PROBLEM BEZDOMNOŚCI W POLSCE WYBRANE ASPEKTY STRESZCZENIE RAPORTU Z FAZY DIAGNOZY

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PROBLEM BEZDOMNOŚCI W POLSCE WYBRANE ASPEKTY STRESZCZENIE RAPORTU Z FAZY DIAGNOZY"

Transkrypt

1 PROBLEM BEZDOMNOŚCI W POLSCE WYBRANE ASPEKTY STRESZCZENIE RAPORTU Z FAZY DIAGNOZY DIAGNOZA ZESPOŁU BADAWCZEGO DZIAŁAJĄCEGO W RAMACH PROJEKTU STANDARDY W POMOCY

2 PROBLEM BEZDOMNOŚCI W POLSCE WYBRANE ASPEKTY DIAGNOZA ZESPOŁU BADAWCZEGO DZIAŁAJĄCEGO W RAMACH PROJEKTU STANDARDY W POMOCY Redakcja naukowa: Maciej Dębski Streszczenie: Barbara Goryńska-Bittner Gdańsk, luty 2011 Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

3

4 Spis treści Wstęp... 4 Sławomir Mandes Przegląd kluczowych tematów badań dotyczących bezdomności w socjologicznej literaturze USA, Wielkiej Brytanii oraz Niemiec... 8 Aleksander Pindral Definicje i typologie bezdomności Maciej Dębski Przyczyny bezdomności. Typologie i kwestie sporne Marcin J. Sochocki Skala i charakter bezdomności w Polsce Barbara Goryńska-Bittner Diagnoza skali i charakteru zjawiska bezdomności Polaków poza granicami Polski w Europie Piotr Olech Strategie rozwiązywania problemu bezdomności w Stanach Zjednoczonych Ameryki, Australii i Europie Piotr Olech Polityka społeczna w Polsce a perspektywa ustanowienia krajowej i zintegrowanej strategii wobec problemu bezdomności analiza istniejących planów i programów Piotr Olech Zapobieganie bezdomności i integracja ludzi bezdomnych a problemy mieszkaniowe w Polsce. Zarys głównych problemów mieszkaniowych w kontekście bezdomności Maciej Dębski Zjawisko bezdomności w gminnych strategiach rozwiązywania problemów społecznych Mirosław Przewoźnik Diagnoza stanu w zakresie wybranych aspektów systemu prawnego mającego zastosowanie wobec osób bezdomnych Maciej Dębski Analiza systemu pomocy osobom bezdomnym w Polsce. Próba krytycznej syntezy Maciej Dębski Rekomendacje dla systemu wsparcia osób bezdomnych w Polsce... 58

5 WSTĘP Od dwudziestu lat zauważyć można w Polsce szczególne - wśród badaczy społecznych, instytucji i organizacji niosących wsparcie - zainteresowanie problemem bezdomności. Bezdomność to zjawisko szczególnie złożone, wielowymiarowe, różnorodnie uwarunkowane i dynamiczne, dlatego przeciwdziałanie mu jest niezwykle trudne, często też mało skuteczne, bo wymaga nie tylko szybkiej interwencji, lecz - przede wszystkim - wskazania skutecznych sposobów wyjścia z trudnej sytuacji. Wprawdzie prowadzone są badania nad bezdomnością o zasięgu lokalnym, nie udało się jednak dotąd zrealizować w Polsce badań o charakterze ogólnopolskim. Mimo odczuwalnego w teoriach naukowych (socjologicznych, psychologicznych) deficytu teoretycznego zakorzenienia, o problemie bezdomności wiemy jednak coraz więcej z oficjalnych dokumentów gminnych, wojewódzkich i ogólnopolskich, znajduje też stosowne umocowanie w programach edukacyjnych szkolnictwa wyższego. Wysoka jakość i interdyscyplinarny charakter prowadzonych badań ujawnia szczególne znaczenie zjawiska bezdomności, które staje się dla wielu polskich gmin jednym z kluczowych problemów do rozwiązania. W realizowanym przez 6 organizacji pozarządowych Projekcie Gminnego Standardu Wychodzenia z Bezdomności (dalej: GSWB) 1 znaczące zadanie powierzono Zespołowi Badawczemu, którego głównym celem projektowym jest wspomaganie wszystkich zaangażowanych w realizację projektu ekspertów pod kątem metodologicznym w procesie zbierania danych oraz ich ilościowej i jakościowej analizy. Efektem pracy Zespołu w pierwszej fazie projektu (faza diagnozy) było obok pracy w grupach eksperckich opracowanie diagnozy sytuacji bezdomności w Polsce. Prezentowana tutaj diagnoza Zespołu Badawczego powstała w oparciu o doświadczenia z pogranicza nauki i doświadczeń praktyków, na co dzień pracujących z osobami bezdomnymi. Z założenia stanowiąc teoretyczne spojrzenie na problem bezdomności w Polsce, jest też wprowadzeniem do treści zawartych w raportach grup eksperckich ds.: zdrowia, pracy socjalnej, streetworkingu, zatrudnienia i edukacji, partnerstw lokalnych oraz mieszkalnictwa. Autorzy diagnozy 1 CARITAS Diecezji Kieleckiej, Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności, Stowarzyszenie MONAR, Stowarzyszenie OTWARTE DRZWI, Towarzystwo Pomocy im. Św. Brata Alberta, Związek Organizacji Sieć Współpracy BARKA

6 dotykają także problemów, które nie były przedmiotem analizy grup eksperckich, proponując nieco inne konteksty postrzegania problemów wykluczenia społecznego, w tym bezdomności. Ujęcia zaproponowane przez autorów diagnozy zapewne nie wyczerpują problematyki bezdomności, to jednak zawierają najbardziej aktualne treści i jako umocowane w najnowszej literaturze naukowej, raportach z badań i aktualnie realizowanych projektów, stanowią intelektualne dopełnienie diagnozy grup eksperckich i rzetelną podstawę dalszych badań i analiz. Mimo, iż przygotowana przez Zespół Badawczy w 12 opracowaniach diagnoza dotyczy zjawiska bezdomności w Polsce, wielu jej autorów (S. Mndes, P. Olech, M. Przewoźnik, B. Goryńska-Bittner) umocowało swoje rozważania na doświadczeniach europejskich. Przegląd socjologicznej literatury USA, Wielkiej Brytanii i Niemiec odnoszącej się do problematyki bezdomności (S. Mandes) i jej wnikliwa analiza pozwala czytelnikowi zorientować się w zróżnicowanym podejściu teoretycznym badaczy w kwestii definiowania i metodologii mierzenia bezdomności. Wiedzy o stopniu różnorodności definicyjnej stosowanej w Polsce dostarcza opracowanie skoncentrowane na przeglądzie typologii osób bezdomnych i ocenie ich wartości poznawczej (A. Pindral). Kolejne opracowania koncentrują uwagę czytelnika na głównych przyczynach wchodzenia w stan bezdomności (M. Dębki), społeczno-demograficznej charakterystyce osób bezdomnych i problemach towarzyszących mierzeniu skali bezdomności (M. J. Sochocki). Problem z pomiarem bezdomności nie jest tylko problemem polskim, dotyczy w zasadzie całej Europy, w tym także trudnej do oszacowania, wykazującej tendencje wzrostowe, migracyjnej bezdomności Polaków. Stąd w opracowaniu odnaleźć można rekomendacje dla polskich decydentów w kwestii decyzji o sposobach wsparcia rodaków migrujących do krajów UE (B. Goryńska-Bittner). Poprzez prezentację europejskich strategii walki z bezdomnością przekonują autorzy, że główny cel polityki wobec bezdomności likwidacja lub stopniowe ograniczenie skali jest możliwe (P. Olech, M. Dębski). W sposób szczegółowy, w oparciu o najnowsze dane polskie i europejskie, zaprezentowane zostały najważniejsze problemy związane z mieszkalnictwem w Polsce, czynniki w sposób bezpośredni bądź pośredni wpływające na skalę bezdomności w gminach (P. Olech) oraz przeprowadzona została analiza wybranych gminnych strategii rozwiązywania problemów społecznych ze wskazaniem na wady funkcjonującego systemu wsparcia osób bezdomnych (M. Dębski). Niewątpliwym zasobem omawianej diagnozy jest możliwość zapoznania się z najważniejszymi, polskimi i

7 zagranicznymi aktami prawnymi związanymi w sposób bezpośredni bądź pośredni z problemem bezdomności oraz ich wnikliwą analizą (M. Przewoźnik). Istotną część diagnozy stanowią - sformułowane przez jej autorów rekomendacje, sugerujące kierunki adekwatnej i skutecznej pracy na rzecz osób bezdomnych, w sposób kompleksowy ujawniające słabości systemu pomocy osobom bezdomnym w Polsce. Mając świadomość jak we wstępie pisze M. Dębski że o bezdomności można pisać bez końca, warto zwrócić uwagę praktyków wsparcia społecznego, polityków, decydentów a nade wszystko samych bezdomnych, że współuczestnictwo w działaniach na rzecz likwidacji bezdomności jest warunkiem zmiany obecnej sytuacji. W takim przekonaniu Zespół Badawczy zgromadził pokaźny zasób wiedzy na temat zjawiska bezdomności w Polsce, rzecz w tym, by użyć jej do działań pozytywnych. Zdając sobie sprawę z pokaźnej objętości diagnozy (399 stron), wyposażonej w liczne przypisy i odwołania do literatury przedmiotu, jej autorzy zaakceptowali zaprezentowanie Czytelnikowi także jej streszczenia, uwzględniającego najważniejsze dla problematyki bezdomności kwestie, podane w możliwie przystępny, ułatwiający korzystanie z rekomendowanej diagnozy sposób. Barbara Goryńska-Bittner Maciej Dębski

