Rozdział 19. Arbitraż a alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych (ADR)

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rozdział 19. Arbitraż a alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych (ADR)"

Transkrypt

1 Rozdział 9. Arbitraż a alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych (ADR) Spis treści Nb 9.. ADR w sprawach cywilnych: geneza, definicja i rodzaje Definicja ADR Studia empiryczne na temat pozasądowych form rozwiązywania sporów (arbitraż i mediacja) r.: Projekt badawczy D. Lipsky ego i R. Seebera, Cornell University, The Appropriate Resolution of Corporate Disputes: A Report on the Growing Use of ADR by U.S. Corporations r.: Projekt badawczy Amerykańskiego Stowarzyszenia Arbitrażowego (American Arbitration Association AAA), Dispute-Wise Management, Improving Economic and non-economic Outcomes in Managing Business Conflicts r.: Raport analityczny Komisji Wspólnot Europejskich, Zielona Księga w sprawie alternatywnego rozwiązywania sporów w prawie cywilnym i handlowym r.: Projekt badawczy Oxford Institute of European and Comparative Law, Oxford Centre for Socio-Legal Studies: Systemy wymiaru sprawiedliwości w Europie: skutki dla wyboru forum i wyboru prawa kontraktu Rodzaje ADR Mediacja/koncyliacja (Mediation/Conciliation) Mini-proces (mini-trial, executive tribunal) Opinia eksperta (fact-finding) Wczesna obiektywna ocena sprawy (Early Neutral Evaluation) Skoncentrowana (doradcza) rozprawa (summary jury trial) Med-Arb (Mediation-Arbitration) Arb-Med (Arbitration-Mediation) Rada rozpatrywania sporu (Dispute Review Board) oraz stały pre-arbiter (Permanent Referee) Mediacja i arbitraż ostatniej oferty (Mediation and Last Offer Arbitration MEDALOA) (Baseball Arbitration) Arbitraż z ograniczeniem ryzyka (High-Low Arbitration) Rzecznik klientów (Ombudsman) ODR (Online Dispute Resolution) Cel i treść polskiej ustawy o mediacji cywilnej Wstęp Cele ustawy o mediacji cywilnej Pieckowski 979

2 Rozdział 9. Arbitraż a alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych (ADR) Zakres przedmiotowy Mediacja umowna (typ konwencjonalny) Mediacja sądowa (typ procesowy) Wybór i status mediatora Listy stałych mediatorów Zasada poufności i bezstronności Postępowanie Ugoda Mediacja rodzinna Koszty mediacji i wynagrodzenie mediatora Propozycje Społecznej Rady ds. Alternatywnych Metod Rozwiązywania Konfliktów i Sporów przy Ministrze Sprawiedliwości dotyczące usprawnienia procedury mediacyjnej przez sądy cywilne w ramach obowiązujących przepisów Dyrektywa UE 2008/52/EC na tle polskiej ustawy o mediacji cywilnej Geneza i treść Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/52/EC z r. w sprawie niektórych aspektów mediacji w sprawach cywilnych i handlowych ( Dyrektywa ) Ocena ogólna stosunku ustawy o mediacji cywilnej i Dyrektywy Definicja mediacji cywilnej Skierowanie stron do mediacji przez sąd Zapewnienie jakości postępowania mediacyjnego Wykonanie i egzekucja ugody mediacyjnej Gwarancje poufności mediacji i ochrona mediatora Przerwanie biegu przedawnienia roszczeń Wdrożenie Dyrektywy Mediacja i arbitraż. Konflikt czy synergia? Czy arbitraż to ADR? Programy mediacyjne międzynarodowych instytucji rozwiązywania sporów i konfliktów gospodarczych Stan sądownictwa arbitrażowego (polubownego) w Polsce i warunki jego rozwoju Stosowanie mediacji i sądownictwa arbitrażowego (polubownego) w rozwiązywaniu sporów cywilnych Literatura: Additional Facility for the Administration of Conciliation, Arbitration and fact-finding Proceedings. Document ICSID/, Washington, June 979; Ł. Błaszczak, M. Ludwik, Sądownictwo polubowne (arbitraż), Warszawa 2007; D. Cairns, Mediating International Commercial Disputes Differences in VS and European Approaches, Dispute Resolution Journal AAA, August October 2005; R. Cebula, Mediacje w polskim prawie cywilnym, Mediator 2005, Nr 34; J. Chałas, Mediacja zamiast sądu, Rzeczp. z r.; J. W. Cooley, Mediation Advocacy, National Institute for Trial Advocacy 996; J. W. Cooley, S. Lubet, Arbitration Advocacy, National Institute for Trial Advocacy 997; C. A. Cooper, M. T. Burgess, L. M. Graves, Mediation and Arbitration. A Handbook for Attorneys and Their Clients, American Arbitration Association, San Francisco 99; D. Czura-Kalinowska (red.), Mediacja i arbitraż jako sposoby polubownego rozstrzygania sporów, Poznań 2009; I. I. Dore, Arbitration and Conciliation under the UNCITRAL Rules: A Textual Analysis, Dordrecht 986; K. Falkiewicz, R. L. Kwaśnicki, Arbitraż i mediacja w świetle najnowszej nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, PPH 2005, Nr ; H. Fedorowicz, Mediacja szansą prawników i przedsiębiorców. III Forum Radców Prawnych, Rzeczp. z r.; X. M. Jr. Frascogna, H. L. Hetherington, Negotiation Strategy for Lawyers, New Jersey 984; E. Gmurzyńska, Alternatywne metody rozwiązywania sporów. Uwagi na temat niektórych aspektów mediacji na przykładzie mediacji w Stanach Zjednoczonych, Temidium 980 Pieckowski

3 Rozdział 9. Arbitraż a alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych (ADR) 2003, Nr 4; taż, Mediacje czy nowa metoda rozstrzygania sporów w systemie sądów powszechnych? Uwagi krytyczne na temat mediacji w systemie amerykańskim, Przegląd Prawniczy Uniwersytetu Warszawskiego 2004, Nr 2; taż, Mediacje administrowane przez sądy w Stanach Zjednoczonych. Kwalifikacje wymagane od mediatorów w stanie Floryda. Rola prawa i prawników w mediacjach. Materiały międzynarodowej konferencji, Mediacja nowa metoda rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych, Uniwersytet Warszawski, r.; taż, Mediacja w sprawach cywilnych w amerykańskim systemie prawnym zastosowanie w Europie i w Polsce, Warszawa 2007; E. Gmurzyńska, B. Waś, Ruszają mediacje cywilne. Rozmowa, Rzeczp. z r.; G. Hermann, Commentary on the UNCITRAL Conciliation Rules, Yearbook Commercial Arbitration 98, vol. VI, s ; ICCA: VII Międzynarodowy Kongres Arbitrażowy, Hamburg r., Resolution of Working Group 3: New methods for resolving international commercial disputes, Pieter Sanders (red.), Deventer 983; ICSID Basic Documents Conciliation Rules, International Center for Settlement of Investment Disputes, January 985; A. Kąkolecki, Zasady pojednawczego rozstrzygania sporów (ADR) Międzynarodowej Izby Handlowej w Paryżu, R. Pr. 2003, z. 5; Kodeks Etyki Mediatora, Polskie Centrum Mediacji, Warszawa 2003; Komisja Europejska: Green paper on alternative dispute resolution in civil and commercial law, Brussels, , COM (2002) 96 final; E. Kruk, H. Spasowska, Mediacja, wybór źródeł, wzory dokumentów i pism, statystyki, bibliografia, Warszawa 2008; R. Morek, ADR w sprawach gospodarczych, Warszawa 2004; tenże, Mediacja i arbitraż (art , KPC). Komentarz, Warszawa 2006; A. Mól, Pojęcie i znaczenie alternatywnych metod rozstrzygania sporów (ADR), PPH 200, Nr 2; M. Nowotnik, Umowy zawierane w postępowaniu mediacyjnym dotyczącym sporów gospodarczych rodzaje i charakter prawny, Uniwersytet Warszawski, Wydział Prawa i Administracji, Instytut Prawa Międzynarodowego, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Jerzego Poczobuta, Warszawa 2002; J. Okolski, Więcej uprawnień dla przedsiębiorców. Wywiad, Rzeczp. z r.; J. Olszewski (red.), Sądy polubowne i mediacja, Warszawa 2008; B. Overton, Sędziwie jako mediatorzy: konieczność przygotowania sędziów do mediacji. Materiały międzynarodowej konferencji Mediacja nowa metoda rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych, Uniwersytet Warszawski, r.; M. Pazdan, O mediacji i projekcie jej unormowania w Polsce, Rej. 2004, Nr 2; D. Peters, Wstęp do zasad i teorii mediacji. Materiały międzynarodowej konferencji Mediacja nowa metoda rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych, Uniwersytet Warszawski, r.; tenże, An Introduction to Negotiation Theory and Skills, In Clinical Legal Education, Lucknow 998; S. Pieckowski, Komisja dostrzegła zalety mediacji. Rozmowa, Puls Biznesu 2004, Nr 2; tenże, Mediacje w Polsce. Towar jest, ale brakuje klientów. Rozmowa, Puls Biznesu 2004, Nr 2; tenże, Perspektywy rozwoju mediacji cywilnej w Polsce zmiany w KPC dotyczące mediacji w sprawach cywilnych. Materiały międzynarodowej konferencji Mediacja nowa metoda rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych, Uniwersytet Warszawski, r.; tenże, How the Polish Civil mediation law Compares with the Proposed EU Directive on Mediation, AAA Dispute Resolution Journal, August September 2006; tenże, Ocena funkcjonowania przepisów Kodekstu postępowania cywilnego o mediacji cywilnej oraz praktyki ich stosowania przez sądy powszechne w 2006 r., Międzynarodowy i krajowy arbitraż handlowy u progu XXI wieku. Księga pamiątkowa dedykowana doktorowi habilitowanemu Tadeuszowi Szurskiemu, Warszawa 2008, tenże, Arbitraż i mediacja w sprawach cywilnych, w: L. Mazowiecka (red.), Mediacja. Księga dedykowana pamięci Pani dr Janiny Waluk, Warszawa 2009, tenże, Using Mediation in Poland to Resolve Civil Disputes: A short Assessment of Mediation Usage From , AAA Dispute Resolution Journal, November 2009 January 200; S. Pieckowski, A. Tynel, Mediator krąży między zwaśnionymi. Rozmowa, Rzeczp. z r.; N. Pitkovitz, The Proposed EU Mediation Directive Seen from an Austrian Perspective, IBA Mediation Committee Newsletter, August 2005; T. Podkowiński, Raport o polskich stałych sądach polubownych, R. Pr. 2004, z. 3; tenże, Rozwiązywanie sporów. Nowe trendy. Raport o polskich stałych sądach polubownych, R. Pr. 2004, z. 3; J. Rajski, Regulamin ADR Międzynarodowej Izby Handlowej z 200 roku, PPH Pieckowski 98

4 Rozdział 9. Arbitraż a alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych (ADR) 200, Nr ; A. S. Rau, The Culture of American Arbitration and the Lessons of ADR, Texas International Law Journal 2005, vol. 40, Nr 3; A. S. Rau, K. K. Kovach, Mediation and the Law of Contract: National Report for the United States, Prepared for the Congress of the International Association of Procedural Law, Paris Dijon, September 2004; Ł. Rozdeiczer, Negocjacje w cieniu sądów. Stany Zjednoczone: alternatywne rozwiązywanie sporów cywilnych, Rzeczp. z r.; Should Mediators oppose unfair settlements?, LCIA Newsletter 200, vol. 6, Issue 2; K. Skowrońska, Status mediatora w prawie polskim, europejskim i amerykańskim, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Jerzego Poczobuta, Uniwersytet Warszawski, Wydział Prawa i Administracji, Warszawa 2008; A. J. Stitt, Alternative Dispute Resolution for Organizations: How to Design a System for Effective Conflict Resolution, Toronto 998; A. Szumański, Koncyliacja jako forma rozstrzygania sporów gospodarczych, MoP 997, Nr 2; T. Szurski, Ustawa wzorcowa UNCITRAL w sprawie międzynarodowego rozjemstwa handlowego (postępowań pojednawczych), R. Pr. 2003, z. ; R. Świeżak, M. Tański (red.), Alternatywne metody rozwiązywania sporów. Przegląd zagadnień, Warszawa 2003; A. Tynel, Międzynarodowy arbitraż handlowy w krajach Europy Środkowej, Warszawa 999; A. Tynel, J. Funk, W. Chwalej, M. Pazdan, Międzynarodowe prawo handlowe, Warszawa 2002; UNCITRAL Conciliation Rules, U.N. Doc. A/35/7 (980); UNCITRAL Model Law on International Commercial Conciliation with Guide to Enactment and Use, Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego, r., A/RES/57/8; United States District Court Northern District of Illinois Mediation Program for the Western Division: Opportunities for Alternative Dispute Resolution, Local Rules for Alternative Dispute Resolution Mediation, Selection of a Mediator, Mediator s Oath of Office, Mediation Certification of Session Form, Evaluation Forms: For Mediators, For Attorneys, For Parties 2003, www. ilnd.uscourts.gov/legal/wdadr; J. Waluk, Konflikt Mediacja w praktyce. Prawo a rozwiązywanie sporów, Warszawa 2003; K. Wójcik, Mediacja jako tryb rozstrzygania sporów w świetle prawa i praktyki amerykańskiej, Uniwersytet Warszawski, Wydział Prawa i Administracji, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Jerzego Rajskiego, Warszawa 2000; P. Wrześniewski, Mediacja zamiast sądu, Prawo i Gospodarka z r.; A. Sienkiewicz, Studium mediacji. Od teorii ku praktyce, Warszawa 2007; R. Zegadło, Mediacja w toku postępowania cywilnego uwagi na tle projektu Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego, w: Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, Kraków ADR w sprawach cywilnych: geneza, definicja i rodzaje 9... Definicja ADR. W piśmiennictwie polskim i obcym termin ADR nie ma jednoznacznej treści, autorzy spierają się przede wszystkim o zakres tego pojęcia w kontekście podstawowego pytania: wobec czego omawiana instytucja jest alternatywą. Pierwsza odpowiedź, która się narzuca brzmi: ADR jest instytucją prywatnego rozwiązywania sporów i w tym sensie jest alternatywą wobec państwowego wymiaru sprawiedliwości. W tym rozumieniu termin ADR obejmuje także instytucję arbitrażu. Inni autorzy jako główne kryterium wyróżniające przyjmują dobrowolny i nieadjudykacyjny charakter ADR; w tym rozumieniu termin ADR ma wyraźnie węższe pojęcie i nie obejmuje arbitrażu. Ten dychotomiczny podział stanowisk w doktrynie wydaje się zjawiskiem przejściowym, przynajmniej do czasu podjęcia skuteczniej próby uregulowania tej kwestii w umowie międzynarodowej 982 Pieckowski

