Pytania o przyszłość polskiej wsi

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Pytania o przyszłość polskiej wsi"

Transkrypt

1

2

3 Forum Aktywizacji Obszarów Wiejskich Pytania o przyszłość polskiej wsi Podsumowanie ogólnopolskiej debaty Forum Aktywizacji Obszarów Wiejskich Warszawa

4 2

5 Od wydawcy: W wielu krajach Unii Europejskiej toczy się obecnie dyskusja na temat przyszłego kształtu polityki wobec obszarów wiejskich. Wiąże się ona z przygotowywaniem nowego budżetu na lata i dyskusją na temat miejsca jakie powinna w nim zajmować polityka rozwoju lokalnego (w tym rozwoju obszarów wiejskich). W Polsce publiczna dyskusja o przyszłości wsi ogranicza się zwykle do kwestii rozwoju rolnictwa, pozostałym problemom związanym z rozwojem obszarów wiejskich poświęca się zazwyczaj mniej uwagi. W dodatku głos w tej dyskusji zabierają najczęściej eksperci i politycy, natomiast bardzo rzadko jest w niej słyszalny głos samych mieszkańców wsi. Podejmując pod koniec 2008 roku inicjatywę przeprowadzenia debaty Pytania o przyszłość polskiej wsi, Forum Aktywizacji Obszarów Wiejskich chciało zmienić ten stan rzeczy i sprawić, że głos społeczności wiejskich zostanie usłyszany. Dlatego stworzyliśmy różnym środowiskom możliwość uczestniczenia w debatach na poziomie regionalnym, a następnie zaprezentowania i podsumowania głosów w dyskusji w konferencji ogólnopolskiej. Zdajemy sobie jednak sprawę, że osoby i organizacje działające na rzecz wsi najbardziej wyraziście przemawiają nie poprzez dyskusję, ale poprzez działanie na poziomie lokalnym. Z tego względu zapis dyskusji zdecydowaliśmy się uzupełnić prezentacją przykładów, w jaki sposób lokalne społeczności w praktyce poszukują odpowiedzi na pytania o przyszłość polskiej wsi. Pragniemy tą drogą wyrazić podziękowania wszystkim, którzy przyczynili się do powstania niniejszej książki przede wszystkim organizacjom członkowskim FAOW, które były współorganizatorami debat regionalnych oraz tym, które udostępniły materiały do opracowania przykładów; prelegentom, uczestnikom i moderatorom paneli, a także osobom i organizacjom które w różnych formach zabrały głos w dyskusji; pracownikom Sekretariatu FAOW; i wreszcie organizacjom które dofinansowały projekt, bez których pomocy nie byłoby możliwe zorganizowanie całego przedsięwzięcia. Mamy nadzieję, że dzięki naszej debacie i publikacji kształt przyszłej polityki wobec wsi będzie bliższy potrzebom i oczekiwaniom społeczności wiejskich. Zarząd Forum Aktywizacji Obszarów Wiejskich

6 4

7 Spis treści Wprowadzenie: Jak usłyszeć głos społeczności wiejskich?...7 Pytanie 1: Jakie źródła utrzymania dla mieszkańców wsi? Ilu z nich będzie mogło utrzymać się z rolnictwa? Jak skuteczniej tworzyć pozarolnicze źródła dochodu dla mieszkańców wsi?...11 Pytanie 2: Co wieś oferuje miastu poza produkcją rolną? Jakie inne funkcje gospodarstw rolnych powinny być wspierane i finansowane?...21 Pytanie 3: Jak wyrównać szanse edukacyjne mieszkańców wsi? Jaki model edukacji szkolnej i przedszkolnej? Jakie najważniejsze wyzwania dla edukacji dorosłych?...35 Pytanie 4: W jakiej wsi chcemy żyć i jaką pozostawić następnym pokoleniom? Jak pomóc mieszkańcom wykorzystać walory krajobrazowe i środowiskowe? Jak wprowadzić ład w przestrzeni wiejskiej?...43 Pytanie 5: Jak wzmacniać aktywność społeczną mieszkańców wsi i procesy samoorganizacji?...47 Pytanie 6: Co należy uczynić, aby środki publiczne krajowe i unijne były efektywnie wykorzystane dla rozwoju obszarów wiejskich? Jak zapewnić uwzględnienie lokalnych priorytetów?...53 Lokalne sukcesy inspiracją dla przyszłej Polityki wobec wsi Aneks - Lista czlonkow FAOW

8 6

9 Wprowadzenie: Jak usłyszeć głos społeczności wiejskich? Niniejszy rozdział przedstawia założenia inicjatywy Forum Aktywizacji Obszarów Wiejskich, której celem było przeprowadzenie ogólnopolskiej debaty na temat przyszłości wsi z udziałem społeczności wiejskich. Forum Aktywizacji Obszarów Wiejskich (FAOW) jest ogólnopolskim porozumieniem organizacji działających na rzecz wsi, funkcjonującym w formie związku stowarzyszeń 1. Jego członkami są zarówno duże ogólnopolskie organizacje jak i małe organizacje lokalne. FAOW aktywnie wspiera też współpracę na poziomie regionalnym i krajowym Lokalnych Grup Działania powstałych dzięki programowi LEADER. FAOW stara się pełnić rolę głosu organizacji wiejskich, między innymi poprzez uczestnictwo swojego przedstawiciela w komitetach monitorujących wydatkowanie środków unijnych na rozwój wsi, wypracowywanie dokumentów konsultacyjnych i projektów stanowisk i umieszczanie ich na stronie www. faow.org.pl oraz prowadzenie forum dyskusyjnego i wydawanie biuletynu. Jest również członkiem międzynarodowych sieci zajmujących się rozwojem obszarów wiejskich, w szczególności sieci PREPARE (Partnership for Rural Europe Partnerstwo dla Wsi Europejskiej) oraz ERA (European Rural Alliance). Dzięki temu organizacje będące członkami FAOW mają możliwość uczestniczenia w debacie na temat Wspólnej Polityki Rolnej i polityki wobec obszarów wiejskich na poziomie Unii Europejskiej, a także dowiadują się jak przebiega dyskusja o polityce wobec wsi w innych krajach członkowskich. Także w Polsce rozpoczęła się debata nad kształtem polityki wobec wsi, jednak koncentrowała się ona przede wszystkim na kwestiach związanych bezpośrednio z produkcją rolną. Ponadto w dyskusji zabierali głos najczęściej eksperci i politycy, natomiast niezmiernie rzadko był w niej słyszalny głos przedstawicieli samych mieszkańców wsi. Niepokojący był także fakt, że dyskusje na temat polityk unijnych zwykle ograniczały się do analizowania wysokości kwot przeznaczonych na poszczególne dziedziny oraz tempa ich wydatkowania, natomiast w znacznie mniejszym stopniu rozważane były cele, na jakie mogą być przeznaczone środki publiczne (w tym unijne) oraz alternatywne sposoby ich wydatkowania dla wsparcia przemian zachodzących na wsi. Dlatego wiosną 2008 roku zarząd FAOW podjął decyzję o przeprowadzeniu ogólnopolskiej debaty pod hasłem Pytania o przyszłość polskiej wsi. Do prac przygotowawczych zostali zaproszeni przedstawiciele organizacji członkowskich FAOW oraz Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Wypracowano sześć kluczowych pytań i zaproszono przedstawicieli społeczności i organizacji wiejskich do udzielenia na nie odpowiedzi. Pytania zostały zamieszczone na stronie FAOW i w biuletynie, tak aby uczestnicy spotkań regionalnych i konferencji ogólnopolskiej mogli przygotować swoje opinie i stanowiska. Osią debaty były następujące pytania: 1. Jakie źródła utrzymania dla mieszkańców wsi? Ilu z nich będzie mogło utrzymać się z rolnictwa? Jak skuteczniej tworzyć pozarolnicze źródła dochodu dla mieszkańców wsi? 2. Co wieś oferuje miastu poza produkcją rolną? Jakie inne funkcje gospodarstw rolnych powinny być wspierane i finansowane? 3. Jak wyrównać szanse edukacyjne mieszkańców wsi? Jaki model edukacji szkolnej i przedszkolnej? Jakie najważniejsze wyzwania dla edukacji dorosłych? 4. W jakiej wsi chcemy żyć i jaką pozostawić następnym pokoleniom? Jak pomóc mieszkańcom wykorzystać walory krajobrazowe i środowiskowe? Jak wprowadzić ład w przestrzeni wiejskiej? 5. Jak wzmacniać aktywność społeczną mieszkańców wsi i procesy samoorganizacji? 6. Co należy uczynić, aby środki publiczne krajowe i unijne były efektywnie wykorzystane dla rozwoju obszarów wiejskich? Jak zapewnić uwzględnienie lokalnych priorytetów? 1 Lista członków FAOW znajduje się na końcu niniejszego opracowania. 7

10 Dla ułatwienia przedstawicielom społeczności wiejskich bezpośredniego udziału w dyskusji, na przełomie 2008 i 2009 roku zorganizowano trzy spotkania regionalne w różnych miejscach Polski. Organizatorami spotkań regionalnych byli działający w danym regionie członkowie FAOW 2, a także inne podmioty zainteresowane przyszłością wsi (np. izby rolnicze, władze regionalne i lokalne). Spotkania odbyły się w Kielcach, Zamku Bierzgłowskim koło Torunia oraz we Wrocławiu. Toruń (Zamek BIerzgłowski) Kielce Wrocław Każda z debat regionalnych obejmowała, obok prezentacji pytań i wystąpień zaproszonych gości, także pracę w grupach tematycznych. W ten sposób stworzono możliwość wypowiedzenia się większej liczbie osób, w tym także mniej doświadczonym uczestnikom. Poniższa tabela pokazuje ile osób i z jakich środowisk uczestniczyło w spotkaniach regionalnych: Organizacje pozarządowe Kielce Zamek Bierzgłowski Wrocław RAZEM Organizacje pozarządowe w tym: LGD Rolnicy Samorządy Inst. publiczne* Media, pozostali Razem uczestnicy *Urzędy marszałkowskie, wojewódzkie urzędy pracy, ośrodki doradztwa rolniczego, uczelnie Zainteresowanie debatą było duże, a liczba uczestników przekroczyła planowaną. Na uwagę zasługuje fakt, że mimo zróżnicowania regionalnego, wnioski wypracowane na poszczególnych spotkaniach były bardzo podobne. Zgłoszone propozycje nie stanowiły bezpośrednich rekomendacji dla polityki wobec wsi, ale układają się w wyjątkowo spójny i wyrazisty obraz tego, jakiej wsi chcą uczestnicy debaty. Zawierają też bardzo dużo praktycznych pomysłów na działania, jakie można podejmować na poziomie lokalnym. 2 Organizatorem spotkania w Kielcach był Ośrodek Promowania Przedsiębiorczości w Sandomierzu oraz Świetokrzyska Izba Rolnicza; w Zamku Bierzgłowskim - Lokalna Grupa Działania Fundacja Ziemia Gotyku ; we Wrocławiu - Fundacja Ekologiczna Zielona Akcja 8

