizacji to szukanie optimum, które będzie czytelne, i które będzie z korzyścią dla społeczeństwa globalnego. Globalizacja, której wirtualną ikoną jest dostępny dla każdego program Google Earth, musi znaleźć sposób, jak stać się dostępną dla każdego w świecie rzeczywistym. Jeżeli ambicją globalizacji jest uczynić z planety Ziemi dom dla każdego, jeżeli globalność ma być nowym narzędziem organizującym społeczeństwa i jeżeli ma zająć miejsce państwa narodowego również jako adresat lojalności społeczeństwa, to technika, która jest motorem globalizacji (ekonomia, nowe technologie, komunikacja) powininna kreować warunki, by globalność stała się dostępna dla każdego, nie tylko w wirtualnym wymiarze internetu, lecz w wymiarze rzeczywistym. 54 Por. A. F a v e l l, T.M. N e b e, Internal and External Movers: East West Migration and the Impact of EU Enlargement, w: Pioneers of European Identity: Citizenship and Mobility in the EU, ed. E. Recchi, A. Favell, Cheltenham 2009, s. 207.

20 54 KS. MACIEJ HUŁAS Niedostrzeganie różnicy między wymiarem wirtualnym a rzeczywistym, między podmiotowością w sensie politycznym i brakiem podmiotowości w sensie gospodarczym jest błędem, który mści się, generując społeczność globalnych przegranych. Stąd ważne jest, by debata wokół globalizacji stawała się projektem osadzonym na realnych przesłankach, który będzie przywracał poczucie realizmu. Słowa kluczowe: globalizacja, kosmopolityzm, lokalne zakorzenienie, uniwersalne człowieczeństwo, emigracja poakcesyjna THE WINNERS AND LOSERS OF GLOBALIZATION Summary Globalization is a process which, once launched ruthlessly transforms life conditions of individuals and societies. Its range covers the entire planet, leaving no room left. As an aftermath of technological development, globalization leaves no alternative. Besides the basic functional domains of social interaction: economy, state, knowledge, religion and family the whirl of global determinism engulfs society in its entirety. It transforms the meaning of what implies broadly understood localness. The clash in which former localness is being confronted with the omnipresent globalness generates groups of winners and losers those who managed to put themselves together under the new circumstances and those who did not. The coming about of universally related problems such as transnational terrorism, environment protection, migration movements, new geographies of global poverty, reignites debates on universal humanity as a collective recipient of those challenges. The idea of universal humanity repeatedly debated in the past raises anew questions and this time about its accommodative basis. One can ask: whether the globalness, so far undefined and vague, is adequate to such extent, that it may: first replace local contexts as the keystones of people s biographies and second create the underpinning of fundamental values shared by individuals and societies? Is the global embedding able to satisfy the needs of individuals and societies, that so far have been satisfied by numerous forms of interpersonal solidarities locally determined? Last but not least the question comes up, whether the globalization that unifies languages, patterns of culture, academic standards and lifestyles on a whole is not coincidently an avatar of the new economic, political and cultural colonialism? Keywords: globalization, cosmopolitanism, local embedding, universal humanity, post-accession migration.

Pojęcie myśli politycznej

Pojęcie myśli politycznej Myśl polityczna Pojęcie myśli politycznej Myśl polityczna obejmuje całość zagadnień odnoszących się bezpośrednio do działalności politycznej stanowi zbiór wyobrażeń dotyczących organizacji państwa oraz

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

TRANSNACJONALNE PORADNICTWO ZAWODOWE. Augustyn Bańka

TRANSNACJONALNE PORADNICTWO ZAWODOWE. Augustyn Bańka TRANSNACJONALNE PORADNICTWO ZAWODOWE Augustyn Bańka Kierunki i efekty zmian na rynku pracy Globalizacja- to zjawisko obejmujące wiele kwestii jednocześnie. Jedną z nich jest transnacjonalizacja, która

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Jacek Czaputowicz - Teorie stosunków międzynarodowych. Wprowadzenie 11

Księgarnia PWN: Jacek Czaputowicz - Teorie stosunków międzynarodowych. Wprowadzenie 11 Księgarnia PWN: Jacek Czaputowicz - Teorie stosunków międzynarodowych Wprowadzenie 11 1. Teoretyczne podejście do stosunków międzynarodowych 21 1.1. Stosunki międzynarodowe jako dyscyplina naukowa 22 1.1.1.