5 9.. ADR w sprawach cywilnych: geneza, definicja i rodzaje lub ustawie modelowej na wzór Ustawy modelowej UNCITRAL w sprawie międzynarodowej koncyliacji handlowej. 2. W Stanach Zjednoczonych Ameryki ojczyźnie współczesnych ADR instytucję tę definiuje się jako zespół różnych metod i technik służących rozwiązaniu sporu przy pomocy neutralnego i bezstronnego uczestnika (ang. neutral), bedących alternatywą dla rozstrzygnięcia tego sporu przez sąd państwowy. Zwraca uwagę, iż w tym, bardzo szerokim ujęciu, ADR obejmuje całą gamę technik i form, poczynając od różnych zorganizowanych form negocjacji, a kończąc na arbitrażu. Cooley stwierdza: Pomiędzy wieloma dostępnymi możliwościami rozwiązywania sporów, do najważniejszych należą mediacja i arbitraż. I dalej dodaje: mediacja i arbitraż są dwiema głównymi procedurami w szerokim spektrum metod rozwiązywania sporów zbiorczo nazywanych alternatywnymi formami rozwiązywania sporów lub ADR 2. Pogląd ten jest głęboko ugruntowany w ustawodawstwie federalnym i stanowym oraz regulaminach czołowych instytucji arbitrażowych, takich jak: American Arbitration Association (AAA) 3, Chicago International Dispute Resolution Association (CIDRA) oraz CPR Institute for Dispute Resolution W Europie w zakresie sporów cywilnych obecnie zdaje się dominować tradycyjne i wąskie rozumienie pojęcia ADR, ograniczające tę instytucję tylko do tych metod i technik, które nie posiadają adjudykacyjnego (władczego) charakteru; według tego kryterium arbitraż z oczywistych względów pozostaje poza definicyjnym zakresem ADR. 2 3 Adekwatną ilustracją obecnego stanu sporów doktrynalnych wokół terminu ADR jest stanowisko UNCITRAL Komisji Międzynarodowego Prawa Handlowego ONZ, zaprezentowane w przewodniku do stanowienia i stosowania Ustawy modelowej w sprawie międzynarodowej koncyliacji handlowej (ang. Guide to Enactment and Use of the UNCITRAL Model Law on International Commercial Conciliation. W pkt 7 Przewodnika czytamy: W praktyce, postępowania, w których dla rozwiązania sporu stronom towarzyszą osoby trzecie, są określane terminami takimi jak: koncyliacja, mediacja, neutral evaluation, minitrail lub podobnymi. Różnorodne techniki i odmiany procedur są stosowane w rozwiązywaniu sporów metodami pojednawczymi, które mogą być postrzegane jako alternatywa wobec tradycyjnego rozstrzygania sporów przez sądy. Ustawa Modelowa używa terminu «koncyliacja», obejmującego wszystkie takie procedury. Praktycy stosują rozróżnienie między tymi procedurami pod kątem metod stosowanych przez osobę trzecią lub stopnia zaangażowania tej osoby w ten proces. Jednakże, z punktu widzenia prawotwórcy, żadne rozróżnienia między różnymi proceduralnymi metodami stosowanymi przez osobę trzecią nie są potrzebne. W pewnych wypadkach odmienne terminy wydają się być bardziej odbiciem ich kontekstu językowego, a nie rzeczywistej, indywidualnej roli, która może być im przypisana w każdej z zastosowanych procedur. W każdym razie, wszystkie takie postępowania dzielą jedną wyróżniającą cechę, a mianowicie, że rola osoby trzeciej jest ograniczona do towarzyszeniu stronom w rozwiązaniu sporu i nie obejmuje ona prawa do narzucenia stronom wiążącego rozstrzygnięcia. Procedury Alternatywnych metod rozwiązywania sporów (ADR) są objęte niniejszą Ustawą modelową tylko w takim zakresie, w jakim odpowiadają kryteriom opisanym w tym punkcie. Jednakże Ustawa modelowa nie odnosi się do pojęcia ADR, ponieważ jest ono nieostre i może być wzięte za szeroką kategorię obejmującą inne rodzaje rozwiązań alternatywnych wobec rozstrzygnięcia sądowego (arbitraż), które zazwyczaj kończą się wiążącą decyzją. W zakresie, w jakim Ustawa modelowa ogranicza się do niewiążących rodzajów rozstrzygania sporów, Ustawa modelowa znajduje zastosowanie tylko wobec części procedur objętych terminem ADR 2002Model_conciliation.html; zob. A. Szumański, Koncyliacja, s. 60 i powołana tam literatura; zob. T. Szurski, Ustawa wzorcowa, s. 96 i n. 2 J. W. Cooley, Mediation Advocacy, s. 2. Zob. także S. Goldberg, F. Sander, N. Rogers, Dispute Resolution: Negotiation, Mediation and Other Processes, Boston 992; L. Riskin, J. Westbrook, Dispute Resolution and Lawyers, Hardcover 987; E. Gmurzyńska, Mediacja w sprawach cywilnych, s. 8 i n. 3 Informacje na temat AAA: 4 Więcej na temat CPR Institute for Dispute Resolution: Pieckowski 983

6 4 Rozdział 9. Arbitraż a alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych (ADR) Pogląd ten znalazł swoje dobitne potwierdzenie w pracach Komisji Europejskiej zainicjowanych wydaniem Zielonej Księgi w sprawie alternatywnego rozwiązywania sporów w prawie cywilnym i handlowym z r.: Dla celów tej Zielonej Księgi, alternatywne metody rozwiązywania sporów są zdefiniowane jako procedury pozasądowego rozwiązywania sporów prowadzone przez neutralną osobę trzecią, z wyłączeniem arbitrażu. Komisja komentuje ponadto: Arbitraż znajduje się bliżej quasi-sądowej procedury niż ADR, a wyroki arbitrów zastępują wyroki sądów. Arbitraż jest przedmiotem pewnej liczby aktów prawnych Krajów Członkowskich oraz na szczeblu międzynarodowym, takich jak Konwencja Nowojorska z 958 r. w sprawie uznawania i wykonywania zagranicznych wyroków arbitrażowych (http://www.uncitral.org/en-index.htm) lub Konwencja Europejska z 966 r. wprowadzająca Jednolite Prawo Arbitrażu, będąca wynikiem prac Rady Europy (http://conventions.coe.int/traty/en/ cadreprincipal.htm). 4. Polska doktryna do tej pory w większości opowiadała się za wąską definicją ADR, dostrzegając jako główne kryterium differentia specifica w postaci nieadjudykacyjnego charakteru procesu ADR, stawiając to kryterium powyżej kryterium genetycznego pokrewieństwa ADR i arbitrażu oraz podobnego funkcjonalnego celu tych instytucji, a także pomimo obserwowanego ostatnio łącznego stosowania ADR w szczególności mediacji łącznie z postępowaniem arbitrażowym. Takiego zdania jest R. Morek. Z drugiej strony pojawiają się głosy autorów opowiadających się za amerykańską, szeroką definicją ADR. A. Zienkiewicz stwierdza: Przez Alternative Dispute Resolution (ADR) rozumiem alternatywne formy rozwiązywania i rozstrzygania konfliktów (sporów) dotyczące bądź skupione wokół kontraktowego (negocjacyjnego), mediacyjno-koncyliacyjnego i arbitrażowego trybu rozstrzygania i rozwiązywania sporów prawnych 2. Ł. Błaszczak podsumowuje, że arbitraż i mediacja stanowią alternatywne formy rozwiązywania sporów 3. Podobne zdanie wyraża K. Weitz 4. W ślad za wcześniejszymi R. Morek, ADR, s A. Zienkiewicz, Studium mediacji. Od teorii ku praktyce, Warszawa 2007, s Ł. Błaszczak, M. Ludwik, Sądownictwo polubowne, s Okoliczność, że postępowanie przed sądem polubownym ma charakter adjudykacyjny, będąc jednocześnie postępowaniem pozasądowym, jest źródłem kontrowersji w doktrynie co do tego, czy sądownictwo polubowne może być traktowane jako rodzaj tzw. alternatywnych metod rozwiązywania sporów (ang. Alternative Dispute Resolution ADR), czy też raczej należy wyłączyć je z zakresu tego pojęcia. Kwestią budzącą rozbieżności jest bowiem to, czy kryterium wyodrębnienia ADR jako grupy metod rozwiązywania sporów ma stanowić oparcie procedury na koncyliacyjnym (nieadjukacyjnym) modelu rozwiązywania sporu, czy też kryterium tym jest to, że dana procedura stanowi pozasądową alternatywę względem realizacji praw w drodze postępowania przed sądem państwowym. W pierwszym ujęciu ADR obejmuje tylko takie procedury, w których rozwiązanie sporu oparte jest w całości albo w przeważającej mierze na elementach koncyliacyjnych (pojednawczych). Za podstawową cechę ADR uważa się to, że rozwiązanie sporu nie jest wynikiem autorytatywnego i wiążącego strony rozstrzygnięcia wydawanego przez powołany do tego organ (sąd państwowy albo arbitrów). Takie rozumienie ADR sprawia, że pojęciem tym nie obejmuje się postępowania przed sądem polubownym, ponieważ stanowi ono odmianę postępowania opartego na adjudykacyjnym modelu rozwiązywania sporów. W drugim ujęciu przy określaniu pojęcia ADR akcentuje się to, że obejmuje ono pozasądowe procedury rozwiązywania sporów, procedury prowadzone z udziałem neutralnego podmiotu «trzeciego», które mają stanowić alternatywę dla rozwiązania sporu w drodze jego rozstrzygnięcia przez sąd powszechny (państwowy). W tym ujęciu za postać ADR uważa się także postępowanie przed sądem polubownym, gdyż stanowi ono alternatywę względem postępowania przed sądem państwowym. Bardziej przekonuje zapatrywanie traktujące postępowanie przed sądem polubownym jako rodzaj ADR, zob. K. Weitz, Sądownictwo polubowne a sądy państwowe, PS 2007, Nr 3, s. 2 i n.; zob. także: M. Żuław- 984 Pieckowski

7 9.. ADR w sprawach cywilnych: geneza, definicja i rodzaje wypowiedziami autor niniejszego rozdziału zdecydowanie przychyla się do stanowiska A. Zienkiewicza, Ł. Błaszczak i K. Weitza Studia empiryczne na temat pozasądowych form rozwiązywania sporów (arbitraż i mediacja). Koniec lat 70. i lata 80. XX w. w USA to okres narodzin i gwałtownego rozwoju nowoczesnych alternatywnych metod rozwiązywania sporów i konfliktów zbiorczo nazywanych ADR, będących skrótem terminu Alternative Dispute Resolution. Spektakularny rozwój instytucji ADR w Stanach Zjednoczonych był przede wszystkim praktyczną reakcją korporacji i sądów na niewydolność tradycyjnego rozstrzygania sporów przez sądy państwowe (lawinowy wzrost liczby spraw, kosztów procesu i znaczne wydłużenie czasu oczekiwania na wyrok i jego wykonanie). 2. Zjawisko to zostało dokładnie zbadane przez amerykańskich naukowców w ramach dwóch niezależnych projektów badawczych r.: Projekt badawczy D. Lipsky ego i R. Seebera, Cornell University, The Appropriate Resolution of Corporate Disputes: A Report on the Growing Use of ADR by U.S. Corporations Pierwszym empirycznym studium ADR był projekt badawczy D. Lipsky ego i R. Seebera, Uniwersytet Cornell, Prawidłowe rozwiązywanie sporów korporacyjnych: Raport na temat rosnącego stosowania ADR przez amerykańskie korporacje ( Studium ) Metodologia Studium Cornella: pisemny kwestionariusz skierowany do szefów wydziałów prawnych (w USA określanych terminem general counsel) 606 korporacji amerykańskich notowanych w rankingu największych spółek Fortune 000. Tak więc studium to objęło badaniem duże i bardzo duże korporacje o średnich przychodach 6,424 mld dolarów i średnim zatrudnieniu pracowników. Z tego powodu Studium jest dotknięte istotnym metodologicznym ograniczeniem i jego konkluzje nie mogą być i nie są reprezentatywne dla małych i średnich przedsiębiorstw, gdzie trzeba przeprowadzić dodatkowe badania. 3. Podstawowe wyniki Studium Cornella są następujące: ) Definicja ADR: zastosowanie jakiejkolwiek formy mediacji lub arbitrażu dającej się zastosować dla rozwiązania sporu w zastępstwie publicznego postępowania sądowego lub administracyjnego; 2) ADR jest procedurą powszechnie znaną i stosowaną przez wszystkie rodzaje badanych spółek. Co więcej, ta predylekcja nie ma przypadkowego charakteru, a raczej stanowi element integralnej, systemowej i długoterminowej procedury rozwiązyska, Mediacja jako nowa metoda rozwiązywania sporów z zakresu prawa pracy, w: J. Olszewski (red.), Sądy polubowne i mediacja, Warszawa 2008, s. 07 i n. S. Pieckowski, Mediacja w sprawach cywilnych, Warszawa 2006, s Pełny tytuł opracowania: The Appropriate Resolution of Corporate Disputes: A report on the Growing Use of ADR by U.S. Corporations; zob. Pieckowski 985