8

9 Sławomir Mandes Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski PRZEGLĄD KLUCZOWYCH TEMATÓW BADAŃ DOTYCZĄCYCH BEZDOMNOŚCI W SOCJOLOGICZNEJ LITERATURZE USA, WIELKIEJ BRYTANII ORAZ NIEMIEC W opracowaniu tym Sławomir Mandes dokonał przeglądu badań socjologicznych dotyczących bezdomności, realizowanych w USA, Wielkiej Brytanii i Niemczech. Biorąc pod uwagę zróżnicowany charakter literatury przedmiotu, skupił swą uwagę na ostatnich 20-tu latach oraz ograniczył się do przeglądu literatury socjologicznej w przekonaniu, że podejmuje ona zagadnienie bezdomności w najszerszej perspektywie i porusza kluczowe dla diagnozy kwestie. Skoncentrował się na najważniejszych problemach dotyczących bezdomności: definicjach zjawiska; liczebności i metodach liczenia oraz charakterystyce i demograficznym zróżnicowaniu; przyczynach; strategiach funkcjonowania; tożsamości społecznej i wizerunku bezdomnych. Autor opracowania zwraca uwagę na fakt braku jednej, powszechnie akceptowanej definicji bezdomności oraz na to, że spotykane w literaturze definicje w zasadzie nie różnicują się ze względu na kraj pochodzenia. Dla konstrukcji definicji znaczenie podstawowe mają cele badania, przyjęta metodologia i teoretyczne założenia przyjęte przez badacza. Wczesne, dotyczące starych bezdomnych (dominujące do lat 60-tych XX w.) badania definiowały bezdomność przez dezafiliację (wyalienowanie) ze struktury społecznej. Współczesne definicje główny nacisk kładą na problemy mieszkaniowe, szczególnie akcentując kwestię biedy. Znacząca część badań opiera się na klasycznej pracy socjologa amerykańskiego P. Rossi, który definiuje bezdomność jako nieposiadanie odpowiedniego oraz regularnego dostępu do typowego miejsca zamieszkania (Rossi, 1989, s. 10). Badacze choć uznają praktyczną użyteczność definicji bezdomności wskazują w zasadzie już od samego początku na problemy z nimi związane. Dyskusja dotyczy przede wszystkim wątpliwości pojawiających się przy próbach dookreślenia, co rozumie się przez miejsce zamieszkania. Przyjęcie określonego kryterium zaliczania jakiejś grupy osób do kategorii bezdomnych ma także istotne konsekwencje społeczne (prawo do różnych form pomocy społecznej) oznaczające konieczność wydatkowania określonych środków finansowych. Drobna zmiana w definicji tego, co uznajemy za dom, może oznaczać konieczność wydatkowania dodatkowych miliardów dolarów, funtów czy euro (Jacobs i in., 1999).

10 Ściśle powiązana z problemem definiowania zjawiska jest kwestia liczebności bezdomnych, wywołując prawdopodobnie więcej kontrowersji politycznych, niż sama definicja. Dotyczy bowiem nie tylko środków finansowych ale potężnej władzy w postaci wpływu na opinię publiczną. S. Mandes zwraca uwagę na wiele metod liczenia bezdomnych, przytaczając ważniejsze dyskusje dotyczące stosowanych metodologii, w których przełom stanowiły badania Census Bureau, które dysponując po raz pierwszy znaczącym budżetem, podjęło w 1990 r. samodzielną (poprzednie odbywały się podczas narodowych spisów ludności) próbę policzenia osób bezdomnych. Po przygotowaniu bazy instytucji, miejsc, gdzie można spotkać bezdomnych, jednej nocy policzono wszystkie osoby w nich przebywające. Metoda jednodniowa spotkała się ze spora krytyką, pod wpływem której Biuro zmodyfikowało metodologię liczenia i w następnym (2000 r.) liczenie rozłożone zostało na 3 kolejne dni. Literatura socjologiczna obfituje w różnego rodzaju badania ilościowe prowadzone na ograniczonym obszarze: miasta lub regionu. Wykorzystywane są też różnego rodzaju dane zbierane przez instytucje rządowe. Chociaż ze względu na zróżnicowany charakter i cele badań S. Mandes nie omawiał ich szczegółowo, to zaprezentował ich rezultaty na kilku przykładach. Podejmując kwestię przyczyn bezdomności, zwolennicy ich poszukiwania zdaniem S. Mandesa mają spore problemy ze wskazaniem czytelnych i dających się zastosować w praktyce kryteriów, upoważniających do rozstrzygnięć o rzeczywiście przyczynowym charakterze ich związku z bezdomnością. Autor sugeruje, iż napięcia interesów różnych grup powodują, że debatom dotyczącym bezdomności zazwyczaj towarzyszą emocje silniejsze, niż w innych sporach naukowych, co szczególnie widoczne jest w pracach powstających w okresie wzrostu zjawiska nowej bezdomności, bez względu na kraj pochodzenia. Analizując literaturę dotyczącą przyczyn bezdomności wskazał Mandes na dwie perspektywy: strukturalną (makro) i jednostkową (mikro). Podejście makro akcentuje znaczenie zewnętrznych procesów społecznych implikujących biedę i zwiększających liczbę bezdomnych. Na szereg czynników prowadzących do bezdomności wskazują analizy prowadzone na poziomie makro. Do najczęściej wyróżnianych należą zmiany na rynku mieszkaniowym. Drugą grupę przyczyn makro stanowią szeroko ujmowane cykle ekonomiczne. Do trzeciej grupy przyczyn makro zaliczył autor różnego rodzaju zmiany demograficzne. Podejście mikro wskazuje przede wszystkim na cechy jednostkowe, jako bezpośrednie przyczyny prowadzące do bezdomności. Jego zwolennicy zwracają uwagę na to, że bezdomność zaczyna się we wczesnym wieku i ma złożone przyczyny (przemoc w domu, alkoholizm, narkotyki i in.). Osobom dorosłym towarzyszą także problemy: chorób psychicznych, śmierć współmałżonka, przemocy w domu (Shinn i in., 2007). Akceptujący to ujęcie badawcze dystansują się od podejścia sugerującego w przyczynach makro poszukiwania odpowiedzi na pytanie o przyczyny bezdomności, ponieważ bieda, bezrobocie czy rozwód nie należą do czynników przesądzających o tym, że ktoś trafia

11 na ulice. Wśród argumentów przeciw ujęciu makro znajdują się statystyki badawcze wskazujące, że zdecydowana większość osób dotkniętych którymś z problemów społecznych nie zasila rzeszy bezdomnych. Stąd zwolennicy ujęcia mikro zwracają swą uwagę na istotne znaczenie przyczyn natury indywidualnej, jak np. przyswojoną w procesie socjalizacji tzw. wyuczoną bezradność, powodującą, że osoby nią dotknięte nie potrafią skonsumować dostępnych świadczeń społecznych, które uchroniłyby je przed bezdomnością. Autor opracowania zwraca uwagę na fakt, że oba podejścia badawcze i sposoby wyjaśnień mają swoje poparcie w szeregu rzetelnych badań oraz dowodów. Pod koniec lat 90-tych, wraz ze spadkiem zainteresowania opinii publicznej problemem bezdomności, ujawnił się podatny grunt dla dominacji przekonania, że w każdym z tych ujęć kryje się ziarno prawdy 2. Przegląd literatury socjologicznej upewnił autora opracowania w przekonaniu, że mimo zróżnicowanego charakteru analiz i przyjętej metodologii (metody ilościowe, jakościowe i uwzględniające oba podejścia) - praktycznie każda praca socjologiczna zawiera elementy opisu strategii stosowanych przez osoby bezdomne w nieprzyjaznym środowisku społecznym. W analizach strategii funkcjonowania osób bezdomnych wiele miejsca poświęcają badacze problemowi braku stałego źródła utrzymania, co niejako wymusza na bezdomnych wypracowanie własnych strategii radzenia sobie w trudnym położeniu. Badania ukazują osoby bezdomne jako nieprzygotowane do nowej sytuacji, rozpoznające i wykorzystujące różne możliwości poprawy swojej sytuacji.. Szczególną uwagę zwrócił S. Mandes na prace analizujące postępujący proces marginalizacji, mającej różny charakter wynikający ze stopniowego kurczenia się przestrzeni publicznej, do której dostęp podlega selekcji. W pracach tych odnaleźć można analizę szerokiego wachlarza mechanizmów wykluczania bezdomnych ze społeczeństwa (m.in.: grodzenie osiedli, likwidacja miejsc do siedzenia, niewygodnie wyprofilowane ławki). W kontekście badań dotyczących strategii bezdomnych zwraca uwagę autor opracowania na często sygnalizowany problem uzależnienia osób bezdomnych od systemu pomocy społecznej. Opisywany w literaturze socjologicznej system wsparcia (schroniska, jadłodajnie i in.) jako shelterisation thesis uzależnia bezdomnych, powodując ich pasywność, zależność od pomocy, co osłabia ich motywacje do zmiany swego położenia. Pewnego rodzaju aktywność bezdomnych wyraża się w ich strategiach, których ważny element stanowią swoiste gry prowadzone z instytucjami pomocowymi (negocjacje odnośnie funkcjonowania w schroniskach). Zamierzeniem autora omawianego opracowania było poprzez prezentację kluczowych obszarów badań dotyczących bezdomności w socjologicznej literaturze USA, Wielkiej Brytanii i Niemiec raczej wskazanie rodzaju zagadnień i sposobów ich badania, niż powstałych w toku badań 2 F. O Flaherty (2004) pisze o połączeniu niefortunnych okoliczności: czynników o charakterze makro i mikro, które powodują, że ta akurat, a nie inna jednostka staje się bezdomnym.

