Spis treści 3. Spis treści

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Spis treści 3. Spis treści"

Transkrypt

1

2

3 Spis treści 3 Spis treści I. Budowa chemiczna organizmów 1. Skład chemiczny organizmów Pierwiastki biogenne, makroi mikroelementy Rodzaje wiązań i oddziaływań chemicznych występujących w cząsteczkach biologicznych oraz ich rola Znaczenie wody dla organizmów Budowa i właściwości wybranych węglowodanów oraz ich znaczenie dla organizmów Budowa i właściwości wybranych lipidów oraz ich znaczenie dla organizmów Budowa aminokwasów Powstawanie wiązania peptydowego Budowa i biologiczna rola białek Charakterystyka wybranych grup białek Sprawdzian po dziale I II. Budowa i funkcjonowanie komórki 11. Rodzaje komórek Błony biologiczne Transport substancji przez błony komórkowe Budowa i funkcje mitochondriów i chloroplastów Inne organella komórkowe Ściana komórkowa Poruszanie się komórek Połączenia międzykomórkowe Sprawdzian po dziale II III. Metabolizm 19. Charakterystyka enzymów białkowych Reakcja enzymatyczna Enzymy niebiałkowe Szlaki i cykle metaboliczne Anabolizm i katabolizm Związki wysokoenergetyczne Podstawowe przemiany metaboliczne ddychanie tlenowe i fermentacja Przemiany metaboliczne w oddychaniu tlenowym Fotosynteza i jej znaczenie na Ziemi Barwniki fotosyntetyczne Faza jasna fotosyntezy Faza ciemna fotosyntezy Sprawdzian po dziale III IV. Przegląd różnorodności organizmów 32. Zasady klasyfikacji organizmów Filogeneza a klasyfikacja organizmów Klucze do oznaczania organizmów Wirusy Cykle życiowe wirusów Retrowirusy Najważniejsze choroby wirusowe człowieka Bakterie Proces koniugacji Rola bakterii w przyrodzie i życiu człowieka Najważniejsze choroby bakteryjne człowieka Sposoby poruszania się protistów Sposoby odżywiania się protistów Najważniejsze grupy glonów Choroby człowieka wywoływane przez protisty Rośliny lądowe Przemiana pokoleń u różnych grup roślin Rośliny jednoliścienne i dwuliścienne Znaczenie roślin w życiu człowieka Tkanki roślinne Budowa morfologiczna roślin Budowa anatomiczna organów roślinnych Formy ekologiczne roślin Źródła makro- i mikroelementów dla roślin Transport w roślinach Rozmnażanie generatywne roślin Powstanie nasienia Budowa owocu a rozsiewanie nasion Rozmnażanie wegetatywne roślin Ruchy roślin Rola hormonów roślinnych w funkcjonowaniu roślin Fotoperiodyzm Grzyby organizmy heterotroficzne Sprzężniowce, workowce i podstawczaki Związki grzybów z innymi organizmami Rola grzybów w przyrodzie i gospodarce człowieka Choroby człowieka wywoływane przez grzyby Gąbki Cechy charakterystyczne bezkręgowców Parzydełkowce Płazińce Cykle rozwojowe pasożytniczych płazińców i nicieni Pierścienice Stawonogi Typy przeobrażenia owadów Znaczenie stawonogów w przyrodzie i życiu człowieka Mięczaki Znaczenie mięczaków w przyrodzie i życiu człowieka Charakterystyczne cechy strunowców Zwierzęta kręgowe

4 4 SPIS TREŚCI 82. Czynności życiowe kręgowców Znaczenie kręgowców w przyrodzie i życiu człowieka Tryb życia a budowa ciała zwierząt Rodzaje powłok ciała zwierząt Rola i współdziałanie układu mięśniowego i szkieletu podczas ruchu zwierząt Zmysły zwierząt Ewolucja układu nerwowego Regulacja hormonalna rozwoju owada Układy pokarmowe zwierząt Układy krążenia zwierząt Wymiana gazowa u zwierząt Układy wydalnicze zwierząt Rozmnażanie bezpłciowe zwierząt Rozmnażanie płciowe zwierząt Rozwój zarodkowy zwierząt Sprawdzian po dziale IV V. Budowa i funkcjonowanie organizmu człowieka 97. Tkanki Hierarchiczna budowa organizmu Szkielet Mięśnie Układ mięśniowy Mechanizm działania mięśnia Prawidłowy rozwój aparatu ruchu Układ pokarmowy Znaczenie składników pokarmowych w odżywianiu człowieka Trawienie składników pokarmowych Potrzeby energetyczne organizmu Układ oddechowy Wymiana gazowa Regulacja oddychania Układ krwionośny Dwa obiegi krwi Współdziałanie układu krwionośnego z innymi układami Składniki krwi Grupy krwi Choroby układów krwiotwórczego i krążenia Układ odpornościowy Reakcje odpornościowe Alergie Choroby układu odpornościowego Układ wydalniczy Powstawanie moczu Choroby układu wydalniczego Budowa układu nerwowego Autonomiczny układ nerwowy Impuls nerwowy Przekaźniki nerwowe Łuk odruchowy Mózg Sen Receptory Zmysły wzroku, słuchu i równowagi Zmysły smaku i węchu Budowa i funkcje skóry Choroby skóry Hormony Gruczoły dokrewne Podwzgórze i przysadka w regulacji hormonalnej Antagonistyczne działanie hormonów Przegląd hormonów Utrzymanie homeostazy organizmu Choroby cywilizacyjne Układ rozrodczy Przebieg dojrzewania fizycznego człowieka Procesy spermatogenezy i oogenezy Cykl miesięczny i zapłodnienie Metody planowania rodziny Badania prenatalne Rozwój zarodka i płodu ntogeneza człowieka Sprawdzian po dziale V VI. Genetyka i biotechnologia 151. Nukleotydy Podwójna helisa DNA Replikacja DNA Porównanie struktur i funkcji cząsteczek DNA i RNA Rodzaje RNA rganizacja DNA w genomie Cykl komórkowy Podziały mitotyczny i mejotyczny Nowotwory Kod genetyczny Biosynteza białka Porównanie genomów prokariotycznego i eukariotycznego peron regulacja i działanie Regulacja działania genów u organizmów eukariotycznych Prawa Mendla Krzyżówki genetyczne Geny sprzężone Dziedziczenie płci i drzewa rodowe człowieka Zmienność genetyczna Źródła zmienności genetycznej i jej skutki Choroby genetyczne Inżynieria genetyczna rganizmy transgeniczne Klonowanie organizmów Komórki macierzyste Zastosowanie metod genetycznych i problemy etyczne z tym związane Terapia genowa Sprawdzian po dziale VI

5 Spis treści 5 VII. Ekologia 178. Środowisko życia organizmu rganizmy wskaźnikowe Populacja Konkurencja wewnątrzgatunkowa Konkurencja międzygatunkowa Drapieżnictwo, roślinożerność i pasożytnictwo Wzajemne oddziaływania zjadających i zjadanych Mutualizm i komensalizm Ekosystem, biocenoza i biotop Łańcuchy i sieci pokarmowe Przepływ energii i krążenie materii w przyrodzie bieg węgla w przyrodzie bieg azotu w przyrodzie Sprawdzian po dziale VII VIII. Różnorodność biologiczna Ziemi 191. Różnorodność biologiczna Ziemi Wpływ zlodowaceń na kształtowanie różnorodności Biomy kuli ziemskiej Wpływ człowieka na różnorodność biologiczną Sposoby ochrony czynnej gatunków i ekosystemów Sprawdzian po dziale VIII IX. Ewolucja 196. Mechanizmy ewolucji Skamieniałości źródła wiedzy o przebiegu ewolucji organizmów Pokrewieństwo ewolucyjne gatunków Dobór naturalny Pula genowa populacji Prawo Hardy ego Weinberga Efekty doboru naturalnego Dobór naturalny a choroby genetyczne człowieka Dryf genetyczny Powstawanie gatunków Powstanie życia na Ziemi Rola czynników zewnętrznych w przebiegu ewolucji Radiacja adaptacyjna i ewolucja zbieżna Najważniejsze zdarzenia z historii życia na Ziemi Podobieństwa i różnice między człowiekiem a innymi naczelnymi Ewolucja człowieka Sprawdzian po dziale IX Zadania z rozwiązaniem krok po kroku Arkusz maturalny przykładowy zestaw zadań dpowiedzi do zadań Indeks Źródła ilustracji i fotografii znaczenie stopnia trudności zadań: łatwe średnio trudne trudne Więcej na Arkusze maturalne z kluczem odpowiedzi Zadania do wszystkich tematów i działów Zadania z gwiazdką Test na wejście Wiedza a także: Podpowiedzi do zadań Rozwiązania wszystkich zadań Aktualne postępy w nauce Słownik pojęć