11 Po spotkaniach regionalnych, w dniu 4 marca 2009 roku, odbyła się ogólnopolska konferencja Pytania o przyszłość polskiej wsi. Współorganizatorem był Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej, a honorowym patronatem objął konferencję Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi. W konferencji wzięły udział 103 osoby: 59 przedstawicieli organizacji wiejskich (w tym 13 przedstawicieli Lokalnych Grup Działania), 2 przedstawicieli samorządów, 22 przedstawicieli instytucji publicznych, takich jak Ministerstwo Rolnictwa, Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, ośrodki doradztwa rolniczego i uczelnie oraz 20 przedstawicieli innych grup, wśród nich m.in. attache rolni z ambasad krajów UE, media i rolnicy. Opinie organizacji wiejskich wyrażone w trakcie spotkań regionalnych i ogólnopolskiego zostały wzbogacone o wypowiedzi działaczy na poziomie lokalnym w wybranych społecznościach wiejskich, dzięki realizowanemu równolegle przez FAOW projektowi The European Rural Voice. Projekt ten, finansowany ze środków UE, obejmował przeprowadzenie przez organizacje z Polski, Czech, Słowacji, Finlandii, Litwy i Łotwy spotkań wiejskich, pozwalających na zebranie pomysłów mieszkańców wsi na temat przyszłości poprzez lokalne spotkania, Projekt miał też przyczynić się do wzmocnienia demokracji i budzenia świadomości obywatelskiej mieszkańców wsi. Jednym z efektów dyskusji podsumowującej spotkania regionalne i konferencję ogólnopolską była decyzja zarządu FAOW, aby publikację upowszechniającą wyniki debaty uzupełnić o konkretne przykłady działań lokalnych, które pokazują, jak społeczności wiejskie wcielają w życie swoje inicjatywy i pomysły związane z przyszłością polskiej wsi. W drugiej połowie 2009 roku dokonano wyboru 10 takich przykładów odnoszących się do sześciu zadanych w debacie pytań. W kolejnych rozdziałach niniejszej publikacji opisujemy: - jakie zagadnienia były poruszane w odniesieniu do poszczególnych pytań w trakcie spotkań regionalnych; - czego dotyczyła dyskusja w trakcie konferencji w danym obszarze tematycznym; - przykłady działań lokalnych odnoszących się do poszczególnych pytań, zgłoszone przez organizacje członkowskie FAOW. W trakcie konferencji ogólnopolskiej dyskusja o przyszłości wsi toczyła się w ramach trzech paneli: pierwszy z nich dotyczył pytań 1 i 2, drugi pytań 3 i 4, a ostatni pytań 5 i 6. Także uczestnicy dyskusji zabierali często głos na więcej niż jeden z tematów jednocześnie; dlatego w następnych rozdziałach nie zawsze było możliwe dokonanie precyzyjnego podziału materiału uzyskanego w trakcie debaty między poszczególne pytania. Forum Aktywizacji Obszarów Wiejskich pozyskało środki na realizację debaty z Fundacji Wspomagania Wsi, Funduszu Partnerstwa oraz Europejskiego Funduszu Rozwoju Wsi Polskiej. Członkowie Zarządu FAOW oraz organizacje członkowskie wniosły także znaczący wkład w postaci pracy własnej oraz pomocy w zapewnieniu sal na spotkania, poczęstunków itp., bez którego (przy łącznej kwocie pochodzącej od sponsorów nie przekraczającej złotych) zrealizowanie tak dużego przedsięwzięcia nie byłoby możliwe. 9

12 10

13 Pytanie 1: Jakie źródła utrzymania dla mieszkańców wsi? Ilu z nich będzie mogło utrzymać się z rolnictwa? Jak skuteczniej tworzyć pozarolnicze źródła dochodu dla mieszkańców wsi? W trakcie spotkań regionalnych w odpowiedzi na powyższe pytanie uczestnicy zwracali uwagę przede wszystkim na następujące kwestie: - Rolnictwo pozostaje ważnym źródłem utrzymania mieszkańców wsi, ale nie jest już głównym kołem napędowym gospodarki wiejskiej. Między gospodarstwami rolnymi występuje duże zróżnicowanie, inne funkcje pełnią gospodarstwa duże, towarowe, inne natomiast małe gospodarstwa produkujące głównie na samozaopatrzenie. Polityka wobec wsi powinna wyraźnie rozróżniać te dwie grupy i przygotować dla nich odmienne instrumenty oddziaływania. - Wspólna Polityka Rolna UE powinna być zachowana, ale jej kształt musi ulec zmianie. Ważne jest, aby wszyscy producenci rolni w UE mieli jednakowe warunki gospodarowania niezależnie od tego w jakim kraju działają. Kwoty dopłat są mniej istotne niż stabilność warunków gospodarowania i przewidywalność polityki, przy czym oprócz polityki unijnej niezbędna jest konsekwentna polityka krajowa. - Rolnicy potrzebują nowoczesnych systemów ubezpieczeń oraz przyjaznych rozwiązań prawnych, dostosowanych także do specyfiki małych producentów. - Potrzebne jest nowe rozumienie i dowartościowanie pojęć takich jak konkurencyjność i jakość (mogą one obejmować także takie cechu towaru jak np. walory smakowe); ważną rolę mogą tu odegrać działania o charakterze promocyjnym i informacyjnym. - Obok działań adresowanych do producentów rolnych niezbędne są różne formy wsparcia dla różnicowania działalności i tworzenia miejsc pracy poza rolnictwem; w tym zakresie potrzebne jest zapewnienie lepszej niż dotychczas równowagi między wspieraniem rolnictwa i działalności pozarolniczej. - Polityka wobec wsi powinna w większym niż dotychczas stopniu uwzględniać rolę rynków lokalnych i wzmacniać lokalne więzi gospodarcze. - Płatności bezpośrednie oraz wsparcie dla obszarów o niekorzystnych warunkach gospodarowania pełnią ważną rolę socjalną, a nie ograniczają się jedynie do zwiększenia dochodów rolników i podniesienia konkurencyjności ich gospodarstw Na konferencji w dniu 4 marca zagadnienia odnoszące się do pierwszego z pytań poruszano przede wszystkim w ramach pierwszego panelu dyskusyjnego, w którym wzięli udział: Katarzyna Sabarańska (Fundacja na rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa FDPA), Bożenna Wójcik (Instytut na Rzecz Ekorozwoju), oraz Jerzy Wilkin (Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN). Moderatorem panelu był Ryszard Zarudzki, członek Zarządu FAOW. W opinii moderatora panelu, podstawowym warunkiem rozwoju obszarów wiejskich jest wzrost ich różnorodności, przede wszystkim poprzez wzbogacanie struktur społeczno-gospodarczych. Nadal uważa się, że polska wieś jest zdominowana przez rolnictwo. Z tego też względu zwraca się coraz większą uwagę na potrzebę rozwoju pozarolniczych funkcji gospodarczych, tj. usług, turystyki, mieszkalnictwa, leśnictwa, rzadziej przemysłu 11

14 Pozarolnicza działalność gospodarcza na obszarach wiejskich rozwija się bardzo nierównomiernie. Podmioty gospodarcze o charakterze nierolniczym wykazują największe zagęszczenie w województwach zachodnich (zachodniopomorskie, dolnośląskie, lubuskie i wielkopolskie) oraz mazowieckim i śląskim. Z kolei najmniejsze nasycenie takimi podmiotami występuje wzdłuż wschodniej granicy kraju (podkarpackie, lubelskie, podlaskie). Tempo rozwoju działalności pozarolniczej jest dużo większe w gminach miejsko-wiejskich niż wiejskich. Liczba podmiotów z zakresu usług rynkowych w przeliczeniu na 10 tys. osób w wieku produkcyjnym wynosiła na terenie gmin wiejskich 476, a na terenie gmin miejsko-wiejskich 708. Największa koncentracja podmiotów pozarolniczych ma miejsce w strefach podmiejskich dużych miast oraz na obszarach atrakcyjnych turystycznie. Ich liczba w przeliczeniu na 10 tys. osób w wieku produkcyjnym przekracza tam na ogół wartość Najliczniejszą grupę stanowią podmioty z zakresu usług (w tym głównie handlu) oraz działalności produkcyjnej. O skali rozwoju działalności pozarolniczej na wsi mówi przede wszystkim udział zatrudnionej w niej ludności. Natomiast największy odsetek zatrudnionych w rolnictwie jest we wschodnich województwach: lubelskim, podlaskim, podkarpackim i świętokrzyskim, najmniejszy zaś w zachodnich: lubuskim, dolnośląskim, zachodniopomorskim. Szczególną uwagę należy poświęcić obszarom ubóstwa, które nie posiadają wewnętrznych zasobów umożliwiających rozwój nowych funkcji gospodarczych. Należą do nich obszary opóźnionego rozwoju, tereny popegeerowskie oraz obszary peryferyjne. Największą kumulacją barier rozwojowych charakteryzują się obszary wiejskie wschodniej części kraju, Gór Świętokrzyskich i części Mazowsza. Prof. Wilkina w swoim wystąpieniu w panelu nawiązał do długookresowego trendu kurczenia się działalności typowo rolniczej na wsi oraz zmian struktury zatrudnienia na wsi (rośnie zatrudnienie w działach pozarolniczych). Utrzymanie rolnictwa zdaniem prof. J.Wilkina zależy od żywotności społeczno-ekonomicznej wsi. Wartością członkostwa Polski w Unii Europejskiej jest stabilizacja polityki wobec wsi, stabilne zasilanie finansowe, w tym działalności pozarolniczej na wsi. Pani Katarzyna Sabarańska przedstawiła strukturę źródeł dochodów gospodarstw rolnych. Stwierdziła, że 38% gospodarstw utrzymuje się z pracy najemnej, 37% ze świadczeń socjalnych i społecznych, 15% z rolnictwa i jedynie 8% z pozarolniczej działalności gospodarczej. W ostatnich latach na obszarach wiejskich odnotowano znaczący spadek liczby osób aktywnych zawodowo (powyżej 15 lat) 72% do 56%. Wiejskie gospodarstwa domowe są w gorszej sytuacji niż w miastach, jedna czwarta żyje poniżej granicy ubóstwa. Panelistka nawiązała do struktury branżowej firm funkcjonujących na terenach wiejskich: 40% zajmuje się handlem, 20% produkcją, 10% transportem, 6% turystyką i 12 % usługami (z uwagi na wzrastająca liczbę osób osiedlających się na terenach wiejskich ten odsetek może w najbliższym okresie wzrosnąć). Przyczyny, które ograniczają przedsiębiorczość na wsi, według doświadczeń Fundacji na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa to: niedostateczny dostęp do informacji, niski poziom edukacji i wykształcenia, wpływ otoczenia na podejmowane decyzje, głęboko osadzony podział na role kobiece i męskie (co utrudnia kobietom zakładanie działalności), brak kapitału początkowego, brak możliwości zabezpieczeń kredytów i pożyczek na działalność gospodarczą. Pani Sabarańska podkreśliła, że z ocen FDPA wynika, iż blisko 25% mieszkańców wsi chciałoby mieć własną działalność gospodarczą. W dyskusji wzięli też udział inni uczestnicy konferencji, zwracając uwagę na takie kwestie jak: - konieczność zmian sposobu mówienia o wsi i tworzenia szans dla jej mieszkańców, - rola wiejskich szkół jako potencjalnych inkubatorów przedsiębiorczości, - niskie dochody mieszkańców wsi, ograniczające zapotrzebowanie na usługi, - konieczność zwiększenia mobilności przestrzennej mieszkańców wsi, w celu stworzenia możliwości zatrudnienia w miastach bez konieczności zmiany miejsca zamieszkania. 12