Bardziej szczegółowo

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH i mim III i u III mii mu mu mu mu im im A/521476 Jacek Czaputowicz TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH Krytyka i systematyzacja WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 2008 lis treści irowadzenie 11 Teoretyczne

Bardziej szczegółowo

ZAKRESY ZAGADNIEŃ NA EGZAMIN LICENCJACKI OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE DZIENNIKARSTWA I KOMUNIKACJI SPOŁECZNEJ

ZAKRESY ZAGADNIEŃ NA EGZAMIN LICENCJACKI OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE DZIENNIKARSTWA I KOMUNIKACJI SPOŁECZNEJ ZAKRESY ZAGADNIEŃ NA EGZAMIN LICENCJACKI OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE DZIENNIKARSTWA I KOMUNIKACJI SPOŁECZNEJ A. DLA KIERUNKU DZIENNIKARSTWO I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA I. Wiedza o mediach 1. Funkcje mediów.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie...

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie... Spis treści Przedmowa.............................................................. 11 Strona internetowa książki................................................. 14 Uwagi na temat statystyk migracyjnych......................................

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW. Kamila Ordowska

ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW. Kamila Ordowska ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW Kamila Ordowska Dlaczego powinniśmy kształcić postawy społeczne i obywatelskie? Dynamicznie zmieniające się realia współczesnego świata rozwój cywilizacyjno

Bardziej szczegółowo

posiada podstawową wiedzę o instytucjonalnych uwarunkowaniach polityki społecznej.

posiada podstawową wiedzę o instytucjonalnych uwarunkowaniach polityki społecznej. Efekty kształcenia dla kierunku POLITYKA SPOŁECZNA studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Forma studiów: stacjonarne i niestacjonarne Wydział Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu Umiejscowienie

Bardziej szczegółowo

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne 1. Struktura społeczna współczesnego polskiego społeczeństwa - główne kierunki zmian. 2. Religijność Polaków dynamika i uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

POCZUCIE TOŻSAMOŚCI W KONTEKŚCIE SPOŁECZNOŚCI NARODOWO - PAŃSTWOWEJ

POCZUCIE TOŻSAMOŚCI W KONTEKŚCIE SPOŁECZNOŚCI NARODOWO - PAŃSTWOWEJ POCZUCIE TOŻSAMOŚCI W KONTEKŚCIE SPOŁECZNOŚCI NARODOWO - PAŃSTWOWEJ Wstęp Żyjemy w świecie wielkich procesów integracji i globalizacji. Z samej swojej istoty są to procesy pozytywne pozwalające wspólnie

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

TERRORYZM MIĘDZYNARODOWY JAKO ZAGROŻENIE DLA WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW

TERRORYZM MIĘDZYNARODOWY JAKO ZAGROŻENIE DLA WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW ĆWICZENIA III TERRORYZM MIĘDZYNARODOWY JAKO ZAGROŻENIE DLA WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW POJĘCIE TERRORYZMU Terroryzm: - jedna z form przemocy politycznej - politycznie motywowana przemoc skierowana przeciw celom

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

Terminy: co drugi czwartek (nieparzyste), s.104. Godz

Terminy: co drugi czwartek (nieparzyste), s.104. Godz Terminy: co drugi czwartek (nieparzyste), s.104. Godz. 11.30-14.45 Nie ma co udawać, że globalizacja to proces dobrze rozpoznany i zdefiniowany. Świadczą o tym ciągłe toczące się na jego temat dyskusje

Bardziej szczegółowo

Procesy globalizacyjne

Procesy globalizacyjne Procesy globalizacyjne Cele lekcji pojęcie globalizacja ; płaszczyzny globalizacji; przykłady procesów globalizacji; wpływ globalizacji na rozwój społeczno-gospodarczy regionów; skutki globalizacji dla