6 VIII. Różnorodność biologiczna Ziemi 191. Różnorodność biologiczna Ziemi Różnorodność Różnorodność biologiczna Różnorodność biologiczna jest to zróżnicowanie wszystkich organizmów występujących na Ziemi. Dotyczy zróżnicowania genów (różnorodność genetyczna), gatunków (różnorodność gatunkowa) i ekosystemów (różnorodność ekosystemowa). Różnorodność ekosystemowa to zróżnicowanie ekosystemów występujących na danym obszarze geograficznym lub na całej Ziemi. Różnorodność gatunkowa to bogactwo gatunków występujących w ekosystemie na określonym obszarze geograficznym lub na całej Ziemi. Różnorodność genetyczna to zróżnicowanie puli genowej (obecność wielu alleli) populacji lub całego gatunku. Ukształtowanie powierzchni i klimat a różnorodność gatunkowa i ekosystemowa Ziemi Czynniki wpływające na rozmieszczenie gatunków Bariery fizyczne, czyli ukształtowanie powierzchni Ziemi. Dla wielu organizmów lądowych barierami są łańcuchy górskie, pustynie, rzeki, jeziora, morza i oceany. Dla organizmów wodnych barierami fizycznymi są duże połacie lądów. Klimat i wrażliwość organizmów na czynniki klimatyczne. Na przykład dla większości korali madreporowych, które są organizmami stenotermicznymi, barierą klimatyczną jest temperatura wody. Z tego powodu korale madreporowe występują tam, gdzie temperatura wody nie spada poniżej 20 C, czyli w płytkich i ciepłych morzach. Natomiast gatunki eurytermiczne występują na dużych obszarach, na przykład zasięg paproci orlicy rozciąga się od Półwyspu Skandynawskiego do Afryki równikowej. Różnorodność gatunkowa osiąga największe bogactwo w wilgotnych lasach strefy równikowej. Im bliżej biegunów, tym jest ona mniejsza. Zmniejsza się również wraz ze wzrostem wysokości nad poziomem morza. znacza to, że chłodniejszy klimat wpływa negatywnie na zróżnicowanie gatunkowe obszaru. Wędrówki kontynentów. Zmiana układu płyt kontynentalnych powoduje rozdzielenie się wielu gatunków. Tak stało się np. w wypadku słodkowodnych ryb dwudysznych zamieszkujących Gondwanę. becnie ta grupa jest reprezentowana przez trzy rodzaje ryb, żyjące na kontynentach, które kiedyś wchodziły w skład Gondwany (prapłaziec w Ameryce Południowej, prapłetwiec w Afryce i rogoząb w Australii). Zmiany poziomu wód oceanicznych oraz zlodowacenia. Na występowanie endemitów wpływ mają także inne czynniki, np. odczyn podłoża. Jest on barierą niepozwalającą zasadolubnym roślinom Tatr Zachodnich na zasiedlenie Tatr Wysokich. Rozmieszczenie ekosystemów Występowanie ekosystemów na kuli ziemskiej jest uzależnione przede wszystkim od klimatu (temperatury i wilgotności). Wyróżnia się pięć głównych stref klimatycznych położonych równoleżnikowo, wyodrębnionych na podstawie średniej temperatury powietrza oraz rocznej sumy opadów. Ważnymi czynnikami klimatycznymi wpływającymi na rozmieszczenie ekosystemów są także dobowe i sezonowe wahania temperatury oraz wilgotność powietrza. Na różnorodność ekosystemów w skali lokalnej wpływa lokalne zróżnicowanie czynników środowiska, m.in. dostępność wody i typ podłoża.

7 191. Różnorodność biologiczna Ziemi 395 Miejsca charakteryzujące się szczególnym bogactwem gatunkowym Gorące punkty różnorodności biologicznej Za miarę różnorodności gatunkowej danego obszaru można przyjąć liczbę gatunków przypadającą na jednostkę powierzchni. Jednak taka miara nie jest tożsama z miarą wartości przyrodniczej, ponieważ wartość ta zależy przede wszystkim od występowania gatunków endemicznych. Zatem procentowy udział endemitów gatunków o ograniczonym zasięgu w ogólnej liczbie gatunków jest miarą bogactwa gatunkowego danego obszaru. Na Ziemi istnieją obszary, które wyróżniają się szczególnym bogactwem gatunkowym. Niektóre z nich są jednocześnie zagrożone wskutek działalności człowieka, który przyczynia się do zanikania tego bogactwa. Te miejsca nazwano gorącymi punktami różnorodności biologicznej. Ściślej ujmując, gorący punkt różnorodności biologicznej to obszar, na którym występuje co najmniej 1,5 tysiąca endemicznych gatunków roślin naczyniowych i w którym zniszczono już co najmniej 70% naturalnych zbiorowisk roślinnych. becnie wyróżnia się 34 gorące punkty różnorodności biologicznej. Zajmują one łącznie tylko 15,7% powierzchni lądowej Ziemi, ale żyje na nich ponad połowa wszystkich gatunków roślin naczyniowych oraz 42% gatunków kręgowców lądowych, które nie występują poza tymi miejscami. Gorące punkty różnorodności biologicznej na świecie 1. kalifornijska prowincja florystyczna, 2. Polinezja i Mikronezja, 3. madreńskie lasy sosnowo-dębowe, 4. Mezoameryka, 5. Karaiby, 6. Tumbes-Chocó-Magdalena, 7. tropikalne Andy, 8. chilijskie lasy waldiwijskie, 9. Cerrado, 10. lasy atlantyckie Brazylii, 11. sukulentowe Karru, 12. Florystyczny obszar przylądkowy, 13. Maputaland-Pondoland-Albany, 14. Madagaskar i wyspy na ceanie Indyjskim, 15. lasy wybrzeża wschodniej Afryki, 16. góry wschodniej Afryki, 17. Róg Afryki, 18. lasy wybrzeża Zatoki Gwinejskiej, 19. obszar śródziemnomorski, 20. obszar irańsko-anatolijski, 21. Kaukaz, 22. góry Azji Środkowej, 23. wschodnie Himalaje, 24. Ghaty Zachodnie i Sri Lanka, 25. góry południowo-zachodnich Chin, 26. Indo-Birma, 27. Sunda, 28. Filipiny, 29. Wallacea, 30. południowo-zachodnia Australia, 31. Japonia, 32. wschodnia Melanezja, 33. Nowa Kaledonia, 34. Nowa Zelandia Przykładowy gorący punkt różnorodności biologicznej Punkt 19. bszar śródziemnomorski Do endemicznych zwierząt należy magot jedyna Zasięg tego obszaru pokrywa się z zasięgiem występowania oliwki. Występuje tu ok. 12 tys. endemicznych gatunków małpa żyjąca w Europie. Zagrożeniem dla naturalnego środowiska przyrodniczego tego obszaru są intensywny rozwój owoców fig) czy karłatka niska (jedyna w Euro- roślin, m.in. figowiec pospolity (uprawiany dla cywilizacyjny oraz intensyfikacja produkcji rolnej. pie rodzima palma).

8 396 VIII. RÓŻNRDNŚĆ BILGICZNA ZIEMI 192. Wpływ zlodowaceń na kształtowanie różnorodności Wpływ zlodowaceń na rozmieszczenie gatunków Lądolody i lodowce górskie becne rozmieszczenie gatunków na półkuli północnej jest w dużym stopniu wynikiem kilku zlodowaceń, które występowały w czwartorzędzie. Rozległe obszary Eurazji i Ameryki Północnej ponad 30 mln km 2 pokrywała wówczas gruba warstwa lodu, zwana lądolodem (obecnie lądolód występuje na Antarktydzie i Grenlandii, ma powierzchnię 15 mln km 2 ). Największe zlodowacenie na terenie Europy (tzw. zlodowacenie skandynawskie) swoim zasięgiem objęło niemal całe terytorium współczesnej Polski. W okresie zlodowaceń w wysokich górach niepokrytych lądolodem (np. w Alpach, Pirenejach, Tatrach, Karkonoszach) rozbudowywały się lodowce górskie. W czasie ochładzania się klimatu glacjałów lądolód przemieszczał się na południe i zajmował coraz większy obszar. Zmieniał przy tym rzeźbę terenu i nanosił duże ilości materiału skalnego. W czasie ocieplania się klimatu interglacjałów lądolód się cofał, a materiał skalny pozostawał w miejscu naniesienia. Zmiany zasięgów występowania gatunków Postępowanie lądolodu było powodem wymierania flory i fauny na zajmowanym przez lód terenie. Zmiany klimatyczne wymuszały również pojawianie się tam nowych, lepiej dostosowanych gatunków. Przedpole lodowca zasiedlała roślinność tundrowa. Jej pozostałością na obszarze dzisiejszej Polski są np. brzoza karłowata, wierzba lapońska czy dębik ośmiopłatkowy. Występowały tam także zwierzęta Zasięg maksymalnego zlodowacenia oraz występowanie lodowców górskich w Europie Zasięg kozicy górskiej jest dysjunktywny i jest konsekwencją zmian klimatycznych

9 192. Wpływ zlodowaceń na kształtowanie różnorodności 397 charakterystyczne dla tundry. Te gatunki poza tundrą są obecnie spotykane jedynie na nielicznych stanowiskach nizinnych oraz w wysokich górach. Ich zasięgi są rozerwane (dysjunktywne). Przykładem może tu być kozica górska, która występuje tylko w wysokich górach Europy (w tym w Tatrach) i zachodniej Azji. Podczas zlodowaceń ciepłolubne flora i fauna przetrwały jedynie w miejscach, które nie były pokryte lądolodem i miały łagodniejszy klimat w tzw. ostojach. Na przykład dla miłorzębu, który przed zlodowaceniami rósł także na obszarze dzisiejszej Polski, taką ostoją okazały się południowo-wschodnie Chiny. W Europie ostoje znajdowały się nad Morzem Śródziemnym, m.in. na półwyspach Iberyjskim i Bałkańskim. Po ustąpieniu lądolodu, w miarę ocieplania się klimatu większość gatunków rozprzestrzeniała się poza obszar ostoi. Gatunki reliktowe jako świadectwo przemian świata żywego Gatunek reliktowy to gatunek mający obecnie mniejszy zasięg niż w ubiegłych epokach (relikt geograficzny, np. polodowcowy) lub będący pozostałością większej grupy organizmów (relikt taksonomiczny, ewolucyjny). Przykładami reliktów w obu tych znaczeniach są latimeria i miłorząb. Latimeria relikt geograficzny i ewolucyjny Latimeria jest jedynym żyjącym obecnie rodzajem ryb trzonopłetwokształtnych (Coelacanthiformes). Ta grupa była liczna w okresie od wczesnego dewonu do kredy i występowała prawie na całej kuli ziemskiej. Współcześnie żyjący rodzaj latimeria jest reprezentowany przez dwa gatunki, noszące nazwy: Latimeria chalumnae i Latimeria menadoensis. ba żyją na dużych głębokościach w ceanie Indyjskim. W budowie ryb trzonopłetwokształtnych można wskazać cechy wspólne z budową płazów. Płetwy (z wyjątkiem płetwy ogonowej i pierwszej grzbietowej) są osadzone na mocno umięśnionych, ruchomych trzonach, o szkielecie przypominającym szkielet kończyny pięciopalczastej. Sposób umocowania szczęk i uzębienie latimerii są podobne do spotykanego u prymitywnych płazów. U kopalnych przedstawicieli trzonopłetwokształtnych pęcherz pławny przekształcił się w płuco. Uważa się, że trzonopłetwokształtne są grupą, z której wyewoluowały płazy. Wzmocnienie kończyn umożliwiło im wyjście na ląd, gdyż było konieczne do dźwigania ciała. Z kolei płuco pozwoliło na oddychanie powietrzem atmosferycznym. Latimeria Relikty polodowcowe Relikt polodowcowy (glacjalny) gatunek będący pozostałością z okresu lodowcowego. Relikty polodowcowe przetrwały mimo ocieplenia się klimatu i oddzielenia barierą geograficzną od pierwotnego obszaru występowania w wysokich górach lub w nielicznych stanowiskach nizinnych, np. na torfowiskach wysokich, które stanowią pozostałość chłodniejszej i wilgotniejszej epoki polodowcowej. Przykłady reliktów glacjalnych w faunie Polski Kozica (Rupicapra rupicapra) Nornik śnieżny (Microtus nivalis) Świstak (Marmota marmota) Płochacz halny (Prunella collaris)