8 Rozdział 9. Arbitraż a alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych (ADR) wania sporów. Wiele korporacji wskazuje ADR jako wybór strategiczny odnoszący się do wszystkich konfliktów; 3) Dlaczego korporacje wybierają ADR w szczególności mediację i arbitraż? Oszczędność czasu i pieniędzy jest jednolitą odpowiedzią. Dodatkowym elementem skłaniającym do stosowania ADR dla wielu spółek jest czynnik własnej kontroli nad postępowaniem; 4) Zachodzą istotne branżowe różnice w stosowaniu ADR. Powody zróżnicowania: utrwalona praktyka danej branży i naturalna inklinacja do stosowania ADR w danej grupie, czego przykładem jest budownictwo. Generalnie, w okresie ostatnich trzech lat aż 4/5 badanych spółek stosowało mediację; największy wskaźnik stosowania arbitrażu i mediacji należał do firm budowlanych i wydobywczych, najniższy do firm usługowych. W 50% spółek finansowych stosowany jest mechanizm wewnętrznego monitorowania i rozwiązywania sporów. Wśród różnych form ADR wszystkie badane spółki wyraźnie wskazały na mediację, przed arbitrażem, jako preferowany instrument ADR; dla sektora budownictwo ten wskaźnik wyniósł 60/30, dla spółek wytwórczych 65/23, dla spółek handlowych 56/8, a dla spółek ubezpieczeniowych 59/9; 5) Polityka korporacyjna w stosowaniu ADR zależy także od wielkości i konkurencyjności firmy; im większa i konkurencyjna firma, tym jej większe przywiązanie do ADR i programów korporacyjnych stosujących ADR; 6) Wśród barier w stosowaniu ADR dominuje brak zgody drugiej strony, ale ważne są też przyczyny wewnątrzkorporacyjne, takie jak: opór średniego szczebla zarządzania, z obawy o marginalizację w podejmowaniu decyzji o zastosowaniu ADR, która naturalnie należy do szefa firmy. Negatywna postawa kierowników działów prawnych firm może istotnie ograniczyć stosowanie ADR. Przywiązanie do drogi procesu sądowego i do obsługujących spółkę kancelarii zewnętrznych, a także preferowanie spektakularnego zwycięstwa w sądzie, zamiast cichej ugody, mogą zasadniczo ograniczyć stopień korzystania ze środków ADR; 7) Przyszłość ADR w opinii badanych spółek jawi się bardzo optymistycznie, w kierunku stałego rozwoju. Co ciekawe, zmniejsza się prognozowana preferencja dla arbitrażu (24%) na korzyść mediacji (46%) r.: Projekt badawczy Amerykańskiego Stowarzyszenia Arbitrażowego (American Arbitration Association AAA), Dispute-Wise Management, Improving Economic and non-economic Outcomes in Managing Business Conflicts 0. Drugim fundamentalnym studium na temat stosowania ADR w Stanach Zjednoczonych, rozwijającym Studium Uniwersytetu Cornella, jest studium AAA z 2003 r.: Dispute-Wise Management, co można przetłumaczyć jako: Skuteczne zarządzanie sporami (dalej jako: Studium AAA). Pełny tytuł opracowania: Dispute-Wise Management. Improving Economic and Non-Economic Outcomes in Managing Business Conflicts; zob Pieckowski

9 9.. ADR w sprawach cywilnych: geneza, definicja i rodzaje 2. Metodologia Studium AAA: kwestionariusz i wywiad telefoniczny skierowany do 254 szefów wydziałów prawnych wybranych korporacji reprezentujących różne segmenty rynku: ) 0 wielkich spółek giełdowych objętych rankingiem Fortune 000, z przeciętnymi przychodami 9 mld dolarów; 2) 03 średnich rozmiarów spółek giełdowych, o przeciętnych przychodach 384 mln dolarów; 3) 50 spółek prywatnych o przeciętnych przychodach 690 mln dolarów. 3. Przyjęta metoda badawcza i szeroka reprezentatywność Studium AAA przyniosły wnioski badawcze o dużej doniosłości praktycznej i poznawczej. 4. Podstawowe wyniki Studium AAA są następujące: Studium przedstawia odpowiedź na dwa pytania: a) czy jest możliwe wyróżnienie spółek, o których można powiedzieć, że są skuteczne w rozwiązywaniu sporów (dispute-wise) i jakie są ich definiujące cechy? b) czy zachodzi związek między praktykami skutecznego zarządzania sporami (dispute-wise management practices) i ekonomicznymi oraz pozaekonomicznymi rezultatami spółek? Generalna odpowiedź na powyższe pytania jest pozytywna. 5. Można wyróżnić 8 kryteriów, które charakteryzują wydziały prawne spółek określanych jako skuteczne w rozwiązywaniu sporów (dispute-wise). Wydziały prawne spółek, które określamy jako skuteczne w rozwiązywaniu sporów, posiadają następujące wyróżniające cechy: ) wydziały prawne są zintegrowane z generalnym systemem planowania firmy; 2) wydziały prawne posiadają pełną wiedzę na temat misji gospodarczej firmy i jej środowiska; 3) wydziały prawne większość czasu swej pracy poświęcają rozwiązywaniu skomplikowanych problemów firmy; 4) wydziały prawne są zaangażowane w prowadzenie sporów i procesów transgranicznych; 5) wydziały prawne kształtują środowisko decyzyjne, w którym zarząd koncentruje uwagę na podtrzymywaniu więzi biznesowych i ugodowym regulowaniu sporów, a nie na agresywnym procesowaniu się. 6. Podobnie, można wskazać na wyróżniające cechy wydziałów prawnych spółek, które nie są zorientowane na skuteczne rozwiązywanie sporów: ) takie wydziały prawne koncentrują się na opiniowaniu kontraktów; 2) w takich spółkach dominuje kultura preferująca rozwiązywanie sporów przed sądem, stawiająca ADR wyraźnie na drugim planie; 3) takie wydziały prawne dążą do agresywnego wygrania każdego sporu w procesie przed sądem. 7. Studium AAA wskazuje na bezpośrednie związki i interesujący paralelizm zachodzący pomiędzy praktykami skutecznego zarządzania sporami a konkretnymi korzyściami ekonomicznymi i pozaekonomicznymi, jakie te praktyki przynoszą spółkom, z następującymi konkluzjami: Pieckowski 987

10 7 Rozdział 9. Arbitraż a alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych (ADR) ) takie spółki utrzymują mocniejsze związki z partnerami, klientami, dostawcami i pracownikami i oceniają je jako znakomite lub bardzo dobre; 2) szanują i doceniają uczciwość i szybkość procedur ADR w rozwiązywaniu sporów z dostawcami i klientami, rezygnując z postępowań sądowych; 3) koszty utrzymywania ich wydziałów prawnych są niższe niż w firmach, które koncentrują się głównie na procesach sądowych. Wydziały te są lepiej zarządzane; 4) wydziały prawne dobrze wykorzystują przydzielone środki i nie działają pod presją zadań i limitów budżetowych. 8. Studium AAA przynosi ważne spostrzeżenia na temat dwóch najważniejszych instytucji ADR, tj. arbitrażu i mediacji: ) znakomita większość spółek stosuje arbitraż i mediację, z preferencją na rzecz mediacji; 2) duże spółki giełdowe z grupy Fortune 000 stosują mediację i arbitraż częściej od badanych dwóch pozostałych grup spółek; 3) głównym powodem stosowania mediacji i arbitrażu jest oszczędność czasu i pieniędzy. Mediacja jest preferowanym instrumentem, gdyż pozostawia rozwiązanie sporu w rękach stron. Arbitraż jest stosowany głównie w rezultacie wcześniejszych zapisów (klauzul) zawartych w kontraktach; 4) mediacja i arbitraż są stosowane głównie w sporach handlowych i pracowniczych r.: Raport analityczny Komisji Wspólnot Europejskich, Zielona Księga w sprawie alternatywnego rozwiązywania sporów w prawie cywilnym i handlowym Zielona Księga Komisji Europejskiej o alternatywnych metodach rozwiązywania sporów w prawie cywilnym i handlowym z 2002 r. stanowi na gruncie europejskim zasadniczy punkt odniesienia w określeniu stanu legislacji narodowych i stosowania ADR w praktyce krajów członkowskich oraz punkt zwrotny w tworzeniu prawa jednolitego w zakresie ADR ( Zielona Księga ). Zielona Księga zawiera kwestionariusz w postaci dwudziestu jeden pytań, które powinny być poddane dyskusji, aby następnie stać się kanwą ewentualnych kroków legislacyjnych na gruncie UE. 2. Autorzy Zielonej Księgi (tj. eksperci KE) podkreślają trzy źródła inspiracji towarzyszące powstaniu Zielonej Księgi. Pierwsze, to rosnąca publiczna świadomość postrzegania ADR jako instrumentu poprawy generalnego dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Po drugie, ADR stały się obiektem uwagi i uregulowań legislacyjnych w wielu państwach członkowskich. Po trzecie, ADR są traktowane przez UE i jej organy w kategoriach politycznego priorytetu (ADR is a political priority). 3. Owocem Zielonej Księgi było zainicjowanie w krajach UE żywej i owocnej dyskusji, która z kolei doprowadziła do zredagowania przez KE propozycji dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady z r. w sprawie niektórych aspektów mediacji Green Paper, zob. oraz Summary of responses to the Green Paper on alternative dispute resolution in civil and commercial law JAI/9/03-EN, 3 January 2003 (zob Pieckowski

11 9.. ADR w sprawach cywilnych: geneza, definicja i rodzaje w sprawach cywilnych i handlowych. Ostatecznym produktem Zielonej Księgi i dyskusji przez nią wywołanej jest Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/52/EC z r. o niektórych aspektach mediacji w sprawach cywilnych i handlowych r.: Projekt badawczy Oxford Institute of European and Comparative Law, Oxford Centre for Socio-Legal Studies: Systemy wymiaru sprawiedliwości w Europie: skutki dla wyboru forum i wyboru prawa kontraktu. Najnowszym rynkowym badaniem przeprowadzonym w Europie w zakresie oceny funkcjonowania systemów wymiaru sprawiedliwości, w tym ADR, jest projekt zrealizowany w 2008 r. przez Oxford Institute of European and Comparative Law oraz Oxford Centre for Socio-Legal Studies, przy współpracy z European Justice Forum oraz European Company Lawyers Association (ECLA). Tekst raportu i analiza danych jest autorstwa Aleksandra Wulfa z London School of Economics Raport został wykonany metodą kwestionariusza przeprowadzonego w trybie wywiadu telefonicznego skierowanego do 00 wybranych spółek (głównie do szefów ich wydziałów prawnych) z koncentracją badania na 8 krajach członkowskich UE: Francji, Niemczech, Włoszech, Holandii, Polsce, Hiszpanii, Wlk. Brytanii oraz Belgii oraz przy mniejszym uwzględnieniu innych krajów. 3. Raport składa się z następujących rozdziałów:. Pytania dotyczące adresata kwestionariusza (ABOUT YOU); 2. Pytania dotyczące adresowanej spółki (ABOUT THE COMPANY); 3. Generalna ocena rozbieżności w systemach wymiaru sprawiedliwości i prawach kontraktów i ich wpływu na klauzule wyboru prawa i jurysdykcji; 4. Wybór prawa rządzącego kontraktem; 5. Wybór miejsca rozstrzygnięcia sporu; 6. Krajowe systemy cywilnego wymiaru sprawiedliwości w Europie i ich harmonizacja; 7. Alternatywne metody rozwiązywania sporów (ADR pkt ). 4. W odniesieniu do ADR raport koncentruje uwagę na następujących zagadnieniach: Pkt 48: W zawieraniu transakcji transgranicznych, czy preferujesz arbitraż w stosunku do postępowania przed sądem państwowym? Zob. Proposal for the Directive of the European Parliament and Council on certain aspects of mediation in civil and commercial matters, , SEC (2004) 34, COM (2004) 77 final, 2004/025 (COC), zob. Zob. również S. Pieckowski, How the New Polish Civil Mediation Law Compares. 2 Zob. Directive 2008/52/EC of the European Parliament and of the Council of May 2, 2008 on certain aspects of mediation in civil and commercial matters, Dz.Urz. UE L 36 z r.; zob. R. Morek, Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/52/EC z r. o niektórych aspektach mediacji w sprawach cywilnych i handlowych. Nowy etap rozwoju mediacji w Europie, ADR 2008, Nr 3. 3 Zob. %20of%20Results,%20Final.pdf. Raport znajdzie się na stronie internetowej Instytutu Prawa Europejskiego i Porównawczego, zaś całościowa publikacja obejmująca analizę badań i towarzyszące referaty ukaże się w 2009 r. w wydawnictwie Hart Publishing. Pieckowski 989

12 Rozdział 9. Arbitraż a alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych (ADR) Odpowiedź: Tak (63% wskazań arbitraż, 37% wskazań sąd państwowy). Pkt 49. i 49.2: Jeżeli preferujesz arbitraż, to dlaczego? Odpowiedź (tylko pierwsze wskazania są wzięte pod uwagę): poufność 63% szybkość 2% brak formalizmu 6% wykonalność 5% niższy koszt 3%. Odpowiedź 2 (wszystkie odpowiedzi są uwzględniane): poufność 27% szybkość 27% brak formalizmu 5% wykonalność 9% specyfika danej transakcji 7% niższy koszt 6%. Pkt 50. i 50.2: W zawieraniu transakcji transgranicznych, którą metodę ADR (poza arbitrażem) preferujesz w stosunku do postępowania przed sądem państwowym? Odpowiedź (tylko pierwsze wskazania są wzięte pod uwagę): mediacja 5% brak preferencji 32% procedura małych sporów 3%. Odpowiedź 2 (wszystkie odpowiedzi są uwzględniane): mediacja 50% brak preferencji 27% procedura małych sporów 0% ombudsman 5 %. Pkt 5. i 5.2: Jeżeli preferujesz inne metody ADR (poza arbitrażem), to dlaczego? Odpowiedź : (tylko pierwsze wskazania są wzięte pod uwagę): szybkość 39% poufność 3 % niższy koszt 0% brak formalizmu 0%. Odpowiedź 2 (wszystkie odpowiedzi są uwzględniane): szybkość 3 % niższy koszt 23% poufność 8% brak formalizmu 6%. 5. W badaniach ADR zwraca uwagę ich bardzo istotny mankament w postaci braku porównania ocen respondentów wobec arbitrażu w konfrontacji z innymi formami ADR, szczególnie mediacją, na co duży nacisk kładą badania amerykańskie (zob. pkt 4.. i 4.2. powyżej) Pieckowski