12 konkretnych ustaleń. Literatura przedmiotu wskazuje na duże zainteresowanie wśród socjologów problematyką bezdomności. S. Mandes z zadowoleniem zauważa, że po okresie sporów opartych na nie zawsze merytorycznych przesłankach, nadszedł czas wielowątkowych badań o wyrafinowanej metodologii, uwzględniających różnorodność perspektyw teoretycznych i metodologicznych ale też zorientowanych praktycznie. Analiza literatury wybranych krajów ujawniła, że nie ma istotnych różnic w podejściach i metodologii, że badacze w różnych państwach stawiają podobne pytania i starają się na nie odpowiedzieć, wspierając się wzajemnie dorobkiem. Autor zwraca uwagę na podobieństwo zjawiska nowej bezdomności w wielu, różniących się kulturowo i politycznie krajach, co w dużej mierze wynika z samego charakteru zjawiska. Literatura: O Flaherty, B., Wrong person or wrong place: for homelessness, the conjunction is what matters. Journal of Housing Economy 13. Jacobs, K., Kemeny, J., Manzi T., The struggle to define homelessness: a constructivist approach W: in S. Hutson and D. Clapham ed. Homelessness: Public policies and private troubles, London. Shinn, M., Gottlieb, J., Wett, J. L., Bahl, A., Cohen, A., Ellis, D. B Predictors of homelessness among older adults in New York City. Journal of Health Psychology 12. Rossi, P. H., Down and Out in America: The Origins of Homelessness. Chicago.

13 Aleksander Pindral Towarzystwo Pomocy im. św. Brata Alberta Wrocław DEFINICJE I TYPOLOGIE BEZDOMNOŚCI Po roku 1989 zjawisko bezdomności urosło w Polsce do rangi problemu społecznego, stając się przedmiotem aktywnej polityki społecznej państwa, co w naturalny sposób zrodziło zapotrzebowanie na wiedzę naukową, dającą rzetelne podstawy dla opracowania skutecznych strategii rozwiązywania tego problemu społecznego. W przekonaniu o kluczowym dla teorii i praktyki rozwiązywania problemu bezdomności charakterze zagadnienia, A. Pindral wskazuje, jak istotne jest wypracowanie definicji bezdomności i osoby bezdomnej. Gdyby istniała powszechnie akceptowana definicja osoby bezdomnej i bezdomności, miałoby to ogromne znaczenie dla badań socjodemograficznych populacji osób bezdomnych, które wciąż jeszcze prowadzone są w Polsce głównie na poziomie lokalnym. W swoim opracowaniu zwraca uwagę na fakt, że pełne rozpoznanie skali zjawiska bezdomności, a nawet dokonywanie jego pomiarów (sumowanie i porównywanie wyników) winno opierać się na jednej definicji operacyjnej, rozstrzygającej, jakie cechy sytuacji danej osoby stanowią o jej bezdomności. W tym przekonaniu dokonał przeglądu i krytycznej analizy funkcjonujących w polskiej literaturze naukowej definicji pojęć bezdomność i osoba bezdomna oraz typologii osób bezdomnych. Aleksander Pindral wskazuje, że brak jednej, konstytutywnej cechy bezdomności różni to zjawisko od innych problemów społecznych, będących w zasięgu zainteresowania instytucji szeroko rozumianego systemu pomocy społecznej, które bywają korelatami bezdomności (np. ubóstwo rozstrzygające kryterium dochodowe; bezrobocie kryterium zatrudnienia). Autor opracowania poddając krytycznej analizie naukowe i quasinaukowe propozycje definiowania, wskazuje na niemal intuicyjny charakter pierwszych prób, których autorzy nie wykazywali zbytniej dbałości o precyzyjne określenie zakresu znaczeniowego pojęcia. Większą poprawnością cechowały się definicje słownikowe lat 90-tych, co jednak nie przesądza o ich większej adekwatności. Słownik Języka Polskiego PWN (Szymczak, 1993) definiuje bezdomnego jako człowieka niemającego mieszkania, niemającego gdzie mieszkać, także jako człowieka, który opuścił własne mieszka nie lub jest wygnańcem. Inny rodzaj definicji osoby bezdomnej stanowią definicje formalno-prawne (administracyjne), zawarte w polskim prawodawstwie, konstruowane jako narzędzia do określania granic zjawiska dla celów polityki społecznej państwa. Autor opracowania omówił najważniejsze propozycje definicyjne, jakie pojawiły się w literaturze przedmiotu w ostatnich latach. Ich cechą

14 charakterystyczną jest to, że choć w rożnym stopniu ale wszystkie uwzględniały endo i egzogenne czynniki dostrzegane w etiologii zjawiska, wskazując na jedną, lub wiele przyczyn bezdomności, eksponując materialny wymiar zjawiska, albo jego psychologiczne i społeczne korelaty. Mimo, iż definicje te różnią się zakresami pojęciowymi, to częściej są względem siebie komplementarne niż wykluczające się. W większości rozpoznanych przez A. Pindrala definicji uwzględnione zostały elementy społecznej i subiektywnej oceny, jako kryterium wystąpienia lub niewystąpienia sytuacji bezdomności. Takie podejście rozszerza w sposób istotny zakres znaczeniowy terminu bezdomność: od braku jakiegokolwiek dachu nad głową ( bezdachowość ), poprzez brak mieszkania w sensie materialnym ( bezmieszkaniowość ) aż po brak domu w rozumieniu duchowym (brak więzi rodzinnych, zagubienie, utrata tożsamości, pozbawienie równowagi emocjonalnej i moralnej). Wielu środowiskom, w polu zainteresowania których znajduje się zjawisko bezdomności, pomóc postanowiło kilka znaczących organizacji pozarządowych 3, które wspólnie zarekomendowały uzgodnioną definicję osoby bezdomnej w celu stworzenia lepszych podstaw dla mierzenia skali i badania charakteru bezdomności, co w konsekwencji służyć ma rozwojowi polityki społecznej. Definicja brzmi: Osoba bezdomna to taka, która z różnych przyczyn, wykorzystując własne możliwości i uprawnienia, czasowo lub trwale nie jest w stanie zapewnić sobie schronienia spełniającego minimalne warunki pozwalające uznać je za pomieszczenie mieszkalne. Miejsce spełniające warunki mieszkalne to takie, które nadaje się do stałego przebywania bez narażania zdrowia, i które umożliwia zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych: noclegu, zachowania higieny osobistej, sporządzania posiłków (Raport z fazy diagnozy, 2010). W swojej analizie dotyczącej typologii bezdomności, zwraca autor opracowania uwagę na to, że w literaturze przedmiotu najczęściej proponowane są podziały dychotomiczne, rozdzielające populację bezdomnych na dwa pod wieloma względami wyłączające się podzbiory. Autor opracowania skoncentrował się na tych, które upowszechniły się w myśleniu naukowym. Przegląd proponowanych w literaturze typologii osób bezdomnych uzupełnił oceną ich wartości poznawczej. Wśród prezentowanych przez A. Pindrala kategorii pojęciowych znalazły się terminy: bezdomni z konieczności i bezdomni z wyboru. Pojęcie bezdomności z konieczności (wymuszonej) dotyczy tej kategorii osób, o których bezdomności przesądziły czynniki zewnętrzne (egzogenne), niezależne od człowieka (bezrobocie i ubóstwo strukturalne, de instytucjonalizacja, eksmisja bez prawa do lokalu socjalnego, utrata domu w wyniku klęsk żywiołowych i in.). Szczególną uwagę poświęcił kategorii pojęciowej bezdomność z wyboru (zdeterminowaną uwarunkowaniami osobowościowymi), zwracając uwagę na toczącą się w środowisku naukowym dyskusję zmierzającą do ustaleń, czy: 3 Należą do nich: CARITAS Diecezji Kieleckiej, Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności, Stowarzyszenie MONAR, Stowarzyszenie OTWARTE DRZWI, Towarzystwo Pomocy im. Św. Brata Alberta, Związek Organizacji Sieć Współpracy BARKA.

15 bezdomny to człowiek który odrzucił normy społeczne czy ich nie przyswoił; czy bezdomny to człowiek wybierający określony model życia, czy nie znając innych wzorów, realizuje najlepiej przyswojony sposób postępowania?(oliwa-ciesielska, 2004). W prezentowanych typologiach zwrócił A. Pindral uwagę na pojęcia bezdomności jawnej ( rzeczywisty brak dachu nad głową) i bezdomności ukrytej (warunki mieszkaniowe odbiegają od przeciętnych i akceptowanych w danym społeczeństwie). W światowej literaturze naukowej spotyka się także pojęcie bezdomności potencjalnej, wskazujące na wysokie prawdopodobieństwo zagrożenia bezdomnością jawną. W literaturze polskiej A. Przymeński (1998, s ) zwraca uwagę na sytuację osób oczekujących na deinstytucjonalizację, jako jedną z form bezdomności potencjalnej (opuszczający szpitale psychiatryczne, zakłady karne i wychowawcze, domy dziecka i in.). Wśród katalogu pojęć bezdomności funkcjonują też bezdomność schroniskowa i bezdomność pozaschroniskowa. Za posługiwaniem się tymi terminami opowiadają się m. in. A. Przymeński i T. Kamiński. Charakterystyka obu kategorii różni się w wielu elementach, np. w większym udziale wśród bezdomnych pozaschroniskowych ( ulicznych ) czynnych alkoholików i osób głęboko dyssocjalnych (niechęć do zmiany sposobu życia). Wśród bezdomnych schroniskowych (domy wspólnotowe, noclegownie, schroniska i in.) częściej zdarzają się osoby skłonne do podjęcia starań i poprawę swojej sytuacji życiowej (uczestnictwo w terapiach, pracujące, starsze, zniedołężniałe, trwale zdane na pomoc społeczną). Kolejną kategorię stanowią osoby płytko bezdomne jako te, które utraciły możliwość normalnego zaspakajania potrzeb mieszkaniowych, zachowujące jednak zdolność samodzielności życiowej (Przymeński, 2001, s ). Owa płytka bezdomność bez choćby czasowego wsparcia może jednak przerodzić się w bezdomność głęboką, której głównym problemem nie jest brak mieszkania, lecz wielorakie upośledzenia w różnych sferach życia. A. Przymeński wskazuje na ludzi, którzy stali się bezdomnymi w wyniku długotrwałego procesu społecznego marginalizowania, w danym momencie niezdolnych do samodzielności życiowej. Z tej traumatycznej sytuacji wydobyć się mogą tylko podejmując wysiłek readaptacji społecznej w profesjonalnie działających placówkach dla bezdomnych. Autor opracowania zwraca uwagę na dostępność w ostatnich latach dorobku naukowego Europejskiej Federacji Narodowych Organizacji Pracujących na rzecz Ludzi Bezdomnych FEANTSA. Jej eksperci skupieni w Grupie Roboczej ds. Danych oraz Europejskim Obserwatorium Bezdomności wypracowali Europejska Typologie Bezdomności i Wykluczenia Mieszkaniowego ETHOS. Fundamentem Typologii ETHOS jest założenie, że istnieją 3 domeny konstytuujące dom i brak jednej z nich oznacza bezdomność. Posiadanie domu to posiadanie odpowiedniego schronienia (przestrzeni) przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi (domena fizyczna), w którym można zachować prywatność i czerpać satysfakcję z relacji społecznych (domena społeczna) i do którego