10 398 VIII. RÓŻNRDNŚĆ BILGICZNA ZIEMI Przykłady reliktów glacjalnych we florze Polski Brzoza karłowata (Betula nana) Zimoziół północny (Linnaea borealis) Wierzba lapońska (Salix lapponum) Brzoza niska (Betula humilis) Malina moroszka (Rubus chamaemorus) Dębik ośmiopłatkowy (Dryas octopetala) Zadania Zadanie 1. ceń poprawność poniższych stwierdzeń. Zaznacz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, lub F, jeśli jest fałszywe. I Mikroklimat torfowisk sprzyja występowaniu reliktów postglacjalnych. P / F II Interglacjały plejstoceńskie wymuszały migrację gatunków na południe Europy. P / F III W migracjach ekosystemów wymuszonych przez przemieszczające się lodowce wymierały przede wszystkim gatunki wyspecjalizowane. P / F IV Do reliktów interglacjalnych należą skalnica śnieżna i zimoziół północny. P / F V Cykliczne zmiany klimatyczne mają swoje źródło w zmianach astronomicznych. P / F VI Zubożenie gatunkowe na terenach postępującego zlodowacenia jest związane ze spadającą produkcją pierwotną ekosystemów. P / F Zadanie 2. Dopasuj pojęcia reliktu i endemitu oraz reprezentujące je gatunki (świstaka górskiego i ostróżkę tatrzańską) do poniższych opisów. Zaznacz przy każdym opisie litery przyporządkowane odpowiedniemu pojęciu i gatunkowi. A. relikt C. świstak tatrzański B. endemit D. ostróżka tatrzańska Lp. pis Pojęcie I II Gatunki występujące na ograniczonym obszarze, który jest miejscem ich powstania, mogły powstać jako gatunki tysiące, a nawet miliony lat temu. Gatunki występujące powszechnie w dawnych okresach, które obecnie mają zasięg ograniczony do niewielkiego obszaru. A / B / C / D A / B / C / D

11 193. Biomy kuli ziemskiej Biomy kuli ziemskiej Biomy kuli ziemskiej Biom to zbiór ekosystemów zajmujących rozległy obszar o podobnym klimacie i zbliżonym wyglądzie szaty roślinnej, co wynika z dominacji określonych form ekologicznych. Strefy klimatyczne Występowanie ekosystemów na kuli ziemskiej jest uzależnione przede wszystkim od klimatu. Ważnymi czynnikami klimatycznymi wpływającymi na rozmieszczenie ekosystemów są dobowe i sezonowe wahania temperatury oraz wilgotność powietrza. Wyróżnia się pięć głównych stref klimatycznych położonych równoleżnikowo, wyodrębnionych na podstawie średniej temperatury powietrza oraz rocznej sumy opadów: strefa klimatów równikowych; strefa klimatów zwrotnikowych; strefa klimatów podzwrotnikowych; strefa klimatów umiarkowanych; strefa klimatów okołobiegunowych. Rozmieszczenie biomów Granice między biomami nie są wyraźne ekosystemy przechodzą stopniowo jeden w drugi, na przykład tundra w lasotundrę i tajgę, pustynia w półpustynię, sawanna bezdrzewna w sawannę z pojedynczymi drzewami, aż do suchych lasów podzwrotnikowych. Biomy świata

12 400 VIII. RÓŻNRDNŚĆ BILGICZNA ZIEMI Rodzaje biomów lądowych Biom Występo wanie Warunki klimatyczne Szata roślinna Tundra i laso tundra (Islandia) północna część Eurazji północna część Ameryki Północnej klimat subpolarny długa, mroźna zima krótki okres wegetacyjny (2 3 miesiące) z tempe raturą poniżej 15 C wieloletnia zmarzlina liczne mchy i porosty rośliny zielne tworzące darnie niskie drzewa, krzewy, krzewinki (gł. wrzoso wate) Tajga (borealny las szpil kowy, Rosja) północna część Eurazji północna część Ameryki Północnej klimat umiarkowany chłodny długa, mroźna zima opady niezbyt wysokie, ale dzięki słabemu parowaniu duże zasoby wody liczne mchy i porosty, borówki, żurawina mało krzewów świerki, modrzewie, jodły, sosny (dominacja drzew szpilkowych) w domieszce: brzozy, wierzby, topole Lasy liściaste i mieszane strefy umiarkowanej (Litwa) Eurazja Ameryka Północna (średnie szerokości geograficzne) Ameryka Południowa Chile południowa Australia, Tasmania i Nowa Zelandia klimat umiarkowany, łagodny zima długa, lecz niezbyt mroźna wyraźne pory roku bogate runo i podszyt: grzyby, porosty, mszaki, paprotniki, rośliny zielne drzewa liściaste: buki, dęby, graby, wiązy, klony, lipy drzewa szpil kowe: świerki, sosny, modrzewie Roślinność twardolistna, wiecznie zielona (Sycylia) wybrzeża Morza Śródziemnego (makia) Kalifornia północny Meksyk (chaparral) południowo-za- chodnie wybrzeże Afryki (fynbos) zachodnie wybrzeże Ameryki Południowej Chile (matorral) południowa Australia klimat podzwrotnikowy gorące i suche lato oraz wilgotna, łagodna zima liczne kolczaste sklerofity (rośliny o sztywnych liściach i grubej kutykuli) na obszarze śródziemnomorskim roślinność pierwotna (m.in. dąb korkowy) wyparta przez makię (mirt, pistacja, rozmaryn, wawrzyn, lawenda, oleander); oliwki chaparral wawrzyn, wrzos, karłowate dęby i robinie matorral przęśl, kaktusy fynbos srebrniki

13 193. Biomy kuli ziemskiej 401 Biom Występo wanie Warunki klimatyczne Szata roślinna Stepy i lasostepy (Mongolia) Eurazja Ameryka Północna (prerie) Ameryka Południowa (pampasy) Australia Afryka Południowa klimat umiarkowany ciepły suche, gorące lato, chłodna zima mało opadów; okresowo susze dwie przerwy w wegetacji roślin: zimowa (związana z niską tem peraturą) i letnia (wywołana suszą) lasostepy w miejscach z większymi ilościami opadów regularne występowanie pożarów zbiorowiska trawiaste liczne rośliny jednoroczne brak drzew (stepy) lub bardzo nieliczne drzewa (lasostepy) Pustynie i półpustynie (Chile) Azja (m.in. Gobi, Takla Makan, Kyzył-kum, Pustynia Libijska, Negew) Afryka (m.in. Sahara, Namib, Pustynia Arabska), Australia (m.in. Wielka Pustynia Wiktorii), Ameryka Północna (m.in. Mojave) Ameryka Południowa (m.in. Atakama) klimat podzwrotnikowy, zwrotni kowy, podrównikowy skąpe opady, znacznie niższe niż parowanie (niedostatek wody oraz przynajmniej okresowo wysokie temperatury) roślinność skupiona w nielicznych wilgotniejszych miejscach oazach półpustynie w miejscach o większej ilości opadów duże dobowe wahania temperatury pustynie kamieniste, żwirowe i piaszczyste sukulenty (np. aloesy, agawy, rojniki, wilczomlecze, kaktusy) sklerofity (np. mirtowate, Krameria, Puja) rośliny efemeryczne Sawanny i suche lasy podzwrotnikowe (Kenia) Afryka Ameryka Południowa (Nizina rinoko, południowa Brazylia) Płw. Indyjski wschodnia Australia klimat zwrotni kowy, podrównikowy sezonowość opadów (występowanie krótkiej pory deszczowej i długiej pory suchej, trwającej 3 9 miesięcy) regularne występowanie pożarów zbiorowiska trawiaste drzewa (np. baobaby, akacje) i krzewy nieliczne, czasami tworzące większe zarośla; zazwyczaj cierniste, o drobnych liściach, zrzucanych w porze suchej lasy luźny drzewostan, wiele kolczastych kserofitów

14 402 VIII. RÓŻNRDNŚĆ BILGICZNA ZIEMI Biom Występo wanie Warunki klimatyczne Szata roślinna Lasy zwrotnikowe i podzwrotnikowe (Kamerun) południowa Afryka Ameryka Południowa północna część Australii klimat podrównikowy sezonowość opadów drzewa liściaste zimozielone oraz zrzucające liście w porze suchej liany i epifity Wilgotne lasy równikowe (dorzecze Amazonki) Afryka (dorzecze Konga) Ameryka Południowa (dorzecze Amazonki i rinoko) Archipelag Malajski klimat podrównikowy i równikowy obfite opady, równomierne przez cały rok temperatura minimalna 25 C wielopiętrowy układ lasu, ogromna różnorodność gatunków drzewa o smukłych pniach i bardzo zróżnicowanej wysokości, np. hebanowce, olejowce, kakaowce (10 15 m); mahoniowce (30 50 m, piętro koron drzew); najwyższe drzewa, np. puchowiec pięciopręcikowy (60 80 m, piętro pojedynczych drzew) liczne pnącza (np. palmy rotangowe) i epifity (paprocie, storczyki, ananasowate) skąpe runo i podszyt (np. paprocie) z powodu nikłej ilości docierającego światła Roślinność wysokogórska (Kolorado) wysokie góry Eurazji, Ameryki Północnej i Południowej, Afryki i Australii średnia temperatura powietrza spadająca wraz ze wzrostem wysokości nad poziomem morza zróżnicowanie piętrowe roślinności regiel dolny: lasy mieszane regiel górny: lasy iglaste, lasy mgliste piętro subalpejskie: kosodrzewina, różaneczniki piętro alpejskie: hale, połoniny, murawy piętro niwalne: mchy i porosty