13 9..3. Rodzaje ADR 9.. ADR w sprawach cywilnych: geneza, definicja i rodzaje Mediacja/koncyliacja (Mediation/Conciliation). Mediacja, bez cienia wątpliwości, jest historycznie i praktycznie pierwszą i najważniejszą postacią ADR, i jako taka bywa określana mianem królowej ADR jest sensu largo synonimem tej instytucji. 2. Dotychczas brak jest jednolitej definicji normatywnej w prawie międzynarodowym i legislacjach krajowych. Doktryna i praktyka mediacji określa mediację jako metodę rozwiązywania sporów w trybie szczególnego rodzaju negocjacji prowadzonych przez strony sporu przy pomocy neutralnej osoby trzeciej mediatora. 3. Według Dona Petersa, czołowego amerykańskiego eksperta w dziedzinie ADR: Mediację najlepiej można zrozumieć jako wspomagane negocjacje, zaś negocjacje stanowią najbardziej powszechne postępowanie stosowane w budowaniu relacji prawnych i rozwiązywaniu sporów Najświeższym głosem w dziedzinie mediacji cywilnej jest Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/52/WE z r. 3, która w art. 3 definiuje mediację następująco: «mediacja» oznacza zorganizowane postępowanie o dobrowolnym charakterze, bez względu na jego nazwę lub określenie, w którym przynajmniej dwie strony sporu próbują same osiągnąć porozumienie w celu rozwiązania ich sporu, korzystając z pomocy mediatora. Postępowanie takie może zostać zainicjowane przez strony albo może je zaproponować lub zarządzić sąd lub nakazać prawo państwa członkowskiego. Termin ten obejmuje mediację prowadzoną przez sędziego, który nie jest odpowiedzialny za jakiekolwiek postępowanie sądowe dotyczące rzeczonego sporu. Nie obejmuje on jednak prób podejmowanych przez sąd lub sędziego rozstrzygającego spór w toku postępowania sądowego dotyczącego rzeczonego sporu. 5. Do podstawowych wyróżniających cech mediacji należą: ) konsensualny (dobrowolny) charakter procedury i jej rezultatu (ugoda); 2) autonomia stron; 3) bezstronność mediatora, który jest bezstronnym rzecznikiem obydwu stron, wybieranym i zwalnianym przez strony i podlegającym ich instrukcjom. 6. W teorii i praktyce wyróżniane są dwa rodzaje mediacji: ). Mediacja konwencjonalna, tj. mediacja inicjowana przez strony na podstawie wcześniejszej umowy mediacyjnej lub incydentalnego porozumienia czyli tzw. kompromisu w trakcie zaistniałego sporu (mediacja umowna; ang. conventional ADR s); Autor nie podziela poglądu wyrażanego przez część nauki w Polsce i za granicą, opowiadającego się za wyróżnieniem instytucji koncyliacji (lub rozjemstwa) i jej oddzielenia od instytucji mediacji. Żadne racje merytoryczne ani metodologiczne nie uzasadniają takiego podziału. Przy założeniu, że koncyliator jako osoba trzecia pomaga stronom porozumieć się, oznacza to taki model, który jest niczym innym jak tylko facylitatywną (kwalifikowaną) postacią mediacji. Podobnie: R. Morek, ADR, s. 8; A. Szumański, Koncyliacja, s. 60; E. Gmurzyńska, Mediacja w sprawach cywilnych, s ; A. Zienkiewicz, Studium mediacji, s Mediation is best understood as assisted and enhanced negotiation and negotiation is the most common process employed to create legal relationships and resolve disputes. 3 Dz.Urz. UE L 36 z r., s Pieckowski 99

14 32 Rozdział 9. Arbitraż a alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych (ADR) 2). Mediacja w trakcie postępowania sądowego, tj. mediacja inicjowana przez sąd (mediacja ze skierowania sądu; ang. mediation in the context of court proceeding). 7. Zalety mediacji obrazuje analiza efektywności mediacji w zestawieniu kryteriów porównawczych z postępowaniem przed sądem państwowym lub sądem prywatnym (arbitrażem): KRYTERIA MEDIACJA SĄD ARBITRAŻ koszty bardzo niskie wysokie wysokie czas bardzo krótki (kilka bardzo długi (lata) długi (lata) dni lub tygodni) kto decyduje? strony sędzia arbiter kto kontroluje? strony prawnicy prawnicy zasady postępowania dowodowego brak bardzo sformalizowane częściowo sformalizowane poufność pełna brak pełna cel przyszłość przeszłość przeszłość komunikacja stron intensywna brak niewielka problemy z jurysdykcją brak istnieją niekiedy poziom satysfakcji stron duży bardzo niski niski rezultat sukces obydwu stron sukces/przegrana sukces/przegrana czynnik napięcia likwidacja stresu kontynuacja stresu kontynuacja stresu Mediacja, poza oczywistymi zaletami, jest niekiedy krytykowana za jej wady, do których zalicza się: ) Możliwy brak równowagi stron/asymetria potencjałów (ekonomicznych, intelektualnych) rodzący ryzyko nadużycia przewagi przez silniejszą stronę. Jest to niewątpliwie poważny potencjalny problem, którego rozwiązania poszukiwać należy w systemowych gwarancjach praworządności wynikających z ustanowionych standardów postępowania mediacyjnego, mechanizmach selekcji mediatora, kodeksie etycznym mediatora i jego profesjonalnym przygotowaniu, a także w aktywnej roli sądu zatwierdzającego ugodę mediacyjną pod kątem legalności i zasad uczciwego obrotu (zasady współżycia społecznego). Trzeba przy tym zwrócić uwagę na ryzyko przereagowania ze strony sądu w kierunku dokonywania merytorycznej rewizji ugody mediacyjnej co z istoty swej jest niedopuszczalne; 2) Podnoszony jest zarzut, iż mediacja podnosi koszty rozstrzygnięcia danego sporu, gdyż strony przy nieudanej mediacji i tak muszą zwrócić się do sądu lub arbitrażu. Generalnie rzecz ujmując, zarzut jest chybiony. 9. W odniesieniu do mediacji pozasądowej, szansa szybkiego i ostatecznego uregulowania sporu, zaakceptowanego przez strony, w toku kilku lub kilkunastu sesji mediacyjnych, w sensie merytorycznym, ale także w sensie kosztów postępowania ma ogromną przewagę nad tradycyjnym postępowaniem przed sądem powszechnym, a nawet sądem arbitrażowym z ekonomicznego punktu widzenia w szczególności. Warunkiem takiej konstatacji jest jednak podejmowanie mediacji nie na siłę, ale tylko w takich sporach, gdzie stosunki stron i rodzaj sporu pozwalają na przeprowadzenie skutecznej mediacji, tzn. mediacji zakończonej ugodą. Skuteczność mediacji w dużej mierze zależy od uczestniczących w niej doradców prawnych stron, ich zrozumienia procesu mediacyjnego i reguł nim rządzących. W tym kontekście ogromne znaczenie 992 Pieckowski

15 9.. ADR w sprawach cywilnych: geneza, definicja i rodzaje ma psychiczne nastawienie prawnika do mediacji, a inaczej wrażliwość mediacyjna prawnika, wyrażająca się w jego zdolności do dopomożenia klientowi w przeprowadzeniu pełnego przeglądu własnych motywacji, potrzeb, interesów, lęków i możliwości natury prawnej i pozaprawnej. 0. W odniesieniu do mediacji w postępowaniu sądowym, koszty takiej mediacji wchodzą do kosztów całego postępowania i są kontrolowane przez sąd Mini-proces (mini-trial, executive tribunal). Jest to szczególna postać zaawansowanych negocjacji między stronami, których celem jest sprecyzowanie przedmiotu sporu i wymiana argumentów, przeważnie przy pomocy neutralnego doradcy, których celem jest osiągnięcie ugody. Formuła mini-trial najbardziej pasuje do dużych, skomplikowanych sporów gospodarczych, o dużej ilości materiału dowodowego, np. w sporach antytrustowych, patentowych, odpowiedzialności za produkt itp. 2. Stronami negocjacji z jednej strony są szefowie firm lub ich umocowani przedstawiciele, plus neutralny doradca, tworzący razem rodzaj trybunału (executive tribunal). Po przeciwnej stronie zasiadają razem prawnicy stron, którzy prezentują swoje argumenty przed trybunałem. 3. Przebieg postępowania jest szybki i skondensowany do przedstawienia głównych argumentów stron i dowodów. W postępowaniu dąży się do wykreowania obiektywnego obrazu sporu, lepszego zrozumienia racji i interesów stron, z naciskiem na racje biznesowe. 4. Neutralny doradca jest doradcą stron, ale także administruje całym procesem jako przewodniczący, zadaje pytania i wydaje opinię na temat hipotetycznego rozstrzygnięcia, gdyby sprawa trafiła do sądu; na prośbę stron może on także rekomendować treść ugody. 5. Mini-trial jest poważną próbą sił i rodzajem próby generalnej dla stron, z której często rodzi się ugoda. Efektywność mini-trial oceniana jest bardzo wysoko. Procedura ta jest dużo tańsza od rzeczywistej rozprawy sądowej, ale nie jest też tania, z uwagi na udział neutralnego doradcy i udział świadków; z pewnością jest droższa od innych ADR-ów. 6. Mini-trial narodził się w USA, w trybie praktycznego eksperymentu w 977 r. w sprawie Telecredit Inc. v. TRW Inc Opinia eksperta (fact-finding). Jest to nietypowa postać ADR polegająca na wyborze przez sąd lub strony eksperta z danej dziedziny, z zadaniem zbadania okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia. Badanie takie odbywa się poza stronami i bez kontaktu z nimi, i prze- 42 M. Boruc, A. Gujska, Mediacja gospodarcza a wrażliwość mediacyjna prawników, wyróżniony esej w konkursie KIRP 2008, niepubl.; zob. G. Skrzypczak, Prawnik a sposoby rozwiązywania sporów. Negocjacje i mediacje wprowadzenie, cz. 2, MoP 2004, Nr 4, s J. W. Cooley, Mediation Advocacy, s. 67 i n. Pieckowski 993

16 43 44 Rozdział 9. Arbitraż a alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych (ADR) ważnie dotyczy specjalistycznych zagadnień, wymagających kwalifikowanej wiedzy. Ekspert (fact-finder) prezentuje swój raport stronom lub sądowi, z jego rekomendacjami lub bez rekomendacji zależnie od sytuacji. Opinia ma zadanie wzbogacenie materiału dowodowego o zewnętrzną, profesjonalną ocenę, która pozwala stronom (lub sądowi) lepiej rozumieć i oceniać kwestie sporne. 2. W Stanach Zjednoczonych fact-finder funkcjonuje głównie w kontekście procesu sądowego, w sprawach o zwiększonej wrażliwości, np. w sprawach o molestowanie seksualne. 3. Rosnąca ranga specjalistycznej wiedzy technicznej, prawnej lub finansowej w rozstrzyganiu sporów skłoniła ICC do utworzenia w 976 r. nowej jednostki pn. ICC International Centre for Expertise, która oferuje usługi eksperckie na użytek sporów międzynarodowych, wraz ze szczegółową procedurą prowadzenia takiego postępowania Wczesna obiektywna ocena sprawy (Early Neutral Evaluation) 45. Early Neutral Evaluation (ENA) jest to postępowanie stosowane przez sądy amerykańskie, polegające na skierowaniu sporu na jego wczesnym etapie do oceny przez doświadczonego prawnika. Ocena taka, jest wykorzystywana przez sędziego w ramach jego prerogatyw zarządzania sporem (case management) i postępowaniem dowodowym (discovery), przede wszystkim pozwala ona sędziemu wyrobić pogląd, czy spór może być rozwiązany ugodowo Skoncentrowana (doradcza) rozprawa (summary jury trial) Ta postać ADR została zastosowana po raz pierwszy w USA w 980 r. Postępowanie to ma postać symulowanej rozprawy głównej z udziałem ławy przysięgłych; sąd, strony, pełnomocnicy i jurorzy zachowują się tak jak na prawdziwej rozprawie. Postępowanie dowodowe jest zasadniczo zredukowane do podstawowych dowodów, a sama rozprawa trwa jeden dzień. Celem summary jury trial jest: poprzez konfrontację z realnym sądem i jurorami, skłonienie stron do ugody; umożliwienie stronom lepszej prezentacji ich stanowisk wobec sędziego oraz zorientowanie się, jak dany spór wygląda w oczach jurorów. 2. Summary jury trial jest kosztownym postępowaniem, ale znacząco tańszym od rzeczywistej, wielodniowej rozprawy, z pełnym postępowaniem dowodowym, z udziałem świadków Med-Arb (Mediation-Arbitration) 48. Med-Arb to jedna z najciekawszych i najbardziej praktycznie przydatnych form ADR. Przy jej pomocy strony realizują wolę prowadzenia negocjacji ugodowych przy pomocy mediatora, przewidując jednocześnie, iż w razie niepowodzenia próby ugodo- Zob. 2 R. Morek, ADR, s. 86; E. Gmurzyńska, Mediacja w sprawach cywilnych, s J. W. Cooley, Mediation Advocacy, s. 65; R. Morek, ADR, s. 87; E. Gmurzyńska, Mediacja w sprawach cywilnych, s Pieckowski