Bardziej szczegółowo

SOCJOLOGIA. Struktura społeczna. Społeczeństwa klasy średniej. Klasa średnia

SOCJOLOGIA. Struktura społeczna. Społeczeństwa klasy średniej. Klasa średnia SOCJOLOGIA Struktura społeczna. Społeczeństwa klasy średniej. Klasa średnia Struktura społeczna Struktura społeczna to system międzyludzkich i międzygrupowych zależności, dystansów i hierarchii zarówno

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp. 3. Konkurencyjne perspektywy. Jak myśleć teoretycznie o stosunkach międzynarodowych

Spis treści. Wstęp. 3. Konkurencyjne perspektywy. Jak myśleć teoretycznie o stosunkach międzynarodowych Spis treści Wstęp 1. Ujęcia stosunków międzynarodowych Stosunki międzynarodowe w Ŝyciu codziennym Myślenie teoretyczne Formułowanie odpowiedzi Historia Filozofia Behawioryzm Ujęcia alternatywne Scalanie

Bardziej szczegółowo

Autorka prezentacji: Magdalena Buzor

Autorka prezentacji: Magdalena Buzor Autorka prezentacji: Magdalena Buzor Pojęcie wychowania Wychowanie w szerokim znaczeniu wszelkie zjawiska związane z oddziaływaniem środowiska społ. i przyr. na człowieka, kształtujące jego tożsamość,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW NAUK O RODZINIE STUDIA DRUGIEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW NAUK O RODZINIE STUDIA DRUGIEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW NAUK O RODZINIE STUDIA DRUGIEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów nauki o rodzinie należy do obszarów

Bardziej szczegółowo

Teoria potencjalności (capabilities approach)

Teoria potencjalności (capabilities approach) Teoria potencjalności (capabilities approach) 1987-1993: współpraca z Amartyą Senem w WIDER w Helsinkach Zdolności wewnętrzne własności człowieka, które przy odpowiednim jego funkcjonowaniu w ramach właściwych

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku POLITYKA SPOŁECZNA

Efekty kształcenia dla kierunku POLITYKA SPOŁECZNA Efekty kształcenia dla kierunku POLITYKA SPOŁECZNA studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Forma studiów: stacjonarne i niestacjonarne Wydział Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu Umiejscowienie

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE Efekty kształcenia dla kierunku MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE - studia drugiego stopnia - profil ogólnoakademicki Forma Studiów: stacjonarne i niestacjonarne Wydział Gospodarki Międzynarodowej Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Komunikacji i Zarządzania w Poznaniu KIERUNEK: SOCJOLOGIA STUDIA LICENCJACKIE SEMESTR I ECTS. Liczba godzin w semestrze

Wyższa Szkoła Komunikacji i Zarządzania w Poznaniu KIERUNEK: SOCJOLOGIA STUDIA LICENCJACKIE SEMESTR I ECTS. Liczba godzin w semestrze SEMESTR I Studia stacjonarne 1. Podstawy socjologii egzamin w II sem Z 30 30 4 2. Historia myśli socjologicznej Z 30 3 3. Ekonomia E 30 3 4. Antropologia kulturowa E 30 3 5. Psychologia społeczna Z 30

Bardziej szczegółowo

Państwo narodowe w Europie.

Państwo narodowe w Europie. Janusz Ostrowski Państwo narodowe w Europie. Zmierzch czy walka o przetrwanie? 2 Wydawnictwo MEDIA POLSKIE & e-bookowo Copyright by Janusz Ostrowski 2011 ISBN 978-83-7859-042-2 3 Spis treści Wstęp... 6

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia Zagadnienia kierunkowe: 1. Indywidualizm a idea wspólnego dobra (w świetle etyki społecznej) 2. Pojęcie ponowoczesności we współczesnych

Bardziej szczegółowo

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny Studia niestacjonarne: Europeistyka Przedmiot: Socjologia 1. Poznanie socjologii w czasie jako dyscypliny naukowej. 2. Przedmiot nauczania socjologii i korelacje z innymi naukami. 3. NajwaŜniejsi przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotu wiedza o społeczeństwie dla klas pierwszych. Poziom podstawowy. XXXV LO im. Bolesława Prusa w Warszawie