15 194. Wpływ człowieka na różnorodność biologiczną Wpływ człowieka na różnorodność biologiczną Wpływ człowieka na różnorodność biologiczną Działalność człowieka przyczynia się głównie do ubożenia różnorodności biologicznej. Główną i pierwotną przyczyną spadku różnorodności biologicznej wywołanego przez człowieka jest wzrost liczebności populacji ludzkiej. Z niej wynikają pozostałe przyczyny, m.in. konieczność zwiększenia produkcji żywności i wydobycia surowców naturalnych oraz związane z tym zanieczyszczenie środowiska. Przyczyny spadku różnorodności biologicznej Działalność człowieka rolnictwo leśnictwo rybactwo łowiectwo Przyczyny spadku różnorodności biologicznej intensyfikacja rolnictwa mechanizacja rolnictwa; stosowanie nawozów sztucznych; stosowanie środków ochrony roślin herbicydów, fungicydów, insektycydów uprawy monokulturowe o dużej powierzchni usuwanie miedz i zadrzewień śródpolnych uprawa roślin i chów zwierząt o dużej wydajności (w tym GM) uprawa roślin rozmnażanych wegetatywnie, hodowla zwierząt blisko spokrewnionych zaprzestanie upraw i hodowli wielu lokalnych odmian na rzecz niewielkiej liczby wydajnych odmian wprowadzanie obcych gatunków rabunkowa eksploatacja zasobów leśnych, w tym zrąb zupełny i nadmierne pozyskiwanie runa leśnego na skalę przemysłową wprowadzanie monokultur (np. plantacji sosny) nadmierna eksploatacja łowisk wprowadzanie obcych gatunków prowadzenie jednogatunkowych hodowli nadmierne pozyskiwanie zwierząt łownych i kolekcjonerskich pozyskiwanie osobników silnych i zdrowych (inaczej niż w naturze, gdzie są eliminowane głównie osobniki najsłabsze) tępienie drapieżników Skutki zubożenie różnorodności biologicznej Zanikają gatunki niepożądane z punktu widzenia człowieka chwasty i szkodniki upraw (np. kąkol) Giną gatunki odżywiające się szkodnikami upraw, np. bażanty Giną odmiany, które są lepiej przystosowane do lokalnych warunków środowiska Uprawiane i hodowane gatunki cechują się małą różnorodnością genetyczną, co skutkuje m.in. chorobami o zasięgu globalnym (zaraza ziemniaka, bananowca) Zmniejszenie liczby uprawianych i hodowanych odmian i gatunków roślin i zwierząt powoduje zmniejszenie różnorodności genetycznej Zmniejsza się różnorodność gatunkowa pól uprawnych wskutek likwidowania miedz i zadrzewień Pojawiają się gatunki obce dla danego ekosystemu gatunków, np. barszcz Sosnowskiego, uprawiany w Polsce w latach 50. XX w. jako pasza dla bydła, zdziczał i stał się agresywnym gatunkiem inwazyjnym Ekosystem ulega całkowitej degradacji (przy zrębie częściowym jest w stanie się zregenerować) Zanikają pozyskiwane gatunki runa, np. niektóre gatunki grzybów czy roślin zielnych W skrajnych wypadkach łowiska zanikają bce gatunki zaburzają równowagę w rodzimych biocenozach, np. w niektórych jeziorach w Polsce amur biały, wyżerający całe połacie roślinności, doprowadził w ciągu kilku lat do znacznego spadku populacji wielu gatunków ryb, m.in. sandacza, leszcza, płoci oraz do zubożenia awifauny tych jezior Wraz z obcymi gatunkami są przenoszone ich pasożyty, które mogą czynić większe szkody u rodzimych gatunków W skrajnych wypadkach dochodzi do wytępienia gatunków i odmian (np. oryksa arabskiego, nosorożca czarnego zachodnioafrykańskiego) lub zubożenia ich puli genowej (np. żubra, geparda) bniża się potencjał rozrodczy populacji Równowaga w biocenozach ulega zachwianiu, np. tępienie wilka przyczynia się do nadmiernego wzrostu populacji saren i jeleni

16 404 VIII. RÓŻNRDNŚĆ BILGICZNA ZIEMI Działalność człowieka gospodar ka wodna zagospodarowanie przestrzenne, transport przemysł inne Przyczyny spadku różnorodności biologicznej regulowanie koryt rzek melioracje (osuszanie) terenów podmokłych budowa progów wodnych pogłębianie dna przy niskim stanie wody tworzenie terenów zurbanizowanych i uprzemysłowionych budowanie dróg i torów kolejowych zanieczyszczenie powietrza, wody i gleby krzyżowanie rzadkich gatunków z pospolitymi Skutki zubożenie różnorodności biologicznej Ukształtowanie terenu staje się mniej zróżnicowane, co powoduje zmniejszenie różnorodności ekosystemów nadrzecznych (np. zanik miejsc rozrodu wielu gatunków zwierząt), a także zanik ekosystemów (np. łęgów) Zmniejsza się różnorodność gatunkowa rzek bszary przyległe do rzek ulegają przesuszeniu Następuje dewastacja lub przekształcanie naturalnych ekosystemów, także w skali globalnej Fragmentacja środowiska powoduje powstawanie mniejszych populacji, niekontaktujących się ze sobą; skutkuje to ubożeniem puli genowych populacji (np. populacji rysia) Giną gatunki zwierząt, których trasy migracji kolidują z drogami i torami kolejowymi Ginie wiele gatunków roślin i zwierząt wrażliwych na zanieczyszczenia Zmniejsza się liczba osobników rzadkiego gatunku Zadania Zadanie 1. Dopasuj działalność człowieka i wywołane nią skutki. Zaznacz przy każdym skutku literę przyporządkowaną do właściwej działalności człowieka. A. uprawa roślin rozmnażanych wegetatywnie, hodowla zwierząt blisko spokrewnionych B. wprowadzanie obcych gatunków roślin i zwierząt C. stosowanie pestycydów w uprawach roślin D. melioracja terenów podmokłych i regulowanie koryt rzecznych Lp. Skutki działalności człowieka Rodzaje działań człowieka I zubożenie różnorodności gatunkowej roślin uważanych za chwasty i spadek populacji A / B / C / D zwierząt owadożernych II spadek różnorodności lub zanik ekosystemów na terenach podmokłych A / B / C / D III pojawienie się pasożytów, łatwiej atakujących organizmy bez odpowiednich mechanizmów A / B / C / D obronnych IV mała różnorodność genetyczna, choroby o zasięgu globalnym A / B / C / D Zadanie 2. Zaznacz wszystkie poprawne dokończenia zdania. Negatywny wpływ na stopień różnorodności biologicznej ma A. ochrona czynna, polegająca na koszeniu zarastających łąk. B. eksploatacja gatunków wydajnych gospodarczo kosztem upraw i hodowli rodzimych odmian. C. tworzenie obszarów objętych ochroną. D. fragmentacja siedliska. E. zakłócenie zależności trofi cznych, którego skutkiem jest wymieranie gatunków.

17 Sprawdzian po dziale VIII 407 Sprawdzian po dziale VIII Zadanie 1. Czynnikiem, który najsilniej determinuje rozmieszczenie świata roślin i zwierząt na Ziemi, jest klimat, a w szczególności takie jego elementy, jak temperatura i wilgotność. Poniżej przedstawiono położenie siedmiu głównych lądowych biomów w stosunku do średniej rocznej temperatury i średniej rocznej ilości opadów. Dopasuj wymienione poniżej biomy do oznaczeń literowych przedstawionych na wykresie. Wstaw obok każdej litery właściwą nazwę biomu. 30 lasy liściaste i mieszane strefy umiarkowanej pustynia tundra sawanna wilgotne lasy równikowe borealny las iglasty step A. B. C. D. E. F Średnie roczne opady (cm) Zadanie 2. Wśród przedstawicieli endemicznych, kosmopolitycznych, reliktowych i synantropijnych gatunków Polski wymieniono błędnie dwa gatunki w każdej kategorii. Zaznacz te gatunki, które zakwalifikowano niewłaściwie. Średnia roczna temperatura ( C) E A D B F C G Kategoria gatunku gatunki endemiczne gatunki kosmopolityczne gatunki reliktowe gatunki synantropijne Przedstawiciele danej kategorii gatunku skalnica tatrzańska brzoza ojcowska pszonak pieniński ostróżka tatrzańska jałowiec pospolity wiechlina szlachetna warzucha tatrzańska mniszek pieniński chaber barwny świerk pospolity wiechlina granitowa pszonak Wahlenberga przymiotno węgierskie złocień Zawadzkiego modrzew polski omułek jadalny głuszec zwyczajny jaskier różnolistny rzęsa drobna płomykówka zwyczajna storczyk drobnokwiatowy gołąb skalny dębik ośmiopłatkowy chryzantema (złocień) Zawadzkiego jałowiec sawina (jałowiec sabiński) kruk zwyczajny wierzba żyłkowana wierzba karłowata brzoza karłowata goździk leśny nornica ruda wierzba lapońska skalnica tatrzańska jaskółka oknówka lis rudy mysz domowa wróbel zwyczajny wilk szary skowronek zwyczajny bocian biały gołąb skalny chaber bławatek kuna domowa Zadanie 3. Biomy nie są od siebie odizolowane. Granice pomiędzy sąsiadującymi biomami nie urywają się nagle, nie są ostre, lecz zmieniają się stopniowo. Zaznacz w każdym zdaniu właściwą informację, tak aby uzyskać charakterystykę ekotonu. Strefę przejściową między ekosystemami charakteryzują: swoisty i raczej ubogi / bogaty skład gatunkowy roślin i zwierząt, a także specyficzne / niespecyficzne dla tego obszaru czynniki biotyczne / abiotyczne (m.in. temperatura, światło, woda, tlen, dwutlenek węgla), które bezpośrednio lub pośrednio wpływają na żyjące tu organizmy. Wśród flory / fauny / flory i fauny tego obszaru odnajdujemy wszystkie gatunki żyjące / przedstawicieli gatunków żyjących w obu sąsiadujących ekosystemach. Dodatkowo spotyka się tu organizmy specyficzne / niespecyficzne, które w tym właśnie miejscu znalazły dogodne warunki do wzrostu i rozwoju. rganizmy te nie występują / występują w sąsiadujących ekosystemach. Dobrze zdaptowane do swoich siedlisk, wędrujące między granicznymi ekosystemami organizmy nie mogą korzystać / korzystają w strefie przejściowej z pokarmu, schronienia, warunków fizycznych i chemicznych typowych dla sąsiadujących ze sobą środowisk.