17 9.. ADR w sprawach cywilnych: geneza, definicja i rodzaje wej, w określonym terminie strony mogą wstąpić na ścieżkę postępowania arbitrażowego, zwykle przed instytucją arbitrażową, przy której toczy się mediacja. Niekiedy także (tak jest w Stanach Zjednoczonych), dla uproszczenia i przyspieszenia postępowania arbitrażowego, strony umawiają się, iż w razie niepowodzenia postępowania mediacyjnego, mediator automatycznie staje się arbitrem jedynym i rozstrzyga spór, wydając wyrok. W doktrynie i praktyce, szczególnie europejskiej, powyższe rozwiązanie łączące osoby mediatora i arbitra, jest krytykowane, gdyż redukuje ono postępowanie mediacyjne do postępowania de facto wstępnego przed postępowaniem docelowym, tzn. arbitrażem. Efektywność postępowania, oszczędność czasu i środków, można natomiast osiągnąć w ten sposób, iż po przeprowadzenie mediacji, która nie zakończyła się ugodą, strony wnoszą swój spór do arbitrażu, wyznaczając byłego mediatora na arbitra jedynego Arb-Med (Arbitration-Mediation). Arb-Med jest jedną z najmłodszych postaci ADR. Składa się ona z dwóch faz: postępowania arbitrażowego, które kończy się wyrokiem oraz postępowania mediacyjnego po wyroku. Wydany wyrok arbitrażowy, który znany jest tylko trybunałowi, zostaje oddany do bezpiecznego przechowania podmiotowi obsługującemu sąd od strony administracyjno-sekretarskiej. W tym momencie strony przystępują do mediacji na podstawie kontraktowego zapisu Med-Arb lub kompromisu uzgodnionego przez strony w trakcie postępowania arbitrażowego. Postępowanie mediacyjne po wyroku arbitrażowym prowadzi niezależny mediator i nie może to być członek trybunału arbitrażowego. Po przeprowadzeniu postępowania arbitrażowego strony są (lub powinny być) w pełni świadome swej sytuacji procesowej i z tych względów mogą okazywać podwyższoną skłonność do zawarcia ugody w trybie mediacji. Niepowodzenie mediacji powoduje, iż administrator procesu arbitrażowego (sekretariat) ogłasza wyrok stronom. 2. Istotną wadą instytucji Arb-Med jest jej zwiększony koszt i wydłużone postępowanie Rada rozpatrywania sporu (Dispute Review Board) oraz stały pre-arbiter (Permanent Referee). Dispute Review Board (DRB) oraz Permanent Referee (PR) są bardzo znanymi i pożytecznymi formami ADR w dużych transakcjach inwestycyjnych, np. budowlanych. Dispute Review Board to koncepcja stałego zespołu roboczego, składającego się zazwyczaj z trzech wybranych ekspertów, cieszących się zaufaniem stron, których zadaniem jest śledzenie i nadzorowanie postępu prac kontraktowych, z koncentracją uwagi na wczesnym wykrywaniu i rozwiązywaniu problemów i sytuacji spornych. Decyzje DRB są wiążące dla stron, co nie znaczy, że nie mogą być kwestionowane w sądzie, gdy spór tam trafi. 2. Podobną do DRB funkcję pełni Permanent Referee. Decyzje stałego pre-arbitra wiążą strony. Najlepszym przykładem funkcjonowania stałego arbitra jest instytucja 5 52 E. Gmurzyńska, Mediacja w sprawach cywilnych, s. 4; R. Morek, ADR, s. 89. Pieckowski 995

18 Rozdział 9. Arbitraż a alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych (ADR) inżyniera kontraktu w regulaminach FIDIC Międzynarodowej Federacji Inżynierów Konsultantów Mediacja i arbitraż ostatniej oferty (Mediation and Last Offer Arbitration MEDALOA) (Baseball Arbitration) Jest to szczególna hybryda ADR rekomendowana przez AAA, a jej główną funkcją jest wspomaganie postępowania mediacyjnego i następującego po nim postępowania arbitrażowego, w sytuacji gdy negocjacje znalazły się w impasie. W takiej sytuacji mediator przekształca się w arbitra i zaprasza strony do przedstawienia ich ostatecznych propozycji, z których arbiter może wybrać tylko jedną i ta staje się podstawą rozstrzygnięcia Szczególną odmianą mediacji i arbitrażu ostatniej oferty jest Baseball Arbitration stosowana w sporach o wynagrodzenia między graczami baseballu a pracodawcami w USA Arbitraż z ograniczeniem ryzyka (High-Low Arbitration) 55. High-Low Arbitration służy jako instrument skrócenia mediacji i następującego po niej postępowania arbitrażowego w sytuacji, gdy stanowiska stron zostały określone i nie są od siebie zbyt odległe (np. co do kwoty należnego odszkodowania). W takiej sytuacji uzgadniają z arbitrem, iż oczekują jego decyzji w określonym przedziale kwotowym. W innym wariancie strony prywatnie uzgadniają granice odszkodowania, ale nie ujawniają ich arbitrowi. Arbiter podejmuje decyzję co do zasądzonej kwoty i kwota ta następnie jest korygowana przez strony albo w górę, albo w dół, do najbliżej wartości granicznej uzgodnionej wcześniej przez strony i taka wynikowa kwota stanowi kwotę wyroku arbitrażowego. Metoda ta jest pożyteczna przez to, że strony nie są zaskakiwane nieprzewidywalnym orzeczeniem, gdyż same je współkształtują Rzecznik klientów (Ombudsman) 56. Rzecznik klientów jest powoływany przez banki i firmy ubezpieczeniowe do rozpatrywania drobnych roszczeń klientów i podejmowania rozstrzygających decyzji na korzyść klienta w tym zakresie. Rzecznik klientów działa przy Wielkopolskim Banku Kredytowym i przy Związku Banków Polskich; ten ostatni nosi nazwę arbitra bankowego. W 2008 r. do Bankowego Arbitrażu Konsumenckiego wpłynęło 758 wniosków, wydano 707 orzeczeń, z czego na korzyść klienta i zakończonych ugodą było 20, a na korzyść banku 85 zakończonych zwrotem lub odrzuceniem wniosku R. Morek, ADR, s R. Coulson, MEDALOA: A Practical Technique for Resolving International Business Disputes, Journal of International Arbitration 994, Nr 2, vol., s. 4 (www.kluwerarbitration.com); R. Morek, ADR, s R. Morek, ADR, s Zob. Regulamin Bankowego Arbitrażu Konsumenckiego, BAK.doc. 996 Pieckowski

19 ODR (Online Dispute Resolution) 9.2. Cel i treść polskiej ustawy o mediacji cywilnej. Lawinowy i spektakularny rozwój internetu i usług wykonywanych drogą przekazu elektronicznego zrodził potrzebę szybkiego i skutecznego rozstrzygania sporów, czego przykładem są spory na tle rejestracji domen internetowych. Metoda ODR jest w Polsce stosowana przez sąd polubowny przy Polskiej Izbie Informatyki i Telekomunikacji, utworzony przez NASK Naukową i Akademicką Sieć Komputerową. Postępowanie arbitrażowe ODR trwa przeciętnie 30 dni i jest tanie. W zakresie sporów o domenę europejską:.eu właściwy jest Czeski Sąd Arbitrażowy w Pradze. Postępowanie w arbitrażu on-line toczy się, co do zasady, wyłącznie w drodze komunikacji elektronicznej, trybunał arbitrażowy zazwyczaj jednoosobowy, nie kontaktuje się ze stronami, rozpatruje pisma procesowe o dołączone do nich dowody, które otrzymuje z sekretariatu Sądu, i wydaje orzeczenie. Trzeba zaznaczyć, iż w dużych i dowodowo trudnych sprawach regulamin Sądu wyjątkowo dopuszcza przeprowadzanie rozpraw z udziałem stron i świadków Cel i treść polskiej ustawy o mediacji cywilnej Wstęp. Nowa instytucja mediacji w sprawach cywilnych została wprowadzona do polskiego systemu prawa ustawą z r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z r. Nr 72, poz. 438). Ustawa weszła w życie r. 2. Ustawa z r., zwana dalej ustawą, ustawą o mediacji cywilnej, jest owocem prac Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministrze Sprawiedliwości, w ramach prac zespołu problemowego do spraw sądownictwa polubownego. W pracach Komisji uczestniczyli eksperci ze środowisk prawniczych i gospodarczych: Polskiego Stowarzyszenia Sądownictwa Polubownego, Polskiej Konfederacji Pracodawców Prywatnych Lewiatan (która przedstawiła własny projekt regulacji mediacji gospodarczej) i Business Centre Club. 3. Ustawa była spełnieniem zaleceń zawartych w uchwałach Komisji i rekomendacjach Rady Europy, w szczególności Rekomendacji RE z r. dotyczącej mediacji w sprawach cywilnych. Co ważniejsze, ustawa ta wyprzedziła Dyrektywę Parlamentu i Rady 2008/52/WE z r. o niektórych aspektach mediacji sprawach cywilnych i handlowych (zob. Rozdział III) Zob. zob. Regulation (EC) No 733/2002 of the European Parliament and of the Council of 22 April 2002 on the implementation of the.eu Top level Domain, Dz.Urz. UE L 3/ z r.; Commission regulation (EC) No 874/2004 of 28 April 2004 lying down public policy rules concerning the implementation and functions of the.eu Top Level Domain and the principles governing registration, Dz.Urz. UE L 62/40 z r. Pieckowski 997

20 Rozdział 9. Arbitraż a alternatywne metody rozwiązywania sporów w sprawach cywilnych (ADR) Cele ustawy o mediacji cywilnej Cele ustawy, szczegółowo scharakteryzowane w uzasadnieniu autorów projektu rządowego, przedstawiają się następująco. 2. Głównym celem regulacji jest wprowadzenie do polskiego prawa procesowego cywilnego instytucji mediacji i w ten sposób ustanowienie alternatywnego do sądowego postępowania cywilnego sposobu rozstrzygania spraw cywilnych. Postępowanie takie powinno prowadzić do szybkiego załatwienia części sporów, w sposób najbardziej korzystny dla obu stron w drodze ugody. Według założeń autorów, postępowanie mediacyjne w sprawach cywilnych powinno być na tyle atrakcyjne dla stron stosunku cywilnoprawnego, aby strony z niego korzystały. Dlatego też przyjęto jako zasadę, aby rozwiązania dotyczące mediacji były proste i nieskomplikowane. Mediacja ma ułatwić dochodzenie roszczeń w sprawach cywilnych, a jednocześnie skutecznie udzielać ochrony prawnej podmiotom, które wybrały ten tryb dochodzenia roszczeń. 3. Kierując się tymi założeniami, przyjęto, że w drodze mediacji można będzie rozstrzygnąć spór cywilnoprawny poprzez zawarcie ugody przed mediatorem. Ugoda taka będzie miała moc prawną ugody sądowej po zatwierdzeniu jej przez sąd (art KPC). Wszczęcie postępowania mediacyjnego przerywać też będzie bieg przedawnienia (art. 23 KC). 4. Wprowadzono też rozwiązania dotyczące kosztów mediacji, które powinny stworzyć zachętę finansową do korzystania z mediacyjnego sposobu rozstrzygania sporów cywilnoprawnych Zakres przedmiotowy W celu umożliwienia stronom stosunku cywilnoprawnego jak najszerszego korzystania z mediacji przyjęto, iż w drodze mediacji będą mogły być rozstrzygane wszelkie sprawy cywilne, które mogą być rozstrzygnięte w drodze ugody zawartej przed sądem (art. 0 KPC). 2. Oprócz takiej ogólnej regulacji prawnej określającej zakres spraw, które mogą być skierowane do mediacji, wprowadzono jeszcze szczególne przepisy dotyczące mediacji w sprawach rodzinnych oraz opiekuńczych Mediacja umowna (typ konwencjonalny) Z uwagi na obowiązujące w naszym prawie konstytucyjne prawo do sądu (art. 45 Konstytucji RP), a także istotę mediacji, ustawa przewiduje, że wybór sposobu dochodzenia roszczeń w drodze mediacji należeć będzie do stron, przy czym przyjęto jako zasadę, że skierowanie sprawy na drogę mediacji następować będzie na podstawie umowy stron. 2. Celem ułatwienia stronom rozstrzygnięcia spornej sprawy w drodze mediacji stanowi się, że taka umowa będzie mogła być zawarta w dowolnej formie (art KPC). Ponadto zawarcie umowy o mediację będzie mogło być dokonane przez czynności dorozumiane (per facta concludentia) przez faktyczne podjęcie mediacji (art Pieckowski

PODSTAWOWE DANE STATYSTYCZNE W POLSCE I NA ŚWIECIE ZWIĄZANE Z WYKORZYSTANIEM POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO W SPRAWACH GOSPODARCZYCH

PODSTAWOWE DANE STATYSTYCZNE W POLSCE I NA ŚWIECIE ZWIĄZANE Z WYKORZYSTANIEM POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO W SPRAWACH GOSPODARCZYCH dr Marta Janina Skrodzka PODSTAWOWE DANE STATYSTYCZNE W POLSCE I NA ŚWIECIE ZWIĄZANE Z WYKORZYSTANIEM POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO W SPRAWACH GOSPODARCZYCH Wprowadzenie Mediacja jest przedstawiana, jako alternatywna

Bardziej szczegółowo

Spis treœci About the book Wstêp Wykaz skrótów Bibliografia Rozdzia³ I. Historia i rozwój wspó³czesnego ruchu ADR Rozdzia³ II.

Spis treœci About the book Wstêp Wykaz skrótów Bibliografia Rozdzia³ I. Historia i rozwój wspó³czesnego ruchu ADR Rozdzia³ II. Spis About treœci the book... Wstêp... Wykaz skrótów... Bibliografia... XI XIII XV XVII Rozdzia³ I. Historia i rozwój wspó³czesnego ruchu ADR... 1 1. Wprowadzenie... 1 2. Rozwój wspó³czesnej mediacji w

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wprowadzenie Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wprowadzenie Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Wprowadzenie... 1 Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć... 8 Rozdział I. Psychologiczne i profesjonalne ograniczenia prawników w podejściu do rozwiązywania

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wykaz skrótów / 11 Akty prawne / 11 Periodyki / 11 Inne / 12 Od redaktorów / 13

SPIS TREŚCI. Wykaz skrótów / 11 Akty prawne / 11 Periodyki / 11 Inne / 12 Od redaktorów / 13 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów / 11 Akty prawne / 11 Periodyki / 11 Inne / 12 Od redaktorów / 13 Rafał Morek Rozdział 1. Wprowadzenie / 15 1.1. Pojęcie mediacje / 15 1.2. Podstawy języka mediacji / 17 1.3.