Wymagania edukacyjne z przedmiotu wiedza o społeczeństwie dla klas pierwszych. Poziom podstawowy. XXXV LO im. Bolesława Prusa w Warszawie Wymagania edukacyjne z przedmiotu wiedza o społeczeństwie dla klas pierwszych Poziom podstawowy XXXV LO im. Bolesława Prusa w Warszawie Wymagania ogólne I. Wykorzystanie i tworzenie informacji. Uczeń znajduje

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów logistyka należy do obszarów kształcenia w zakresie nauk

Kierunek studiów logistyka należy do obszarów kształcenia w zakresie nauk ekonomika obronności studia pierwszego stopnia - profil ogólno akademicki specjalność obronność państwa Kierunek studiów ekonomika obronności należy do obszarów kształcenia w zakresie nauk społecznych.

Bardziej szczegółowo

Bydgoski Pakt dla Kultury

Bydgoski Pakt dla Kultury Bydgoski Pakt dla Kultury Bydgoski Pakt dla Kultury zawarty pomiędzy: władzami miasta Bydgoszczy reprezentowanymi przez Prezydenta Miasta Bydgoszczy Rafała Bruskiego Przewodniczącego Rady Miasta Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

Przedmowa. Część 1 TEORIE POLITYCZNE. 1. Co to jest polityka? 2. Rządy, systemy i ustroje. 3. Ideologie polityczne XIII

Przedmowa. Część 1 TEORIE POLITYCZNE. 1. Co to jest polityka? 2. Rządy, systemy i ustroje. 3. Ideologie polityczne XIII Przedmowa XIII Część 1 TEORIE POLITYCZNE 1. Co to jest polityka? Definiowanie polityki 4 Polityka jako sztuka rządzenia 6 Polityka jako sprawy publiczne 10 Polityka jako kompromis i konsensus 11 Polityka

Bardziej szczegółowo

Miasto - arena nieuniknionych konfliktów i koniecznych kooperacji

Miasto - arena nieuniknionych konfliktów i koniecznych kooperacji Krzysztof Martyniak Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski...Życie miejskie przyciąga i odstrasza. Jest pełne uroków i strachów. Obiecuje i grozi. Podnieca i męczy. Upaja wolnością nigdzie indziej

Bardziej szczegółowo

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE specjalność: Międzynarodowy wymiar obsługi ruchu granicznego Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE specjalność: Międzynarodowy wymiar obsługi ruchu granicznego Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki Karta przedmiotu STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE specjalność: Międzynarodowy wymiar obsługi ruchu granicznego Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki Przedmiot: Mniejszości narodowe i etniczne w Europie Kod

Bardziej szczegółowo

KIERUNEK SOCJOLOGIA Pytania na egzamin licencjacki Studia stacjonarne i niestacjonarne I stopnia Obowiązują od roku akad.

KIERUNEK SOCJOLOGIA Pytania na egzamin licencjacki Studia stacjonarne i niestacjonarne I stopnia Obowiązują od roku akad. KIERUNEK SOCJOLOGIA Pytania na egzamin licencjacki Studia stacjonarne i niestacjonarne I stopnia Obowiązują od roku akad. 2015/2016 Egzamin licencjacki jest ostatnim etapem weryfikacji efektów kształcenia.

Bardziej szczegółowo

Raport referencyjny do modułu/przedmiotu: Organizacje pozarządowe w społeczeństwie obywatelskim

Raport referencyjny do modułu/przedmiotu: Organizacje pozarządowe w społeczeństwie obywatelskim Raport referencyjny do modułu/przedmiotu: Organizacje pozarządowe w społeczeństwie obywatelskim Opracował: dr Robert Pyka Katowice 2015 Wstęp Pełne zrozumienie koncepcji społeczeństwa prosumenckiego nie

Bardziej szczegółowo

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK Kierunkowe Efekty Kształcenia Wydział: Wydział Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych Stopień: 1. (studia licencjackie) Kierunek: Europeistyka Rok semestr: 2012/13 zimowy Kod KEK Status Kategoria Profil