16 zajmowania posiada się tytuł prawny (domena prawna). Wykluczenie z jednej lub kilku domen wyznacza 4 podstawowe kategorie koncepcyjne, które należy rozumieć jako brak domu, brak dachu nad głową, brak mieszkania, niezabezpieczone mieszkanie oraz nieodpowiednie mieszkanie. Proponowana przez ETHOS klasyfikacja ludzi bezdomnych jest klasyfikacją wg ich warunków/sytuacji mieszkaniowej. Europejska typologia bezdomności wydaje się istotna, ponieważ jest odpowiedzią na potrzebę ujednolicenia terminologii, uporządkowania metodologii badania bezdomności, wynika też z potrzeby standaryzacji usług dla ludzi bezdomnych. A. Pindral zwraca uwagę na jej walor: próbę uchwycenia zjawiska bezdomności jako procesu i kontinuum deprywacji, co pozwala na podjęcie próby wyznaczenia granicy między bezdomnością a zagrożeniem nią (PFWB, 2009). Uważna lektura i analiza polskiej literatury naukowej - w kontekście przeglądu typologii osób bezdomnych - skłoniła autora opracowania do adekwatnych konkluzji i rekomendacji. Bez względu na różnorodność ujęć definicyjnych, konkluzje tych rozważeń zdaniem A. Pindrala pozostają takie same: bezdomność jest zjawiskiem wielowymiarowym, trudnym do uchwycenia przy pomocy jednej definicji. Bez względu na różnice między badaczami w proponowanych definicjach i typologiach, wszystkie formy szeroko rozumianej bezdomności winny znaleźć swoje miejsce w przygotowywanych diagnozach tego problemu oraz uwzględniane w praktyce polityki społecznej i pomocy społecznej. Trafne typologie to takie, które opisują realnie istniejące i obiektywnie zróżnicowane formy bezdomności. Ich adekwatność ma coraz większe znaczenie także dla sfery socjalnej, w której podejmowane są próby stworzenia kompleksowej oferty pomocy dla osób bezdomnych, ukierunkowanej na ich reintegrację zawodową i społeczną. Z trafnego wyspecyfikowania kategorii osób bezdomnych i odpowiedniego dla tych kategorii zróżnicowania programów (pracy socjalnej, programów terapeutycznych itp.) wywodzi A. Pindral przekonanie o możliwości zwiększenia efektywności tych oddziaływań. Literatura: Oliwa-Ciesielska, M., Piętno nieprzystosowania. Studium o wyizolowaniu społecznym bezdomnych. Poznań PFWB (Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności, Definicje i typologie bezdomności. Seminarium eksperckie, , Warszawa Przymeński, A., Bezdomność. Polityczno-społeczna definicja i formy zjawiska. Polityka Społeczna, 1998(4) Przymeński, A., Bezdomność jako kwestia społeczna w Polsce współczesnej. Poznań Szymczak, M., red., Słownik Języka Polskiego PWN. Warszawa

17 Raport z Fazy Diagnozy, Projekt systemowy 1.18 Tworzenie i rozwijanie standardów usług pomocy i integracji społecznej w zadaniu (nr 4) w zakresie strategii pracy z bezdomnymi, w tym: opracowanie modelu Maciej Dębski Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności Uniwersytet Gdański PRZYCZYNY BEZDOMNOŚCI. TYPOLOGIE I KWESTIE SPORNE Problem przyczyn zjawiska bezdomności i czynników do niej prowadzących, podobnie jak sformułowanie akceptowanej powszechnie definicji i typologii bezdomności, wywoływać może sporo kontrowersji nie tylko badawczych, ale i politycznych. Sytuacja ta wynikać może z faktu, że o ile skala bezdomności warunkuje ilość przeznaczanych na jej zwalczanie środków, to zidentyfikowane przyczyny określają, na jakie działania środki te będą przeznaczane. Już sama identyfikacja przyczyn tego zjawiska nastręcza w obrębie nauk społecznych wiele trudności a literatura przedmiotu ujawnia, że od dawna w naukach tych nie było w tej kwestii zgody. W omawianym opracowaniu M. Dębski skoncentrował się na najważniejszych przyczynach stawania się osobą bezdomną, zwracając szczególną uwagę na główne problemy metodologiczne związane z badaniem zjawiska bezdomności. Zaprezentował dychotomiczny podział czynników prowadzących do bezdomności, koncentrując się na przyczynach makrostrukturalnych (ubóstwo, bezrobocie, zła sytuacja mieszkaniowa, złe ustawodawstwo, niewydolność systemu wsparcia) i mikrostrukturalnych (przemoc w rodzinie, uzależnienia, patologie życia rodzinnego, w tym rodziny pochodzenia). Szczególną uwagę poświęcił kwestii bezdomności z wyboru i schematom wchodzenia w stan bezdomności (splot wielu czynników prowadzących do wykluczenia mieszkaniowego). W drugiej części swojej diagnozy wprowadza czytelnika w dychotomiczny świat przyczyn bezdomności, dzieląc je na przyczyny indywidualne i systemowe, zwracając uwagę na fakt, że przyczyny bezdomności mogą być postrzegane jako drogi wchodzenia w bezdomność. Ponieważ

18 badanie przyczyn bezdomności - jak i samego zjawiska - jest procesem niezwykle złożonym, wszelkiego rodzaju typologie, schematy i naukowe podejścia nie są w stanie ogarnąć w sposób całościowy różnorodności motywów, powodów, dla których ludzie tracą swoje miejsce zamieszkania. Stąd nie można mówić o jednej, głównej przyczynie bezdomności, lecz raczej o współwystępowaniu wielu krytycznych zdarzeń w życiu człowieka, które w konsekwencji prowadzą do stanu wykluczenia, co potwierdza oparta na empirycznych badaniach literatura przedmiotu 4. Badanie przyczyn bezdomności może być utrudnione również z powodu osobowościowych cech osoby bezdomnej i jej postrzegania własnych losów życiowych. Nie bez znaczenia - w opinii M. Dębskiego - pozostaje fakt, że w świadomości samych osób wykluczonych sposób postrzegania przyczyn swojej niekorzystnej sytuacji życiowej ewoluuje wraz z upływem lat spędzonych w bezdomności. Dodatkowy problem zarówno u osób bezdomnych jak i badaczy zjawiska stanowi fakt, że nie potrafią często wyczuć subtelnej różnicy między tym, co jest przyczyną bezdomności, a tym, co jest jej skutkiem. Drugim obszarem badawczym związanym z przyczynami bezdomności o którym pisze M. Dębski, jest kwestia związana z dychotomią przyczyn bezdomności. W swoim opracowaniu zwraca uwagę na popularne - w polskiej i zagranicznej literaturze przedmiotu - traktowanie bezdomności jako: zjawiska społecznego lub sytuacji jednostkowej, bądź inaczej - jako wyniku problemów społecznych i indywidualnych czy też implikacji działania czynników społecznych i psychologicznych. Popularne wśród badaczy jest także dzielenie przyczyn bezdomności na czynniki endogenne i egzogenne oraz czynniki makrospołeczne (cechy sytuacji społeczno-ekonomicznej, znacząco wpływające na rozwój zjawiska bezdomności) i mikrospołeczne (czynniki w obrębie rodziny, społeczności lokalnych, samych osób bezdomnych), powodujące występowanie syndromu podatności na bezdomność konkretnych osób. Jak się okazuje, wykorzystywanie w badaniach nad bezdomnością dychotomicznego podziału na przyczyny bezdomności jako systemowe i jednostkowe wywołuje w części środowiska badawczego wyraźny sprzeciw. Krytycy takiego podziału dowodzą, że stosowanie podziału przyczyn bezdomności na indywidualne i strukturalne jest zbytnim uproszczeniem złożonej przecież rzeczywistości społecznej. Istotne bowiem jest nie tyle sztywne oddzielanie tego, co społeczne od tego, co jednostkowe, ile próba uchwycenia interakcji pomiędzy obu wymiarami. Analizując społeczny wymiar przyczyn bezdomności M. Debski koncentruje uwagę czytelnika jedynie na następujących czynnikach makrospołecznych bezdomności: ogólna sytuacja społecznoekonomiczna kraju, wadliwa polityka społeczno-ekonomiczna, zła sytuacja na rynku pracy, bezrobocie, utrata prawa do zasiłku, obniżenie kwot zasiłków oraz skrócenie czasu uprawniającego do 4 Na wielość przyczyn (w polskiej literaturze) wskazują m.in.: A. Przymeński, M. Oliwa-Ciesielska, P. Olech i M. Dębski.