15 . PRZYKŁADY W niniejszym rozdziale przedstawiamy dwa przykłady działalności pozarolniczej. Przygotowany przez członka FAOW opis działalności typowo rolniczej jest jednocześnie przykładem współpracy między producentami i został zamieszczony w rozdziale 5. Przykład 1.1: Gospodarstwo agroturystyczne Plattówka. Na wieś przyjechałam z Gdyni w 1981 roku. Nie chcieliśmy jako młode małżeństwo czekać 8 lat na obiecane w Kombinacie Budowlanym Gdynia mieszkanie... Zakupiliśmy 13 hektarowe, mocno podupadłe gospodarstwo, z rozwalającymi się trzema budynkami parterowym domem mieszkalnym, stodołą i budynkiem inwentarskim wszystko zbudowane w 1928 roku. Moje nowe życie na wsi zaczęło się w 1993 roku, kiedy to po rozwodzie i powrocie do miasta moich wspólników, musiałam znaleźć sposób na spłacenie byłego męża, wziętych na gospodarstwo rolne kredytów i możliwość dalszego życia w wybranym przez siebie miejscu. Pozostałam sama z dziesięcioletnią córką. Po kilku latach dołączył do mnie obecny partner życiowy. W związku z ówczesnymi przeobrażeniami polskiego rolnictwa mieliśmy na początku kilka krów, konia i drób, później owce, a następnie świnie pozostały puste budynki zakupione wraz z gospodarstwem oraz wybudowany w 1982 roku duży Plattówka Marioli Platte budynek owczarni, przerobiony po upadku owczarstwa na chlewnię. Powierzchnia gospodarstwa w związku z prowadzoną hodowlą powiększyła się do 57 hektarów. Dom został powiększony o klatkę schodową, kotłownię, spiżarnię, a na piętrze powstało mieszkanie dla mojej siostry z rodziną, która opuściła je po kilku latach wspólnego gospodarowania i wróciła do Gdyni. Podobne problemy i motywy osiedlania się na wsi miało wielu mieszkańców miast, którzy zaczęli osiedlać się na wsi i szukać sposobów na dalsze życie. Wejście do Unii Europejskiej dawało nowe szanse dla mieszkańców wsi. W momencie rozpoczęcia dopłat do gospodarstwa powiększyłam jego powierzchnię do około 87 hektarów, w tym 20 dzierżawię od ANR. Lokalna sytuacja Na początku byłam jednym z dwu we wsi gospodarstw indywidualnych. Wieś Gierzwałd w Gminie Grunwald była typową wsią PGR-owską. Po upadku gospodarstw państwowych bezrobocie sięgało tu ponad 80%. Musiałam znaleźć sposób na utrzymanie domu, wychowanie dziecka i spłaty zobowiązań. W 1993 roku zaczęłam od kursu agroturystycznego, zorganizowanego w Bęsi przez Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Olsztynie. Pod koniec tego roku powstało pierwsze w regionie i jedno z pierwszych w Polsce stowarzyszenie kwaterodawców Warmińsko-Mazurskie Stowarzyszenie Agroturystyczne byłam jego wiceprezeską, a następnie prezeską do 2008 roku, a obecnie jestem członkiem zarządu. Uznałam, że będąc jedynym wówczas gospodarstwem agroturystycznym w gminie, powinnam aktywnie uczestniczyć w jakiejś organizacji, która zapewni mi dostęp do bieżących informacji na temat mojego nowego Plattówka to gospodarstwo Agro-ekoturystyczne oferujące ekologiczne produkty. Pytanie 1: Jakie źródła utrzymania dla mieszkańców wsi? Ilu z nich będzie mogło utrzymać się z rolnictwa? Jak skuteczniej tworzyć pozarolnicze źródła dochodu dla mieszkańców wsi? 1

16 zawodu. Region tak atrakcyjny turystycznie sprzyjał rozwojowi kolejnych gospodarstw agroturystycznych. Zaczynaliśmy pracę w 18 osób, w najlepszym dla stowarzyszenia okresie było ponad 130 członków w stowarzyszeniu. Obecnie widać od kilku lat tendencję spadkową liczby członków. Bardzo szybko dostosowałam puste mieszkanie na górze budynku mieszkalnego do przyjmowania turystów, odeszłam od hodowli zwierzęcej, nastawiłam się na roślinną produkcję ekologiczną od 1999 roku bez przerwy otrzymuję certyfikat Ekogwarancji i należę do Polskiego Towarzystwa Rolnictwa Ekologicznego. Podjęte działania Wszystkie fundusze zarobione przy obsłudze gości kierowane były na spłaty zobowiązań i podnoszenie standardu w obiekcie. Z racji literackich pasji nazwałam gospodarstwo Plattówką - coraz częściej proponując gościom w trakcie pobytu różnego rodzaju spotkania z twórczością lokalnych artystów. Pierwszym działaniem inwestycyjnym, dofinansowanym ze środków Fundacji Wspomagani Wsi - była modernizacja stodoły. Powstały w niej miejsca wypoczynkowe, stół do tenisa stołowego, dwa sanitariaty, sauna, kuchnia letnia i scena, na której występowali okoliczni artyści lub sami goście podczas organizowanych przeze mnie spotkań z poezją i sztuką regionu. Nawiązałam współpracę z rzeźbiarzami, plastykami, wytwórcami pamiątek. W stowarzyszeniu udało się zrealizować dwa duże projekty szkoleniowe (250 i 185 tysięcy złotych), dofinansowane z Funduszu Współpracy, a drugi bezpośrednio z Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, a także kilka mniejszych z funduszy Urzędu Marszałkowskiego Województwa Warmińsko-Mazurskiego. Podczas tych szkoleń dowiedziałam się o kolejnych możliwościach uatrakcyjniania pobytu gościom, podnoszeniu standardu, szukaniu dodatkowych źródeł dochodu w rolnictwie. Stowarzyszenie było członkiem-założycielem Polskiej Federacji Turystyki Wiejskiej Gospodarstwa Gościnne. Pojawiły się kolejne możliwości doskonalenia zawodowego, wymiany doświadczeń w skali kraju, a także w ramach programu TOURIN I i II. Kilka wyjazdów studyjnych do krajów Unii Europejskiej znacząco wpłynęło na dalsze działania. Plattówka prosperowała coraz lepiej, także w sferze gospodarstwa rolnego, do którego po kilku latach przestałam dokładać pieniądze zarobione przy obsłudze gości. Spłaciłam kredyty rolnicze pobrane na początku pobytu na wsi i dostałam kredyt na rozszerzenie działalności agroturystycznej. Postanowiłam zmodernizować wszystkie pokoje gościnne tak, aby każdy miał łazienkę, a także w ramach programu SAPARD wyremontowałam niewielki kurnik i zrobiłam z niego domek wakacyjny, dostosowany dla osoby niepełnosprawnej. Problemy i bariery Pierwsze problemy zaczęły się przy realizacji programu SAPARD trzeba było najpierw wyłożyć swoje fundusze, a ich zwrot nastąpił dopiero po wykonaniu inwestycji. W związku z masowymi wyjazdami za granicę wszelkiego rodzaju fachowców nie mogłam rozpocząć w planowanym terminie remontu kurnika. Za zwrot 40 tysięcy w ramach dotacji - zamierzałam dobudować łazienki przy pokojach w budynku mieszkalnym. Dopiero w roku zakończenia programu SAPARD, na początku maja 2005, udało mi się zmontować ekipę, składającą się ze znajomych i sąsiadów. W połowie sierpnia wniosek o płatność został załatwiony pozytywnie, a we wrześniu otrzymałam dotację. W związku z remontem sezon letni 2005 był w zasadzie stracony przyjeżdżali jedynie zaprzyjaźnieni goście powracający. Gwałtownie wzrosły ceny na wszelkie materiały budowlane, a brak fachowców i wzrost kosztów robocizny spowodowały poważne zagrożenie rozpoczętej inwestycji. Brak funduszy i konieczność wzięcia kredytu na dokończenie prac był powodem trudnej dla mnie decyzji o sprzedaży jednej z działek rolnych. Trudnością było znalezienie takiego nowego właściciela mojej dawnej działki, który zaakceptowałby i uwzględniał moje plany rolnośrodowiskowe na zakupionym kawałku ziemi. To umożliwiało dalsze otrzymywanie dopłat bezpośrednich i z pakietu rolnictwa ekologicznego. Na szczęście udało się znaleźć odpowiednią osobę, a zmodernizowany domek wakacyjny zdobył I miejsce w Polsce w 2006 roku, w konkursie na inwestycje dofinansowane ze środków Unii Europejskiej. W kwestii gospodarstwa ekologicznego najczęstszą barierą jest brak możliwości sprzedaży wyprodukowanych zbóż w cenie adekwatnej do nakładów na produkcję ekologiczną. Przez 14