18 Zadania z rozwiązaniem krok po kroku Zadanie 1. Schemat przedstawia drzewo rodowe dziedziczenia kształtu płatków uszu w pewnej rodzinie. Allel dominujący tego genu warunkuje wolny płatek ucha, natomiast homozygoty recesywne mają płatki uszu przyrośnięte. Na schemacie kółkami oznaczono kobiety, a kwadratami mężczyzn. Zamalowane figury oznaczają członków rodziny z przyrośniętymi płatkami uszu. Dodatkowo wiadomo, że osoba oznaczona numerem 3 jest homozygotą. Przeanalizuj drzewo rodowodowe pod kątem genotypów członków tej rodziny. P F1 F2 3* Legenda: kobieta mężczyzna członkowie rodziny z przyrośniętymi płatkami uszu homozygota 3* a) Zapisz genotypy tych osób, które można ustalić w sposób jednoznaczny. b) Wymień te osoby z badanej rodziny, których genotypów nie da się jednoznacznie ustalić. Uzasadnij swoją odpowiedź. Krok 1. Na wstępie należy przyjąć oznaczenia dla allelu recesywnego i dominującego genu kodującego kształt płatków uszu. Allele te najlepiej oznaczyć taką literą alfabetu, aby była wyraźna różnica w pisowni małej i wielkiej litery, np. allel recesywny a (koduje przyrośnięte płatki uszu), allel dominujący A (warunkuje wolny płatek ucha). W trakcie określania genotypów osób, których rodowód analizujemy, cały czas trzeba pamiętać, że dzieci otrzymują po jednym allelu danego genu od każdego z rodziców. Krok 2. Analizę rodowodu należy rozpocząć od ustalenia osób, których genotypy nie budzą żadnych wątpliwości. Gdy je ustalimy, nanosimy genotypy tych osób na rodowód. soby z fenotypem recesywnym 9, 11, 12, i 14 mają z całą pewnością genotyp. soba oznaczona numerem 3 ma fenotyp dominujący i jest homozygotą, więc jest to homozygota dominująca AA. soba oznaczona numerem 13 to na pewno heterozygota, ponieważ ma fenotyp dominujący, a jej matka jest homozygotą recesywną. d matki otrzymała więc allel recesywny, a jej fenotyp jest dominujący, ponieważ ma w genotypie dominujący allel, który musiał przekazać jej ojciec. soby oznaczone numerami 12 i 14 (homozygoty recesywne) jeden allel recesywny otrzymały od matki (również homozygoty recesywnej), drugi zaś musiały otrzymać od ojca. Ponieważ ich ojciec (osoba oznaczona numerem 10) ma fenotyp dominujący, to musi być on heterozygotą.

19 Zadania z rozwiązaniem krok po kroku 429 P F1 3* AA Legenda: kobieta mężczyzna członkowie rodziny z przyrośniętymi płatkami uszu 3* homozygota F Krok 3. Analizujemy już ustalone genotypy i ustalamy, jakie genotypy mają członkowie rodziny z pokolenia P. Na podstawie genotypów dzieci z pokolenia F1 możemy wywnioskować, jakie genotypy mieli ich rodzice(osoby oznaczone numerami 1 i 2). U jednego z ich synów (osoby oznaczonej numerem 9) ujawnił się fenotyp recesywny, tymczasem rodzice mają fenotyp dominujący. znacza to, że oboje muszą mieć oprócz dominującego allelu A również allel recesywny a, który przekazali dziecku o fenotypie recesywnym. Są więc heterozygotami. P F1 3* AA Legenda: kobieta mężczyzna członkowie rodziny z przyrośniętymi płatkami uszu 3* homozygota F Krok 4. Na podstawie ustalonych genotypów ustalamy, jakie genotypy mają pozostali członkowie rodziny z pokolenia F1. Ponieważ małżeństwo z pokolenia P to heterozygoty, ich dzieci mogą być zarówno heterozygotami (jeżeli jeden z rodziców przekazał im allel dominujący, a drugi alllel recesywny genu), jak również homozygotami dominującymi (jeżeli od każdego z rodziców otrzymali po jednym allelu dominującym). Dlatego nie można jednoznacznie stwierdzić, czy osoby oznaczone numerami 4 i 8 (odpowiednio syn i córka małżeństwa z pokolenia P) są homozygotami dominującymi czy heterozygotami. W ich genotypach zapisujemy tylko to, czego jesteśmy pewni, czyli że mają allel dominujący A. W miejscu drugiego allelu zostawiamy wolne miejsce do ewentualnego uzupełnienia, jeżeli zdołamy zweryfikować ich genotypy. P F1 3* AA 4 A_ A_ Legenda: kobieta mężczyzna członkowie rodziny z przyrośniętymi płatkami uszu 3* homozygota F

20 430 ZADANIA Z RZWIĄZANIEM KRK P KRKU Krok 5. Analizujemy genotypy osób pierwszej pary z pokolenia F1 oraz fenotypy ich dzieci i próbujemy ustalić genotypy tych osób. Fenotyp osób oznaczonych numerami 3, 4, 5, 6 i 7 jest dominujący. znacza to, że wszystkie mają przynajmniej jeden allel dominujący A. Ponieważ wszystkie dzieci pary oznaczonej numerami 3 i 4 mają fenotyp dominujący, nie możemy jednoznacznie stwierdzić, jaki jest drugi allel genu ojca (osoby oznaczonej numerem 4). Ewentualny allel recesywny u dzieci jest maskowany przez dominujący allel otrzymany od matki, która jak wiemy jest homozygotą dominującą. Nie znając dokładnego genotypu ojca, nie możemy też jednoznacznie określić genotypów dzieci (osób oznaczonych numerami 5, 6 i 7), ponieważ ich ojciec może być homozygotą dominującą AA lub heterozygotą. Genotypy tych osób możemy zapisać jedynie jako: A_, A_, A_. P F1 3* AA 4 A_ A_ Legenda: kobieta mężczyzna członkowie rodziny z przyrośniętymi płatkami uszu 3* homozygota F2 5 6 A_ A_ A_ Krok 6. Zapisujemy odpowiedź. a) soby, których genotypy można ustalić jednoznacznie, to: homozygoty dominujące osoba oznaczona numerem 3; heterozygoty osoby oznaczone numerami: 1, 2, 10, 13; homozygoty recesywne osoby oznaczone numerami: 9, 11, 12, 14. b) Nie można jednoznacznie ustalić genotypów osób: 4, 5, 6, 7, 8. soba oznaczona numerem 8 jest potomkiem heterozygot, ma fenotyp dominujący, więc ma jeden allel dominujący. Ponieważ nie ma dzieci, nie możemy być pewni, jaki jest drugi allel genu u tej osoby. Ewentualny allel recesywny byłby maskowany przez allel dominujący. soba oznaczona numerem 4 ma podobnie jak osoba oznaczona numerem 8 fenotyp dominujący i jest potomkiem heterozygot. Ponieważ ta osoba ma dzieci z homozygotą dominującą (osobą oznaczoną numerem 3), nie możemy ustalić, jaki jest drugi allel jej genu i jaki allel przekazała potomstwu (osobom oznaczonym numerami 5, 6 i 7). Ewentualny recesywny allel u jej potomków będzie zawsze maskowany przez jeden z dominujących alleli otrzymanych od matki.

Rozkład materiału z biologii do klasy III.

Rozkład materiału z biologii do klasy III. Rozkład materiału z biologii do klasy III. L.p. Temat lekcji Treści programowe Uwagi 1. Nauka o funkcjonowaniu przyrody. 2. Genetyka nauka o dziedziczności i zmienności. -poziomy różnorodności biologicznej:

Bardziej szczegółowo

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data 1. Struktura organizmu i funkcje, jakim ona służy ( komórki,

Bardziej szczegółowo

Strefa klimatyczna: równikowa

Strefa klimatyczna: równikowa Charakterystyka stref klimatycznych i typów klimatów kuli ziemskiej z uwzględnieniem gleb i szaty roślinnej analiza wykonana na podstawie prac uczniów klas I Dane liczbowe oraz przykładowe diagramy dla

Bardziej szczegółowo

Test nr 4 Strefy klimatyczne, roślinność, gleby

Test nr 4 Strefy klimatyczne, roślinność, gleby Zadanie 1: Wykresy oznaczone literami od A do H przedstawiają 8 podstawowych typów klimatów: podrównikowy, równikowy wilgotny, polarny, subpolarny, podzwrotnikowy, zwrotnikowy suchy oraz umiarkowany morski

Bardziej szczegółowo

ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU

ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU wyróżnia elementy żywe i nieożywione w obserwowanym ekosystemie oblicza zagęszczenie wybranej rośliny na badanym terenie określa znaczenie wiedzy ekologicznej w życiu

Bardziej szczegółowo

Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się organizmów

Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się organizmów Temat Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się Sposoby oddychania Sposoby rozmnażania się Bakterie a wirusy Protisty Glony przedstawiciele trzech królestw Wymagania na

Bardziej szczegółowo

KONKURS BIOLOGICZNY GIMNAZJUM ETAP I JEDNOŚĆ I RÓŻNORODNOŚĆ ORGANIZMÓW. WIADOMOŚCI:

KONKURS BIOLOGICZNY GIMNAZJUM ETAP I JEDNOŚĆ I RÓŻNORODNOŚĆ ORGANIZMÓW. WIADOMOŚCI: KONKURS BIOLOGICZNY GIMNAZJUM ETAP I JEDNOŚĆ I RÓŻNORODNOŚĆ ORGANIZMÓW. WIADOMOŚCI: 1. Szczeble organizacji materii żywej (komórki, tkanki roślinne i zwierzęce, narządy i układy narządów). 2. Budowa chemiczna