19 jego otrzymywania, radykalne zmniejszenie środków na programy rynku pracy czy też brak realizacji prawa do pracy, ubóstwo, źle funkcjonująca służba zdrowia, niewydolność systemu pomocy społecznej, zmiany demograficzne i ruchliwość społeczna, zła sytuacja na rynku mieszkaniowym, dysfunkcyjność instytucji totalnych (sierocińce, zakłady wychowawcze, zakłady poprawcze, więzienia), które zaniedbują obowiązek opieki zastępczej, błędy w procesie resocjalizacji i źle finansowana pomoc postpenitencjarna, sfera regulacji prawnych i generalna sytuacja prawna kraju, polegającą na możliwości wyeksmitowania lokatora do nikąd za długi w opłatach czynszowych. Mając na uwadze fakt wielości przyczyn społecznych, M. Dębski skoncentrował swą uwagę na tych jedynie przyczynach, które nawiązują do złej sytuacji na rynku mieszkaniowym w Polsce, złej sytuacji na rynku pracy oraz ubóstwa. W sposób szczegółowy opisał też czynniki systemowe (ubóstwo, nieodpowiednie ustawodawstwo oraz niewydolność systemu pomocy społecznej). Obok makrostrukturalnych przyczyn bezdomności, prezentowanych w literaturze przedmiotu w ujęciu dychotomicznym, M. Dębski dokonuje analizy przyczyn mikrostrukturalnych (uzależnienia, przestępczość oraz pobyt w więzieniach, przemoc w rodzinie, trwały rozpad więzi formalnych i nieformalnych pomiędzy ludźmi, rozpad rodziny i rozwód, brak opieki i odrzucenie ze strony najbliższych, niewłaściwy przebieg interakcji w zbiorowościach społecznych, brak oparcia w pierwotnych grupach społecznych, zakłócony proces socjalizacji, zaburzenia psychiczne oraz zaburzenia osobowości). Problem bezdomności z wyboru ujmuje M. Dębski na gruncie nie tylko teoretycznych rozważań, kierując uwagę czytelnika na wyniki prowadzonych w Polsce badań empirycznych. Dane pochodzące z badań socjodemograficznych realizowanych w województwie pomorskim ujawniają bowiem, że odsetek osób wskazujących na tą właśnie przyczynę kształtuje się na wysokim poziomie 25-30%. Wypowiedzi bezdomnych wskazują jednak bardziej na wolny wybór formy bezdomności a nie jej samej. Stąd osoby badane często wskazują, że skutkiem ich wolnej decyzji było zamieszkanie w placówce, odejście od żony, zamieszkanie na działce z partnerką życiową czy zmiana miejsca zamieszkania. Badania psychospołecznego profilu osób bezdomnych w Trójmieście ujawniły też, że w kontekście psychologicznym znaczenie ma nie tyle sam rodzaj podawanej przez osobę bezdomną przyczyny, co lokalizowane źródło jej występowania (Retowski, Dębska-Cenian, 2008a, s. 429) Autor opracowania skłania się raczej ku interpretacji A. Przymeńskiego (2001), który uważa, że bezdomnych z wyboru (w ścisłym rozumieniu tego słowa) nie ma, a dotknięci tym stanem chcą się z niego jak najszybciej wydostać. Dlatego proponuje stosowanie pojęcia bezdomności z własnej winy w miejsce kategorii bezdomności z wyboru. W takim ujęciu osoba bezdomna, nie będąca w stanie dociec prawdziwej przyczyny swojej bezdomności, często kryje w sobie chęć psychologicznego usprawiedliwienia siebie, swojego losu i wielu życiowych niepowodzeń.

20 Również interpretacja dróg prowadzących do bezdomności M. Oliwy-Ciesieskiej jednoznacznie zaprzecza tezie, że możliwa jest tzw. bezdomność z wyboru. Jak wskazuje autorka w jednym ze swoich artykułów, bezdomnych nie można traktować jak nonkonformistów, którzy na pewnym etapie swojego życia postanowili w sposób drastyczny i jednoznaczny zaprzeczyć rzeczywistości, w której dotychczas funkcjonowali, ponieważ ich sprzeciw wobec dotychczasowego życia nie jest sprzeciwem świadomym. Innymi słowy można powiedzieć, że osoby bezdomne jawią się jako jednostki, które nie tyle odrzuciły zastany ład oraz porządek społeczny i moralny, co nie przyswoiły go w sposób wystarczająco odpowiedni. Jak wskazuje M. Dębski, różnorodność i wieloaspektowość problematyki bezdomności poddaje pod wątpliwość pomysł tworzenia naukowych (teoretycznych) schematów wchodzenia w stan bezdomności przy jednoczesnym wyjaśnieniu, w jaki sposób osoba bezdomna trwa w stanie wykluczenia. W takim ujęciu stawanie się osobą bezdomną to pewnego rodzaju droga złożona z jasno określonych etapów, których granice wyznaczone są przez życiowe zwroty, stanowiące prawdziwe przyczyny bezdomności. I choć można określić typowe cechy społeczno-demograficzne osób bezdomnych uważa, że bezdomność jest równie dotkliwa dla wszystkich i jako taka, może stać się udziałem każdego z nas. Przegląd literatury przedmiotu ujawnia podjęte przez wielu badaczy odważne próby tworzenia pewnego rodzaju schematów stawania się osobą bezdomną. Odnaleźć je można w pracach L. Stankiewicza (2002) i M. Oliwy-Ciesielskiej (2006), których koncepcje M. Dębski szczegółowo omawia w dalszych partiach tekstu. L. Stankiewicz wskazuje, że istnieje pięć etapów wchodzenia w stan bezdomności: załamanie się planu życiowego i rozpad rodziny, ubóstwo, stawanie się osobą bezdomną w jednocześnie różnych wymiarach, przystosowanie do bezdomności oraz jej utrwalenie. M. Oliwa-Ciesielska wspomina o czterech schematach wchodzenia w stan bezdomności: wyizolowanie na poziomie ekonomicznym, społecznym, indywidualnym oraz instytucjonalnym. Autor opracowania zdaje sobie sprawę z wielu problemów, z jakim musi zmierzyć się badacz zjawiska bezdomności i wielu ograniczeń, jakie niesie subiektywność postrzegania i oceny przyczyn bezdomności oraz jak w świadomości samych osób wykluczonych - wraz z upływem lat spędzonych w bezdomności one ewoluują. Odróżnienie przyczyn bezdomności od jej skutków sprawia zresztą kłopot nie tylko osobom bezdomnym ale często także badaczom problematyki bezdomności. Literatura: Retowski, S., Dębska-Cenian, A., 2008a. Bezpośrednie i pośrednie przyczyny bezdomności w retrospektywnej ocenie osób bezdomnych w poszukiwaniu konsekwencji psychologicznych. W: Dębski, M., Retowski S., Psychospołeczny profil osób bezdomnych w Trójmieście, Gdańsk Stankiewicz, L., 2002, Zrozumieć bezdomność, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko- Mazurskiego, Olsztyn

PROBLEM BEZDOMNOŚCI W POLSCE WYBRANE ASPEKTY DIAGNOZA ZESPOŁU BADAWCZEGO DZIAŁAJĄCEGO W RAMACH PROGRAMU GMINNY STANDARD WYCHODZENIA Z BEZDOMNOŚCI

PROBLEM BEZDOMNOŚCI W POLSCE WYBRANE ASPEKTY DIAGNOZA ZESPOŁU BADAWCZEGO DZIAŁAJĄCEGO W RAMACH PROGRAMU GMINNY STANDARD WYCHODZENIA Z BEZDOMNOŚCI PROBLEM BEZDOMNOŚCI W POLSCE WYBRANE ASPEKTY DIAGNOZA ZESPOŁU BADAWCZEGO DZIAŁAJĄCEGO W RAMACH PROGRAMU GMINNY STANDARD WYCHODZENIA Z BEZDOMNOŚCI Redakcja naukowa: Maciej Dębski Streszczenie: Barbara Goryńska-Bittner

Bardziej szczegółowo

Demarginalizacja społeczna bezdomnych a mieszkalnictwo socjalne. Diagnoza problemu i rekomendacje dla polityki społecznej.

Demarginalizacja społeczna bezdomnych a mieszkalnictwo socjalne. Diagnoza problemu i rekomendacje dla polityki społecznej. Dr hab. Andrzej Przymeński, prof. nadzw. UEP Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu dr Monika Oliwa Ciesielska, UAM Demarginalizacja społeczna bezdomnych a mieszkalnictwo socjalne. Diagnoza problemu i rekomendacje

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze wyniki badań socjodemograficznych dla województwa pomorskiego Lata 2003-2009

Najważniejsze wyniki badań socjodemograficznych dla województwa pomorskiego Lata 2003-2009 Najważniejsze wyniki badań socjodemograficznych dla województwa pomorskiego Lata 3-9 1. Bezdomność w Województwie pomorskim to podobnie jak w całym województwie pomorskim problem typowo męski w roku 9

Bardziej szczegółowo

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Analiza SWOT 62 MOCNE STRONY 1. Wzrost środków na aktywne formy

Bardziej szczegółowo

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Analiza SWOT 56 MOCNE STRONY 1. Wzrost środków na aktywne formy

Bardziej szczegółowo

Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013

Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY DEPARTAMENT BADAŃ DEMOGRAFICZNYCH I RYNKU PRACY Warszawa, październik 2014 roku Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych Materiał na konferencję prasową w dniu 23 października 2007 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji

Bardziej szczegółowo

Priorytety i kierunki działań miejskiej polityki społecznej wobec rodziny

Priorytety i kierunki działań miejskiej polityki społecznej wobec rodziny RODZINY Priorytety i kierunki działań miejskiej polityki społecznej wobec rodziny Wersja do konsultacji społecznych Opracowanie: Anna Szymczak Skład grupy roboczej RODZINA 1. Anna Szymczak, lider grupy