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia

Kierunkowe efekty kształcenia Kierunkowe efekty kształcenia Kierunek: ekonomia Obszar kształcenia: nauki społeczne Poziom kształcenia: studia drugiego stopnia Profil kształcenia: ogólnoakademicki Uzyskane kwalifikacje: magister Symbol

Bardziej szczegółowo

KUL. Lubelski Jana Pawła II. europeistyka

KUL. Lubelski Jana Pawła II. europeistyka KUL Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II europeistyka 2 europeistyka European Studies www.kul.pl/unia Tryby studiów stacjonarne I stopnia licencjackie (limit miejsc: 60); niestacjonarne I stopnia

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW

WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW ĆWICZENIA IV WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW POJĘCIE RELIGII I KULTURY RELIGIA to zespół wierzeń dotyczących ludzkości i człowieka, związanych z nim zagadnień oraz form organizacji

Bardziej szczegółowo

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński plan spotkania Trzy części spotkania: podstawowe pojęcia i problemy wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Marek W. Kozak Ewaluacja i monitorowanie w systemie zarządzania polityką rozwoju w Polsce

Marek W. Kozak Ewaluacja i monitorowanie w systemie zarządzania polityką rozwoju w Polsce Marek W. Kozak Ewaluacja i monitorowanie w systemie zarządzania polityką rozwoju w Polsce referat na konferencję pt OPOLSKA KONFERENCJA MONITOROWANIA I EWALUACJI POLITYK PUBLICZNYCH doświadczenia przeszłości

Bardziej szczegółowo

Bydgoski Pakt dla Kultury

Bydgoski Pakt dla Kultury Bydgoski Pakt dla Kultury Bydgoski Pakt dla Kultury zawarty pomiędzy: władzami miasta Bydgoszczy reprezentowanymi przez Prezydenta Miasta Bydgoszczy Rafała Bruskiego Przewodniczącego Rady Miasta Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

Stosunki międzynarodowe studia niestacjonarne Seminaria dyplomowe w roku akademickim 2016/2017 Spis treści

Stosunki międzynarodowe studia niestacjonarne Seminaria dyplomowe w roku akademickim 2016/2017 Spis treści Stosunki międzynarodowe studia niestacjonarne Spis treści HARMONOGRAM SPOTKAŃ... 2 Prof. zw. dr hab. Zbigniew Czachór... 3 Prof. zw. dr hab. Andrzej Gałganek... 4 Prof. zw. dr hab. Zdzisław Puślecki...

Bardziej szczegółowo

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: ADMINISTRACJA Poziom kształcenia: studia I stopnia profil kształcenia: praktyczny SYMBOLE EFEKTÓW DLA KIERUNKU ADMINISTR ACJA OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ODNIESIENIE EFEKTÓW

Bardziej szczegółowo

Opis kierunkowych efektów kształcenia

Opis kierunkowych efektów kształcenia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów kształcenia do obszaru wiedzy Filozofia bezpieczeństwa (W, Ćw, S, B) Geografia bezpieczeństwa (W, Ćw, S, B) Historia

Bardziej szczegółowo

Tematy i zagadnienia programu nauczania wiedzy o społeczeństwie w klasie IV TE1, IV TE2, IV TK1, IV TK2, IV TR, IV TI zakres podstawowy.

Tematy i zagadnienia programu nauczania wiedzy o społeczeństwie w klasie IV TE1, IV TE2, IV TK1, IV TK2, IV TR, IV TI zakres podstawowy. Tematy i zagadnienia programu nauczania wiedzy o społeczeństwie w klasie IV TE1, IV TE2, IV TK1, IV TK2, IV TR, IV TI zakres podstawowy. Moduł dział - temat Lp. Zakres treści Lekcja organizacyjna 1. -

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie

Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie Kierunek studiów: europeistyka - studia europejskie 1. Ogólne dane Profil kształcenia: ogólnoakademicki Poziom kształcenia: pierwszego stopnia Forma studiów: stacjonarne (dzienne) i niestacjonarne (wieczorowe).