17 pierwsze lata zmuszona byłam sprzedawać wszystko w cenach proponowanych za produkty konwencjonalne. Spadek cen i wzrost kosztów uprawy ziemi zachwiał mocno moim budżetem. Jedynie przetworzone w gospodarstwie owoce i warzywa, dzięki przyjazdom gości, uzyskiwały odpowiednią cenę. Dopiero rok 2008 i 2009 były latami, w których dzięki umowom pomiędzy rolnikami ekologicznymi udało mi się uzyskać satysfakcjonujące ceny. Mimo przynależności do dwóch stowarzyszeń producentów żywności ekologicznej nie udało się stworzyć sieci sprzedaży, która wspomagałaby moje osobiste działania. W sferze działań stowarzyszenia agroturystycznego i działań w Federacji od 3-4 lat daje się zauważyć wzrastający zastój i zniechęcenie. Ostatni rok wyolbrzymianego moim zdaniem kryzysu spowodował odchodzenie z organizacji wielu dawniej aktywnych członków. Wprawdzie zaczęły powstawać lokalne organizacje turystyczne i LGD, ale naprawdę niewiele z nich wspomagają samorządy lokalne, które zapewniają większość środków na działania statutowe. Od grudnia 2009 roku mam zaszczyt być Prezesem Zachodniomazurskiej Lokalnej Organizacji Turystycznej, która działa na terenie Powiatu Ostródzkiego, wiem zatem jak wiele zależy od dobrej woli i świadomości radnych, od szczebla gminy - po sejmiki wojewódzkie. Nadal nie została rozwiązana sprawa dofinansowania działalności stowarzyszeń, mimo wspierania niektórych projektów poprzez ogłaszanie konkursów wniosków. Według mnie większość cennych inicjatyw nie jest realizowana z prostej przyczyny małe stowarzyszenia i grupy nieformalne liderów wiejskich nie są w stanie spełnić warunków otrzymania dotacji, opracowanych najczęściej przez osoby lub instytucje zupełnie pozbawione wyobraźni na temat faktycznego stanu i specyfiki polskiej wsi. Jest to jedna z najpoważniejszych barier blokujących dopływ dotacji na wieś. I nie ma według mnie racjonalnych powodów do zasłaniania się przepisami unijnymi. Jest także problem naprawdę dużej wagi - upolitycznienie sfery gospodarczej, co jest powodem znacznego spowolnienia rozwoju obszarów wiejskich. Rolnicy nie dadzą rady sami uporać się ze wszystkimi problemami obszarów wiejskich powinniśmy otrzymać znaczące wsparcie od państwa, szczególnie w zakresie prawodawstwa i egzekwowania istniejących już przepisów. W sferze prywatnej mimo niewątpliwego poczucia odniesionego sukcesu na polu zawodowym i twórczym muszę pogodzić się z barierą trudną do pokonania... Córka swoje dorosłe życie związała z Hiszpanią, a raczej - jak podkreśla tę różnicę z Katalonią. Ja zaś po 28 latach intensywnej pracy na wsi po prostu odczuwam pogorszenie się stanu zdrowia. Podejmuję oczywiście próby dostosowania obecnych możliwości do prowadzonej działalności. Udało się rozbudować dom o dwa pomieszczenia wspólne dla gości i zmodernizować kuchnię, dostosowując ją do obecnych przepisów sanitarnych. Musiałam jednak zatrudnić na stałe jedną osobę do pomocy przy obsłudze gości, a druga często pomaga mi w sezonie przy pracach porządkowych w obejściu. To podniosło koszty działalności, co z kolei zmusiło mnie po raz drugi od roku 1993 do podniesienia cen za usługi. Wprowadziłam do oferty propozycje prozdrowotne, które promuję hasłem Daleko od szosy bliżej do zdrowia i mam nadzieję, że spełnię oczekiwania swoje i swoich gości. Partnerzy w realizacji projektu Ponieważ w okresie mojego pobytu na wsi działałam na wielu płaszczyznach, wymienić mogę wielu uczestników i partnerów: Warmińsko-Mazurski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Olsztynie oraz Centrum Doradztwa i Edukacji w Rolnictwie w Krakowie Warmińsko-Mazurskie Stowarzyszenie Agroturystyczne ECEAT Poland Ekogwarancja PTRE Fundacje i organizacje szkolące z całego kraju gdzie najpierw byłam słuchaczem, a do dziś wykładowcą i trenerem ARiMR i ANR Polska Federacja Turystyki Wiejskiej Gospodarstwa Gościnne Warmińsko-Mazurska Regionalna Organizacja Turystyczna Zachodniomazurska Lokalna Organizacja Turystyczna Lokalna Organizacja Turystyczna Pojezierza Iławskiego i Dorzecza Drwęcy Pytanie 1: Jakie źródła utrzymania dla mieszkańców wsi? Ilu z nich będzie mogło utrzymać się z rolnictwa? Jak skuteczniej tworzyć pozarolnicze źródła dochodu dla mieszkańców wsi? 15

18 Stowarzyszenie Mazurskie Smaki Producentów Żywności Ekologicznej i Naturalnej ZAiKS Stowarzyszenie Autorów Polskich Oddział Warmińsko-Mazurski w Ostródzie Szkoły, grupy nieformalne, urzędy gmin, osoby prywatne zapraszające mnie na szkolenia i spotkania autorskie osoby indywidualne i grupy szkoleniowe z kraju i zagranicy przybywające do Plattówki Biuro Jakości i Znaków Regionalnych w Olsztynie Fundacja Zielone Płuca Polski Jak skuteczniej tworzyć pozarolnicze źródła dochodu dla mieszkańców wsi? Rezultaty projektu. Efektem działań w stowarzyszeniu agroturystycznym było zrealizowanie kilku programów szkoleniowych, których rezultaty do dziś są widoczne - w sposobie przygotowania oferty noclegowej dla gości, a także w postaci stworzenia prywatnych galerii twórców regionalnych. Wielu członków stowarzyszenia do dziś wykonuje dla swoich gości pamiątki oraz wykonuje elementy dekoracyjne w swoich kwaterach. Z całą pewnością nastąpiła integracja środowiska. Efektem działań w Federacji oraz szkoleń na terenie całej Polski jest utworzenie kilku nowych stowarzyszeń i z całą pewnością kilkuset nowych gospodarstw agroturystycznych. Ponieważ jestem jednym z ponad 50 Inspektorów Wiejskiej Bazy Noclegowej, wyszkolonych przez Polską Federację Turystyki Wiejskiej Gospodarstwa Gościnne - efektem naszej wspólnej pracy jest stałe podnoszenie jakości świadczonych na wsi usług turystycznych. Program SPO 2.4 udowodnił, jak ważną rolę pełni system dobrowolnej oceny kwater na wsi, szczególnie w kontekście braku realizacji Ustawy o usługach turystycznych przez urzędy gmin, które nie rejestrują i nie sprawdzają stanu innych obiektów hotelarskich. To zaś jest przyczyną działania w szarej strefie tych obiektów, które nie spełniają minimalnych warunków ustawowych, jakie powinny spełniać obiekty noclegowe spoza grupy tych z nazwą ustawowo chronioną, rejestrowanych przez wojewodów. Stałe podnoszenie wiedzy i systematyczne działanie w dziedzinie turystyki na wsi pozwala mi na udzielanie rad innym, początkującym w biznesie turystycznym na terenach wiejskich. Mam na swym koncie publikacje w wielu materiałach konferencyjnych, prasie fachowej, na stronach internetowych, a także jestem współautorką publikacji Poradnik dla kwaterodawcy wiejskiego w zakresie żywienia turystów. Zasady GHP i GMP w gospodarstwach agroturystycznych. Jestem także współautorką propozycji nowelizacji do Ustawy o usługach turystycznych. Kilkakrotnie brałam udział w programach telewizyjnych związanych tematycznie z opisywanymi zdarzeniami. Posiadam znak promocyjny Europejskiej Sieci Dziedzictwa Kulinarnego: Warmia, Mazury i Powiśle oraz kilka nagród i wyróżnień w konkursach kulinarnych, a także wysoko przeze mnie ceniony znak promocyjny Fundacji Zielone Płuca Polski, za działania na rzecz ekorozwoju. Efektem otrzymanych dotacji z różnych źródeł jest obecny stan mojego ekologicznego gospodarstwa agroturystycznego Plattówka, które poszerzało systematycznie swoją działalność, co doprowadziło do zarejestrowania Firmy Agro-Ekoturystycznej PLATTE, z różnymi rodzajami działalności związanej z gospodarstwem rolnym i małą przedsiębiorczością na wsi. Dzięki wprowadzonym zmianom mogłam uzyskać kolejne stopnie rekomendacji mojego obiektu noclegowego, od oceny standard po trzy słoneczka - otrzymane dla domku wakacyjnego. Doświadczenie nabyte przez szesnaście lat działalności pozwala mi z nadzieją patrzeć w przyszłość, choć jednocześnie doskonale widzę pracę, jaką jeszcze powinna i chcę wykonać. Mogę zatem powiedzieć, że ogólnym efektem udziału w projektach finansujących rozwój obszarów wiejskich jest mój rozwój osobisty, rozwój stowarzyszeń i organizacji działających na terenie wsi. Więcej informacji na stronie: autor: Mariola Platte. 16

19 Przykład 1.2: Gościnna Zagroda państwa Barbary i Ryszarda Kalińskich Ziemia Kłodzka, bo tutaj leży gospodarstwo Państwa Kalińskich, to jeden z najbardziej atrakcyjnych turystycznie obszarów naszego kraju. Datowanie polskiej historii tych terenów należy rozpocząć od 1945 r. Wtedy to miał miejsce napływ ludności polskiej, głównie ze Wschodu i przeludnionej Małopolski. Ludzie mieszkali wówczas przez jakiś czas czasami nawet przez rok w jednym gospodarstwie z dotychczasowymi niemieckimi gospodarzami. Duża część z nich nie potrafi ła w ogóle uprawiać ziemi, nie zajmowała się też wcześniej hodowlą. Niemcy zaś przed wojną bardzo intensywnie uprawiali tu ziemię, przeważnie wołami. Na porządku dziennym było tu, niestety, szabrownictwo. Rozbierano i wywożono nawet całe domy albo ich elementy, także mosty przede wszystkim w peryferyjnych wsiach. Niektóre wsie zupełnie się wyludniły. Zostali ci, którzy przyjechali z Kresów Wschodnich zostali, bo nie mieli gdzie wracać. Było tu także wiele elektrowni wodnych i młynów, ale nikt nie zajmował się ich konserwacją, więc niszczały. W latach 50 doprowadzono prąd. Bardzo długo panowały tu bardzo trudne warunki ekonomiczne z dala od miast, na wysokościach m. n.p.m. trudno wyżyć, gdy się nie ma innych źródeł dochodu. W latach przybyła na te tereny nowa fala osadników, tym razem z wyboru. Byli to młodzi ludzie z dużych miast, przede wszystkim z Wrocławia najczęściej tylko po kursach rolniczych, a bardzo rzadko absolwenci Akademii Rolniczej,. Ich marzeniem było zamieszkać w górach. Niektórzy próbowali hodowli, bo uprawiać ziemię było tu ciężko. My należymy po części do tej drugiej fali do ludzi, którzy powrócili tu świadomie, żeby zostać. Naszym pomysłem na życie okazało się gospodarstwo agroekoturystyczne. Przeważająca liczba tutejszych gospodarstw to typowe gospodarstwa agroturystyczne. Oferują one krótkotrwały pobyt turystyczny u gospodarza, który jest płatnikiem KRUS, czyli posiada ziemię powyżej 1 ha. Gospodarstwo agroekoturystyczne musi dodatkowo posiadać certyfi kat zgodności odnośnie rolnictwa ekologicznego lub być na etapie przestawiania się na gospodarowanie metodami ekologicznymi nasze gospodarstwo do takich należy. Przeważnie takie przestawianie trwa 3 lata, ale na naszym terenie jest to okres dwóch lat, przede wszystkim dlatego, że środowisko jest tu bardzo czyste, a gospodarstwa nie stosują chemii i nie mają gruntów ornych. Zanim w 2001 r. otrzymaliśmy certyfi - kat przez ponad 5 lat nie stosowaliśmy żadnych nawozów mineralnych. W latach z satysfakcjonującymi efektami ekonomicznymi zajmowaliśmy się hodowlą owiec, na początku lat dziewięćdziesiątych załamała się hodowla owiec w Polsce i wówczas podjęliśmy decyzję adaptacji pomieszczeń gospodarczych na cele turystyczne pomocne były kredyty preferencyjne. I oto jak zaczęła się i trwa z powodzeniem do dzisiaj historia z kozią bródką W 1993 roku rozpoczęliśmy chów kóz. Pierwsze 8 sztuk w niedługim czasie rozrosło się do dwudziestu kilku sztuk stada podstawowego kóz mlecznych. O ile agroturystyka okazała się działalnością trafi oną, dającą dochody praktycznie od razu, o tyle chów kóz okazał się trudny i dodatkowo nie było zbytu na mleko. Dlatego podjęliśmy decyzję o przetwarzaniu mleka na ser. Ze zbytem koziego sera nie było i nie ma problemów. Pytanie 1: Jakie źródła utrzymania dla mieszkańców wsi? Ilu z nich będzie mogło utrzymać się z rolnictwa? Jak skuteczniej tworzyć pozarolnicze źródła dochodu dla mieszkańców wsi? 17