Bardziej szczegółowo

Mediacja w sprawach gospodarczych

Mediacja w sprawach gospodarczych Sylwester Pieckowski międzynarodowy arbiter i mediator, adwokat, kierownik wydziału rozwiązywania sporów w kancelarii Chadbourne & Parke, Prezes Polskiego Stowarzyszenia Sądownictwa Polubownego, Wicedyrektor

Bardziej szczegółowo

Marcin Czugan POZASĄDOWY SYSTEM ROZSTRZYGNIA SPORÓW (ADR/ODR) NOWE NARZĘDZIE DO BUDOWANIA ZAUFANIA CZY ŹRÓDŁO NOWYCH KOSZTÓW?

Marcin Czugan POZASĄDOWY SYSTEM ROZSTRZYGNIA SPORÓW (ADR/ODR) NOWE NARZĘDZIE DO BUDOWANIA ZAUFANIA CZY ŹRÓDŁO NOWYCH KOSZTÓW? POZASĄDOWY SYSTEM ROZSTRZYGNIA SPORÓW (ADR/ODR) NOWE NARZĘDZIE DO BUDOWANIA ZAUFANIA CZY ŹRÓDŁO NOWYCH KOSZTÓW? Marcin Czugan Dyrektor Departamentu Prawno - Legislacyjnego Konferencja Przedsiębiorstw Finansowych

Bardziej szczegółowo

Mediacja a inne alternatywne formy rozwiązywania sporów (wybrane zagadnienia)

Mediacja a inne alternatywne formy rozwiązywania sporów (wybrane zagadnienia) Łukasz Błaszczak WPiA Uniwersytetu Wrocławskiego Mediacja a inne alternatywne formy rozwiązywania sporów (wybrane zagadnienia) W obecnej rzeczywistości społecznej mediacja odgrywa coraz większą rolę jako

Bardziej szczegółowo

Założenia projektu ustawy o wspieraniu polubownych metod rozwiązywania sporów.

Założenia projektu ustawy o wspieraniu polubownych metod rozwiązywania sporów. Założenia projektu ustawy o wspieraniu polubownych metod rozwiązywania sporów. 1. Cel regulacji. Celem projektu jest doprowadzenie do szerszego i bardziej powszechnego wykorzystywania mediacji i innych

Bardziej szczegółowo

Rozdział IV. Podstawa materialnoprawna wyroku sądu arbitrażowego

Rozdział IV. Podstawa materialnoprawna wyroku sądu arbitrażowego Spis treści Wykaz skrótów Uwagi wstępne CZĘŚĆ I. HISTORYCZNE ORAZ TEORETYCZNO- PRAWNE ASPEKTY ARBITRAŻU Rozdział I. Determinanty i propozycje w zakresie rozwoju sądownictwa arbitrażowego 1. Czynniki prawne

Bardziej szczegółowo

SYSTEM PRAWA HANDLOWEGO

SYSTEM PRAWA HANDLOWEGO SYSTEM PRAWA HANDLOWEGO TOM 8 ARBITRAŻ HANDLOWY ANDRZEJ SZUMAŃSKI (red.) C. H. BECK str. Przedmowa... XXV Wykaz skrótów... XXIX Część I. Zagadnienia wprowadzające... 1 Rozdział 1. Pojęcie, rodzaje i charakter

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNE INFORMACJE Z PUNKTU WIDZENIA MEDIACJI W SPRAWACH GOSPODARCZYCH

PRAKTYCZNE INFORMACJE Z PUNKTU WIDZENIA MEDIACJI W SPRAWACH GOSPODARCZYCH dr Marta Janina Skrodzka PRAKTYCZNE INFORMACJE Z PUNKTU WIDZENIA MEDIACJI W SPRAWACH GOSPODARCZYCH Wprowadzenie Negocjacje, mediacje i arbitraż stanowią podstawowe alternatywy dla postępowania sądowego.

Bardziej szczegółowo

Konferencja Mediacja w sprawach gospodarczych Warszawa, 27 maja 2003 r. Sprawozdanie

Konferencja Mediacja w sprawach gospodarczych Warszawa, 27 maja 2003 r. Sprawozdanie Konferencja Mediacja w sprawach gospodarczych Warszawa, 27 maja 2003 r. Sprawozdanie Obecnie w Polsce mediacje i arbitraż są w sprawach gospodarczych stosowane w bardzo wąskim zakresie. W kraju działa

Bardziej szczegółowo

Plan Wykładu. Postępowanie mediacyjne wszczęcie, przebieg, ugoda Postępowanie arbitrażowe przebieg, wszczęcie, wyrok sądu polubownego

Plan Wykładu. Postępowanie mediacyjne wszczęcie, przebieg, ugoda Postępowanie arbitrażowe przebieg, wszczęcie, wyrok sądu polubownego Pozasądowe sposoby rozwiązywania sporów powstałych między przedsiębiorcami a ich klientami lub kontrahentami na gruncie transakcji e commerce w obrocie krajowym MAGDALENA ROMATOWSKA Plan Wykładu I. Mediacja

Bardziej szczegółowo

MEDIACJA W SPRAWACH GOSPODARCZYCH ISBN 978-83-924046-1-3

MEDIACJA W SPRAWACH GOSPODARCZYCH ISBN 978-83-924046-1-3 M I N I S T E R S T W O S P R AW I E D L I W O Ś C I MEDIACJA W SPRAWACH GOSPODARCZYCH ISBN 978-83-924046-1-3 Warszawa 2009 M i n i s t e r s t w o S p r a w i e d l i w o ś c i MEDIACJE W POLSKIM SYSTEMIE

Bardziej szczegółowo

Nowa ustawa o ADR w sprawach konsumenckich Jakie zmiany w funkcjonowaniu firmy spowoduje ustawa? FKA Furtek Komosa Aleksandrowicz

Nowa ustawa o ADR w sprawach konsumenckich Jakie zmiany w funkcjonowaniu firmy spowoduje ustawa? FKA Furtek Komosa Aleksandrowicz Nowa ustawa o ADR w sprawach konsumenckich Jakie zmiany w funkcjonowaniu firmy spowoduje ustawa? FKA Furtek Komosa Aleksandrowicz 1 pozasądowe rozwiązywanie sporów Trwają prace nad kontrowersyjną ustawą

Bardziej szczegółowo

MEDIACJA W SPRAWACH GOSPODARCZYCH Stan prawny na 1 września 2011 r.

MEDIACJA W SPRAWACH GOSPODARCZYCH Stan prawny na 1 września 2011 r. Ministerstwo Sprawiedliwości MEDIACJE W POLSKIM SYSTEMIE PRAWA MEDIACJA W SPRAWACH GOSPODARCZYCH Stan prawny na 1 września 2011 r. adw. Sylwester Pieckowski wiceprzewodniczący Społecznej Rady ds. Alternatywnych

Bardziej szczegółowo

Mediacja konsumencka

Mediacja konsumencka Mediacja konsumencka Inspekcja Handlowa od ponad 10 lat prowadzi mediacje w formule określonej w art. 36 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 roku o Inspekcji Handlowej /tekst jednolity w Dz. U. z 2009 r. nr

Bardziej szczegółowo

K A R T A P R Z E D M I O T U

K A R T A P R Z E D M I O T U Uczelnia Wydział Kierunek studiów Poziom kształcenia Profil kształcenia Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Wydział Prawa i Administracji Kierunek prawno-biznesowy Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Rozdział I. Postanowienia wstępne. Stosowanie przepisów Regulaminu

Rozdział I. Postanowienia wstępne. Stosowanie przepisów Regulaminu REGULAMIN ROZSTRZYGANIA SPORÓW O NARUSZENIE PRAW W NASTĘPSTWIE REJESTRACJI NAZWY DOMENY INTERNETOWEJ.PL SĄDU ARBITRAŻOWEGO PRZY KRAJOWEJ IZBIE GOSPODARCZEJ W WARSZAWIE Rozdział I Postanowienia wstępne

Bardziej szczegółowo

Podstawowe zasady postępowania mediacyjnego

Podstawowe zasady postępowania mediacyjnego Dr Marta Janina Skrodzka Podstawowe zasady postępowania mediacyjnego Ze względu na swoją nieformalność, elastyczność, a także brak szczegółowych 1 regulacji prawnych w polskim systemie prawnym w odniesieniu

Bardziej szczegółowo

Podobają nam się mediacje jako sposób rozwiązywania konfliktów!

Podobają nam się mediacje jako sposób rozwiązywania konfliktów! Podobają nam się mediacje jako sposób rozwiązywania konfliktów! Czym jest mediacja? Dobrowolny i poufny proces dochodzenia do rozwiązania sporu, prowadzony w obecności osoby neutralnej mediatora. Jest

Bardziej szczegółowo

Stosowanie tego kodeksu postępowania w żaden sposób nie uchybia przepisom krajowym regulującym poszczególne zawody.

Stosowanie tego kodeksu postępowania w żaden sposób nie uchybia przepisom krajowym regulującym poszczególne zawody. PL PL PL EUROPEJSKI KODEKS POSTĘPOWANIA DLA MEDIATORÓW Niniejszy kodeks postępowania określa zasady, które mediatorzy mogą dobrowolnie przyjąć, na swoją własną odpowiedzialność. Może on być stosowany we

Bardziej szczegółowo

NOWE PRZEPISY UE ODNOŚNIE POZASĄDOWEGO ROZSTRZYGANIA SPORÓW DLA SPORÓW KONSUMENCKICH

NOWE PRZEPISY UE ODNOŚNIE POZASĄDOWEGO ROZSTRZYGANIA SPORÓW DLA SPORÓW KONSUMENCKICH NOWE PRZEPISY UE ODNOŚNIE POZASĄDOWEGO ROZSTRZYGANIA SPORÓW DLA SPORÓW KONSUMENCKICH Narzędzia alternatywnych metod rozwiązywania sporów (Alternative Dispute Resolution - ADR) do rozstrzygania sporów konsumenckich

Bardziej szczegółowo

Klauzula: mediacyjna, med-arb i arbitrażowa - czyli jak zapobiegać przyszłym konfliktom

Klauzula: mediacyjna, med-arb i arbitrażowa - czyli jak zapobiegać przyszłym konfliktom Klauzula: mediacyjna, med-arb i arbitrażowa - czyli jak zapobiegać przyszłym konfliktom Mediacja jest jedną z alternatyw dla postępowania sądowego w kestii rozwiązywania różnego rodzaju sporów, w tym także

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KOLEGIUM MEDIACYJNEGO DZIAŁAJĄCEGO W RAMACH ŚLĄSKIEGO STOWARZYSZENIA RZECZOZNAWCÓW MAJĄTKOWYCH W KATOWICACH 1 POSTANOWIENIA OGÓLNE

REGULAMIN KOLEGIUM MEDIACYJNEGO DZIAŁAJĄCEGO W RAMACH ŚLĄSKIEGO STOWARZYSZENIA RZECZOZNAWCÓW MAJĄTKOWYCH W KATOWICACH 1 POSTANOWIENIA OGÓLNE REGULAMIN KOLEGIUM MEDIACYJNEGO DZIAŁAJĄCEGO W RAMACH ŚLĄSKIEGO STOWARZYSZENIA RZECZOZNAWCÓW MAJĄTKOWYCH W KATOWICACH 1 POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Kolegium Mediacyjne działające przy Śląskim Stowarzyszeniu

Bardziej szczegółowo

Skutki zawarcia ugody mediacyjnej oraz konsekwencje jej nie zawarcia w sektorze publicznym i samorządowym

Skutki zawarcia ugody mediacyjnej oraz konsekwencje jej nie zawarcia w sektorze publicznym i samorządowym Oprac. dr Marta Janina Skrodzka Wydział Prawa Uniwersytet w Białymstoku Skutki zawarcia ugody mediacyjnej oraz konsekwencje jej nie zawarcia w sektorze publicznym i samorządowym 3.3. Szybkość i koszt postępowania

Bardziej szczegółowo

Oferta dla przesiębiorców

Oferta dla przesiębiorców Oferta dla przesiębiorców Kancelaria Prawna Tomasz Święch e-mail: biuro@swiech-legal.pl NIP: 784-237-73-35 ul. Żurawia 6/12 00-503 Warszawa tel.: +48 790 888 153 ul. Bolesława Chrobrego 32 62-200 Gniezno

Bardziej szczegółowo

Właściwość przedmiotowa sądów arbitrażowych

Właściwość przedmiotowa sądów arbitrażowych Właściwość przedmiotowa sądów arbitrażowych 1) Umowy cywilnoprawne pomiędzy podmiotami gospodarczymi właściwość sądu arbitrażowego w pełnym zakresie; 2) Umowy cywilnoprawne pomiędzy podmiotem gospodarczym

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT DLA POSŁÓW

KOMUNIKAT DLA POSŁÓW PARLAMENT EUROPEJSKI 2009-2014 Komisja Petycji 27.05.2014 KOMUNIKAT DLA POSŁÓW Przedmiot: Petycja 0436/2012, którą złożył Mark Walker (Wielka Brytania) w sprawie transgranicznego doradztwa prawnego 1.

Bardziej szczegółowo

Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora

Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora Społeczna Rada do spraw Alternatywnych Metod Rozwiązywania Konfliktów i Sporów przy Ministrze Sprawiedliwości Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora uchwalone przez Radę w dniu 26 czerwca

Bardziej szczegółowo

Spis treści Przedmowa Wykaz skrótów Część I. Zagadnienia wprowadzające Rozdział 1. Pojęcie, rodzaje i charakter prawny arbitrażu handlowego

Spis treści Przedmowa Wykaz skrótów Część I. Zagadnienia wprowadzające Rozdział 1. Pojęcie, rodzaje i charakter prawny arbitrażu handlowego Przedmowa... XXV Wykaz skrótów... XXIX Część I. Zagadnienia wprowadzające... 1 Rozdział 1. Pojęcie, rodzaje i charakter prawny arbitrażu handlowego... 3 1.1. Pojęcie arbitrażu handlowego... 8 1.1.1. Istota

Bardziej szczegółowo

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną?