Bardziej szczegółowo

Tajga, lasy borealne

Tajga, lasy borealne TAJGA CO TO JEST TAJGA? Tajga, lasy borealne formacja roślinna klimatu umiarkowanego chłodnego na półkuli północnej występujące w północnej części Europy, Azji oraz Ameryki Północnej (Kanada). Na północy

Bardziej szczegółowo

Leśnictwo. Lesistość według kontynentów 2016-04-13. Poziom rozszerzony

Leśnictwo. Lesistość według kontynentów 2016-04-13. Poziom rozszerzony Leśnictwo Poziom rozszerzony Funkcje przyrodnicze lasów Pochłanianie dwutlenku węgla i produkcja tlenu w procesie fotosyntezy (wpływ na wartość efektu cieplarnianego) Redukcja zanieczyszczeń gazowych i

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum. Ocenę dostateczną otrzymuje uczeń, który:

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum. Ocenę dostateczną otrzymuje uczeń, który: Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum Dział progra mu I. Genetyka Lp. Temat Ocenę dopuszczającą otrzymuje 1. Czym jest genetyka? wymienia cechy gatunkowe i indywidualne podanych organizmów

Bardziej szczegółowo

Dział programowy: GENETYKA 1. Czym jest genetyka 2. DNA- nośnik informacji genetycznej

Dział programowy: GENETYKA 1. Czym jest genetyka 2. DNA- nośnik informacji genetycznej Wymagania programowe z biologii dla uczniów klas III gimnazjum do nowej podstawy programowej opracowany wg podręcznika Puls życia 3 nr dopuszczenia 58/3/2010 Opracowała Alina Krawiec Dział programowy:

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum.

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum. Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum. DZIAŁ VI PRZYRODA WOKÓŁ NAS - 5 NR I TEMAT LEKCJI 1. Lasy liściaste i iglaste WYMAGANIA PODSTAWOWE Uczeń: wymienia warstwy

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia I. Genetyka Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia 1. Czym jest genetyka? wymienia cechy gatunkowe i indywidualne podanych organizmów

Bardziej szczegółowo

Las jako zjawisko geograficzne. (Biomy leśne)

Las jako zjawisko geograficzne. (Biomy leśne) Las jako zjawisko geograficzne (Biomy leśne) Dlaczego lasy na Ziemi w Europie, Afryce, Ameryce, Azji są takie a nie inne? Są pochodną klimatu zmieniającego się w przestrzeni i czasie Lasy (ekosystemy,

Bardziej szczegółowo

Imię i nazwisko...kl...

Imię i nazwisko...kl... Gimnazjum nr 4 im. Ojca Świętego Jana Pawła II we Wrocławiu SPRAWDZIAN GENETYKA GR. A Imię i nazwisko...kl.... 1. Nauka o regułach i mechanizmach dziedziczenia to: (0-1pkt) a) cytologia b) biochemia c)

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej 1. Czym jest genetyka? wymienia cechy gatunkowe i indywidualne podanych

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia. Poziom wymagań

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia. Poziom wymagań I. Genetyka Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Dzi ał progra mu Lp. 1. 2. Temat Czym jest genetyka? Nośnik informacji j DNA konieczne

Bardziej szczegółowo

KONKURS Z PRZYRODY. Klucz odpowiedzi: Etap rejonowy 2011/2012 Suma punktów do uzyskania 134

KONKURS Z PRZYRODY. Klucz odpowiedzi: Etap rejonowy 2011/2012 Suma punktów do uzyskania 134 KOKUR Z PRZYRODY Klucz : Etap rejonowy 011/01 uma punktów do uzyskania 1 W kluczu są prezentowane przykładowe prawidłowe do zadań otwartych. ależy również uznać ucznia, jeśli są inaczej sformułowane, ale

Bardziej szczegółowo

\\yrs mgr Krzvsztof Babisz. rtn X,a'/"oi t'' el t'* mgr Ewa Zakoicielna. 2. Przed rozpoczgciem prary sprawd2, czy zestaw zadari jest kompletny.

\\yrs mgr Krzvsztof Babisz. rtn X,a'/oi t'' el t'* mgr Ewa Zakoicielna. 2. Przed rozpoczgciem prary sprawd2, czy zestaw zadari jest kompletny. Kuratorium O6wiaty w Lublinie KO UCZNIA ZESTAW ZAAilI KONKURSOWYCH Z GEOGRAFII LA UCZNT6W GTMNAZIUM ROK SZKOLNY 201sl2016 ETAP SZKOLNY Instrukcja dla ucznia 1. Zestaw konkursowy zawiera 15 zadai. 2. Przed

Bardziej szczegółowo

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Szczecińskiego oraz archipelagu przybrzeżnych wysp stał się pierwszym

Bardziej szczegółowo

BIOLOGIA - wymagania edukacyjne dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia

BIOLOGIA - wymagania edukacyjne dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia BIOLOGIA - wymagania edukacyjne dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Nauczycielki: B Cholewczuk, M. Ostrowska Poziom wymagań Dział programu Temat Ocena dopuszczająca

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne Z BIOLOGII W KLASIE I GIMNAZJUM Program nauczania biologii w gimnazjum PULS ŻYCIA autor: Anna Zdziennicka Program realizowany przy pomocy

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z biologii

Tematyka zajęć z biologii Tematyka zajęć z biologii klasy: I Lp. Temat zajęć Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania, wymaganiami edukacyjnymi i podstawą programową Podstawowe zagadnienia materiału nauczania

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII W KLASIE VI PODRĘCZNIK : E.

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII W KLASIE VI PODRĘCZNIK : E. WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII W KLASIE VI PODRĘCZNIK : E. Pyłka-Gutowska, E. Jastrzębska Bliżej biologii. Część 3. Nr dop.: 74/3/2010. Opracowała: Urszula Sobecka ROK SZKOLNY: 2015/2016 Dział VII. EKOLOGIA

Bardziej szczegółowo

Biologia Klasa 3. - określa zakres ekologii, - wymienia biotyczne i abiotyczne

Biologia Klasa 3. - określa zakres ekologii, - wymienia biotyczne i abiotyczne Biologia Klasa 3 Dział :Wzajemne zależności między organizmami a środowiskiem Numer lekcji Temat lekcji Osiągnięcia ucznia podstawowe Osiągnięcia ucznia ponadpodstawowe 1 2 3 4 1. Charakterystyka środowiska

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum. Wymagania podstawowe uczeń poprawnie:

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum. Wymagania podstawowe uczeń poprawnie: Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum Dział Czym jest genetyka? genetyka jako nauka o dziedziczeniu cech oraz zmienności organizmów cechy dziedziczne i niedziedziczne cechy gatunkowe

Bardziej szczegółowo

ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU

ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU wyróżnia elementy żywe i nieożywione w obserwowanym ekosystemie oblicza zagęszczenie wybranej rośliny na badanym terenie określa znaczenie wiedzy ekologicznej w życiu

Bardziej szczegółowo

Zadanie 4 (0-2p) A.. Powyższy schemat przedstawia: a) łańcuch troficzny b) łańcuch pokarmowy c) obieg materii d) sieć pokarmową D G.

Zadanie 4 (0-2p) A.. Powyższy schemat przedstawia: a) łańcuch troficzny b) łańcuch pokarmowy c) obieg materii d) sieć pokarmową D G. Zadanie 1 (0-1p) Przedmiotem zainteresowania ekologii są a) działania mające na celu właściwe wykorzystanie i odnawianie zasobów przyrody b) relacje między organizmami i zależności między organizmami a

Bardziej szczegółowo

GENETYKA. Dopuszczająca Dostateczna Dobra Bardzo dobra

GENETYKA. Dopuszczająca Dostateczna Dobra Bardzo dobra Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum opracowane w oparciu o Program nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej ( wydawnictwo Nowa Era) GENETYKA Dopuszczająca Dostateczna

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WOJEWÓDZKIEGO KONKURSU BIOLOGICZNEGO DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM NA ROK SZKOLNY

REGULAMIN WOJEWÓDZKIEGO KONKURSU BIOLOGICZNEGO DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM NA ROK SZKOLNY REGULAMIN REGULAMIN WOJEWÓDZKIEGO KONKURSU BIOLOGICZNEGO DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM NA ROK SZKOLNY 2011/2012 KURATORIUM OŚWIATY POZNAŃ 2011 I. Wstęp 1. Niniejszy regulamin Wojewódzkiego Konkursu Biologicznego

Bardziej szczegółowo

I. rozkład treści nauczania klasa 3

I. rozkład treści nauczania klasa 3 I. rozkład treści nauczania klasa 3 6 8 Dział VII. Ekologia nauka o środowisku 8 10 Dział VIII. Dziedziczenie cech 11 12 Dział IX. Ewolucja życia 12 13 Dział X. Globalne i lokalne problemy środowiska 13

Bardziej szczegółowo

Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3. Wymagania podstawowe uczeń poprawnie:

Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3. Wymagania podstawowe uczeń poprawnie: I. Genetyka Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3 Materiał nauczania L.g. Czym jest genetyka? genetyka jako nauka o dziedziczeniu cech oraz zmienności

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia I. Biologia nauka o życiu Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Dział Temat Poziom wymagań dopuszczający Poziom wymagań dostateczny Poziom

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3

Rozkład materiału z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3 Rozkład materiału z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3 Dział programu Materiał nauczania Wymagania podstawowe ( na 2 i 3) uczeń : Wymagania ponadpodstawowe ( na 4 i 5)

Bardziej szczegółowo

- Potrafi korzystać z poszczególnych źródeł wiedzy. - Podaje funkcje poszczególnych organelli - Wykonuje proste preparaty mikroskopowe

- Potrafi korzystać z poszczególnych źródeł wiedzy. - Podaje funkcje poszczególnych organelli - Wykonuje proste preparaty mikroskopowe Dział programu WYMAGANIA EDUKACYJNE DLA KLASY I BIOLOGIA semestr 1 Lp. Temat Poziom wymagań na ocenę dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry 1. To jest biologia. Uczeń: - Określa przedmiot badań biologii

Bardziej szczegółowo

3 3.Tkanki roślinne-twórcze klasyfikacja tkanek na twórcze i stałe charakterystyka tkanek twórczych

3 3.Tkanki roślinne-twórcze klasyfikacja tkanek na twórcze i stałe charakterystyka tkanek twórczych Biologia- kl. 3 TŻ1, 3TŻ-2, 3 TA Numer Temat Zakres treści lekcji 1 1.Rośliny pierwotnie wodne cechy królestwa roślin formy organizacji budowy roślin pierwotnie wodnych sposoby rozmnażania się roślin pierwotnie

Bardziej szczegółowo

młodzieńczy 2500 rozrodczy 1500 starości 500 a) Na podstawie informacji z tabeli wykonaj wykres

młodzieńczy 2500 rozrodczy 1500 starości 500 a) Na podstawie informacji z tabeli wykonaj wykres . Zadanie Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. Ekologia zajmuje się A. usuwaniem skutków szkodliwej działalności człowieka oraz zapobieganiem zanieczyszczeniu środowiska. B. badaniem wzajemnego wpływu

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne stopnie szkolne dla klasy III gimnazjum. przedmiot: biologia

Wymagania edukacyjne na poszczególne stopnie szkolne dla klasy III gimnazjum. przedmiot: biologia Wymagania edukacyjne na poszczególne stopnie szkolne dla klasy III gimnazjum przedmiot: biologia oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej 1 godzina tygodniowo I. Wymagania

Bardziej szczegółowo

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia?