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA I STOPNIA W FORMIE STACJONARNEJ I NIESTACJONARNEJ PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA I STOPNIA W FORMIE STACJONARNEJ I NIESTACJONARNEJ PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA I STOPNIA W FORMIE STACJONARNEJ I NIESTACJONARNEJ PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARACH KSZTAŁCENIA Kierunek studiów pedagogika

Bardziej szczegółowo

Ochrona Środowiska I stopień

Ochrona Środowiska I stopień Załącznik nr 4 do Uchwały nr 49/2015 Senatu UKSW z dnia 23 kwietnia 2015 r. Ochrona Środowiska I stopień Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia dla kierunku Ochrona Środowiska

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie,,( ) Wychowywać to nie znaczy kształcić tylko rozum, lecz kształtować harmonijnie całego człowieka, a więc także jego serce i charakter.

Bardziej szczegółowo

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE specjalność: Międzynarodowy wymiar administracji i samorządu Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE specjalność: Międzynarodowy wymiar administracji i samorządu Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki Karta przedmiotu STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE specjalność: Międzynarodowy wymiar administracji i samorządu Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki Przedmiot: Mniejszości narodowe i etniczne na świecie Kod

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Adam Ostolski: Cywilizacja niedokończona przygoda 11. Eliezer Ben-Rafael i Yitzhak Steinberg: Eisenstadt o zmianie społecznej 20

Spis treści. Adam Ostolski: Cywilizacja niedokończona przygoda 11. Eliezer Ben-Rafael i Yitzhak Steinberg: Eisenstadt o zmianie społecznej 20 Spis treści Adam Ostolski: Cywilizacja niedokończona przygoda 11 Eliezer Ben-Rafael i Yitzhak Steinberg: Eisenstadt o zmianie społecznej 20 Część I ANALIZA CYWILIZACJI Wymiar cywilizacyjny w analizie socjologicznej

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne Jednostka prowadząca kierunek studiów: Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Kierunek studiów: Bezpieczeństwo wewnętrzne Poziom kształcenia:

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I EKONOMII ADMINISTRACJA I STOPIEŃ PRAKTYCZNY

WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I EKONOMII ADMINISTRACJA I STOPIEŃ PRAKTYCZNY Nazwa kierunku Poziom Profil Symbol efektów na kierunku WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I EKONOMII ADMINISTRACJA I STOPIEŃ PRAKTYCZNY Efekty - opis słowny. Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku Administracja

Bardziej szczegółowo

Marek Angowski. Kultura organizacyjna

Marek Angowski. Kultura organizacyjna Marek Angowski Kultura organizacyjna Definicja Kultura organizacyjna jest to system niepisanych norm, wartości i wynikających z nich sposobów postępowania członków organizacji. Kultura organizacyjna jest

Bardziej szczegółowo

Schemat punktowania: Model odpowiedzi: numer zadania Zadanie

Schemat punktowania: Model odpowiedzi: numer zadania Zadanie Model odpowiedzi i schemat oceniania Wiedza o społeczeństwie Arkusz II Zasady oceniania: - za rozwiązanie zadań z arkusza II można uzyskać maksymalnie 50 punktów, za rozwiązanie zadań z materiałami źródłowymi

Bardziej szczegółowo

PEDAGOGIKA I STOPIEŃ PRAKTYCZNY

PEDAGOGIKA I STOPIEŃ PRAKTYCZNY WYDZIAŁ PEDAGOGIKI I PSYCHOLOGII Nazwa kierunku PEDAGOGIKA Poziom I STOPIEŃ Profil PRAKTYCZNY Symbole Efekty - opis słowny Odniesienie do efektów Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku Pedagogiki

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Socjologia. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny

KARTA KURSU. Socjologia. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Socjologia Sociology Kod Punktacja ECTS* 3 Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny Opis kursu (cele kształcenia) Celem zajęć jest dostarczenie

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

EnlargEducation! Europejska walizka na rzecz rozszerzenia UE

EnlargEducation! Europejska walizka na rzecz rozszerzenia UE EnlargEducation! Europejska walizka na rzecz rozszerzenia UE Tło realizacji projektu PRINCE 2010-EU27 Dyrekcja Generalna ds. Rozszerzenia Komisji Europejskiej obsługuje działalnością informacyjną i komunikacyjną