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? MEDIACJE Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? Konflikt to rozbieżność interesów lub przekonań stron. Ich dążenia nie mogą być zrealizowane równocześnie. Konflikt pojawia

Bardziej szczegółowo

Spis treści Przedmowa Wykaz skrótów Część I. Zagadnienia wprowadzające Rozdział 1. Pojęcie, rodzaje i charakter prawny arbitrażu handlowego

Spis treści Przedmowa Wykaz skrótów Część I. Zagadnienia wprowadzające Rozdział 1. Pojęcie, rodzaje i charakter prawny arbitrażu handlowego str. Przedmowa... XXV Wykaz skrótów... XXIX Część I. Zagadnienia wprowadzające... 1 Rozdział 1. Pojęcie, rodzaje i charakter prawny arbitrażu handlowego... 3 1.1. Pojęcie arbitrażu handlowego... 6 1.1.1.

Bardziej szczegółowo

Co jeśli nie sąd? Alternatywne metody rozwiązywania sporów pomiędzy przedsiębiorcami

Co jeśli nie sąd? Alternatywne metody rozwiązywania sporów pomiędzy przedsiębiorcami Co jeśli nie sąd? Alternatywne metody rozwiązywania sporów pomiędzy przedsiębiorcami W dobie wciąż mnożących się i komplikujących się przepisów prawnych, a także przewlekłości postępowań przed sądami powszechnymi,

Bardziej szczegółowo

Regulamin i cennik postepowania mediacyjnego w Międzynarodowym Centrum Mediacji przy międzynarodowych Izbach Przemysłowo-Handlowych w Polsce.

Regulamin i cennik postepowania mediacyjnego w Międzynarodowym Centrum Mediacji przy międzynarodowych Izbach Przemysłowo-Handlowych w Polsce. Regulamin i cennik postepowania mediacyjnego w Międzynarodowym Centrum Mediacji przy międzynarodowych Izbach Przemysłowo-Handlowych w Polsce. I. Przedmiot regulacji. Regulamin dotyczy postepowań mediacyjnych

Bardziej szczegółowo

Jak działa alternatywne rozstrzyganie sporów (ADR) wybrane zagadnienia proceduralne

Jak działa alternatywne rozstrzyganie sporów (ADR) wybrane zagadnienia proceduralne Cykl wykładów: Ochrona konsumenta w Unii Europejskiej Jak działa alternatywne rozstrzyganie sporów (ADR) wybrane zagadnienia proceduralne Piotr Stańczak Koordynator ds. ADR Europejskie Centrum Konsumenckie

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA ŚWIADCZENIE USŁUG PRAWNICZYCH. Adres do korespondencji: 02-121 Warszawa, ul. Korotyńskiego 7 lok.9 tel. 668482888.

OFERTA NA ŚWIADCZENIE USŁUG PRAWNICZYCH. Adres do korespondencji: 02-121 Warszawa, ul. Korotyńskiego 7 lok.9 tel. 668482888. kancelaria@legalista.pl, www.legalista.pl OFERTA NA ŚWIADCZENIE USŁUG PRAWNICZYCH Adres do korespondencji: 02-121 Warszawa, ul. Korotyńskiego 7 lok.9 tel. 668482888. Informacje o Kancelarii Strona 2 Kancelaria

Bardziej szczegółowo

Strategia firmy a model współpracy pomiędzy departamentem prawnym a kancelarią zewnętrzną. dr Piotr W. Kowalski

Strategia firmy a model współpracy pomiędzy departamentem prawnym a kancelarią zewnętrzną. dr Piotr W. Kowalski Strategia firmy a model współpracy pomiędzy departamentem prawnym a kancelarią zewnętrzną dr Piotr W. Kowalski Cel prezentacji Celem prezentacji jest odpowiedź na trzy kluczowe pytania w czasach kryzysu

Bardziej szczegółowo

IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH. Społeczna Odpowiedzialność Biznesu

IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH. Społeczna Odpowiedzialność Biznesu IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH Społeczna Odpowiedzialność Biznesu Społeczna Odpowiedzialność Biznesu SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU TO koncepcja, wedle której

Bardziej szczegółowo

27 stycznia 2016. www.proability.pl PROWADZĄCY ZAGADNIENIA GŁÓWNE. zgloszenia@proability.pl

27 stycznia 2016. www.proability.pl PROWADZĄCY ZAGADNIENIA GŁÓWNE. zgloszenia@proability.pl ZAGADNIENIA GŁÓWNE PROWADZĄCY Najnowsze i nadchodzące zmiany prawne w kontekście prawa budowlanego Problematyczne zagadnienia ustalenia kręgu stron postępowania w sprawie pozwolenia na budowę Odstąpienie

Bardziej szczegółowo

Szybko post powania Koszty post powania.

Szybko post powania Koszty post powania. Arbitraż Sądownictwo polubowne stanowi alternatywną i zazwyczaj konkurencyjną metodę rozstrzygania sporów powstałych w ramach gałęzi prawa cywilnego. Sądy arbitrażowe są sądami niepaństwowymi, jednak wydane

Bardziej szczegółowo

Regulamin. postępowania mediacyjnego w Międzynarodowym Centrum Mediacji. przy międzynarodowych Izbach Przemysłowo- Handlowych w Polsce.

Regulamin. postępowania mediacyjnego w Międzynarodowym Centrum Mediacji. przy międzynarodowych Izbach Przemysłowo- Handlowych w Polsce. Regulamin postępowania mediacyjnego w Międzynarodowym Centrum Mediacji przy międzynarodowych Izbach Przemysłowo- Handlowych w Polsce. I. Przedmiot regulacji. Regulamin dotyczy postępowań mediacyjnych w

Bardziej szczegółowo

Prezentacja Kancelarii

Prezentacja Kancelarii Prezentacja Kancelarii WSTĘP 2 I. ZAKRES USŁUG 3 II. SUKCESY 4 III. ZASADY 5 IV. HONORARIUM 6 KONTAKT 7 1 S t r o n a Szanowni Państwo, Doświadczenie kancelarii w obsłudze podmiotów gospodarczych pozwoliło

Bardziej szczegółowo

ROZWIĄZANIE KONFLIKTU JEST W ZASIĘGU. www.strefadialogu.com kontakt@strefadialogu.com tel. 535 353 354

ROZWIĄZANIE KONFLIKTU JEST W ZASIĘGU. www.strefadialogu.com kontakt@strefadialogu.com tel. 535 353 354 ROZWIĄZANIE KONFLIKTU JEST W ZASIĘGU www.strefadialogu.com kontakt@strefadialogu.com tel. 535 353 354 Badania dowodzą, że średnio: pracowników zmieniających pracę wskazuje na konflikty personalne jako

Bardziej szczegółowo

Przewodnik postępowania układowego (Usługi dotyczące stosunków pomiędzy pracodawcami i pracownikami - Manx)

Przewodnik postępowania układowego (Usługi dotyczące stosunków pomiędzy pracodawcami i pracownikami - Manx) Przewodnik postępowania układowego (Usługi dotyczące stosunków pomiędzy pracodawcami i pracownikami - Manx) Kwiecień 2012 r. Usługi dotyczące stosunków pomiędzy pracodawcami i pracownikami Manx (the Manx

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

STANDARDY SZKOLENIA MEDIATORÓW,

STANDARDY SZKOLENIA MEDIATORÓW, STANDARDY SZKOLENIA MEDIATORÓW, UCHWALONE PRZEZ SPOŁECZNĄ RADĘ DO SPRAW ALTERNATYWNYCH METOD ROZWIĄZYWANIA KONFLIKTÓW I SPORÓW PRZY MINISTRZE SPRAWIEDLIWOŚCI W DNIU 29 PAŹDZIERNIKA 2007 ROKU Standardy

Bardziej szczegółowo

Spis treści Rozdział I. Zagadnienia podstawowe

Spis treści Rozdział I. Zagadnienia podstawowe Wykaz skrótów... XV Wykaz podstawowej literatury... XIX Wstęp... XXI Rozdział I. Zagadnienia podstawowe... 1 1. Zakres międzynarodowego prawa inwestycyjnego... 1 I. Międzynarodowe prawo inwestycyjne a

Bardziej szczegółowo

WERYFIKACJA ZAWARTEJ UGODY ORAZ POSTĘPOWANIE PO ZAKOŃCZENIU MEDIACJI

WERYFIKACJA ZAWARTEJ UGODY ORAZ POSTĘPOWANIE PO ZAKOŃCZENIU MEDIACJI dr Marta Janina Skrodzka WERYFIKACJA ZAWARTEJ UGODY ORAZ POSTĘPOWANIE PO ZAKOŃCZENIU MEDIACJI Wprowadzenie Najbardziej pożądanym rezultatem prowadzenia postępowania mediacyjnego jest zawarcie przez strony

Bardziej szczegółowo

PARLAMENT EUROPEJSKI

PARLAMENT EUROPEJSKI PARLAMENT EUROPEJSKI 2004 2009 Komisja Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów 15.02.2008 DOKUMENT ROBOCZY w sprawie sprawozdania z własnej inicjatywy dotyczącego niektórych aspektów ubezpieczeń komunikacyjnych

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z działalności Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego w 2014 r.

Sprawozdanie z działalności Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego w 2014 r. Sprawozdanie z działalności Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego w 2014 r. I. Rekodyfikacja prawa cywilnego materialnego i procesowego. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego kontynuowała prace nad projektem

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE dr Marta Janina Skrodzka MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE Wprowadzenie Każde postępowanie mediacyjne, co zostało wskazane w przygotowanych do tej pory opracowaniach, przebiega zasadniczo w podobny sposób,

Bardziej szczegółowo

Szkolenia z mediacji Centrum Mediacji Partners Polska: listopad - grudzień 2015

Szkolenia z mediacji Centrum Mediacji Partners Polska: listopad - grudzień 2015 Szkolenia z mediacji Centrum Mediacji Partners Polska: listopad - grudzień 2015 Centrum Mediacji Partners Polska serdecznie zaprasza Państwa do udziału w szkoleniach z mediacji, które odbędą się w w listopadzie

Bardziej szczegółowo

Czynniki sukcesu przy transakcjach fuzji i przejęć. Rynki Kapitałowe

Czynniki sukcesu przy transakcjach fuzji i przejęć. Rynki Kapitałowe Czynniki sukcesu przy transakcjach fuzji i przejęć Rynki Kapitałowe Warszawa, 24 września 2008 1 A. Bankowość Inwestycyjna BZWBK Obszar Rynków Kapitałowych B. Wybrane aspekty badania C. Wnioski i rekomendacje

Bardziej szczegółowo

WDRAŻANIE MEDIACJI W SPRAWACH CYWILNYCH

WDRAŻANIE MEDIACJI W SPRAWACH CYWILNYCH PROGRAM OBYWATEL I PRAWO WDRAŻANIE MEDIACJI W SPRAWACH CYWILNYCH 1/28 PROGRAM OBYWATEL I PRAWO Cele projektu: 1. Opracowanie modelu wdrożenia mediacji cywilnej w Sądzie Rejonowym 2. Wdrożenie modelu 2/28

Bardziej szczegółowo

Umowa o zachowaniu poufności. Aktualne umowy gospodarcze

Umowa o zachowaniu poufności. Aktualne umowy gospodarcze Umowa o zachowaniu poufności Aktualne umowy gospodarcze Prawo i zarządzanie Wydawnictwo Verlag Dashofer Sp. z o.o. al. Krakowska 271, 02-133 Warszawa tel.: 22 559 36 00, 559 36 66, faks: 22 829 27 00,

Bardziej szczegółowo

Spółki Celowe i Partnerstwo Publiczno-Prywatne

Spółki Celowe i Partnerstwo Publiczno-Prywatne Spółki Celowe i Partnerstwo Publiczno-Prywatne Zespół Prawa Samorządowego Zapewniamy pomoc prawną przy realizacji każdego przedsięwzięcia należącego do zadań samorządu terytorialnego oraz doradzamy przy

Bardziej szczegółowo

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: ADMINISTRACJA Poziom kształcenia: studia I stopnia profil kształcenia: praktyczny SYMBOLE EFEKTÓW DLA KIERUNKU ADMINISTR ACJA OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ODNIESIENIE EFEKTÓW

Bardziej szczegółowo

DNA SUKCESU EDUKACJA W BIZNESIE KONTAKT: BIURO: tel. +48 604 264 524. Grodzisk Mazowiecki 05-825. tel. +48 503 847 238. ul.

DNA SUKCESU EDUKACJA W BIZNESIE KONTAKT: BIURO: tel. +48 604 264 524. Grodzisk Mazowiecki 05-825. tel. +48 503 847 238. ul. Szanowni Państwo, ECB Firma Szkoleniowo Doradcza powstała z myślą o przywróceniu efektywności działań ludzi biznesu jako najcenniejszych aktywów firm. Jesteśmy po to, aby Twoja firma rosła w siłę za sprawą

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Projekt Mediator pilnie poszukiwany jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Projekt Mediator pilnie poszukiwany jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Projekt Mediator pilnie poszukiwany jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Mediacje prof. Kazimierz Kloc Warszawa, 23 września 2012 r. Wykonawca szkoleń:

Bardziej szczegółowo

Jak skutecznie przeprowadzić zmianę z wykorzystaniem Interim Managera?

Jak skutecznie przeprowadzić zmianę z wykorzystaniem Interim Managera? Jak skutecznie przeprowadzić zmianę z wykorzystaniem Interim Managera? Studium Przypadku na przykładzie projektu zmiany w obszarze wspierania sprzedaży ING Życie Emilia Urich ING Życie Karolina Niesiobędzka-

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści

Spis treści. Spis treści Spis treści Wykaz skrótów... XI Literatura... XVII Wprowadzenie... 1 Rozdział I. Zagadnienie osobowości prawnej... 15 1. Dyskusje dotyczące znaczenia pojęć... 15 2. Dychotomiczny podział podmiotów prawa...