20 Początkowo żona mozolnie przetwarzała to mleko w warunkach domowej kuchni i jednocześnie nabierała doświadczenia w trudnej sztuce serowarskiej. W przypadku mleka koziego jest ona szczególnie trudna, mleko to bowiem ma inne cechy niż mleko np. krowie. Gdy żona nabrała pewnego profesjonalizmu, przyszedł czas zadowolenia i satysfakcji z wykonywanej pracy. Zaczęliśmy myśleć o serowarni, jednak trudno było odłożyć pieniądze, gdyż cały czas na bieżąco inwestowaliśmy w agroturystykę. Jak skuteczniej tworzyć pozarolnicze źródła dochodu dla mieszkańców wsi? Szczęśliwie się złożyło, że w ramach współpracy pomiędzy powiatem kłodzkim a autonomicznym regionem Doliny Aosty w północnych Włoszech w Alpach, z inicjatywy Stowarzyszenia Zdanie, Stowarzyszenia Wybrani w górach i współpracy z Agroturystycznym Stowarzyszeniem Masywu Śnieżnika wśród tematów, jakie ta współpraca miała obejmować, było także przetwórstwo mleka. Okazało się, że na urządzenia do serowarni: dojarka mechaniczna, schładzarka mleka, kocioł serowarski gazowy, stół serowarski, chłodziarka z nawiewem do dojrzewania sera plus formy do serów różnej wielkości można będzie uzyskać dofinansowanie w ramach tej współpracy. Stowarzyszenia złożyły wnioski do FAO (Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw wyżywienia i rolnictwa) i Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL. Koszty urządzenia serowarni i koziarni zostały podzielone na te dwa projekty. Sprzęt jest u nas w użyczeniu, adaptacja pomieszczeń na serowarnię i koziarnię to jest nasz wkład finansowy. Cel główny projektu partnerskiego, w którym wzięliśmy udział, to upowszechnianie przetwórstwa i dodatkowe źródła dochodu w gospodarstwie rolnym. Całość zagadnienia była oparta także o bliską współpracę ze szkołami rolniczymi i gastronomicznymi na Ziemi Kłodzkiej. Uruchomienie serowarni bardzo nam pomogło, bo odciążyło od chałupniczej, męczącej, domowej działalności przetwarzania koziego mleka na ser. Serowarnia została otwarta w 2008 r. a ostateczny odbiór sanitarny odbył się w 2009 roku. Trzeba jeszcze dodać, że rozruch serowarni faktycznie ułatwił przetwórstwo mleka, jednak nie zwiększył skali produkcji, a to za sprawą utrzymania wielkości stada nie przekraczającego 25 dojnych kóz (mamy kozy alpejskie oraz uszlachetnione polskie) oraz ograniczeń wynikających z areału 17 ha łąk i pastwisk naszego ekologicznego gospodarstwa, jak też samego pomieszczenia koziarni. Żeby uniknąć dużo większych wymagań ze stroni Inspekcji Weterynaryjnej, woleliśmy pozostać w przedziale produkcji tzw. marginalnej, lokalnej, ograniczonej (MLO). Trzeba bowiem pamiętać, że ilość produktów w zakresie przetwórstwa mleka jest ograniczona liczbowo co do tygodnia. Obydwa projekty, tj. FAO i EQUAL stawiają bardzo ważny warunek, mianowicie, że ser może być sprzedawany tylko na rynku lokalnym w sprzedaży bezpośredniej, czyli w gospodarstwie nie ma sprzedaży w sieci sklepów. Nasza serowarnia ma możliwości przerabiania większej ilości mleka i to też założono zarówno w samym projekcie jak i w naszych oczekiwaniach jest możliwość przyjmowania mleka z zewnątrz do przetwarzania. Ale jeszcze nie mamy takich dostawców. Liczymy, że z czasem się pojawią. Niestety ciągle spada pogłowie kóz, a niektórzy hodowcy, których i tak jest niewielu, likwidują koziarnie. Jeszcze o samym serze: Wytwarzany przez nas ser to produkt lokalny. Nie mieliśmy gotowej receptury jego wytwarzania, pomimo, że na świecie, przede wszystkim na południu Europy, takich receptur jest kilkadziesiąt. Nasz ser był robiony trochę metodą prób i błędów. Dlatego też każdy ser z małego gospodarstwa smakuje inaczej zależy to przede wszystkim od pokarmu, którym żywią się kozy, na przykład od gatunku traw. Nasz ser jest wytwarzany z niepasteryzowanego mleka, w prze- 18

DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R.

DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R. DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R. Lubelski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Końskowoli LODR w Końskowoli zasięgiem swojej działalności obejmuje teren całego województwa lubelskiego,

Bardziej szczegółowo

Geneza powstania agroturystyki. Pojęcie Agroturystyki

Geneza powstania agroturystyki. Pojęcie Agroturystyki Geneza powstania agroturystyki Pojęcie Agroturystyki 1992 rok Ministerstwo Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej oraz Departamentem Nauki, Oświaty i Postępu pismem z dnia 19 maja 1992 roku kierowanym do

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Priorytet 1. Ułatwianie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie, leśnictwie i na obszarach wiejskich 1a. Zwiększenie innowacyjności i bazy wiedzy na obszarach

Bardziej szczegółowo

Podstawowy mechanizm Wspólnej Polityki Rolnej UE

Podstawowy mechanizm Wspólnej Polityki Rolnej UE Podstawowy mechanizm Wspólnej Polityki Rolnej UE Rozwój obszarów wiejskich Działania rynkowe Płatności bezpośrednie Wieloletnie Ramy Finansowe 2014-2020: WPR stanowi 38,9% wydatków z budżetu UE Wspólna

Bardziej szczegółowo

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Zarys projektu Celem projektu, którego pierwszy, opisywany tu etap planujemy zrealizować w okresie od stycznia do sierpnia 2006, jest przygotowanie

Bardziej szczegółowo

CEL OGÓLNY (CO) CEL SZCZEGÓŁOWY (CS) PRZEDSIĘWZIĘCIE (P) PREFEROWANE TYPY OPERACJI

CEL OGÓLNY (CO) CEL SZCZEGÓŁOWY (CS) PRZEDSIĘWZIĘCIE (P) PREFEROWANE TYPY OPERACJI Opis operacji odpowiadającej działaniu z zakresu Małe projekty pod kątem spełniania kryteriów wyboru określonych w Lokalnej Strategii Rozwoju Lokalnej Grupy Działania Partnerstwo na Jurze Tytuł projektu:

Bardziej szczegółowo

PARTNERSTWO MIĘDZYREGIONALNE W DZIAŁANIACH NA RZECZ ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI- PRZYKŁAD WSPÓŁPRACY Z REGIONAMI WARMII I MAZUR ORAZ POMORZEM

PARTNERSTWO MIĘDZYREGIONALNE W DZIAŁANIACH NA RZECZ ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI- PRZYKŁAD WSPÓŁPRACY Z REGIONAMI WARMII I MAZUR ORAZ POMORZEM PARTNERSTWO MIĘDZYREGIONALNE W DZIAŁANIACH NA RZECZ ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI- PRZYKŁAD WSPÓŁPRACY Z REGIONAMI WARMII I MAZUR ORAZ POMORZEM Kazimierz Sumisławski Departament Środowiska i Rolnictwa Urząd

Bardziej szczegółowo

6.12.2011 r. godz. 16:00-20:00 Centrum Kultury i Czytelnictwa w Brzostku

6.12.2011 r. godz. 16:00-20:00 Centrum Kultury i Czytelnictwa w Brzostku Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania "LIWOCZ" zaprasza wszystkich zainteresowanych na bezpłatne szkolenie pt. "Małe projekty - sposób na aktywizację społeczności lokalnej" dotyczące przygotowania wniosków

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA WRZOSOWA KRAINA. Kryteria wyboru operacji dla działań PROW w ramach wdrażania LSR.

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA WRZOSOWA KRAINA. Kryteria wyboru operacji dla działań PROW w ramach wdrażania LSR. Kryteria wyboru operacji dla działań PROW w ramach wdrażania LSR Małe projekty L.p. Kryteria Opis Punkty 1 Doświadczenie wnioskodawcy 2 Członkostwo w Preferuje wnioskodawców, którzy nie realizowali dotąd

Bardziej szczegółowo

Osoby fizyczne, osoby prawne, wspólnicy spółek cywilnych, spółki osobowe prawa handlowego, które:

Osoby fizyczne, osoby prawne, wspólnicy spółek cywilnych, spółki osobowe prawa handlowego, które: Od 9 listopada br. rolnicy mogą składać w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wnioski o dofinansowanie inwestycji w gospodarstwach rolnych. W ramach PROW 2007-2013 Agencja wprowadza w życie

Bardziej szczegółowo

Priorytet 5: Rozwój obszarów wiejskich. Analiza SWOT

Priorytet 5: Rozwój obszarów wiejskich. Analiza SWOT 80 Priorytet 5: Rozwój obszarów wiejskich Analiza SWOT MOCNE STRONY 1. Możliwość rozwoju produkcji żywności wysokiej jakości. 2. Korzystna struktura wielkości gospodarstw. 3. Korzystne warunki przyrodnicze

Bardziej szczegółowo

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE Maria Staniszewska Polski Klub Ekologiczny NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE BAŁTYCKI PLAN DZIAŁANIA Nasze zobowiązania:

Bardziej szczegółowo

II. Poprawa jakości życia, w tym dostępu do kultury i rekreacji, nauki i pracy.

II. Poprawa jakości życia, w tym dostępu do kultury i rekreacji, nauki i pracy. Opracowanie informacji o możliwości realizacji projektów przez beneficjentów z terenu działania LGD Między Dalinem i Gościbią w ramach Osi 4 Leader Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

Efekty objęcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich Wspólną Polityką Rolną

Efekty objęcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich Wspólną Polityką Rolną Efekty objęcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich Wspólną Polityką Rolną Plan prezentacji Wybrane efekty realizacji instrumentów Wspólnej Polityki Rolnej w Polsce. Oczekiwania co do przyszłej perspektywy

Bardziej szczegółowo

Turystyka zrównoważona na Podlasiu

Turystyka zrównoważona na Podlasiu Turystyka zrównoważona na Podlasiu Eugeniusz Wiśniewski Podlaskie Stowarzyszenie Agroturystyczne Z uwagi na cenne walory przyrodnicze, kulturowe i etniczne, turystyka stała sięważnądziedzinągospodarki

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich Scalanie gruntów

Bardziej szczegółowo

Założenia programu Eko - Polska

Założenia programu Eko - Polska Założenia programu Eko - Polska dr Jarosław Klimczak Warszawa 17 Kwiecień 2013r. Cele programu Promocja Polski jako kraju który wykorzystał szanse pakietu klimatycznego Pokazanie Polski jako lidera w ekologii