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Dr inż. Krzysztof Klimaszewski Warszawa, 10.09.2014 r. Projekt "O bioróżnorodności dla przyszłości - czyli jak uczyć, że sarna nie jest żoną jelenia" korzysta

Bardziej szczegółowo

Kryteria ocen z biologii dla klasy III gimnazjum

Kryteria ocen z biologii dla klasy III gimnazjum Kryteria ocen z biologii dla klasy III gimnazjum Uczeń, który otrzymuje ocenę dopuszczającą : Dział: VII. Ekologia podaje przykłady czynników biotycznych i abiotycznych wymienia czynniki środowiska niezbędne

Bardziej szczegółowo

Konspekt lekcji biologii. Temat: Zasięgi geograficzne organizmów. Uczestnicy zajęć: III lub II klasie LO, poziom podstawowy lub rozszerzony

Konspekt lekcji biologii. Temat: Zasięgi geograficzne organizmów. Uczestnicy zajęć: III lub II klasie LO, poziom podstawowy lub rozszerzony Renata Stoczkowska MSCDN Wydział w Warszawie Konspekt lekcji biologii Uczestnicy zajęć: III lub II klasie LO, poziom podstawowy lub rozszerzony czas trwania zajęć: 45 min Temat: Zasięgi geograficzne organizmów

Bardziej szczegółowo

1. Zadanie Wymień dwa naturalne źródła zanieczyszczeń atmosfery. 2. Zadanie Podaj dwa przykłady negatywnych skutków kwaśnych opadów.

1. Zadanie Wymień dwa naturalne źródła zanieczyszczeń atmosfery. 2. Zadanie Podaj dwa przykłady negatywnych skutków kwaśnych opadów. 1. Zadanie Wymień dwa naturalne źródła zanieczyszczeń atmosfery. 2. Zadanie Podaj dwa przykłady negatywnych skutków kwaśnych opadów. 3. Zadanie Zaznacz wyjaśnienie pojęcia smog. A. Kryształki lodu osadzone

Bardziej szczegółowo

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4)

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4) Pustynia teren o znacznej powierzchni, pozbawiony zwartej szaty roślinnej wskutek małej ilości opadów i przynajmniej okresowo wysokich temperatur powietrza, co sprawia, że parowanie przewyższa ilość opadów.

Bardziej szczegółowo

Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3

Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3 Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3 ział programu Temat lekcji i treść nauczania Termin Wymagania podstawowe uczeń poprawnie: Kat. S.w. Wymagania ponadpodstawowe

Bardziej szczegółowo

Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3. Wymagania podstawowe uczeń poprawnie:

Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3. Wymagania podstawowe uczeń poprawnie: I. Genetyka Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3 ział zym jest genetyka? genetyka jako nauka o dziedziczeniu cech oraz zmienności organizmów cechy

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Dział programu I. Biologia nauka o życiu Temat 1. Biologia jako nauka Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Poziom wymagań konieczny podstawowy

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia i ochrona przyrody

Zagrożenia i ochrona przyrody Wymagania podstawowe Uczeń: Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: Zagrożenia i ochrona przyrody wskazuje zagrożenia atmosfery powstałe w wyniku działalności człowieka, omawia wpływ zanieczyszczeń atmosfery

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII dla klas I Technikum ZAKRES WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE UCZEŃ

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII dla klas I Technikum ZAKRES WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE UCZEŃ WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII dla klas I Technikum ZAKRES WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE Rozdział w podręczniku Sposób zapisywania i odczytywania informacji genetycznej. Wymagania podstawowe (stopień:

Bardziej szczegółowo

Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3

Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3 Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3 ział programu Materiał nauczania L.g. Wymagania podstawowe uczeń poprawnie: Kat. Wymagania ponadpodstawowe

Bardziej szczegółowo

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze 138 SPRAWDZIANY LEKCJI Sprawdzian z działu Relacje człowiek środowisko przyrodnicze Grupa I Zadanie 1 (0 4 p.) Każdemu terminowi przyporządkuj odpowiadającą mu definicję. 1. Zasoby przyrody A. Zasoby mające

Bardziej szczegółowo

Ochrona przyrody. Test podsumowujący rozdział III. Wersja A

Ochrona przyrody. Test podsumowujący rozdział III. Wersja A ..................................... Imię i nazwisko Wersja A Test podsumowujący rozdział III Ochrona przyrody.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 15 zadań. rzy każdym poleceniu

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016)

ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016) ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016) Malarz R., Więckowski M., Oblicza geografii, Wydawnictwo Nowa Era, Warszawa 2012 (numer dopuszczenia

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe kryteria oceniania z biologii - klasa III gimnazjum

Szczegółowe kryteria oceniania z biologii - klasa III gimnazjum Szczegółowe kryteria oceniania z biologii - klasa III gimnazjum Temat lekcji Ekologia a ochrona i ochrona Czym jest gatunek? Jakie czynniki ograniczają rozmieszczenie organizmów? Przegląd wybranych gatunków

Bardziej szczegółowo

Lasy w Polsce. Agata Konefeld. Klasa 6a

Lasy w Polsce. Agata Konefeld. Klasa 6a Lasy w Polsce Agata Konefeld Klasa 6a Spis treści Co to właściwie jest las?... 3 Piętrowa budowa lasu, pospolite zwierzęta oraz rośliny w nich występujące... 4 NajwaŜniejsze funkcje lasu... 6 Las naturalny,

Bardziej szczegółowo

Poziom wymagań edukacyjnych dla klasy 1/ biologia

Poziom wymagań edukacyjnych dla klasy 1/ biologia Poziom wymagań edukacyjnych dla klasy 1/ biologia Temat lekcji treści nauczania 1. Organizacja pracy na lekcji biologii w kl. I. Zasady BHP w czasie zajęć. Poziom wymagań Konieczny Podstawowy Rozszerzający

Bardziej szczegółowo

BIOLOGIA - GIMNAZJUM

BIOLOGIA - GIMNAZJUM KRYTERIA WYMAGAŃ EDUKACYJNYCH BIOLOGIA - GIMNAZJUM Sposoby sprawdzania osiągnięć edukacyjnych uczniów. Biologia nauka o życiu określa przedmiot badań biologii jako nauki wymienia cechy organizmów żywych

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej Dział programu I. Biologia nauka o życiu Temat 1. Biologia jako nauka Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej

Bardziej szczegółowo

Wiadomości i umiejętności ucznia na poszczególne stopnie szkolne.

Wiadomości i umiejętności ucznia na poszczególne stopnie szkolne. WYMAGANIA EDUKACYJNE - BIOLOGIA - KLASA PIERWSZA DZIAŁY : I. BIOLOGIA NAUKA O ŻYCIU II. JEDNOŚĆ I ROŻNORODNOŚĆ ORGANIZMÓW III.BAKTERIE A WIRUSY. ORGANIZMY BEZTKANKOWE Wiadomości i umiejętności ucznia na

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii w klasie 1 Poziom wymagań konieczny podstawowy rozszerzający dopełniający Uczeń:

Wymagania edukacyjne z biologii w klasie 1 Poziom wymagań konieczny podstawowy rozszerzający dopełniający Uczeń: Dział programu I. Biologia nauka o życiu Temat 1. Biologia jako nauka Wymagania edukacyjne z biologii w klasie 1 Poziom wymagań konieczny podstawowy rozszerzający dopełniający Uczeń: Uczeń: potrafi korzystać

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE-BIOLOGIA - KLASA III

WYMAGANIA EDUKACYJNE-BIOLOGIA - KLASA III WYMAGANIA EDUKACYJNE-BIOLOGIA - KLASA III DZIAŁY : I. BIOLOGIA NAUKA O ŻYCIU II. JEDNOŚĆ I ROŻNORODNOŚĆ ORGANIZMÓW III.BAKTERIE A WIRUSY. ORGANIZMY BEZTKANKOWE Wiadomości i umiejętności ucznia na poszczególne

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z BIOLOGII 2015/2016. Wymagania edukacyjne dla klasy 3 gimnazjum

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z BIOLOGII 2015/2016. Wymagania edukacyjne dla klasy 3 gimnazjum PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z BIOLOGII 2015/2016 Wymagania edukacyjne dla klasy 3 gimnazjum dział temat Ocena 2 Ocena 3 Ocena 4 Ocena 5 Ocena 6 Genetyka 1.Czym jest genetyka? cechy gatunkowe i indywidualne

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy IIIT

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy IIIT Elementy ekologii i ochrony Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy IIIT Wymagania edukacyjne BIOLOGIA Podstawowe ( ocena dopuszczająca i dostateczna) Ponadpodstawowe ( ocena dobra i bardzo dobra) Ewolucyjne

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Temat konieczny( 2) podstawowy (3) rozszerzający(4) Opracowała mgr Agnieszka Para dopełniający(5)

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia do egzaminu z biologii w zakresie rozszerzonym. Klasa II i III. Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych

Zagadnienia do egzaminu z biologii w zakresie rozszerzonym. Klasa II i III. Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych Zagadnienia do egzaminu z biologii w zakresie rozszerzonym Klasa II i III 1. Metodyka badań biologicznych. Obserwacje mikroskopowe. 2. Związki nieorganiczne 3. Budowa i znaczenie węglowodanów 4. Budowa

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia do sprawdzianu powtórzeniowego z biologii dla klasy II

Zagadnienia do sprawdzianu powtórzeniowego z biologii dla klasy II Zagadnienia do sprawdzianu powtórzeniowego z biologii dla klasy II 1. Podaje funkcje poszczególnych elementów układu pokarmowego i rozpoznaje te części na schemacie. Przedstawia miejsce i produkty trawienia.