Bardziej szczegółowo

OBSZARY WSPÓŁPRACY NA RZECZ OSÓB WYKLUCZONYCH SPOŁECZNIE NA PRZYKŁADZIE CISTOR I MOPR W TORUNIU

OBSZARY WSPÓŁPRACY NA RZECZ OSÓB WYKLUCZONYCH SPOŁECZNIE NA PRZYKŁADZIE CISTOR I MOPR W TORUNIU OBSZARY WSPÓŁPRACY NA RZECZ OSÓB WYKLUCZONYCH SPOŁECZNIE NA PRZYKŁADZIE CISTOR I MOPR W TORUNIU Czym jest wykluczenie społeczne? Wykluczenie społeczne jest pojęciem przeciwstawnym do społecznego uczestnictwa

Bardziej szczegółowo

Kolonowskie na lata 2013 2015

Kolonowskie na lata 2013 2015 UCHWAŁA NR XXX/248/13 RADY MIEJSKIEJ W KOLONOWSKIEM z dnia 24 czerwca 2013roku w sprawie uchwalenia 3-letniego Gminnego Program Wspierania Rodziny dla Gminy Kolonowskie na lata 2013 2015 Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR /2008 RADY MIEJSKIEJ W ŚRODZIE WIELKOPOLSKIEJ. z dnia..2008 roku

UCHWAŁA NR /2008 RADY MIEJSKIEJ W ŚRODZIE WIELKOPOLSKIEJ. z dnia..2008 roku UCHWAŁA NR /2008 RADY MIEJSKIEJ W ŚRODZIE WIELKOPOLSKIEJ z dnia..2008 roku w sprawie uchwalenia programu pod nazwą "Program rozwiązywania problemów bezdomności Gminy Środa Wielkopolska na lata 2009-2020"

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Diagnoza i analiza funkcjonowania formalnych i nieformalnych instytucji opieki w Polsce to innowacyjny projekt, który łączy w sobie różne podejścia do badania opieki. Wykorzystuje ilościowe i jakościowe

Bardziej szczegółowo

Protokół ze spotkania grupy eksperckiej ds. zdrowia

Protokół ze spotkania grupy eksperckiej ds. zdrowia Protokół ze spotkania grupy eksperckiej ds. zdrowia w ramach projektu Tworzenie i rozwijanie standardów usług pomocy i integracji społecznej zadanie nr 4 - w zakresie standaryzacji pracy z bezdomnymi w

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PROBLEMU SPOŁECZNEGO

CHARAKTERYSTYKA PROBLEMU SPOŁECZNEGO CHARAKTERYSTYKA PROBLEMU SPOŁECZNEGO RENE HABACHI O Bogu i ubóstwie nie można mówić inaczej niż z lękiem Stanowiska wobec bezdomności Reakcje na bezdomność W krajach wysoko rozwiniętych siła i różnorodność

Bardziej szczegółowo

PROJEKT SYSTEMOWY TWORZENIE I ROZWIJANIE STANDARDÓW USŁUG POMOCY I INTEGRACJI SPOŁECZNEJ

PROJEKT SYSTEMOWY TWORZENIE I ROZWIJANIE STANDARDÓW USŁUG POMOCY I INTEGRACJI SPOŁECZNEJ PROJEKT SYSTEMOWY TWORZENIE I ROZWIJANIE STANDARDÓW USŁUG POMOCY I INTEGRACJI SPOŁECZNEJ Główny cel: podniesienie profesjonalizmu i zwiększenie skuteczności instytucji pomocy i integracji społecznej w

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ Stowarzyszenie Klon/Jawor to wiodąca polska organizacja zajmująca się badaniami sektora pozarządowego. Naszą

Bardziej szczegółowo

Panel: Polska i hiszpańska polityka migracyjna cechy wspólne i różnice Tworzenie całościowej europejskiej polityki migracyjnej szanse i wyzwania

Panel: Polska i hiszpańska polityka migracyjna cechy wspólne i różnice Tworzenie całościowej europejskiej polityki migracyjnej szanse i wyzwania Panel: Polska i hiszpańska polityka migracyjna cechy wspólne i różnice Tworzenie całościowej europejskiej polityki migracyjnej szanse i wyzwania Paweł Kaczmarczyk Ośrodek Badań nad Migracjami Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE LUBAWA NA LATA 2012 2014

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE LUBAWA NA LATA 2012 2014 Załącznik do uchwały Nr XIX/119/12 Rady Gminy Lubawa z dnia 31 października 2012r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE LUBAWA NA LATA 2012 2014 1 Spis treści Wstęp. 3 1. Diagnoza środowiska lokalnego..

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

Program osłonowy na rzecz osób bezdomnych i zagrożonych bezdomnością na terenie miasta Częstochowy w latach 2014-2020

Program osłonowy na rzecz osób bezdomnych i zagrożonych bezdomnością na terenie miasta Częstochowy w latach 2014-2020 Program osłonowy na rzecz osób bezdomnych i zagrożonych bezdomnością na terenie miasta Częstochowy w latach 2014-2020 Joanna Zielińska Koordynator Zespołu Pomocy Osobom Bezdomnym i Grupom Wybranym Miejski

Bardziej szczegółowo

Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej w województwie Lubuskim

Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej w województwie Lubuskim Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej w województwie Lubuskim Obserwatorium Integracji Społecznej Zielona Góra, sierpień r. Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012

Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY DEPARTAMENT BADAŃ DEMOGRAFICZNYCH I RYNKU PRACY Warszawa, październik 2013 roku Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012 Wprowadzenie Główny

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W GMINIE KURZĘTNIK NA ROK 2008

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W GMINIE KURZĘTNIK NA ROK 2008 Załącznik do Uchwały Rady Gminy w Kurzętniku z dnia GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W GMINIE KURZĘTNIK NA ROK 2008 I. Wstęp. Przeciwdziałanie narkomanii jest jednym z podstawowych i najbardziej

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD Załącznik do Uchwały nr XXIV/196/08 Rady Gminy Szemud z dnia 08 września 2008 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD NA LATA 2008 2013 Szemud 2008 SPIS TREŚCI: I. WSTĘP.. 3 II. III. IV. ZAŁOŻENIA

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA Oferta badawcza DLACZEGO WARTO? Nowa perspektywa finansowania PROW 2014-2020, w ramach której kontynuowane będzie wdrażanie działania LEADER. Zgodnie z przyjętymi

Bardziej szczegółowo

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011)

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Nie istnieje jedna, powszechnie uznana definicja niepełnosprawności. Definicja stosowana przez WHO przyjmuje, że do osób niepełnosprawnych

Bardziej szczegółowo

Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r.

Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r. Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r. W latach 2009-2014 w funkcjonowało Obserwatorium Integracji Społecznej: projekt ogólnopolski w ramach

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

17 WYDARZENIA W CZĘŚCI

17 WYDARZENIA W CZĘŚCI Newsletter 17 Projekt Koordynacja na rzecz aktywnej integracji Przegląd wydarzeń w projekcie w maju 2013 r. WYDARZENIA W CZĘŚCI EDUKACYJNEJ PROJEKTU Wszystkie wydarzenia opisane w części szkoleniowej kierowane

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Kapitał Ludzki. Edyta Kuracińska

Program Operacyjny Kapitał Ludzki. Edyta Kuracińska Program Operacyjny Kapitał Ludzki Edyta Kuracińska Cel prezentacji Istotą niniejszej prezentacji jest przedstawienie założeń oraz ich realizacji Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki w aspekcie zwalczania

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ POLITYKI SPOŁECZNEJ STAN PRZYGOTOWAŃ DO SEZONU ZIMOWEGO 2014/2015

WYDZIAŁ POLITYKI SPOŁECZNEJ STAN PRZYGOTOWAŃ DO SEZONU ZIMOWEGO 2014/2015 WYDZIAŁ POLITYKI SPOŁECZNEJ STAN PRZYGOTOWAŃ DO SEZONU ZIMOWEGO 2014/2015 2 Bezdomność w świetle prawa osoba bezdomna osoba niezamieszkująca w lokalu mieszkalnym w rozumieniu przepisów o ochronie praw

Bardziej szczegółowo

11 lat polskiej emigracji zarobkowej w Unii Europejskiej

11 lat polskiej emigracji zarobkowej w Unii Europejskiej 11 lat polskiej emigracji zarobkowej w Unii Europejskiej Raport Euro-Tax.pl Kwiecień 2015 W 11 lat Polacy zarobili 996 miliardów złotych w UE W ciągu 11 lat naszej obecności w strukturach Unii Europejskiej,

Bardziej szczegółowo

Projekt Potencjał Działanie - Rozwój: nowy wymiar współpracy Miasta Płocka i płockich organizacji pozarządowych

Projekt Potencjał Działanie - Rozwój: nowy wymiar współpracy Miasta Płocka i płockich organizacji pozarządowych Projekt Potencjał Działanie - Rozwój: nowy wymiar współpracy Miasta Płocka i płockich organizacji pozarządowych Gmina - Miasto Płock Towarzystwa Wiedzy w Płocku Stowarzyszenia PLAN I HARMONOGRAM PROCESU

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Część pierwsza KLUCZOWE KONTEKSTY PROWADZENIA NEGOCJACJI W SPRAWIE PRACY

Część pierwsza KLUCZOWE KONTEKSTY PROWADZENIA NEGOCJACJI W SPRAWIE PRACY SPIS TREŚCI Wstęp 9 Część pierwsza KLUCZOWE KONTEKSTY PROWADZENIA NEGOCJACJI W SPRAWIE PRACY Rozdział 1. Praca, rynek pracy i bezrobocie w perspektywie psychospołecznej... 15 Wprowadzenie 15 1.1. Praca

Bardziej szczegółowo

MIGRACJE ZAROBKOWE POLAKÓW

MIGRACJE ZAROBKOWE POLAKÓW MIGRACJE ZAROBKOWE POLAKÓW Raport Work Service S.A. 1 SPIS TREŚCI RAPORT W LICZBACH 4 PREFEROWANE KRAJE EMIGRACJI 5 ROZWAŻAJĄCY EMIGRACJĘ ZAROBKOWĄ 6 POWODY EMIGRACJI 9 BARIERY EMIGRACJI 10 METODOLOGIA

Bardziej szczegółowo

PROJEKT WZLOT REKOMENDACJE

PROJEKT WZLOT REKOMENDACJE PROJEKT WZLOT REKOMENDACJE LOKALNY SYSTEM PRZECIWDZIAŁANIA WYKLUCZENIU SPOŁECZNEMU I TRANSMISJI PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH Dr Agnieszka Golczyńska-Grondas Działania na rzecz dzieci i młodzieży zagrożonej wykluczeniem:

Bardziej szczegółowo

Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Operacyjnego dla Województwa Pomorskiego na lata 2014-2020

Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Operacyjnego dla Województwa Pomorskiego na lata 2014-2020 Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Operacyjnego dla Województwa Pomorskiego na lata 2014-2020 CZĘŚĆ I - DANE OSOBOWE (*wypełnienie obowiązkowe) imię i nazwisko*: tel. / faks: e-mail*:

Bardziej szczegółowo

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek Statystyka społeczna Redakcja naukowa Podręcznik obejmuje wiedzę o badaniach zjawisk społecznych jako źródło wiedzy dla różnych instytucji publicznych. Zostały w nim przedstawione metody analizy ilościowej

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp Podręcznik oddawany do rąk Czytelników jest rezultatem wyników badań Zespołu Katedry Samorządu Terytorialnego i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Zebranie informacji na temat migrantów z danego obszaru stanowi poważny problem, gdyż ich nieobecność zazwyczaj wiąże się z niemożliwością przeprowadzenia

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXX.287.2013 RADY MIASTA EŁKU. z dnia 26 marca 2013 r.