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Globalizacja gospodarki Dr Katarzyna Czech Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 18 kwietnia 2011 r. Gospodarka światowa zbiorowość różnych podmiotów Państwa Przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE W PRACACH NAUKOWYCH 1918-2010

POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE W PRACACH NAUKOWYCH 1918-2010 Maciej Cesarski POLITYKA MIESZKANIOWA W POLSCE W PRACACH NAUKOWYCH 1918-2010 Dokonania i wpływ polskiej szkoły badań % % OFICYNA WYDAWNICZA ' SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA W WARSZAWIE 9 OFICYNA WYDAW NI CZA WARSZAWA

Bardziej szczegółowo

(3) Odniesienie do Efektów kształcenia w obszarze kształcenia (symbole)

(3) Odniesienie do Efektów kształcenia w obszarze kształcenia (symbole) Efekty kształcenia dla kierunku Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: dziennikarstwo i komunikacja

Bardziej szczegółowo

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 Spis treści Wstęp... 7 1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 1.1. Interdyscyplinarność badań naukowych organizacji pozarządowych... 11 1.2. Cechy i funkcje organizacji pozarządowych...

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla kierunku Socjologia Absolwent studiów I-ego stopnia na kierunku Socjologia:

Opis efektów kształcenia dla kierunku Socjologia Absolwent studiów I-ego stopnia na kierunku Socjologia: Symbol Opis efektów kształcenia dla kierunku Socjologia Absolwent studiów I-ego stopnia na kierunku Socjologia: WIEDZA S1_W01 Posiada podstawową wiedzę dotyczącą elementarnych pojęć socjologicznych, budowy

Bardziej szczegółowo

Ekonomia i gospodarka w encyklikach Jana Pawła II

Ekonomia i gospodarka w encyklikach Jana Pawła II Ekonomia i gospodarka w encyklikach Jana Pawła II Jaka jest ekonomia Boga? Socjalizm czy kapitalizm? Czy istnieje trzecia droga? Czy jest nią wolna ekonomia? Tomasz G. Cieślar Lublin 2005/Poznań 2011 Copyright

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr XX/90/08 Rady Powiatu w Wąbrzeźnie z dnia 29 września 2008r. Powiatowy Program Aktywności Lokalnej na lata

Załącznik do Uchwały Nr XX/90/08 Rady Powiatu w Wąbrzeźnie z dnia 29 września 2008r. Powiatowy Program Aktywności Lokalnej na lata Załącznik do Uchwały Nr XX/90/08 Rady Powiatu w Wąbrzeźnie z dnia 29 września 2008r. Powiatowy Program Aktywności Lokalnej na lata 2008-2013 Wąbrzeźno, wrzesień 2008 -2- Spis treści Wstęp Rozdział 1. Nawiązanie

Bardziej szczegółowo

Sieć społeczna przedsiębiorcy w teorii i praktyce zarządzania małą firmą

Sieć społeczna przedsiębiorcy w teorii i praktyce zarządzania małą firmą 1 2 Politechnika Częstochowska Piotr Tomski Sieć społeczna przedsiębiorcy w teorii i praktyce zarządzania małą firmą Monografia Częstochowa 2016 3 Recenzenci: Prof. dr hab. inż. Stanisław Nowosielski Prof.

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I EKONOMII ADMINISTRACJA II STOPIEŃ OGÓLNOAKADEMICKI

WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I EKONOMII ADMINISTRACJA II STOPIEŃ OGÓLNOAKADEMICKI Nazwa kierunku Poziom Profil Symbol efektów na kierunku WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I EKONOMII ADMINISTRACJA II STOPIEŃ OGÓLNOAKADEMICKI Efekty - opis słowny. Po ukończeniu studiów drugiego stopnia na kierunku

Bardziej szczegółowo

Pedagogika współczesna

Pedagogika współczesna Pedagogika współczesna Sebastian Bakuła Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Struktura wykładu Wprowadzenie Pedagogika jako nauka: przedmiot, metody

Bardziej szczegółowo

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji A 399316 POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji pod redakcją Krzysztofa Zagórskiego i Michała Strzeszewskiego Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Warszawa 2005 Spis treści WSTĘP. OPINIA

Bardziej szczegółowo

FREE ARTICLE. www.research-pmr.com. Najważniejsze kryteria wyboru agencji badawczej w Europie Środkowo-Wschodniej

FREE ARTICLE. www.research-pmr.com. Najważniejsze kryteria wyboru agencji badawczej w Europie Środkowo-Wschodniej FREE ARTICLE Najważniejsze kryteria wyboru agencji badawczej w Europie Środkowo-Wschodniej Luty 2009 Podobnie jak kultury społeczne świata różnią się od siebie, tak też jest w przypadku kultury biznesowej

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

ANALITYKA GOSPODARCZA, STUDIA LICENCJACKIE WIEDZA

ANALITYKA GOSPODARCZA, STUDIA LICENCJACKIE WIEDZA ANALITYKA GOSPODARCZA, STUDIA LICENCJACKIE WIEDZA Ma podstawową wiedzę o charakterze nauk ekonomicznych oraz ich miejscu w AG1_W01 systemie nauk społecznych i w relacjach do innych nauk. Ma wiedzę o sposobach

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE

PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ Copyright by Nowa Era Sp. z o.o. Zadanie 1. (0 1) 6. Dziedzictwo antyku. Uczeń: 1) charakteryzuje

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Por. P. Kotler, H. Kartajaya, I. Setiawan, Marketing 3.0, MT Biznes, Warszawa 2010, s. 20. 2

Por. P. Kotler, H. Kartajaya, I. Setiawan, Marketing 3.0, MT Biznes, Warszawa 2010, s. 20. 2 Inicjatywy społeczne młodzieży poprzez nowe media Tomasz Zacłona W połowie drugiej dekady XXI w. jesteśmy świadkami przemian społecznych zapowiadanych od końca ostatniego stulecia. W turbulentnym otoczeniu

Bardziej szczegółowo

Społeczne aspekty kultury

Społeczne aspekty kultury Kierunek Wydział Filozofii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II rok akademicki 2012/2013 kulturoznawstwo stopień drugi studia stacjonarne Forma zajęć: Społeczne aspekty kultury konwersatorium

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 1 do uchwały nr 445/06/2012 Senatu UR z dnia 21 czerwca 2012 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta I stopień

Bardziej szczegółowo

TEORIA POWSTANIA KAPITALIZMU

TEORIA POWSTANIA KAPITALIZMU TEORIA POWSTANIA KAPITALIZMU Kliknij, wg. Karla aby Polanyi edytować styl wzorca podtytułu Karl Polanyi Urodził się 25 października 1886,a zmarł 23 kwietnia 1964 - intelektualista węgierski. Znany głównie

Bardziej szczegółowo

P R O G R A M W Y C H O W A W C Z Y

P R O G R A M W Y C H O W A W C Z Y Szkoła winna stać się kuźnią cnót społecznych, tak bardzo potrzebnych naszemu narodowi. Jan Paweł II P R O G R A M W Y C H O W A W C Z Y Zespołu Szkół Techniczno Ekonomicznych im. Mikołaja Reja w Myślenicach

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 7/VI/2012 Senatu Wyższej Szkoły Handlowej im. Bolesława Markowskiego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 roku. Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLICE NA LATA

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLICE NA LATA PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLICE NA LATA 2014 2020 1 Spis treści 1. Wstęp 3 2. Cele Programu Aktywności Lokalnej 5 3. Kierunki działań 6 4. Adresaci Programu 7 5. Metody wykorzystywane do realizacji

Bardziej szczegółowo

Prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Europie

Prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Europie Prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Europie Dni Europejskie na Uniwersytecie Gdańskim, 6 maja 2014 r. Artur Jabłoński (Kaszëbskô Jednota) Europa nie jest homogeniczna. Oprócz państw narodowych,

Bardziej szczegółowo

STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ?

STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ? STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ? PRZYJDŹ NA SPECJALIZACJĘ SOCJOLOGIA GOSPODARKI I INTERNETU CZEGO WAS NAUCZYMY? CZYM JEST SOCJOLOGIA GOSPODARKI Stanowi działsocjologii wykorzystujący pojęcia, teorie i metody socjologii

Bardziej szczegółowo