Bardziej szczegółowo

MAŁE PROJEKTY W RAMACH LSR ZIEMIA PSZCZYOSKA - spotkanie informacyjne -

MAŁE PROJEKTY W RAMACH LSR ZIEMIA PSZCZYOSKA - spotkanie informacyjne - MAŁE PROJEKTY W RAMACH LSR ZIEMIA PSZCZYOSKA - spotkanie informacyjne - PROGRAM ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH 2007-2013 Podstawowe założenia, jak również zakres, cele oraz działania Programu zostały wybrane

Bardziej szczegółowo

MECHANIZM FINANSOWY EUROPEJSKIEGO OBSZARU GOSPODARCZEGO ORAZ NORWESKI MECHANIZM FINANSOWY

MECHANIZM FINANSOWY EUROPEJSKIEGO OBSZARU GOSPODARCZEGO ORAZ NORWESKI MECHANIZM FINANSOWY Witamy uczestników szkolenia: Zrównoważony rozwój turystyki a oferta turystyczna regionu BROK 17.11.2009 roku Projekt p.n. Wzorcowa sieć ekoturystyczna między Bugiem a Narwią Realizator: Społeczny Instytut

Bardziej szczegółowo

Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce

Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce WIELKOPOLSKA w Europie WIELKOPOLSKA w Polsce Podział Administracyjny Województwa Wielkopolskiego Liczba

Bardziej szczegółowo

Plan działania dla Sekretariatu Regionalnego KSOW Województwo Podkarpackie

Plan działania dla Sekretariatu Regionalnego KSOW Województwo Podkarpackie Plan działania dla Sekretariatu Regionalnego KSOW Województwo Podkarpackie 1. Identyfikacja i analiza możliwych do przeniesienia dobrych praktyk w zakresie rozwoju obszarów oraz przekazanie informacji

Bardziej szczegółowo

Środa z Funduszami dla instytucji kultury Programy krajowe PROW Wałbrzych, 3 czerwca 2015 r.,

Środa z Funduszami dla instytucji kultury Programy krajowe PROW Wałbrzych, 3 czerwca 2015 r., Środa z Funduszami dla instytucji kultury Programy krajowe PROW Wałbrzych, 3 czerwca 2015 r., Iwona Stach - Janyst Punkt Informacji Funduszy Europejskich Wałbrzych Program Rozwoju Obszarów Wiejskich Priorytet

Bardziej szczegółowo

Prezentacja w ramach projektu: PRODUKT TRADYCYJNY I LOKALNY: PROMOCJA, MARKA, DYSTRYBUCJA - PRZYKŁADY DOBRYCH PRAKTYK

Prezentacja w ramach projektu: PRODUKT TRADYCYJNY I LOKALNY: PROMOCJA, MARKA, DYSTRYBUCJA - PRZYKŁADY DOBRYCH PRAKTYK Prezentacja w ramach projektu: PRODUKT TRADYCYJNY I LOKALNY: PROMOCJA, MARKA, DYSTRYBUCJA - PRZYKŁADY DOBRYCH PRAKTYK Sponsorzy: Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich i w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

Kierunki rozwoju turystyki do 2015 roku, ze szczególnym uwzględnieniem turystyki wiejskiej

Kierunki rozwoju turystyki do 2015 roku, ze szczególnym uwzględnieniem turystyki wiejskiej Kierunki rozwoju do 2015 roku, ze szczególnym uwzględnieniem wiejskiej Katarzyna Sobierajska Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sportu i Turystyki Międzynarodowa Konferencja Perspektywy rozwoju i promocji

Bardziej szczegółowo

Lokalna Grupa Działania Piękna Ziemia Gorczańska

Lokalna Grupa Działania Piękna Ziemia Gorczańska Lokalna Grupa Działania Piękna Ziemia Gorczańska Analiza SWOT Wrzesień 2015 Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Zadanie współfinansowane

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPÓŁPRACY TRANSGRANICZNEJ POLSKA-ROSJA 2014-2020. Giżycko, 21 października 2015 r.

PROGRAM WSPÓŁPRACY TRANSGRANICZNEJ POLSKA-ROSJA 2014-2020. Giżycko, 21 października 2015 r. PROGRAM WSPÓŁPRACY TRANSGRANICZNEJ POLSKA-ROSJA 2014-2020 Giżycko, 21 października 2015 r. Program Polska-Rosja 2014-2020 Program Polska - Rosja 2014-2020 przygotowywany jest przez współpracujące ze sobą

Bardziej szczegółowo

Edukacja Dialog - Partycypacja

Edukacja Dialog - Partycypacja Mamy zaszczyt zaprosić na konferencję Edukacja Dialog Partycypacja. Wyzwania i szanse Dolnego Śląska w zakresie polityki młodzieżowej i aktywizacji obywatelskiej młodzieży, będącej elementem projektu Gmina

Bardziej szczegółowo

Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju Regionalnego http://www.zporr.gov.pl/

Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju Regionalnego http://www.zporr.gov.pl/ Oficjalne serwisy poświęcone funduszom pomocowym Fundusze strukturalne http://www.funduszestrukturalne.gov.pl/ Fundusz Spójności http://www.funduszspojnosci.gov.pl/ Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju

Bardziej szczegółowo

MAŁE PROJEKTY Nabór wniosków spotkanie informacyjne. Podegrodzie, 22.02.2011 r.

MAŁE PROJEKTY Nabór wniosków spotkanie informacyjne. Podegrodzie, 22.02.2011 r. MAŁE PROJEKTY Nabór wniosków spotkanie informacyjne Podegrodzie, 22.02.2011 r. Cele ogólne LSR - przedsięwzięcia CEL OGÓLNY 1 Rozwój turystyki w oparciu o bogactwo przyrodnicze i kulturowe obszaru CELE

Bardziej szczegółowo

Wioska Garncarska dobra praktyka

Wioska Garncarska dobra praktyka Projekt pn. Edukacja dla inicjatywy lokalnej w Gminie Lubomierz jest współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Priorytet IX, działanie

Bardziej szczegółowo

Szanowni mieszkańcy Gmin Bojadła, Czerwieńsk, Kolsko, Nowogród Bobrzański, Sulechów, Świdnica, Trzebiechów, Zabór!

Szanowni mieszkańcy Gmin Bojadła, Czerwieńsk, Kolsko, Nowogród Bobrzański, Sulechów, Świdnica, Trzebiechów, Zabór! Szanowni mieszkańcy Gmin Bojadła, Czerwieńsk, Kolsko, Nowogród Bobrzański, Sulechów, Świdnica, Trzebiechów, Zabór! Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania Między Odrą a Bobrem rozpoczęła działania zmierzające

Bardziej szczegółowo

Gminy łączą siły. Na www.lca.pl napisali:

Gminy łączą siły. Na www.lca.pl napisali: Na www.lca.pl napisali: Gminy łączą siły 2008-05-09 12:05:47 Podlegnickie gminy chcą wspólnie sięgnąć po unijne pieniądze. Wójtowie czterech gmin podpisali w piątek deklarację współpracy. Deklaracje współpracy

Bardziej szczegółowo

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 Dr inż. Dariusz Nieć Dyrektor Departamentu Rozwoju Obszarów Wiejskich Warszawa 28 stycznia 2015

Bardziej szczegółowo

Panie Marszałku, Wysoka Izbo,

Panie Marszałku, Wysoka Izbo, Panie Marszałku, Wysoka Izbo, Cieszę się, iż mogę poinformować Wysoką Izbę, a za pośrednictwem mediów również polskich rolników o realizacji programów skierowanych do polskiej wsi, a więc Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

Rozwój obszarów wiejskich w nowej perspektywie finansowej

Rozwój obszarów wiejskich w nowej perspektywie finansowej Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Rozwój obszarów wiejskich w nowej perspektywie finansowej dr inż. Zofia Szalczyk- Podsekretarz Stanu w MRiRW Lipiec 2013 Prace nad PROW 2014-2020 Opracowywany w Ministerstwie

Bardziej szczegółowo

Projekt zmiany Planu Działania Sekretariatu Regionalnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich Województwa Warmińsko-Mazurskiego na lata 2010-2011

Projekt zmiany Planu Działania Sekretariatu Regionalnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich Województwa Warmińsko-Mazurskiego na lata 2010-2011 Załącznik do Uchwały Nr 61/762/11/IV Zarządu Województwa Warmińsko-Mazurskiego z dnia 28 listopada 2011 r. Projekt zmiany Planu Działania Sekretariatu Regionalnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich Województwa

Bardziej szczegółowo

Przede wszystkiej liczy się pomysł

Przede wszystkiej liczy się pomysł Przede wszystkiej liczy się pomysł ciekawy, nowatorski możliwy do realizacji i odpowiadający oczekiwaniom społeczności lokalnej nt.: - organizacja szkoleń w zakresie prowadzenia działalności turystycznej

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DLA PRZEDSIĘBIORCÓW

ANKIETA DLA PRZEDSIĘBIORCÓW Szanowni Państwo, w gminach Godów, Gorzyce i Krzyżanowice od 2008 roku funkcjonuje Lokalna Grupa Działania Morawskie Wrota będąca lokalnym partnerstwem na rzecz aktywizowania mieszkańców i stymulowania

Bardziej szczegółowo

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r.

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. 1 UWAGI ANALITYCZNE 1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. W maju 2002 r. w województwie łódzkim było 209,4 tys. gospodarstw

Bardziej szczegółowo

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Obszar I Infrastruktura społeczna. 1. Wspieranie aktywności oraz integracji społeczności lokalnej. 2. Wspieranie i aktywizacja mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Aktywność społeczności wiejskich w okresie ostatnich 20 lat.

Aktywność społeczności wiejskich w okresie ostatnich 20 lat. Aktywność społeczności wiejskich w okresie ostatnich 20 lat. Lokalne inicjatywy organizacji pozarządowych i ich znaczenie dla rozwoju obszarów wiejskich Ryszard Kamiński Sandomierz 17 maja 2012 Społeczności

Bardziej szczegółowo

LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA TURYSTYCZNA PODKOWA. www.leader5.org.pl

LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA TURYSTYCZNA PODKOWA. www.leader5.org.pl LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA TURYSTYCZNA PODKOWA www.leader5.org.pl Obszar LGD Turystyczna Podkowa obejmuje 5 gmin powiatu myślenickiego: Dobczyce, Pcim, Raciechowice, Siepraw i Wiśniowa. Obszar kształtem przypomina

Bardziej szczegółowo

Cel realizacji Podkarpackiego Programu Odnowy Wsi na lata 2011-2016: Program jest instrumentem realizacji Strategii Województwa

Cel realizacji Podkarpackiego Programu Odnowy Wsi na lata 2011-2016: Program jest instrumentem realizacji Strategii Województwa Cel realizacji Podkarpackiego Programu Odnowy Wsi na lata 2011-2016: Szeroko rozumiana poprawa jakości życia na wsi, zaspokajanie potrzeb społeczno-kulturalnych mieszkańców a także zidentyfikowanie i promowanie

Bardziej szczegółowo

Wpływ Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 na zmiany zachodzące w rolnictwie i na obszarach wiejskich

Wpływ Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 na zmiany zachodzące w rolnictwie i na obszarach wiejskich Wpływ Programu na lata 2007-2013 na zmiany zachodzące w rolnictwie i na obszarach wiejskich Realizacja Programu na lata 2007-2013, zmiany zachodzące w rolnictwie i na obszarach wiejskich oraz przyszłość

Bardziej szczegółowo

Polska wieś ZaMoŻNa i europejska

Polska wieś ZaMoŻNa i europejska Polska wieś ZAMOŻNA I EUROPEJSKA POLSKA WIEŚ Stan obecny Charakterystyka ogólna Na terenach wiejskich w Polsce mieszka 14,9 mln Polaków stanowi to 38% mieszkańców Polski. W Polsce mamy 1,583 mln gospodarstw

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja

Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja 1 PROGRAM FUNDUSZ INICJATYW OBYWATELSKICH NA LATA 2014-2020 2020 Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Departament PoŜytku Publicznego 2 Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja Projekt jest

Bardziej szczegółowo

Część II. Opracowanie celów strategicznych, operacyjnych oraz projektów, działań

Część II. Opracowanie celów strategicznych, operacyjnych oraz projektów, działań II warsztat strategiczny gmina Gorzków Część I. Opracowanie Misji i Wizji gminy MISJA Grupa 1: 1. Bezpieczne przejścia szlaki komunikacyjne (ścieżka rowerowa, szlaki konne, trasy spacerowe, chodniki łączące

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Rozwój Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013

Program Operacyjny Rozwój Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich Program Operacyjny Rozwój Obszarów Wiejskich na lata 2007 2013 Program rolnośrodowiskowy FINANSOWANIE WSPÓLNEJ POLITYKI ROLNEJ

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego. Założenia perspektywy finansowej 2014-2020. www.pgie.pl

Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego. Założenia perspektywy finansowej 2014-2020. www.pgie.pl Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego Założenia perspektywy finansowej 2014-2020 www.pgie.pl Perspektywa 2014-2020 W latach 2014-2020 Polska otrzyma z budżetu UE ok. 119,5 mld euro. Na

Bardziej szczegółowo

ZIELONE PŁUCA POLSKI

ZIELONE PŁUCA POLSKI ZIELONE PŁUCA POLSKI U podstaw idei Zielonych Płuc Polski leży zasada zrównoważonego, rozwoju, który nie zagraża środowisku naturalnemu, pozwala przyszłym pokoleniom czerpać z zasobów Ziemi tyle samo ile

Bardziej szczegółowo

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA KATEDRA EKONOMII 1. Agroturystyka jako forma aktywizacji obszarów wiejskich na przykładzie.. 2. Działalność agroturystyczna jako dodatkowe źródło dochodu na przykładzie 3. Wykorzystanie potencjału turystycznego

Bardziej szczegółowo

Plan działania Sekretariatu Regionalnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich w Województwie Podkarpackim na lata 2014-2015

Plan działania Sekretariatu Regionalnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich w Województwie Podkarpackim na lata 2014-2015 Plan działania Sekretariatu Regionalnego Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich w Województwie Podkarpackim na lata 2014-2015 1. Identyfikacja i analiza możliwych do przeniesienia dobrych praktyk w zakresie

Bardziej szczegółowo

Regulamin III edycji Konkursu ROLNIK LUBELSZCZYZNY 2014

Regulamin III edycji Konkursu ROLNIK LUBELSZCZYZNY 2014 Regulamin III edycji Konkursu ROLNIK LUBELSZCZYZNY 2014 I. OPIS KONKURSU 1. Organizatorzy Konkursu: Targi Lublin S.A., Urząd Marszałkowski - Departament Rolnictwa i Środowiska. 2. Sekretariat Konkursu:

Bardziej szczegółowo

Szanowni mieszkańcy Gmin Bielawy, Chąśno, Domaniewice, Kiernozia, Kocierzew Południowy, Łowicz, Nieborów, Zduny

Szanowni mieszkańcy Gmin Bielawy, Chąśno, Domaniewice, Kiernozia, Kocierzew Południowy, Łowicz, Nieborów, Zduny STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIALANIA ZIEMIA ŁOWICKA ul. Jana Pawła II 173/175 99-400 Łowicz NIP: 834-188-35-65 REGON: 3619321840000 Szanowni mieszkańcy Gmin Bielawy, Chąśno, Domaniewice, Kiernozia, Kocierzew

Bardziej szczegółowo

Autor: Wenanta Anna Rolka

Autor: Wenanta Anna Rolka Autor: Wenanta Anna Rolka Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007 2013 źródło dotacji gmin wiejskich Program Rozwoju Obszarów Wiejskich 2007-2013 powstał z myślą o samorządach wiejskich i jest największym

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW Szanowni Państwo Urząd Gminy rozpoczął prace nad przygotowaniem Strategii Rozwoju. istotnym elementem, niezbędnym dla stworzenia strategii jest poznanie opinii

Bardziej szczegółowo

KRAKÓW. Stebnicka Huta

KRAKÓW. Stebnicka Huta KRAKÓW Stebnicka Huta Prezentacja obszaru Lokalna Grupa Działania Dolina Raby leży w południowo wschodniej Polsce około 40 km od Krakowa. Obejmuje 5 gmin wiejskich i jedną gminę miejsko-wiejską. LGD leży

Bardziej szczegółowo

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020:

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020: NAZWA CELU FINANSOWANIE Cel I.1. Wspieranie aktywności i przedsiębiorczości mieszkańców CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY Oś I. Osoby młode na rynku pracy: 1. Poprawa

Bardziej szczegółowo

16:15-16:45 Ogólne zasady przyznawania pomocy w ramach "małych projektów" beneficjenci, poziom dofinansowania (wykład)

16:15-16:45 Ogólne zasady przyznawania pomocy w ramach małych projektów beneficjenci, poziom dofinansowania (wykład) Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Harmonogram szkolenia: 16:00-16:15 "Małe projekty" - definicja (wykład) 16:15-16:45 Ogólne zasady przyznawania

Bardziej szczegółowo

Procesy Zachodzące w Agroturystyce

Procesy Zachodzące w Agroturystyce Procesy Zachodzące w Agroturystyce Agroturystyka jest to forma wypoczynku na obszarach wiejskich o charakterze rolniczym, oparta o bazę noclegową i aktywność rekreacyjną związaną z gospodarstwem rolnym

Bardziej szczegółowo

Wykaz działań wybranych do refundacji na kwotę łączna do 5 000 000,00 zł netto. Lp. Działanie Wnioskowana kwota do Wnioskodawca

Wykaz działań wybranych do refundacji na kwotę łączna do 5 000 000,00 zł netto. Lp. Działanie Wnioskowana kwota do Wnioskodawca Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr Zarządu z dnia.. Wykaz działań wybranych do refundacji na kwotę łączna do 5 000 000,00 zł netto Lp. Działanie Wnioskowana kwota do Wnioskodawca refundacji w zł netto 1. Udział

Bardziej szczegółowo

Stan prac nad założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020

Stan prac nad założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Stan prac nad założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich WARSZAWA 4 kwietnia 2013 r. Prace nad projektem

Bardziej szczegółowo

Najnowsza historia pasterstwa na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej

Najnowsza historia pasterstwa na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej Najnowsza historia pasterstwa na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej Maria Gierzkiewicz Marceli Ślusarczyk Grzegorz Micuła Łutowiec 7.03.2013 r. Podsumowanie Programu restytucji owcy rasy olkuskiej na Wyżynie

Bardziej szczegółowo

Członkowie rodziny pracujący w gospodarstwie: matka i żona założyciela, czasami dzieci

Członkowie rodziny pracujący w gospodarstwie: matka i żona założyciela, czasami dzieci Wstęp: Gospodarstwo prowadzi różne działania w zakresie szeroko rozumianego rolnictwa. Zajmuje się hodowlą bydła, zagrożonych gatunków, bydła na mięso, owiec na mleko i produkcją wełny, pszczelarstwem,

Bardziej szczegółowo

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 Strategią rozwoju nazywa się rozmaite sposoby oddziaływania w celu pobudzenia wzrostu gospodarczego Strategia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków. z UE. Barbara Pędzich-Ciach. ekspertka: prowadząca: Dorota Kostowska

Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków. z UE. Barbara Pędzich-Ciach. ekspertka: prowadząca: Dorota Kostowska Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków ekspertka: z UE. Barbara Pędzich-Ciach prowadząca: Dorota Kostowska Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

Ocena aktualnego stanu rozwoju punktów węzłowych Szlaku Jana III Sobieskiego

Ocena aktualnego stanu rozwoju punktów węzłowych Szlaku Jana III Sobieskiego Ocena aktualnego stanu rozwoju punktów węzłowych Szlaku Jana III Sobieskiego Raport z badania 1. Metoda i technika badania Badanie zostało metodą CAWI (za pomocą elektronicznego formularza ankiety) oraz

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich Przasnysz, 18 maja 2015 r. Komunikat Komisji Europejskiej WPR do 2020 r. Wyzwania Europa 2020 3 cele polityki

Bardziej szczegółowo

Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012

Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012 Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012 Ewa Szymborska, MRiRW Kliknij, aby edytować styl wzorca podtytułu Kluczbork 11-12.04.2012

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji operacji

Sprawozdanie z realizacji operacji Sprawozdanie z realizacji operacji (zał. nr 2 do wniosku o płatność) Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich : Europa inwestująca w obszary wiejskie Prezentacja opracowana przez Fundację

Bardziej szczegółowo

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY Załącznik nr 1 do Uchwały Nr LX /453/09 Rady Gminy w Iwaniskach z dnia 21 grudnia 2009 r. Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY GMINA IWANISKA POWIAT OPATOWSKI WOJEWÓDZTWO ŚWIĘTOKRZYSKIE Kujawy, październik

Bardziej szczegółowo

Sieciowanie w programie LEADER oraz Krajowa Sieć Obszarów Wiejskich w okresie 2007-2013. Urszula Budzich-Szukała

Sieciowanie w programie LEADER oraz Krajowa Sieć Obszarów Wiejskich w okresie 2007-2013. Urszula Budzich-Szukała Sieciowanie w programie LEADER oraz Krajowa Sieć Obszarów Wiejskich w okresie 2007-2013 Urszula Budzich-Szukała Krajowa Sieć Leader+ podstawy prawne Rozporządzenie Rady 1260/99 dotyczące ogólnych przepisów

Bardziej szczegółowo

FORUM AKTYWIZACJI OBSZARÓW WIEJSKICH. Aktywne konsultacje

FORUM AKTYWIZACJI OBSZARÓW WIEJSKICH. Aktywne konsultacje FORUM AKTYWIZACJI OBSZARÓW WIEJSKICH Aktywne konsultacje Forum Aktywizacji Obszarów Wiejskich Pierwsze ogólnopolskie porozumienie organizacji działających na rzecz wsi. Organizacje uczestniczące w FAOW

Bardziej szczegółowo

Raport KONSULTACJE SPOŁECZNE. Lokalna Strategia Rozwoju. Analiza SWOT, Cele Strategiczne LSR

Raport KONSULTACJE SPOŁECZNE. Lokalna Strategia Rozwoju. Analiza SWOT, Cele Strategiczne LSR Raport KONSULTACJE SPOŁECZNE Lokalna Strategia Rozwoju Lokalnej Grupy Działania Gminy Powiatu Świeckiego na lata 2014-2020 Analiza SWOT, Cele Strategiczne LSR 15 Październik 2015 1 Termin 14 wrzesień -

Bardziej szczegółowo

Polska wieś w kontekście przemian rynku pracy. dr Anna Wawrzonek Wydział Studiów Edukacyjnych Uniwersytet im. Adama Mickiewicza W Poznaniu

Polska wieś w kontekście przemian rynku pracy. dr Anna Wawrzonek Wydział Studiów Edukacyjnych Uniwersytet im. Adama Mickiewicza W Poznaniu Polska wieś w kontekście przemian rynku pracy dr Anna Wawrzonek Wydział Studiów Edukacyjnych Uniwersytet im. Adama Mickiewicza W Poznaniu Polska wieś 2009 obszary wiejskie zajmują ponad 93% powierzchni

Bardziej szczegółowo

Wzory dokumentów stosowane w procedurze oceny zgodności operacji z LSR i wyboru operacji

Wzory dokumentów stosowane w procedurze oceny zgodności operacji z LSR i wyboru operacji Załącznik nr 16 do wniosku o wybór LGD do realizacji LSR: Wzory dokumentów stosowane w procedurze oceny zgodności operacji z LSR i wyboru operacji Karta oceny zgodności operacji z Lokalną Strategią Rozwoju

Bardziej szczegółowo

Małopolskie samorządy w nowej perspektywie finansowej. Szanse i wyzwania

Małopolskie samorządy w nowej perspektywie finansowej. Szanse i wyzwania Małopolskie samorządy w nowej perspektywie finansowej. Szanse i wyzwania Debata w Gorlicach Patronat honorowy: Marek Sowa Marszałek Województwa Małopolskiego Perspektywa finansowa 2014-2020 Dofinansowanie

Bardziej szczegółowo

Funkcjonowanie Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy. www.kraina-nafty.pl

Funkcjonowanie Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy. www.kraina-nafty.pl Funkcjonowanie Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy Szwajcarsko-Polski Program Współpracy jest formą bezzwrotnej pomocy zagranicznej przyznanej przez Szwajcarię Polsce i 9 innym członkom Unii Europejskiej.

Bardziej szczegółowo

Wyniki warsztatów GRUPA 1:: Jakość usług jako podstawa rozwoju turystyki wiejskiej w latach 2014 2020

Wyniki warsztatów GRUPA 1:: Jakość usług jako podstawa rozwoju turystyki wiejskiej w latach 2014 2020 Wyniki warsztatów GRUPA 1:: Jakość usług jako podstawa rozwoju turystyki wiejskiej w latach 2014 2020 Turystyka wiejska, w tym agroturystyka w ramach nowej perspektywy finansowej - doświadczenia PROW 2007-2013

Bardziej szczegółowo

Efekty objęcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich Wspólną Polityką Rolną

Efekty objęcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich Wspólną Polityką Rolną Efekty objęcia polskiego rolnictwa i obszarów wiejskich Wspólną Polityką Rolną Plan prezentacji Wybrane efekty realizacji instrumentów Wspólnej Polityki Rolnej w Polsce. Oczekiwania co do przyszłej perspektywy

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: 1. Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich 2. Scalanie

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie sytuacji rozwojowej sołectwa

Podsumowanie sytuacji rozwojowej sołectwa 3. Analiza SWOT Podsumowanie sytuacji rozwojowej sołectwa Silne strony - Położenie w Rudawskim Parku Krajobrazowym bogata flora i fauna, walory krajobrazowo przyrodnicze - Położenie wsi - baza wypadowa

Bardziej szczegółowo

rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r.

rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r. Stan i główne g wyzwania rozwoju obszarów w wiejskich w Polsce Warszawa, 9 października 2007 r. 1 Cele konferencji Ocena stanu i głównych wyzwań rozwoju obszarów wiejskich w Polsce Ocena wpływu reform

Bardziej szczegółowo

Programy operacyjne na lata 2014-2020

Programy operacyjne na lata 2014-2020 Programy operacyjne na lata 2014-2020 Na czym polega limit 3% (np. po 1% w latach 2014-2020) w zakresie zaliczkowania? Płatności zaliczkowe w momencie rozpoczęcia programów gwarantują, że państwa członkowskie

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów Panel W zgodzie z naturą i kulturą czyli jak skutecznie wspierać rozwój infrastruktury na wsi? Warszawa, 28 października 2010

Bardziej szczegółowo

Oznakowanie żywności ekologicznej. Renata Lubas

Oznakowanie żywności ekologicznej. Renata Lubas Oznakowanie żywności ekologicznej Renata Lubas Postawy polskich konsumentów wobec żywności ekologicznej Postawy polskich konsumentów wobec żywności ekologicznej Motywy zakup żywności ekologicznaj walory

Bardziej szczegółowo

UWAGI ANALITYCZNE. Gospodarstwa z użytkownikiem gospodarstwa indywidualnego. Wyszczególnienie. do 1 ha użytków rolnych. powyżej 1 ha.

UWAGI ANALITYCZNE. Gospodarstwa z użytkownikiem gospodarstwa indywidualnego. Wyszczególnienie. do 1 ha użytków rolnych. powyżej 1 ha. UWAGI ANALITYCZNE UDZIAŁ DOCHODÓW Z DZIAŁALNOŚCI ROLNICZEJ W DOCHODACH OGÓŁEM GOSPODARSTW DOMOWYCH W Powszechnym Spisie Rolnym w woj. dolnośląskim spisano 140,7 tys. gospodarstw domowych z użytkownikiem

Bardziej szczegółowo

Szanowni mieszkaocy Gmin Ciasna, Herby, Kalety, Kochanowice, Koszęcin, Krupski Młyn,

Szanowni mieszkaocy Gmin Ciasna, Herby, Kalety, Kochanowice, Koszęcin, Krupski Młyn, Szanowni mieszkaocy Gmin Ciasna, Herby, Kalety, Kochanowice, Koszęcin, Krupski Młyn, Miasteczko Śląskie, Pawonków, Pilchowice, Pyskowice, Rudziniec, Sośnicowice, Toszek, Tworóg, Wielowieś, Zbrosławice

Bardziej szczegółowo

Zagrody edukacyjne szansąna innowacyjne zagospodarowanie potencjału wsi

Zagrody edukacyjne szansąna innowacyjne zagospodarowanie potencjału wsi Zagrody edukacyjne szansąna innowacyjne zagospodarowanie potencjału wsi Gdańsk, 22.10.2013 r. www.zagrodaedukacyjna.pl Gospodarstwa edukacyjne Cele: Koncepcja krajowej Sieci Zagród Edukacyjnych - podniesienie

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceny merytorycznej

Kryteria oceny merytorycznej Kryteria oceny merytorycznej Ocena merytoryczna składa się z: a) oceny zgodności operacji z LSR; b) oceny zgodności operacji z lokalnymi kryteriami przyjętymi przez LGD. Ocenę zgodności operacji z LSR

Bardziej szczegółowo

Konferencja prasowa. Sekretarza Stanu w MRiRW Kazimierza Plocke

Konferencja prasowa. Sekretarza Stanu w MRiRW Kazimierza Plocke Konferencja prasowa Sekretarza Stanu w MRiRW Kazimierza Plocke Oczekiwania rybactwa i wędkarstwa wobec nowej perspektywy finansowej Program Operacyjny Rybactwo i Morze na lata 2014-2020 Warszawa, 23 lipca

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONKURSU PIĘKNA WIEŚ 2012

REGULAMIN KONKURSU PIĘKNA WIEŚ 2012 REGULAMIN KONKURSU PIĘKNA WIEŚ 2012 1. Organizacja konkursu: Konkurs Piękna Wieś 2012, zwany dalej Konkursem, organizowany jest w kategoriach Wieś i Zagroda i dotyczy wsi oraz zagród położonych w granicach

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu ROLNIK LUBELSZCZYZNY

Regulamin Konkursu ROLNIK LUBELSZCZYZNY Regulamin Konkursu ROLNIK LUBELSZCZYZNY I. OPIS KONKURSU 1. Organizatorzy Konkursu: Targi Lublin S.A., Urząd Marszałkowski - Departament Rolnictwa i Środowiska. 2. Sekretariat Konkursu: Targi Lublin S.A.

Bardziej szczegółowo

Leader+ w Dolinie Baryczy

Leader+ w Dolinie Baryczy Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa Foundation of Assistance Programmes for Agriculture Leader+ w Dolinie Baryczy Sprawdzonym narzędziem rozwoju obszarów wiejskich poprzez aktywizację społeczności

Bardziej szczegółowo

Wizja. 2. Gmina Bełżec przyjaznym miejscem życia i pracy z rozwijającym się rolnictwem oraz przedsiębiorczością.

Wizja. 2. Gmina Bełżec przyjaznym miejscem życia i pracy z rozwijającym się rolnictwem oraz przedsiębiorczością. Wizja 1. Roztoczańskie Centrum Rekreacyjne wykorzystujące położenie transgraniczne, walory przyrodnicze i gospodarcze dla poszerzania oferty turystycznowypoczynkowej. 2. Gmina Bełżec przyjaznym miejscem

Bardziej szczegółowo

Produkt tradycyjny i lokalny: promocja, marka, dystrybucja przykłady dobrych praktyk

Produkt tradycyjny i lokalny: promocja, marka, dystrybucja przykłady dobrych praktyk Produkt tradycyjny i lokalny: promocja, marka, dystrybucja przykłady dobrych praktyk Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt opracowany

Bardziej szczegółowo

III Walne Zgromadzenie Członków PREMD Już 19 20 października, w Konstancinie Jeziorna ZAPRASZAMY!

III Walne Zgromadzenie Członków PREMD Już 19 20 października, w Konstancinie Jeziorna ZAPRASZAMY! Biuletyn PREMD Numer 3(7)/2012 Zapraszamy do zapoznania się z kolejnym Biuletynem Partnerstwa na Rzecz Rozwoju i Edukacji Małych Dzieci (PREMD). Chcielibyśmy, aby Biuletyn stał się źródłem informacji nie

Bardziej szczegółowo

Przekazujemy Państwu efekt pierwszego etapu prac nad Programem Rozwoju Miasta Łomża dotyczącego gospodarki.

Przekazujemy Państwu efekt pierwszego etapu prac nad Programem Rozwoju Miasta Łomża dotyczącego gospodarki. Przekazujemy Państwu efekt pierwszego etapu prac nad Programem Rozwoju Miasta Łomża dotyczącego gospodarki. Efektem pierwszego etapu prac na Programem Rozwoju Miasta Łomża było powstanie analizy SWOT i

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Planowane działania inwestycyjne (wg projektu z dnia 07.04.2014 r.)

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Planowane działania inwestycyjne (wg projektu z dnia 07.04.2014 r.) Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Planowane działania inwestycyjne (wg projektu z dnia 07.04.2014 r.) Działanie 7.5 Inwestycje w środki trwałe Poddziałanie 7.5.1 Pomoc na inwestycje

Bardziej szczegółowo