Bardziej szczegółowo

Raport na temat niestosowania niektórych zasad ładu korporacyjnego zawartych w Dobrych Praktykach Notowanych na GPW

Raport na temat niestosowania niektórych zasad ładu korporacyjnego zawartych w Dobrych Praktykach Notowanych na GPW Raport na temat niestosowania niektórych zasad ładu korporacyjnego zawartych w Dobrych Praktykach Notowanych na GPW Dąbrowa Górnicza, dnia 1 lipca 2010 roku Dąbrowa Górnicza, dnia 1 lipca 2010 roku Strona

Bardziej szczegółowo

Znaczenie(mediacji(jako(alternatywnej(metody(rozwiązywania(sporów( w(polsce(w(latach(2006<2012(

Znaczenie(mediacji(jako(alternatywnej(metody(rozwiązywania(sporów( w(polsce(w(latach(2006<2012( " " Znaczenie(mediacji(jako(alternatywnej(metody(rozwiązywania(sporów( w(polsce(w(latach(2006

Bardziej szczegółowo

Udział społeczeństwa w procedurach OŚ

Udział społeczeństwa w procedurach OŚ Udział społeczeństwa w procedurach OŚ Teresa Weber 24.05.2013, Wrocław Konferencja ELNI EIA 2013 Wrocław Dyrektywa OŚ - wyzwania i perspektywy w świetle dotychczasowych doświadczeń oraz opublikowanej ostatnio

Bardziej szczegółowo

Polityka zarządzania ryzykiem braku zgodności w Banku Spółdzielczym w Końskich

Polityka zarządzania ryzykiem braku zgodności w Banku Spółdzielczym w Końskich Załącznik do Uchwały Zarządu Nr 11/XLI/14 z dnia 30 grudnia 2014r. Załącznik do uchwały Rady Nadzorczej Nr 8/IX/14 z dnia 30 grudnia 2014r. Polityka zarządzania ryzykiem braku zgodności w Banku Spółdzielczym

Bardziej szczegółowo

Kontekst sytuacyjny: Pytanie pozostaje tylko w jakich obszarach ich rozwijać?

Kontekst sytuacyjny: Pytanie pozostaje tylko w jakich obszarach ich rozwijać? WPŁYW POZIOMU ŚWIADOMOŚCI BIZNESOWEJ NA ROZWÓJ ORGANIZACJI SPRZEDAŻY NA RYNKU PRODUKTÓW FMCG Szanowni Państwo, Przedstawiamy Państwu poniższą ofertę dotyczącą wsparcia pracowników działu sprzedaży w Państwa

Bardziej szczegółowo

Uniwersal Periodic Review UPR POWSZECHNY OKRESOWY PRZEGLĄD PRAW CZŁOWIEKA RADY PRAW CZŁOWIEKA ONZ

Uniwersal Periodic Review UPR POWSZECHNY OKRESOWY PRZEGLĄD PRAW CZŁOWIEKA RADY PRAW CZŁOWIEKA ONZ Uniwersal Periodic Review UPR POWSZECHNY OKRESOWY PRZEGLĄD PRAW CZŁOWIEKA RADY PRAW CZŁOWIEKA ONZ POWSZECHNY/OKRESOWY/PRZEGLĄD POWSZECHNY: 192 państwa członkowskie podlegają przeglądowi na takich samych

Bardziej szczegółowo

CENTRUM SZKOLENIOWE DACPOL

CENTRUM SZKOLENIOWE DACPOL Tytuł: Zasady współpracy przedsiębiorcy ze związkami zawodowymi. Organizator: Centrum Szkoleniowe Partner merytoryczny: Orłowski-Patulski-Walczak Sp. z o.o. Termin: 16-09-2015 Zakres: A. STATUS ZWIĄZKU

Bardziej szczegółowo

Polityka informacyjna TU INTER Polska SA oraz TU INTER-ŻYCIE Polska SA

Polityka informacyjna TU INTER Polska SA oraz TU INTER-ŻYCIE Polska SA Polityka informacyjna TU INTER Polska SA oraz TU INTER-ŻYCIE Polska SA Postanowienia wstępne 1 1. Dokument ten określa zasady polityki informacyjnej TU INTER Polska SA oraz TU INTER-ŻYCIE Polska SA (zwanych

Bardziej szczegółowo

Psychologiczne aspekty mediacji

Psychologiczne aspekty mediacji Psychologiczne aspekty mediacji dr Magdalena Błażek Rodzinny Ośrodek Diagnostyczno-Konsultacyjny przy Sądzie Okręgowym w Gdańsku Uniwersytet Gdański GDAŃSK, 10 grudnia 2015 R Mediacja rówieśnicza* Cztery

Bardziej szczegółowo

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE WARSZTAT C- A IDEA SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI BIZNESU. PODSTAWY CSR. Skąd się wziął CSR? Historia społecznej odpowiedzialności biznesu. Koncepcja zrównoważonego rozwoju.

Bardziej szczegółowo

MEDIACJA - nowa szansa dla radców prawnych. Maciej Bobrowicz

MEDIACJA - nowa szansa dla radców prawnych. Maciej Bobrowicz MEDIACJA - nowa szansa dla radców prawnych. Jak wykorzystać innowacyjne modele wynagradzania /Alternative Fee Arangements/ i uzyskać satysfakcje finansową w mediacji. Maciej Bobrowicz Wstęp:,,Lawyers are

Bardziej szczegółowo

Informacja o postępowaniu mediacyjnym w sprawach rodzinnych, o rozwód i separację

Informacja o postępowaniu mediacyjnym w sprawach rodzinnych, o rozwód i separację MINISTERSTWO SPRAWIEDLIWOŚCI Informacja o postępowaniu mediacyjnym w sprawach rodzinnych, o rozwód i separację Mediacja jest dobrowolną, poufną metodą rozwiązywania sporu, w której strony konfliktu lub

Bardziej szczegółowo

ROLA DORADCY. Proces realizacji przedsięwzięć Partnerstwa Publiczno-Prywatnego

ROLA DORADCY. Proces realizacji przedsięwzięć Partnerstwa Publiczno-Prywatnego ROLA DORADCY Proces realizacji przedsięwzięć Partnerstwa Publiczno-Prywatnego Agenda Wprowadzenie Doradca Techniczny Doradca Finansowo-Ekonomiczny Doradca Prawny Podsumowanie 3P Partnerstwo Publiczno-Prywatne

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO CENTRUM MEDIACYJNEGO PRZY NACZELNEJ RADZIE ADWOKACKIEJ W WARSZAWIE

REGULAMIN POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO CENTRUM MEDIACYJNEGO PRZY NACZELNEJ RADZIE ADWOKACKIEJ W WARSZAWIE REGULAMIN POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO CENTRUM MEDIACYJNEGO PRZY NACZELNEJ RADZIE ADWOKACKIEJ W WARSZAWIE 1. Zakres zastosowania 1. Przedmiotem niniejszego Regulaminu jest unormowanie zasad rozstrzygania

Bardziej szczegółowo

Rola i zadania Komitetu Audytu. Warszawa, 11.03.2013

Rola i zadania Komitetu Audytu. Warszawa, 11.03.2013 Rola i zadania Komitetu Audytu Warszawa, 11.03.2013 Informacje o Grupie MDDP Kim jesteśmy Jedna z największych polskich firm świadczących kompleksowe usługi doradcze 6 wyspecjalizowanych linii biznesowych

Bardziej szczegółowo

Trudne czasy dla polskiego budownictwa

Trudne czasy dla polskiego budownictwa Warszawa, 21 maja 2013 r. Informacja prasowa Trudne czasy dla polskiego budownictwa Budownictwo w Polsce. Edycja 2013 - raport firmy doradczej KPMG, CEEC Research i Norstat Polska. W 2013 roku zarządzający

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN DZIAŁANIA SĄDU KOLEŻEŃSKIEGO STOWARZYSZENIA UniCat Club. Postanowienia ogólne

REGULAMIN DZIAŁANIA SĄDU KOLEŻEŃSKIEGO STOWARZYSZENIA UniCat Club. Postanowienia ogólne REGULAMIN DZIAŁANIA SĄDU KOLEŻEŃSKIEGO STOWARZYSZENIA UniCat Club Postanowienia ogólne 1 Sąd Koleżeński jest jednym z organów Władz Stowarzyszenia UniCat Club (dalej: Stowarzyszenia) powoływanym przez

Bardziej szczegółowo

Dołącz do Najlepszych

Dołącz do Najlepszych Dołącz do Najlepszych Kancelaria Weil istnieje od 1931 roku i jest jedną z najbardziej znanych międzynarodowych firm prawniczych, zapewniając kompleksową obsługę prawną klientów instytucjonalnych oraz

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA Prawa Pasażera 16 kwietnia 2015. Emilia Osewska-Madry Dyrektor Rady Linii Lotniczych w Polsce-BARIP

KONFERENCJA Prawa Pasażera 16 kwietnia 2015. Emilia Osewska-Madry Dyrektor Rady Linii Lotniczych w Polsce-BARIP KONFERENCJA Prawa Pasażera 16 kwietnia 2015 Emilia Osewska-Madry Dyrektor Rady Linii Lotniczych w Polsce-BARIP KONFERENCJA Prawa Pasażera 16 kwietnia 2015 BARIP - Rada Linii Lotniczych w Polsce skupia

Bardziej szczegółowo

Przekazuję przyjęte przez Radę Ministrów stanowisko wobec poselskiego projektu ustawy:

Przekazuję przyjęte przez Radę Ministrów stanowisko wobec poselskiego projektu ustawy: Warszawa, 6 sierpnia 2008 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Prezes Rady Ministrów DSPA 140 130(4)/08 Pan Bronisław Komorowski Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Przekazuję przyjęte przez

Bardziej szczegółowo

Instytucjonalna ochrona indywidualnego konsumenta w Polsce na tle krajów

Instytucjonalna ochrona indywidualnego konsumenta w Polsce na tle krajów Konferencja Konsument i jego rzecznik Instytucjonalna ochrona indywidualnego konsumenta w Polsce na tle krajów Wspólnoty Piotr Stańczak Europejskie Centrum Konsumenckie Polska Warszawa, 12 marca 2009 r.

Bardziej szczegółowo

Rola kontroli w funkcjonowaniu samorządu terytorialnego. Wpisany przez Elżbieta Garczarek

Rola kontroli w funkcjonowaniu samorządu terytorialnego. Wpisany przez Elżbieta Garczarek Kontroler powinien być profesjonalistą, w urzędach oczekuje się, że będzie to ekspert w każdej dziedzinie działania administracji, umiejący odpowiedzieć na najtrudniejsze pytania. W dzisiejszej rzeczywistości

Bardziej szczegółowo

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2003 r. V CK 486/02

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2003 r. V CK 486/02 id: 20197 1. Przewidziane tym przepisem [art. 1105 2 k.p.c. - wstawienie własne] uzależnienie dopuszczalności skutecznego zastrzeżenia klauzuli arbitrażowej od zagranicznego statusu co najmniej jednej

Bardziej szczegółowo

Regulamin rozpatrywania reklamacji w Sygma Bank Polska S.A.

Regulamin rozpatrywania reklamacji w Sygma Bank Polska S.A. Regulamin rozpatrywania reklamacji w Sygma Bank Polska S.A. I. Wprowadzenie 1. Celem niniejszego Regulaminu jest zdefiniowanie zasad rozpatrywania reklamacji i skarg Klientów wpływających do Banku zgodnie

Bardziej szczegółowo

OŚRODKI OCENY SET EVALUATION

OŚRODKI OCENY SET EVALUATION Pomagamy: OŚRODKI OCENY SET EVALUATION I. ZARYS METODOLOGICZNY II. CASE STUDY Stwarzamy możliwości do rozwoju kreując niebanalny klimat do dokonywania trwałych i odważnych zmian Misja Grupy SET I. ZARYS

Bardziej szczegółowo

Wczesne Wspomaganie Rozwoju w krajach Unii Europejskiej

Wczesne Wspomaganie Rozwoju w krajach Unii Europejskiej Wczesne Wspomaganie Rozwoju w krajach Unii Europejskiej Krajowy Koordynator Europejskiej Agencji Rozwoju Edukacji Uczniów ze Specjalnymi Potrzebami. Małgorzata Dońska-Olszko www.european-agency.org Opracowano

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych. Rozdział 1. Przepisy ogólne

USTAWA. z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych. Rozdział 1. Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/8 USTAWA z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych Rozdział 1 Przepisy ogólne Art. 1. Spór zbiorowy pracowników z pracodawcą lub pracodawcami może dotyczyć warunków

Bardziej szczegółowo

K A R T A P R Z E D M I O T U

K A R T A P R Z E D M I O T U Uczelnia Wydział Kierunek studiów Poziom kształcenia Profil kształcenia Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Wydział Prawa i Administracji Administracja Studia pierwszego stopnia Profil ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Tworzenie a jakość prawa w ochronie zdrowia w Polsce

Tworzenie a jakość prawa w ochronie zdrowia w Polsce Tworzenie a jakość prawa w ochronie zdrowia w Polsce IX Sympozjum EBHC 2014-12-15 Autor: Jakub Adamski Food for thought o The most exciting phrase to hear in science, the one that heralds new discoveries,

Bardziej szczegółowo

group Brief Marketingowy

group Brief Marketingowy 2 1. Sytuacja 1.1 Wyzwanie 1.1.1. Na czym polega wyzwanie dla marki/oferty Firmy w Polsce? 1.1.2. Z czego wynika? wg Firmy 1.1.3. Na jakiej podstawie zostało zdefiniowane? badania; doświadczenie; wyniki

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 33/12. Dnia 18 lipca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie :

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 33/12. Dnia 18 lipca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt III CZP 33/12 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 18 lipca 2012 r. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Dariusz Dończyk SSN Krzysztof Pietrzykowski w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN UDZIELANIA PORAD PRAWNYCH ON-LINE

REGULAMIN UDZIELANIA PORAD PRAWNYCH ON-LINE REGULAMIN UDZIELANIA PORAD PRAWNYCH ON-LINE I. POSTANOWIENIA WSTĘPNE 1. Niniejszy Regulamin określa warunki i zasady uzyskiwania porad prawnych za pośrednictwem strony internetowej www.sw-law.eu w zakładce

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotu uzupełniającego : ekonomia w praktyce dla klasy II

Wymagania edukacyjne z przedmiotu uzupełniającego : ekonomia w praktyce dla klasy II Wymagania edukacyjne z przedmiotu uzupełniającego : ekonomia w praktyce dla klasy II Zagadnienia 1.1. Etapy projektu 1.2. Projekt badawczy, przedsięwzięcie Konieczny (2) wie na czym polega metoda projektu?

Bardziej szczegółowo