UCHWAŁA NR XXX.287.2013 RADY MIASTA EŁKU. z dnia 26 marca 2013 r. UCHWAŁA NR XXX.287.2013 RADY MIASTA EŁKU z dnia 26 marca 2013 r. zmieniająca uchwałę w sprawie przyjęcia Miejskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie Gminy Miasta Ełk na lata 2010-2015. Na

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka, to całokształt działań mających na celu zapobiec patologiom społecznym głównie przez opóźnienie inicjacji zachowań patologicznych.

Profilaktyka, to całokształt działań mających na celu zapobiec patologiom społecznym głównie przez opóźnienie inicjacji zachowań patologicznych. Bożena Piotrowska Maria Oskiera nauczycielki Gimnazjum Specjalnego przy SOSW w Żyrardowie Szkolny program profilaktyki Nowoczesna szkoła to taka, która zajmuje się dydaktyką, wychowaniem, ale także profilaktyką.

Bardziej szczegółowo

Standardy Grupy ds. Zdrowia. Spotkanie ogólnopolskie partnerów projektu Standardy w Pomocy Warszawa, 27 września 2011

Standardy Grupy ds. Zdrowia. Spotkanie ogólnopolskie partnerów projektu Standardy w Pomocy Warszawa, 27 września 2011 Standardy Grupy ds. Zdrowia Spotkanie ogólnopolskie partnerów projektu Standardy w Pomocy Warszawa, 27 września 2011 Cel główny Cel główny: optymalny stan zdrowia osób bezdomnych (świadczeniobiorców) utrzymanie

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013 Załącznik do Uchwały Nr XL/222 /2010 Rady Miejskiej w Polanicy Zdroju z dnia 28 stycznia 2010 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013 1.Wstęp Program Aktywności Lokalnej

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr XXXV/211/2010 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 27 kwietnia 2010 r. Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem

Załącznik do Uchwały Nr XXXV/211/2010 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 27 kwietnia 2010 r. Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem Załącznik do Uchwały Nr XXXV/211/2010 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 27 kwietnia 2010 r. Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną na lata 2010-2013 I. Wstęp II. Założenia ogólne III.

Bardziej szczegółowo

NIEZATRUDNIALNI? Bartłomiej Piotrowski

NIEZATRUDNIALNI? Bartłomiej Piotrowski NIEZATRUDNIALNI? Bartłomiej Piotrowski BARIERY Bariery na rynku pracy ograniczające szanse podjęcia zatrudnienia Bariery personalne Bariery związane z rynkiem pracy (podaż miejsc pracy) Bariery związane

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

1. ZAŁOŻENIA 2. OSOBY UCZESTNICZĄCE W SZKOLENIU

1. ZAŁOŻENIA 2. OSOBY UCZESTNICZĄCE W SZKOLENIU Wytyczne do prowadzenia szkoleń w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie (na lata 2012-2013) (na podstawie art.8, pkt 5 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie) 1. ZAŁOŻENIA Przepisy ustawy

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE OSTRÓW MAZOWIECKA. Rozdział 1. Wprowadzenie

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE OSTRÓW MAZOWIECKA. Rozdział 1. Wprowadzenie Załącznik do Uchwały Nr XIV/175/12 Rady Gminy Ostrów Mazowiecka z dnia 15 czerwca 212 roku GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE OSTRÓW MAZOWIECKA Rozdział 1. Wprowadzenie Do zadań własnych określonych

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 http://www.cbos.pl sekretariat@cbos.pl SEKRETARIAT 629-35 - 69, 628-37

Bardziej szczegółowo

Model Gminy Standard Wychodzenia z Bezdomności - Podsumowanie 2010-2014 26-27.03.2014 Warszawa. Piotr Olech PFWB;

Model Gminy Standard Wychodzenia z Bezdomności - Podsumowanie 2010-2014 26-27.03.2014 Warszawa. Piotr Olech PFWB; Model Gminy Standard Wychodzenia z Bezdomności - Podsumowanie 2010-2014 26-27.03.2014 Warszawa Piotr Olech PFWB; Rezultaty: Rekomendacje: Ok 100 ekspertów standardy Podręcznik Model GSWB Strategia wdrażania

Bardziej szczegółowo

Program aktywności lokalnej w zakresie przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu na terenie Miasta Zamość

Program aktywności lokalnej w zakresie przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu na terenie Miasta Zamość Miejskie Centrum Pomocy Rodzinie w Zamościu Program aktywności lokalnej w zakresie przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu na terenie Miasta Zamość Zamość, kwiecień 2008 roku Wstęp Problem wykluczenia

Bardziej szczegółowo

Diagnozowanie problemów społecznych. Stanisław W. Kłopot

Diagnozowanie problemów społecznych. Stanisław W. Kłopot Diagnozowanie problemów społecznych Stanisław W. Kłopot Definicja problemu społecznego R. Maris definiuje problemy społeczne jako ogólne wzory zachowania ludzkiego lub warunków społecznych, które są postrzegane

Bardziej szczegółowo

PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA

PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA W KONINIE FILIA W TURKU BEZDOMNOŚĆ Opracowanie: Katarzyna Łazuga Turek, 2015 WYDAWNICTWA ZWARTE 1. BEZDOMNOŚĆ / Encyklopedia pedagogiczna

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU WSPIERANIA RODZINY ZA ROK 2014

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU WSPIERANIA RODZINY ZA ROK 2014 SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU WSPIERANIA RODZINY ZA ROK 2014 2015r. I. Wprowadzenie Wdrażanie modelowych rozwiązań pracy z rodziną wieloproblemową, w szczególności rozwój pracy socjalno-

Bardziej szczegółowo

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ Część I: Kryteria formalne podlegające weryfikacji na etapie oceny merytorycznej Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym

Bardziej szczegółowo

www.pwc.com Podsumowanie dwóch lat Ustawa o działalności leczniczej Próba oceny skutków regulacji

www.pwc.com Podsumowanie dwóch lat Ustawa o działalności leczniczej Próba oceny skutków regulacji www.pwc.com Podsumowanie dwóch lat Ustawa o działalności leczniczej Próba oceny skutków regulacji Ocena ogólna : Ustawa była częścią istotnego pakietu zmian obok ustawy refundacyjnej i planowanej ustawy

Bardziej szczegółowo

Cel nr 3: Wsparcie działań profilaktycznych oraz integracji i aktywizacji społecznozawodowej

Cel nr 3: Wsparcie działań profilaktycznych oraz integracji i aktywizacji społecznozawodowej Załącznik Nr 2 Program wspierający powrót osób bezdomnych do społeczności, Edycja 2012 Cele regionalne wskazane przez Wydziały Polityki Społecznej Urzędów Wojewódzkich I. Województwo świętokrzyskie: Cel

Bardziej szczegółowo

ANKIETA do badań społecznych

ANKIETA do badań społecznych ANKIETA do badań społecznych 1. Jakie problemy społeczne uważa Pan/Pani za najważniejsze na terenie Państwa gminy? (prosimy zaznaczyć maksymalnie 3 odpowiedzi) Ubóstwo, niewydolność materialna rodziny

Bardziej szczegółowo

Pracodawcy Rzeczypospolitej Polskiej

Pracodawcy Rzeczypospolitej Polskiej Pracodawcy Rzeczypospolitej Polskiej Stanowisko Pracodawców RP do projektu ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz niektórych innych ustaw Pracodawcy

Bardziej szczegółowo

V. Województwo lubuskie: Cel nr 1: Usamodzielnianie osób bezdomnych poprzez podjęcie profesjonalnych działań aktywizacyjnych, społeczno-zawodowych i

V. Województwo lubuskie: Cel nr 1: Usamodzielnianie osób bezdomnych poprzez podjęcie profesjonalnych działań aktywizacyjnych, społeczno-zawodowych i Załącznik Nr 2 Program wspierający powrót osób bezdomnych do społeczności, Edycja 2013 Cele regionalne wskazane przez Wydziały Polityki Społecznej Urzędów Wojewódzkich I. Województwo świętokrzyskie: Cel

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015 Załącznik do uchwały Nr XXVII/204/2013 Rady Gminy Kołczygłowy z dnia 11 marca 2013 r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015 Gmina Kołczygłowy I. Wprowadzenie Rodzina to podstawowa komórka

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH MIASTA MIELCA NA LATA 2014-2021

STRATEGIA ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH MIASTA MIELCA NA LATA 2014-2021 STRATEGIA ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH MIASTA MIELCA NA LATA 2014-2021 CZĘŚĆ I - podstawy prawne opracowania strategii, dokumenty prawne i programowe Rady Europy i Unii Europejskiej, krajowe dokumenty

Bardziej szczegółowo

ma uporządkowaną wiedzę o istocie i zakresie bezpieczeństwa społecznego

ma uporządkowaną wiedzę o istocie i zakresie bezpieczeństwa społecznego Efekty kształcenia dla kierunku Bezpieczeństwo wewnętrzne Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych Profil kształcenia: praktyczny

Bardziej szczegółowo

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK Kierunkowe Efekty Kształcenia Wydział: Wydział Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych Stopień: 1. (studia licencjackie) Kierunek: Europeistyka Rok semestr: 2012/13 zimowy Kod KEK Status Kategoria Profil

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Dobra na lata 2016-2022. Cele strategiczne i operacyjne - wersja do konsultacji społecznych

Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Dobra na lata 2016-2022. Cele strategiczne i operacyjne - wersja do konsultacji społecznych Dobra, 28 maja 2015 r. Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Dobra na lata 2016-2022. Cele strategiczne i operacyjne - wersja do konsultacji społecznych Strategia Rozwiązywania Problemów

Bardziej szczegółowo

Polska powinna zatem opracować cele krajowe uwzględniające niniejsze wskazówki.