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum Dział programu I. Biologia nauka o życiu Temat 1. Biologia jako nauka Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum Poziom wymagań ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej Dział programu I. Biologia nauka o życiu Temat 1. Biologia jako nauka Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Anny Zdziennickiej

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Anny Zdziennickiej Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Anny Zdziennickiej Dział programu I. Biologia nauka o życiu Temat 1. Biologia jako nauka 2. Komórkowa

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY)

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY) WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY) Rozdział Sposób zapisywania i odczytywania informacji genetycznej. Przypomnienie przedstawia strukturę podwójnej helisy DNA, wykazuje jej

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne stopnie szkolne z biologii w klasie I.

Wymagania edukacyjne na poszczególne stopnie szkolne z biologii w klasie I. Wymagania edukacyjne na poszczególne stopnie szkolne z biologii w klasie I. Stopień dopuszczający: określa przedmiot badań biologii jako nauki. podaje przykłady dziedzin biologii, wymienia źródła wiedzy

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii dla klasy I gimnazjum oparty na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej

Rozkład materiału z biologii dla klasy I gimnazjum oparty na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej Rozkład materiału z biologii dla klasy I gimnazjum oparty na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej Dział programu Temat lekcji i materiał nauczania Wymagania podstawowe (na

Bardziej szczegółowo

KLASA IIID, IIIE, IIIG

KLASA IIID, IIIE, IIIG KLS III, IIIE, IIIG P l a n d y d a k t y c z n o - w y c h ow a w c z y z b i ol og i i zęść I. Informacje ogólne a Rok szkolny 2013/2014 Liczba godzin: Realizacji treści podstawy programowej 30 godz.

Bardziej szczegółowo

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2015 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja A

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2015 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja A Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2015 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja A kod ucznia... Punkty:../30:1,5=./20 Zadanie 1 (0,5 pkt) Podaj, gdzie w Polsce w lipcu

Bardziej szczegółowo

Zakres materiału nauczania biologii dla 3-letniego liceum ogólnokształcącego- klasy stacjonarne i zaoczne SEMESTR V

Zakres materiału nauczania biologii dla 3-letniego liceum ogólnokształcącego- klasy stacjonarne i zaoczne SEMESTR V Zakres materiału nauczania biologii dla 3-letniego liceum ogólnokształcącego- klasy stacjonarne i zaoczne Zakres rozszerzony Obowiązujący podręcznik: Biologia na czasie 2 oraz Biologia na czasie 3, Podręczniki

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii klasa I gimnazjum

Wymagania edukacyjne z biologii klasa I gimnazjum Wymagania edukacyjne z biologii klasa I gimnazjum rozróżnia elementy przyrody żywej i nieożywionej wymienia czynniki niezbędne do życia wskazuje źródła wiedzy biologicznej określa, jakiego sprzętu można

Bardziej szczegółowo

Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem

Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem gatunków organizmów. Ukazała się po raz pierwszy w 1963

Bardziej szczegółowo

KARTA PRACY Z PRZYRODY NR 1 KLASA VI MIESIĄC: wrzesień DZIAŁ: Ziemia częścią Wszechświata (podręcznik str.8 20).

KARTA PRACY Z PRZYRODY NR 1 KLASA VI MIESIĄC: wrzesień DZIAŁ: Ziemia częścią Wszechświata (podręcznik str.8 20). KARTA PRACY Z PRZYRODY NR 1 MIESIĄC: wrzesień DZIAŁ: Ziemia częścią Wszechświata (podręcznik str.8 20). 1. Wymieniam różnice między geocentryczną, a heliocentryczną teorią budowy wszechświata. 2. Wyjaśniam

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej Poziom wymagań 1. Czym jest genetyka? wymienia cechy gatunkowe i indywidualne

Bardziej szczegółowo

Wymagania z biologii nauczanej dwujęzycznie dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia

Wymagania z biologii nauczanej dwujęzycznie dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Wymagania z biologii nauczanej dwujęzycznie dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Wymagania w zakresie opanowania materiału w języku angielskim zakładają znajomość podstawowego

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej Dział programu I. Biologia nauka o życiu Temat 1. Biologia jako nauka Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy I gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej

Bardziej szczegółowo

Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy I gimnazjum oparty na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej

Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy I gimnazjum oparty na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy I gimnazjum oparty na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa nny Zdziennickiej ział programu Materiał nauczania L.g. Wymagania podstawowe uczeń poprawnie:

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA Z BIOLOGII DLA UCZNIÓW KLAS TRZECICH

WYMAGANIA Z BIOLOGII DLA UCZNIÓW KLAS TRZECICH WYMAGANIA Z BIOLOGII DLA UCZNIÓW KLAS TRZECICH opracowane w oparciu o Program nauczania biologii w gimnazjum autorstwa Anny Zdziennickiej wyd. Nowa Era i podręcznik Puls życia 1, wyd. Nowa Era przygotowała

Bardziej szczegółowo

G M I N N Y K O N K U R S M A T E M A T Y C Z N O P R Z Y R O D N I C Z Y OMNIBUS O S I E K J A S I E L S K I 2 0 1 0 R. POWODZENIA!

G M I N N Y K O N K U R S M A T E M A T Y C Z N O P R Z Y R O D N I C Z Y OMNIBUS O S I E K J A S I E L S K I 2 0 1 0 R. POWODZENIA! Przed Tobą test zadań zamkniętych i krzyżówka. W każdym zadaniu zamkniętym tylko jedna odpowiedź jest poprawna. Swoje odpowiedzi do testu zaznacz w karcie odpowiedzi. Krzyżówkę rozwiąż na kartce, na której

Bardziej szczegółowo

Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu...

Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu... Wojewódzki Konkurs Geograficzny Etap szkolny 2006/2007 Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu... Życzymy powodzenia!

Bardziej szczegółowo

Warsztaty szkoleniowe dla nauczycieli i trenerów. Zbigniew Kaczkowski, Zuzanna Oleksińska

Warsztaty szkoleniowe dla nauczycieli i trenerów. Zbigniew Kaczkowski, Zuzanna Oleksińska Całkowity budżet projektu: 1 244 319 Koszt kwalifikowany: 1 011 069 Udział finansowy KE: 489 157 Udział finansowy NFOŚiGW: 451 612 Wkład własny beneficjentów: 303 550 (w tym udział finansowy WFOŚiGW: 1

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia i inżynieria genetyczna

Biotechnologia i inżynieria genetyczna Wersja A Test podsumowujący rozdział II i inżynieria genetyczna..................................... Imię i nazwisko.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 16 zadań. rzy każdym

Bardziej szczegółowo

Typowe gatunki roślin. Formacja roślinna. wilgotny las równikowy. kauczukowiec, hebanowiec, epifity (np. liany), paprocie drzewiaste, storczyki

Typowe gatunki roślin. Formacja roślinna. wilgotny las równikowy. kauczukowiec, hebanowiec, epifity (np. liany), paprocie drzewiaste, storczyki Strefa klimatyczna Wybrane typy klimatu równikowa równikowy wybitnie wilgotny podrównikowy wilgotny podrównikowy suchy Charakterystyka stref klimatycznych i typów klimatu >20ºC, małe amplitudy temperatury

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania

Przedmiotowy System Oceniania rozróżnia elementy przyrody żywej i nieożywionej wymienia czynniki niezbędne do życia wskazuje źródła wiedzy biologicznej określa, jakiego sprzętu można użyć do danej obserwacji przedstawia etapy obserwacji

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z BIOLOGII DLA UCZNIÓW KLASY III

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z BIOLOGII DLA UCZNIÓW KLASY III WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z BIOLOGII DLA UCZNIÓW KLASY III mgr Marta Warecka Lenart program Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej Ocenę dopuszczający otrzymuje uczeń, który w 75% spełnił wymagania

Bardziej szczegółowo

Konkurs Przedmiotowy z biologii dla uczniów gimnazjów województwa lubuskiego finał 2013. Model odpowiedzi, kryteria przyznawania punktów.

Konkurs Przedmiotowy z biologii dla uczniów gimnazjów województwa lubuskiego finał 2013. Model odpowiedzi, kryteria przyznawania punktów. Konkurs Przedmiotowy z biologii dla uczniów gimnazjów województwa lubuskiego finał 201 Model odpowiedzi, kryteria przyznawania punktów. Za rozwiązanie zadań z arkusza konkursowego można uzyskać 60 punktów.

Bardziej szczegółowo

KLASA III. Rok szkolny 2015/2016 Liczba godzin: Realizacji treści podstawy programowej

KLASA III. Rok szkolny 2015/2016 Liczba godzin: Realizacji treści podstawy programowej KLS III P l a n d y daktyczno -wychowawczy z biologii zęść I. Informacje ogólne a Rok szkolny 2015/2016 Liczba godzin: Realizacji treści podstawy programowej 25 godz. b Powtórzenie przed klasówkami 2 godz.

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE POPULACJAMI ZWIERZĄT 1. RÓWNOWAGA GENETYCZNA POPULACJI. Prowadzący: dr Wioleta Drobik Katedra Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt

ZARZĄDZANIE POPULACJAMI ZWIERZĄT 1. RÓWNOWAGA GENETYCZNA POPULACJI. Prowadzący: dr Wioleta Drobik Katedra Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt ZARZĄDZANIE POPULACJAMI ZWIERZĄT 1. RÓWNOWAGA GENETYCZNA POPULACJI Fot. W. Wołkow Prowadzący: dr Wioleta Drobik Katedra Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt POPULACJA Zbiór organizmów żywych, które łączy

Bardziej szczegółowo