Polska powinna zatem opracować cele krajowe uwzględniające niniejsze wskazówki. Wspólne stanowisko wobec włączenia problematyki ubóstwa i wykluczenia społecznego, w tym bezdomności i wykluczenia mieszkaniowego do Krajowego Programu Reform Ministerstwo Gospodarki Koordynujące pracę

Bardziej szczegółowo

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju 1. Podstawowe informacje o badaniu: Badanie zostało wykonane

Bardziej szczegółowo

Rola asystenta rodziny: wspomaganie rodziny w wypełnianiu podstawowych funkcji, w tym we wprowadzaniu w świat wartości

Rola asystenta rodziny: wspomaganie rodziny w wypełnianiu podstawowych funkcji, w tym we wprowadzaniu w świat wartości Rola asystenta rodziny: wspomaganie rodziny w wypełnianiu podstawowych funkcji, w tym we wprowadzaniu w świat wartości Małgorzata Ciczkowska-Giedziun Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Katedra Pedagogiki Społecznej

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski

Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski 17% kobiet w UE znajduje się na granicy ubóstwa. Wyniki badania Eurobarometru przeprowadzonego we wrześniu 2009 roku, wskazują, że w każdej grupie

Bardziej szczegółowo

Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r.

Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA z dnia 19 grudnia 2012 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2014

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2014 Załącznik nr 1 do Uchwały Nr X/31/2011 Rady Gminy Łubnice z dnia 29 czerwca 2011 GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2014 Łubnice, 2011

Bardziej szczegółowo

ANKIETA METRYCZKA. Czy jest Pani/Pan mieszkańcem Gminy Miękinia. tak, od kiedy... nie. Wiek: 18-30 31-40 41-50 51- i więcej

ANKIETA METRYCZKA. Czy jest Pani/Pan mieszkańcem Gminy Miękinia. tak, od kiedy... nie. Wiek: 18-30 31-40 41-50 51- i więcej ANKIETA W związku z rozpoczęciem prac nad projektem Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych dla Gminy Miękinia uprzejmie prosimy o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania, które będą bardzo pomocne

Bardziej szczegółowo

OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA

OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA Pomoc Osobom Niesamodzielnym Prezentacja Projektu Ustawy Senat RP, Komisja Rodziny i Polityki Społecznej, 14 maja 2013 Zofia Czepulis-Rutkowska Instytut Pracy

Bardziej szczegółowo

Opis zakresu merytorycznego wdrożenia pilotażu Standardów Usług i Modeli Instytucji

Opis zakresu merytorycznego wdrożenia pilotażu Standardów Usług i Modeli Instytucji Załącznik nr 1 do Dokumentacji konkursowej (etap I) Faza edukacyjno-szkoleniowa na wykonanie pilotażowego wdrażania standardów usług i modeli instytucji pomocy i integracji społecznej ramach projektu Tworzenie

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Załącznik nr 1 do Umowy z dnia Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Wykonanie badania pt.: Analiza wpływu inwestycji w infrastrukturę społeczną na wzrost gospodarczy województwa śląskiego 1. Uzasadnienie

Bardziej szczegółowo

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA Joanna Trochimowicz Definiowanie niepełnosprawności Dwojakiego rodzaju kryteria uznawania kogoś za osobę niepełnosprawną: biologiczne czyli uszkodzenia narządów i ich czynności,

Bardziej szczegółowo

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Katowice 2006 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I Rola i pozycja kobiet na rynku

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o orzecznictwie sądów powszechnych w sprawach o rozwód

Podstawowe informacje o orzecznictwie sądów powszechnych w sprawach o rozwód Marlena Gilewicz Naczelnik Wydziału Statystyki w Departamencie Organizacyjnym w Ministerstwie Sprawiedliwości Podstawowe informacje o orzecznictwie sądów powszechnych w sprawach o rozwód W latach 2000

Bardziej szczegółowo

Harmonogram realizacji działań w 2014r. Miejskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na terenie miasta Poznania w latach 2011-2020

Harmonogram realizacji działań w 2014r. Miejskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na terenie miasta Poznania w latach 2011-2020 Harmonogram realizacji działań w 2014r. Miejskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na terenie miasta Poznania w latach 2011-2020 Propozycje działań realizowanych w ramach programu zostały

Bardziej szczegółowo

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Zarys projektu Celem projektu, którego pierwszy, opisywany tu etap planujemy zrealizować w okresie od stycznia do sierpnia 2006, jest przygotowanie

Bardziej szczegółowo

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt.

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt. Konferencja nt.: Niepełnosprawni szanse i perspektywy włąw łączenia społecznego koncepcja rozwiąza zań systemowych. Warszawa: 10.10.2006 roku, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Psychospołeczne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Streszczenie projektu systemowego Systematycznie do celu na lata 2012-2014

Streszczenie projektu systemowego Systematycznie do celu na lata 2012-2014 Uchwała Nr XVIII/304/11 Rady Miasta Gdańska z dnia 29 września 2011 roku w sprawie zatwierdzenia działań projektu systemowego Systematycznie do celu na lata 2012-2014 realizowanego ze środków: Europejskiego

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE KOŃCOWE. z wykonania zadania publicznego

SPRAWOZDANIE KOŃCOWE. z wykonania zadania publicznego SPRAWOZDANIE KOŃCOWE z wykonania zadania publicznego WSPOMAGANIE UMIEJĘTNOŚCI POROZUMIEWANIA SIĘ - LIKWIDACJA BARIER W KOMUNIKOWANIU SIĘ DZIECI I MŁODZIEŻY NIEPEŁNOSPRAWNYCH LUB ZAGROŻONYCH NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

Diagnoza potrzeb uczestników projektu Jerzy Kosanowski - trener kluczowy Regionalnego Ośrodka Europejskiego Funduszu Społecznego w Kielcach

Diagnoza potrzeb uczestników projektu Jerzy Kosanowski - trener kluczowy Regionalnego Ośrodka Europejskiego Funduszu Społecznego w Kielcach Diagnoza potrzeb uczestników projektu Jerzy Kosanowski - trener kluczowy Regionalnego Ośrodka Europejskiego Funduszu Społecznego w Kielcach Szkolenie współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Zdrowie Publiczne. Poziom studiów: drugi. Profil: ogólny

Wydział Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Zdrowie Publiczne. Poziom studiów: drugi. Profil: ogólny LISTA PRZEDMIOTÓW, KTÓRE MOGĄ BYĆ UZNANE NA PODSTAWIE OCENY EFEKTÓW UCZENIA SIĘ ZDOBYTYCH NA DRODZE EDUKACJI POZAFORMALNEJ I NIEFORMALNEJ NA ROK AKADEMICKI 2016/2017 Wydział Nauk o Zdrowiu Kierunek: Zdrowie

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DLA MIESZKAŃCÓW

ANKIETA DLA MIESZKAŃCÓW ANKIETA DLA MIESZKAŃCÓW 1. Jakie są największe atuty gminy? (proszę podać 2. Co zaliczy Pan(-i) do słabych stron gminy? (proszę podać 3. Jakie problemy najbardziej uwidaczniają się w gminie? (proszę zaznaczyć

Bardziej szczegółowo

Harmonogram Realizacji zadań Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w Gminie Zator

Harmonogram Realizacji zadań Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w Gminie Zator Harmonogram Realizacji zadań Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w Gminie Zator Grupa problemów Cel Szczegółowy realizator środki Termin realizacji Przeciwdziałanie bezrobociu Szacowany koszt

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r.

Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r. Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r. w sprawie wyrażenia opinii dotyczącej realizacji w latach 2004 2005 projektów: Bemowski Program Wspierania Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

PRZYSZŁOŚĆ DEMOGRAFICZNA POLSKI A MIGRACJE. DEBATA Fundacji Ośrodek Badań nad Migracjami 19 marca 2012

PRZYSZŁOŚĆ DEMOGRAFICZNA POLSKI A MIGRACJE. DEBATA Fundacji Ośrodek Badań nad Migracjami 19 marca 2012 PRZYSZŁOŚĆ DEMOGRAFICZNA POLSKI A MIGRACJE DEBATA Fundacji Ośrodek Badań nad Migracjami 19 marca 2012 Przyszłość demograficzna Polski a migracje GŁÓWNE TEZY W świetle prognoz ONZ i Komisji Europejskiej,

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA SŁAWEK. Mienia. Warszawa

FUNDACJA SŁAWEK. Mienia. Warszawa FUNDACJA SŁAWEK S Mienia Warszawa KOALICJA POWRÓT DO WOLNOŚCI Polskie Stowarzyszenie Edukacji Prawnej Fundacja Sławek Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej Warszawa Stowarzyszenie Pomocy Społecznej, Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo