Rozpuszczalność różnych rodzajów celulozy w cieczach jonowych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rozpuszczalność różnych rodzajów celulozy w cieczach jonowych"

Transkrypt

1 Rozpuszczalność różnych rodzajów celulozy w cieczach jonowych Solubility of various types of cellulose in ionic liquids Barbara Surma-Ślusarska, Dariusz Danielewicz Zbadano proces rozpuszczania różnych rodzajów celulozy w chlorku oraz octanie 1-butylo-3-metyloimidazoliowym. Określono maksymalną ilość celulozy, jaka ulega całkowitemu rozpuszczeniu w tych cieczach, w przyjętych warunkach procesu rozpuszczania. Podatność na rozpuszczanie się różnych rodzajów celulozy powiązano z takimi jej właściwościami, jak skład frakcyjny, stopień polimeryzacji oraz typ struktury nadcząsteczkowej. Przebieg procesu rozpuszczania obserwowano i dokumentowano w mikroskopie optycznym wyposażonym w podgrzewany (do 120 C) stolik mikroskopowy oraz tor wizyjny. Słowa kluczowe: celuloza, rozpuszczanie, ciecze jonowe, mikroskop optyczny z torem wizyjnym The process of dissolving various types of cellulose in 1-butyl- 3-methylimidazolium chloride and acetate was investigated. We determined the maximum amount of cellulose that completely dissolved in the liquids mentioned above in certain conditions of the dissolution process. The dissolution ability of various types of cellulose was related to some of its properties, such as fractional composition, the degree of polymerisation (DP) and the type of supermolecular structure. The dissolution process was observed and recorded by means of an optical microscope equipped with an object stage (heated up to 120 C) and CCD camera coupled to a computer. Keywords: cellulose, dissolution, ionic liquids, optical microscope with a CCD camera Introduction Cellulose is the most abundant natural polymer in the environment, characterised by specific properties such as biocompatibility, biodegradability and relatively high chemical reactivity. Since cellulose is the most important element of all plant cells, its greatest advantages are availability and inexhaustability. At present, cellulose is widely used for the production of paper, microcrystalline cellulose (applied in the pharmaceutical, cosmetic and food industries) and, in addition, several other valuable derivatives. Cellulose is expected to gain many new applications, especially due to the depletion of petroleum resources that is currently used in the production of polymer materials. The use of cellulose as a substitute for the polymers currently used is connected to the necessity to modify it to increase its strength and resistance to chemical and thermal factors. One of the ways of modifying it is by producing esters and ethers of Wprowadzenie Celuloza jest najbardziej rozpowszechnionym w przyrodzie polimerem naturalnym charakteryzującym się specyficznymi właściwościami, takimi jak: biokompatybilność, biodegradowalność oraz relatywnie wysoka reaktywność chemiczna. Największymi zaletami celulozy są jej dostępność i niewyczerpalność zapasów, jest ona bowiem najważniejszym składnikiem komórek wszystkich roślin. Celuloza obecnie jest wykorzystywana w szerokim zakresie do produkcji papieru, wytwarzania celulozy mikrokrystalicznej stosowanej w przemysłach farmaceutycznym, kosmetycznym i spożywczym, a ponadto kilku cennych pochodnych. Przewiduje się, że może ona znaleźć jeszcze wiele nowych zastosowań, szczególnie wobec sukcesywnego wyczerpywania się naturalnych zasobów ropy naftowej, z której obecnie wytwarza się materiały polimerowe stosowane powszechnie w gospodarce. Użycie celulozy w charakterze materiału zastępującego obecnie wytwarzane polimery związane jest z koniecznością jej modyfikacji, która prowadzi do nadania celulozie zwiększonej wytrzymałości, odporności na czynniki chemiczne i termiczne. Jedną z dróg takiej modyfikacji jest otrzymywanie szeroko stosowanych od wielu lat estrów i eterów celulozy, w tym metylocelulozy, etylocelulozy, octanu czy ksantogenianu. Proces modyfikacji celulozy może odbywać się bez jej rozpuszczenia (celuloza w stanie włóknistym, proces heterogeniczny), jak również po jej rozpuszczeniu (proces homogeniczny). Ten drugi sposób daje możliwość wytwarzania produktów z celulozy regenerowanej (włókna, folie itp.), zapewnia też lepszą dostępność reagentów do grup wodorotlenowych celulozy i możliwość kontroli stopnia ich podstawienia. Najpopularniejszym obecnie źródłem celulozy jest drewno. Jej wyodrębnienie z tego surowca do celów papierniczych polega na poddaniu go tzw. roztwarzaniu, z użyciem środków chemicznych (najczęściej metodą siarczanową), a następnie bieleniu uzyskanych mas celulozowych. Istotnym źródłem celulozy mogą być również leśne odpady drzewne (np. gałęzie) oraz rolnicze (np. Dr hab. B. Surma-Ślusarska, prof. PŁ, dr inż. D. Danielewicz, Instytut Papiernictwa i Poligrafii Politechniki Łódzkiej, ul. Wólczańska 223, Łódź 43

2 słoma), stosowane obecnie głównie do wytwarzania energii. Jak już wspomniano, uzyskanie pochodnych celulozy o nowych właściwościach z reguły związane jest z koniecznością przeprowadzenia jej w stan ciekły. Do najbardziej znanych rozpuszczalników celulozy należą związki kompleksowe metali przejściowych z aminami lub amoniakiem (np. [Cu(H 2 N-(CH 2 -NH 2 ](OH ), roztwory stopionych soli nieorganicznych (np. LiClO 4. 3H 2 O), roztwory chlorku litu w dipolowym aprotonowym rozpuszczalniku organicznym, np. N,N-dimetyloacetamidzie, roztwory trihydratu tetrabutyloamonowofluorowego w DMSO, disiarczek węgla (CS 2 ) oraz N-tlenek-N-metylomorfoliny (1-3). Do grupy efektywnych rozpuszczalników celulozy dołączyły również odkryte stosunkowo niedawno ciecze jonowe, zbudowane najczęściej z dużego organicznego kationu zawierającego heteroatom oraz nieorganicznego lub organicznego anionu. Szczególnie dobrymi właściwościami rozpuszczania celulozy charakteryzują się przede wszystkim ciecze zawierające kation imidazoliowy i aniony, takie jak chlorkowy, octanowy i mrówczanowy (4-6). Z literatury źródłowej wynika, że dotychczas zbadano i określono właściwości cieczy jonowych o różnych anionach i kationach (7), a także ich zdolność do rozpuszczania celulozy (5-9). Oprócz rozpuszczania celulozy (czystej lub wyodrębnionej z surowców roślinnych), ciecze jonowe wykazują również zdolność rozpuszczania drewna (9). Interesującym zagadnieniem w badaniach procesu rozpuszczania celulozy w cieczach jonowych jest wpływ rodzaju użytego materiału celulozowego. Niniejsza praca stanowi przyczynek do wyjaśnienia tego zagadnienia. Metodyka badań Preparaty celulozy Do badań użyto następujących rodzajów celulozy (oznaczonych symbolami A, B, C, D i E): A celuloza mikrokrystaliczna MCC (Avicel, Fluka), B celuloza włóknista (medium, Sigma-Aldrich), C celuloza wiskozowa z drewna bukowego (przemysłowa), D α-celuloza (Sigma-Aldrich), E celuloza bakteryjna, wytworzona w procesie hodowli bakterii octowych Acetobacter xylinum, w warunkach statycznych, w temperaturze 30 C, w ciągu 7 dni, z zastosowaniem pożywki Herstina-Schramma, wg metodyki opracowanej w Instytucie Papiernictwa i Poligrafii PŁ (10). Ciecze jonowe Do rozpuszczania celulozy użyto chlorku oraz octanu 1-butylo- 3-metyloimidazoliowego (BMIMCl, BMIMOAc) przygotowanych w zespole badawczym prof. J. Pernaka na Wydziale Chemicznym Politechniki Poznańskiej. Rozpuszczanie celulozy w cieczach jonowych Próbki celulozy odważano z dokładnością do 0,0001 g, w ilości odpowiadającej określonemu stężeniu wagowemu, do szklanych cellulose, including methyl cellulose, ethyl cellulose, acetate and xanthate. The process of cellulose modification can be performed without its dissolution (cellulose in a fibrous state, the heterogeneous process) as well as after the dissolution (the homogeneous process). The latter enables the production of materials from regenerated cellulose (fibres and films, among others), providing better accessibility of reagents to the hydroxyl groups of cellulose and enabling control of the degree of substitution. Wood is currently the most popular source of cellulose. To isolate cellulose from wood (for the paper industry), wood undergoes a so-called pulping process with the use of chemicals (most frequently a sulphate process) and then bleaching of the cellulose pulps obtained. Another crucial source of cellulose is wood waste (e.g., branches) and agricultural residues (e.g., straw) used mainly for the production of energy at present. As already mentioned, to obtain cellulose derivatives with new properties, it is frequently necessary to turn cellulose into liquid. The most popular cellulose solvents are the complex compounds of transition metals with amines or ammonium (e.g., [Cu(H 2 N-(CH 2 -NH 2 ](OH ), solutions of inorganic molten salts (e.g., LiClO 4. 3H 2 O), solutions of lithium chloride in a dipole aprotic organic solvent (e.g., N,N-dimethylacetamide), solutions of tetrabutylammonium fluoride trihydrate in DMSO, carbon disulphide (CS 2 ) and N-methylmorpholine-N-oxide (1-3). Recently discovered ionic liquids composed mostly of a large organic cation containing the heteroatom and of an inorganic or organic anion belong to the group of effective solvents. The main liquids characterised by particularly good properties for the dissolution of cellulose are the ones containing imidazolium cations and anions such as chloride, acetate and formate (4-6). The literature contains reports that have investigated and determined the properties of ionic liquids with different anions and cations (7) and their ability to dissolve cellulose (5-9). In addition to cellulose dissolution (pure or extracted from raw plant materials), ionic liquids also show the ability to dissolve wood. An interesting aspect of the research on the process of cellulose dissolution in ionic liquids is the effect of the type of cellulose material used. The aim of this study was to develop this issue further. Experimental procedures Cellulose preparations The following types of cellulose were used in the testing (marked with symbols A, B, C, D and E): A microcrystalline cellulose MCC (Avicel, Fluka), B fibrous cellulose (medium, Sigma-Aldrich), C dissolving pulp from beech wood (industrial) D α-cellulose E bacterial cellulose, produced in the process of acetate bacterial culture Acetobacter xylinum in static conditions at 30 C for 7 days, using Herstin-Schramm s nutrient medium, according 44

3 Rys. 1. Fotografie wodnej zawiesiny: celulozy mikrokrystalicznej Avicel (A), celulozy włóknistej medium (B), celulozy wiskozowej (C), α-celulozy (D) oraz celulozy bakteryjnej (E) (mikroskop optyczny, pow. ~62,5x) Fig. 1. The optical microphotographic images of an aqueous suspension of microcrystalline cellulose Avicel (A), fibrous cellulose, medium (B), dussolving pulp (C), α-cellulose (D) and bacterial cellulose (E) (the optical microscope, magnification ~62.5x) fiolek o pojemności 2 lub 4 cm 3 wyposażonych w nakrętki. Przed dodaniem cieczy jonowej, naważki poddawano suszeniu w suszarce laboratoryjnej w temperaturze 103±2 C w ciągu 1 godziny. Do wysuszonych próbek dodawano ciecz jonową w ilości wymaganej do uzyskania założonego stężenia celulozy. Następnie tak przygotowane próbki ogrzewano w suszarce laboratoryjnej w temperaturze 100 C, w czasie 3 godzin. Po upływie założonego czasu fiolki odkręcano i za pomocą cienkiej bagietki szklanej pobierano niewielką ilość roztworu w celu sporządzenia preparatu mikroskopowego i sprawdzenia postępu procesu rozpuszczania celulozy. Kontrola rozpuszczania się celulozy w cieczy jonowej W celu określenia postępu rozpuszczania się celulozy (aż do całkowitego rozpuszczenia) pobierano niewielkie ilości roztworu i wykonywano fotografie preparatów w mikroskopie optycznym Biolar wyposażonym w podgrzewany stolik mikroskopowy (do 120 C) i tor wizyjny. to the methodology developed at the Institute of Papermaking and Printing of the Lodz University of Technology (10). Charakterystyka morfologiczna użytych do badań różnych rodzajów celulozy Ionic liquids Właściwości morfologiczne włókien długość i jej rozkład, To dissolve cellulose, 1-butyl-3-methylimidazolium chloride szerokość, stopień ich uszkodzenia, a także liczbę włókien and acetate (BMIMCl and BMIMOAc) prepared by the research w jednostce wagowej masy oznaczono w aparacie MorFi LB01 team of Professor Pernak at the Chemical Faculty of the Poznan (Techpap), zgodnie z instrukcją obsługi aparatu. University of Technology were used. Oznaczanie stopnia polimeryzacji The dissolution of cellulose in ionic liquids Średni stopień polimeryzacji użytych do badań preparatów Samples of cellulose were weighed to an accuracy of g, celulozy oznaczono metodą pomiaru lepkości roztworów celulozy in the amount corresponding to a particular mass concentration w wodorotlenku etylenodiaminomiedziowym (CED), zgodnie and put into 2 or 4 cm 3 glass vials equipped with screw caps. z normą PN-92/P-50101/01 (równoważna z ISO 5351/1:1981). Before adding the ionic liquid, the weighed samples were dried in Zestawienie i omówienie wyników badań a laboratory oven at 103±2 C for 1 h. Ionic liquid was added to Na rysunku 1 przedstawiono obrazy mikroskopowe preparatów the dried samples in the amount required to achieve the assumed badanych próbek celulozy w wodzie, a w tabeli 1 i na rysunku 2 concentration of cellulose. Subsequently, the prepared samples ich właściwości morfologiczne. were heated in a laboratory oven at 100 C for 3 h. Afterwards, Jak wynika z rysunków 1 i 2 oraz danych tabeli 1, największym stopniem rozdrobnienia charakteryzuje się celuloza mikrokrystaliczna Avicel (A), a następnie celuloza włóknista medium (B) oraz α-celuloza (D), najmniejszym zaś celuloza wiskozowa (C). Ten ostatni rodzaj celulozy odznacza się bowiem długością statystycznego włókna zbliżoną do długości włókien masy celulozowej papierniczej z drewna Rys. 2. Rozkład długości włókien w próbkach celulozy: a) Avicel, b) celulozy włóknistej medium, liściastego. Odmienną strukturą c) celulozy wiskozowej oraz d) α-celulozy charakteryzuje się celuloza bakteryjna, co związane jest z jej specyficzną Fig. 2. The distribution of fibre length in samples of cellulose: (a) Avicel, (b) fibrous cellulose, medium, (c) dissolving pulp and (d) α-cellulose 45

4 Tabela 1. Właściwości badanych próbek celulozy oznaczone metodą komputerowej analizy obrazu w aparacie MorFi Table 1. The properties of the tested cellulose samples determined by computer image analysis in MorFi Wskaźnik Properties Celuloza Avicel (A) Cellulose Avicel (A) Celuloza włóknista medium (B) Fibrous cellulose, medium (B) Celuloza wiskozowa (C) Dissolving pulp (C) α-celuloza (D) α-cellulose (D) Liczba włókien, mln/g Fibres, million/g 0,161 4,033 8,074 2,605 Zawartość frakcji drobnej, % powierzchni Percentage of fine elts, % in area 96,99 62,72 9,46 50,65 Długość włókien (średnia ważona), mm Fibre length (weighted average), mm 0,289 0,374 1,066 0,401 Szerokość włókien, µm Fibre width, µm 44,7 23,9 24,2 35,7 Tabela 2. Stopień polimeryzacji użytych do badań próbek celulozy Table 2. The degree of polymerisation of cellulose samples used in the testing Symbol próbki Stopień polimeryzacji, SP Rodzaj celulozy Type of cellulose Sample Degree of polymerisation, DP A Celuloza mikrokrystaliczna MCC (Avicel) Microcrystalline cellulose MCC (Avicel) 150 B Celuloza włóknista medium Fibrous cellulose, medium 200 C Celuloza wiskozowa Dissolving pulp 670 D α-celuloza α-cellulose 880 E Celuloza bakteryjna Bacterial cellulose 1150 budową nadcząsteczkową. Powstające w tej syntezie łańcuchy celulozy układają się w płaskie połączone ze sobą warstwy, tworząc jednorodną błonę. W tabeli 2 przytoczono wartości średniego stopnia polimeryzacji badanych próbek celulozy. Najniższym stopniem polimeryzacji charakteryzuje się celuloza mikrokrystaliczna, zaś najwyższym celuloza bakteryjna. Wielkości stopnia polimeryzacji próbek celulozy włóknistej (A-D) korelują z poziomem degradacji struktury włókien. Rozpuszczalność różnego rodzaju celulozy w cieczach jonowych Na podstawie oznaczonych wskaźników morfologicznych, wartości SP celulozy oraz wyników badań wstępnych, eksperymenty rozpoczęto od zróżnicowanego stężenia próbek celulozy A, B, C, D i E w cieczy jonowej, wynoszącego odpowiednio 15, 8, 8, 10 i 4% wag. (seria I). Obserwacje mikroskopowe roztworów po 3 godz. ogrzewania próbek w 100 C wykazały, że celuloza uległa całkowitemu rozpuszczeniu. W drugiej serii badań (seria II) podniesiono zatem stężenie celulozy w cieczy jonowej do wartości odpowiednio 20, 12, 12, 15 i 8% wag., a w serii III do 22, 14, 14, 17 i 10% wag. Na rysunku 3 przedstawiono fotografie fiolek pochodzących z tych serii badań. Jak wynika z rysunku 3, potwierdzeniem postępu procesu rozpuszczania się celulozy w cieczy jonowej jest przede wszystkim istotny wzrost przezroczystości próbek. Dodatkowymi zmianami, jakie można zaobserwować, są: wyraźna zmiana zabarwienia roztworów z białego na żółty, obecność pęcherzyków gazu oraz znaczny wzrost lepkości cieczy, co można było stwierdzić w trakcie okresowego mieszania zawartości fiolek. the vials were unscrewed and a small amount of solution was taken using a thin glass rod to make a microscopic preparation and verify the progress of cellulose dissolution. Control of cellulose dissolution in ionic liquid To determine the progress of cellulose dissolution (until complete dissolution), small amounts of solution were drawn and the photographs of the preparations were taken using the optical microscope Biolar equipped with an object stage (heated up to 120 C) and a CCD camera coupled to a computer. Morphological characteristics of various types of cellulose used in the research Morphological properties of fibres, i.e., the length and fibre length distribution, the width, the extent of damage to the fibre and the number of fibres per gram of pulp, were determined in MorFi LB01 (Techpap) in accordance with the instruction manual of the tester. Determination of the degree of polymerisation The average degree of polymerisation of the cellulose preparations used in the research was determined by measuring the viscosity of solutions of cellulose in cupriethylenediamine hydroxide (CED) according to the standard PN-92/P-50101/01 (Equiv. ISO 5351 / 1:1981). Results and Discussion Figure 1 shows the microscopic images of the preparations of tested cellulose samples in water, whereas Table 1 and Figure 2 present their morphological characteristics. As demonstrated in Figures 1 and 2 and Table 1, the microcrystalline cellulose Avicel (A) was characterised by the highest 46

5 level of fineness. Fibrous cellulose, medium (B) and α-cellulose (D) were the next in order, whereas viscose cellulose was characterised by the lowest level of fineness. The last type of cellulose had a similar length of its statistical fibre to the length of fibres of paper pulp from hardwood. Bacterial cellulose had a different structure that was related to its specific supermolecular structure. The cellulose chains resulting from the synthesis were arranged in flat layers connected together to form a homogenous film. Table 2 shows the average values of the polymerisation degree of the tested cellulose samples. The microcrystalline cellulose displayed the lowest DP whereas the highest one was exhibited by bacterial cellulose. The DP values of fibrous cellulose samples (A to D) correlated with the level of degradation of the fibre structure. Solubility of various types of cellulose in ionic liquids On the basis of the determined morphological properties, DP values of cellulose and the results of the preliminary tests, experiments were started that used a varied concentration of cellulose samples A, B, C, D and E in ionic liquids, amounting to 15, 8, 8, 10 and 4 wt%, respectively (series I). Microscopic observation of the solutions after 3 h of heating at 100 C showed that the cellulose had completely dissolved. Rys. 3. Fiolki zawierające roztwory celulozy o stężeniu odpowiednio: a0, 12, 12, 15 i 8% wag. (seria II) oraz b2, 14, 14, 17 i 10% wag. (seria III) w BMIMCl po 3 godz. ogrzewania w temp. 100 C Fig. 3. Vials containing solutions of cellulose with the concentration of cellulose amounting to: (a0, 12, 12, 15 and 8 wt%, respectively, (series II) and (b2, 14, 14, 17 and 10 wt%, respectively, (series III) in BMIMCl after 3 h heating at 100 C W wyniku tych badań ustalono, że roztwory różnego rodzaju celulozy w BMIMCl o stężeniu odpowiednio 20, 12, 12, 15 i 8% wag. (seria II, rys. 3a) nie wykazywały już obecności nierozpuszczonych cząstek, natomiast w obrazie mikroskopowym próbek o stężeniu wyższym (seria III, rys. 3b) były one wyraźnie widoczne, przy czym ich liczba zależała od rodzaju celulozy. Analogiczne badania, jak w przypadku chlorku 1-butylo- 3-metyloimidazoliowego, wykonano dla octanu 1-butylo-3- metyloimidazoliowego (BMIMOAc). Badania mikroskopowe roztworów różnych rodzajów celulozy w BMIMOAc wykazały, że rozpuszczalność celulozy Avicel (A), włóknistej (B), wiskozowej (C), α-celulozy (D) oraz celulozy bakteryjnej (E) wynosiła odpowiednio 20, 12, 12, 15 i 8% wag., a zatem była podobna, Rys. 4. Postępujący proces rozpuszczania celulozy mikrokrystalicznej (A) w BMIMCl o stężeniu 20% wag. po: a) 1 godz., b godz. i c) 3 godz. ogrzewania w temp. 100 C (mikroskop optyczny, pow. ~125x) Fig. 4. The progressive process of dissolution of microcrystalline cellulose (A) in BMIMCl at a concentration of 20 wt% after: (a) 1 h, (b h, and (c) 3 h of heating at 100 C (the optical microscope, magnification ~125x) Rys. 5. Postępujący proces rozpuszczania włókien celulozy wiskozowej (C) w BMIMCl o stężeniu 14% wag po: a) 1 godz., b godz. i c) 3 godz. ogrzewania w temp. 100 C (mikroskop optyczny, pow. ~62,5x) Fig. 5. The progressive process of dissolution of viscose cellulose fibres (C) in BMIMCl at a concentration of 14 wt% after: (a) 1 h, (b h, and (c) 3 h of heating at 100 C (the optical microscope, magnification ~62.5x) 47

6 Rys. 6. Postępujący proces rozpuszczania włókna celulozy wiskozowej w BMIMCl w temp. 100 C (mikroskop optyczny, pow. ~250x) Fig. 6. The progressive process of dissolution of dissolving pulp fibre in BMIMCl at 100 C (the optical microscope, magnification ~250x) jak w przypadku BMIMCl, aczkolwiek całkowitą rozpuszczalność można było uzyskać w krótszym o ok. 30 min czasie, tj. w ciągu 2,5 godz. Ocena zdolności rozpuszczania celulozy przez ciecze jonowe Jak już wspomniano, używając mikroskopu optycznego z torem wizyjnym, wykonano obserwacje rozpuszczania użytych do badań próbek celulozy w cieczach jonowych. Na rysunku 4 przedstawiono postępujący proces rozpuszczania celulozy Avicel (A), a na rysunkach 5 i 6 celulozy wiskozowej (C). Badania wykazały, że w przypadku celulozy Avicel proces rozpuszczania następuje stosunkowo szybko po wniknięciu cieczy jonowej do cząstek włóknistych i polega prawdopodobnie głównie na rozrywaniu wiązań wodorowych, a następnie przejściu do roztworu rozpuszczonej celulozy. Mechanizm ten jest ułatwiony postacią celulozy mikrokrystalicznej złożonej z fragmentów silnie uszkodzonych włókien bielonej masy celulozowej. Jak wynika z rysunku 5, rozpuszczanie włókien celulozy wiskozowej zachodzi trudniej. W przypadku tej celulozy do roztworu muszą zostać przeprowadzone całe włókna, a nie tylko ich fragmenty. Rozpuszczanie włókien zachodzi najszybciej w tzw. słabych miejscach, w których widoczny jest początkowo efekt pęcznienia ścianki komórkowej. Na fotografiach (rys. 6), można zaobserwować rozwijanie się spiralnej struktury fibryl celulozowych pod wpływem cieczy jonowej we fragmencie włókna o znacznej długości. Wnioski Użyte do badań preparaty celulozy: Avicel (A), włóknistej medium (B), wiskozowej (C), α-celulozy (D) oraz bakteryjnej (E) rozpuszczały się całkowicie w cieczach jonowych: chlorku 1-butylo-3-metyloimidazoliowym (BMIMCl) oraz octanie In the second series of tests (series II), the concentration of cellulose in ionic liquids was, therefore, increased to 20, 12, 12, 15 and 8 wt%, respectively, and in the third series (III) to 22, 14, 14, 17 and 10 wt%. Figure 3 shows the photographs of vials from these series of tests. As shown in the photographs presented in Figure 3, a significant increase in the transparency of the samples confirms the progress of the process of cellulose dissolution in ionic liquids. Additional changes that can be observed are a clear change in colour of the solutions from white to yellow, the presence of gas bubbles and a considerable increase in the viscosity of the ionic liquid (which could be detected during periodic stirring of the content of the vials). It was found that the solutions of various types of cellulose in BMIMCl with a concentration of 20, 12, 12, 15 and 8 wt%, respectively, (series II, Fig. 3a) no longer showed undissolved particles, while in the microscopic image of the samples at a higher concentration (series III, Fig. 3b), particles were clearly visible but their number depended on the type of cellulose. Similar studies as in the case of 1-butyl-3-methylimidazolium chloride were performed for 1-butyl-3-methylimidazolium acetate (BMIMOAc). Microscopic studies of the solutions of different types of cellulose in BMIMOAc showed that the solubility of Avicel cellulose (A), fibrous cellulose (B), dissolving pulp (C), α-cellulose (D) and bacterial cellulose (E) was 20, 12, 12, 15 and 8 wt%, respectively, and therefore similar to that seen in the case of BMIMCl; however, complete dissolution was obtained in a shorter time of about 30 minutes, i.e., within 2.5 h. Assessment of the cellulose-dissolving ability of ionic liquids As already mentioned, the dissolution process of the cellulose samples used in this study was observed using an optical microscope with a CCD camera coupled to a computer. Figure 4 shows the progressive process of Avicel cellulose (A) dissolution and in Figures 5 and 6, viscose cellulose (C). The studies showed that in the case of Avicel cellulose, the dissolution process occurred relatively quickly after entering the ionic liquid and was probably based on breaking hydrogen bonds, resulting in the dissolved cellulose solution. The dissolution mechanism of cellulose in ionic liquids is facilitated by the form of microcrystalline cellulose, which consists of fragments of deeply damaged fibres of bleached cellulose pulp. As shown in Figure 5, the dissolution of dissolving pulp fibres was more difficult because whole fibres and not just fibrous fragments have to be dissolved. The dissolution of fibres occurs faster in so-called weak places, where the effect of cell wall swelling is initially visible. In the photographs (Fig. 6), one can observe the development of the spiral structure of cellulose fibrils under the influence of the ionic liquid in a fragment of fibre of considerable length. 48

7 Conclusions The cellulose preparations used in the research, Avicel (A), fibrous medium (B), dissolving pulp (C), α-cellulose (D) and bacterial cellulose (E), dissolved completely in the ionic liquids of 1-butyl-3-methylimidazolium chloride (BMIMCl) and 1-butyl- 3-methylimidazolium acetate (BMIMOAc) at varying concentrations. Microcrystalline Avicel cellulose had the highest solubility (ca. 20 wt%), followed by α-cellulose (15 wt%), fibrous cellulose (medium) and dissolving pulp (12 wt%), whereas bacterial cellulose had the lowest solubility (ca. 8 wt%). The amount of cellulose that was completely dissolved both in BMIMCl and BMIMOAc was primarily influenced by the degree of polymerisation of cellulose and fineness, as well as the type of supermolecular structure. Avicel cellulose displayed the lowest degree of polymerisation and the highest fineness, dissolved at the highest concentration in the ionic liquids mentioned above, whereas bacterial cellulose showing the highest degree of polymerisation and different supermolecular structure, dissolved in the lowest amount. Microscopic studies indicated a more complicated mechanism of the dissolution of cellulose contained in intact fibres, which was less complex in the case of cellulosic materials containing fragmented fibres with a more accessible structure. The evidence for this included the observation of a gradual development of the spiral structure of cellulose fibrils under the influence of ionic liquid in a fragment of undamaged fibre of the dissolving pulp, preceding the stage of its physical dissolution. Dissolution of cellulose in imidazolium ionic liquids was accompanied by yellowing of the solutions. As demonstrated by the research carried out, this phenomenon occurred the least in the case of fibrous cellulose (medium) and the most in the case of microcrystalline cellulose. This was probably related to the partial chemical degradation of cellulose. Badania finansowane w ramach Umowy Nr 59/2009 Projekt POIG /08 pt. Ciecze jonowe w innowacyjnych technologiach związanych z przetwarzaniem surowców lignocelulozowych ( ). Acknowledgement The research was financed under the contract No. 59/2009 the Project of the Innovative Economy /08 entitled Ionic Liquids in Innovative Technologies Related to the Processing of Lignocellulosic Materials ( ). 1-butylo-3-metyloimidazoliowym (BMIMOAc) w zróżnicowanej ilości. Największą rozpuszczalnością charakteryzowała się celuloza mikrokrystaliczna Avicel (ok. 20% wag.), a następnie α-celuloza (15% wag.), celuloza włóknista (medium) i wiskozowa (12% wag.), zaś najmniejszą celuloza bakteryjna (ok. 8% wag.). Na ilość celulozy, jaka ulega całkowitemu rozpuszczeniu zarówno w BMIMCl, jak i w BMIMOAc, wpływ wywierają przede wszystkim stopień polimeryzacji celulozy oraz stopień rozdrobnienia, a także typ struktury nadcząsteczkowej. W największej ilości rozpuszczeniu w wymienionych cieczach jonowych ulegała celuloza Avicel, charakteryzująca się najniższym SP i największym rozdrobnieniem, zaś w najmniejszej celuloza bakteryjna o najwyższym SP i odmiennej strukturze nadcząsteczkowej. Badania mikroskopowe wskazują na bardziej złożony mechanizm procesu rozpuszczania celulozy zawartej we włóknach nieuszkodzonych i mniej złożony w przypadku materiałów celulozowych zawierających włókna rozdrobnione, o większej dostępności struktury. Świadczy o tym m.in. zaobserwowane stopniowe rozwijanie się spiralnej struktury fibryl celulozowych pod wpływem cieczy jonowej we fragmencie nieuszkodzonego włókna masy wiskozowej, poprzedzające etap jej fizycznego rozpuszczenia. Rozpuszczaniu celulozy w imidazoliowych cieczach jonowych towarzyszy żółknięcie roztworów. Jak wykazały wykonane badania, zjawisko to w najmniejszym stopniu występuje w przypadku celulozy włóknistej (medium), a w największym w przypadku celulozy mikrokrystalicznej, i prawdopodobnie związane jest z częściową degradacją chemiczną celulozy. Literatura/LITERATURE 1. Klemm D., Heublein B., Fink H.-P., Bohn A.: Cellulose: Fascinating biopolymer and sustainable raw material, Angew. Chem. Int. Ed. 44, 22, (2005). 2. Heinze R., Liebert T.: Unconventional methods in cellulose functionalization, Prog. Polym. Sci. 26, 9, (2001). 3. Fisher S. [et al.]: Inorganic molten salts as solvents for cellulose, Cellulose 10, 3, (2003). 4. Plechkova N.V., Seddon K.R.: Applications of ionic liquids in the chemical industry, Chem. Soc. Rev. 37, 1, (2008). 5. Pinkert A., Marsh K.N., Pang S., Staiger M.P.: Ionic liquids and their interaction with cellulose, Chem. Rev. 109, 12, (2009). 6. Zhu S. [et al.]: Dissolution of cellulose with ionic liquids and its application: a mini-review, Green Chem. 8, 4, (2006). 7. Endres F., Zein El Abedin S.: Air and water stable ionic liquids in physical chemistry, Phys. Chem. Chem. Phys. 8, 18, (2006). 8. Huddleston J.G. [et al.]: Characterization and comparison of hydrophilic and hydrophobic room temperature ionic liquids incorporating the imidazolium cation, Green Chem. 3, 4, (2001). 9. Mäki-Arvela P. [et al.]: Dissolution of lignocellulosic materials and its constituents using ionic liquids A review, Ind. Crops Prod. 32, 3, (2010). 10. Surma-Ślusarska B., Presler S., Danielewicz D.: Characteristics of bacterial cellulose obtained in Acetobacter xylinum culture for application in papermaking, Fibres Text. East. Eur 16, 4, (2008). 49

Porównanie właściwości różnych rodzajów celulozy przed i po regeneracji z cieczy jonowych

Porównanie właściwości różnych rodzajów celulozy przed i po regeneracji z cieczy jonowych Porównanie właściwości różnych rodzajów celulozy przed i po regeneracji z cieczy jonowych Comparison of Properties of Various Types of Cellulose Before and After Regeneration From Ionic Liquids Barbara

Bardziej szczegółowo

WYKAZ DOROBKU NAUKOWEGO

WYKAZ DOROBKU NAUKOWEGO SUMMARY Straight majority of technologies of industrially important products is based on reactions of catalytic character, one of such processes is dehydrogenation. Of substantial importance is for example

Bardziej szczegółowo

DETECTION OF MATERIAL INTEGRATED CONDUCTORS FOR CONNECTIVE RIVETING OF FUNCTION-INTEGRATIVE TEXTILE-REINFORCED THERMOPLASTIC COMPOSITES

DETECTION OF MATERIAL INTEGRATED CONDUCTORS FOR CONNECTIVE RIVETING OF FUNCTION-INTEGRATIVE TEXTILE-REINFORCED THERMOPLASTIC COMPOSITES Kompozyty 11: 2 (2011) 152-156 Werner A. Hufenbach, Frank Adam, Maik Gude, Ivonne Körner, Thomas Heber*, Anja Winkler Technische Universität Dresden, Institute of Lightweight Engineering and Polymer Technology

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Fig 5 Spectrograms of the original signal (top) extracted shaft-related GAD components (middle) and

Fig 5 Spectrograms of the original signal (top) extracted shaft-related GAD components (middle) and Fig 4 Measured vibration signal (top). Blue original signal. Red component related to periodic excitation of resonances and noise. Green component related. Rotational speed profile used for experiment

Bardziej szczegółowo

ROZPRAWY NR 128. Stanis³aw Mroziñski

ROZPRAWY NR 128. Stanis³aw Mroziñski UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNO-PRZYRODNICZY IM. JANA I JÊDRZEJA ŒNIADECKICH W BYDGOSZCZY ROZPRAWY NR 128 Stanis³aw Mroziñski STABILIZACJA W ASNOŒCI CYKLICZNYCH METALI I JEJ WP YW NA TRWA OŒÆ ZMÊCZENIOW BYDGOSZCZ

Bardziej szczegółowo

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science Proposal of thesis topic for mgr in (MSE) programme 1 Topic: Monte Carlo Method used for a prognosis of a selected technological process 2 Supervisor: Dr in Małgorzata Langer 3 Auxiliary supervisor: 4

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

BADANIA WYTRZYMA OŒCI NA ŒCISKANIE PRÓBEK Z TWORZYWA ABS DRUKOWANYCH W TECHNOLOGII FDM

BADANIA WYTRZYMA OŒCI NA ŒCISKANIE PRÓBEK Z TWORZYWA ABS DRUKOWANYCH W TECHNOLOGII FDM dr in. Marek GOŒCIAÑSKI, dr in. Bart³omiej DUDZIAK Przemys³owy Instytut Maszyn Rolniczych, Poznañ e-mail: office@pimr.poznan.pl BADANIA WYTRZYMA OŒCI NA ŒCISKANIE PRÓBEK Z TWORZYWA ABS DRUKOWANYCH W TECHNOLOGII

Bardziej szczegółowo

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH INŻYNIERIA W ROLNICTWIE. MONOGRAFIE 16 ENGINEERING IN AGRICULTURE. MONOGRAPHS 16 WIESŁAW GOLKA TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH TRANSPORTATION IN RURAL FAMILY FARMS Falenty 2014 WYDAWNICTWO

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU

WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU 51/17 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2005, Rocznik 5, Nr 17 Archives of Foundry Year 2005, Volume 5, Book 17 PAN - Katowice PL ISSN 1642-5308 WPŁYW CHROPOWATOŚCI POWIERZCHNI MATERIAŁU NA GRUBOŚĆ POWŁOKI PO ALFINOWANIU

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi SNMP Protocol The Simple Network Management Protocol (SNMP) is an application layer protocol that facilitates the exchange of management information between network devices. It is part of the Transmission

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company Im not found /sites/eneacsr2012.mess-asp.com/themes/eneacsr2012/img/enea.jpg Employt Capital Group is one of the largest companies in the energy industry. Therefore it has an influence, as an employer,

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowa Konferencja Naukowa

Międzynarodowa Konferencja Naukowa POLSKIE TOWARZYSTWO NAUK OGRODNICZYCH ODDZIAŁ W LUBLINIE Międzynarodowa Konferencja Naukowa OGRODNICTWO W KSZTAŁTOWANIU JAKOŚCI ŻYCIA oraz Jubileusz 45-lecia Wydziału Ogrodnictwa i Architektury Krajobrazu

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

Tytuł System magazynowania ciepła na różnym poziomie temperatur. Krótki opis projektu: Short description of the project:

Tytuł System magazynowania ciepła na różnym poziomie temperatur. Krótki opis projektu: Short description of the project: Tytuł System magazynowania ciepła na różnym poziomie temperatur. Title of the project - System of the heat storage at different temperature level. Krótki opis projektu: Opracowanie systemu akumulacji ciepła

Bardziej szczegółowo

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Jan Witkowski : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Project for exhibition photo graphic compositions typography colors Berlin London Paris Barcelona Vienna Prague Krakow Zakopane Jan Witkowski ARTIST FROM

Bardziej szczegółowo

ORGANICZNE ZWI ZKI SIARKI JAKO INICJATORY I KOINICJATORY FOTOPOLIMERYZACJI RODNIKOWEJ

ORGANICZNE ZWI ZKI SIARKI JAKO INICJATORY I KOINICJATORY FOTOPOLIMERYZACJI RODNIKOWEJ AKADEMIA TECHNICZNO-ROLNICZA IM. JANA I JÊDRZEJA ŒNIADECKICH W BYDGOSZCZY ROZPRAWY NR 112 Andrzej Wrzyszczyñski ORGANICZNE ZWI ZKI SIARKI JAKO INICJATORY I KOINICJATORY FOTOPOLIMERYZACJI RODNIKOWEJ BYDGOSZCZ

Bardziej szczegółowo

Autoreferat. Tytuł magistra inżyniera 1992, Wydział Chemiczny, Politechnika Łódzka

Autoreferat. Tytuł magistra inżyniera 1992, Wydział Chemiczny, Politechnika Łódzka Dr inż. Dariusz Danielewicz Instytut Papiernictwa i Poligrafii Politechnika Łódzka Łódź, dn. 27.08.2013 Autoreferat A. Dane podstawowe 1 B. Wskazane osiągnięcia wynikające z art. 16 ust. 2 ustawy z dn.

Bardziej szczegółowo

TECHNICAL CATALOGUE WHITEHEART MALLEABLE CAST IRON FITTINGS EE

TECHNICAL CATALOGUE WHITEHEART MALLEABLE CAST IRON FITTINGS EE TECHNICAL CATALOGUE WHITEHEART MALLEABLE CAST IRON FITTINGS EE Poland GENERAL INFORMATION USE Whiteheart malleable cast iron fittings brand EE are used in threaded pipe joints, particularly in water, gas,

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

Przemysłowe zastosowania technologii generatywnych

Przemysłowe zastosowania technologii generatywnych Industrial applications of additive manufacturing technologies Przemysłowe zastosowania technologii generatywnych Edward Chlebus, Bogdan Dybała, Tomasz Boratyoski, Mariusz Frankiewicz, Tomasz Będza CAMT

Bardziej szczegółowo

OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU

OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU Inżynieria Rolnicza 4(129)/2011 OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU Katarzyna Szwedziak, Dominika Matuszek Katedra Techniki Rolniczej i Leśnej, Politechnika Opolska Streszczenie:

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. Zielona chemia (część 2)

Wykład 3. Zielona chemia (część 2) Wykład 3 Zielona chemia (część 2) Glicerol jako zielony rozpuszczalnik Nietoksyczny, tani, łatwo dostępny, odnawialny, wysoka temp. wrzenia (nie jest klasyfikowany jako LZO/VOC), polarny, może być stosowany

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie spektroskopii EPR do badania wolnych rodników generowanych termicznie w drotawerynie

Zastosowanie spektroskopii EPR do badania wolnych rodników generowanych termicznie w drotawerynie Zastosowanie spektroskopii EPR do badania wolnych rodników generowanych termicznie w drotawerynie Paweł Ramos, Barbara Pilawa, Maciej Adamski STRESZCZENIE Katedra i Zakład Biofizyki Wydziału Farmaceutycznego

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

MICRON3D skaner do zastosowań specjalnych. MICRON3D scanner for special applications

MICRON3D skaner do zastosowań specjalnych. MICRON3D scanner for special applications Mgr inż. Dariusz Jasiński dj@smarttech3d.com SMARTTECH Sp. z o.o. MICRON3D skaner do zastosowań specjalnych W niniejszym artykule zaprezentowany został nowy skaner 3D firmy Smarttech, w którym do pomiaru

Bardziej szczegółowo

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland INSTITUTE OF TECHNOLOGY AND LIVE SCIENCES POZNAŃ BRANCH Department of Environmental Management in Livestock Buildings and

Bardziej szczegółowo

BADANIA PODATNOŚCI ŚCIEKÓW Z ZAKŁADU CUKIERNICZEGO NA OCZYSZCZANIE METODĄ OSADU CZYNNEGO

BADANIA PODATNOŚCI ŚCIEKÓW Z ZAKŁADU CUKIERNICZEGO NA OCZYSZCZANIE METODĄ OSADU CZYNNEGO oczyszczanie, ścieki przemysłowe, przemysł cukierniczy Katarzyna RUCKA, Piotr BALBIERZ, Michał MAŃCZAK** BADANIA PODATNOŚCI ŚCIEKÓW Z ZAKŁADU CUKIERNICZEGO NA OCZYSZCZANIE METODĄ OSADU CZYNNEGO Przedstawiono

Bardziej szczegółowo

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r EGARA 2011 Adam Małyszko FORS POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r HISTORIA ELV / HISTORY ELV 1992r. 5 Program działań na rzecz ochrony środowiska / EAP (Environmental Action Plan) 1994r. Strategia dobrowolnego

Bardziej szczegółowo

ODPORNOŚĆ BETONÓW SAMOZAGĘSZCZALNYCH NA BAZIE CEMENTU ŻUŻLOWEGO (CEM III) NA DZIAŁANIE ŚRODOWISK ZAWIERAJĄCYCH JONY CHLORKOWE

ODPORNOŚĆ BETONÓW SAMOZAGĘSZCZALNYCH NA BAZIE CEMENTU ŻUŻLOWEGO (CEM III) NA DZIAŁANIE ŚRODOWISK ZAWIERAJĄCYCH JONY CHLORKOWE ROCZNIKI INŻYNIERII BUDOWLANEJ ZESZYT 7/2007 Komisja Inżynierii Budowlanej Oddział Polskiej Akademii Nauk w Katowicach ODPORNOŚĆ BETONÓW SAMOZAGĘSZCZALNYCH NA BAZIE CEMENTU ŻUŻLOWEGO (CEM III) NA DZIAŁANIE

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Kierunek Elektronika i Telekomunikacja, Studia II stopnia Specjalność: Systemy wbudowane Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

Działania w dziedzinie klimatu, środowisko, efektywna gospodarka zasobami i surowce

Działania w dziedzinie klimatu, środowisko, efektywna gospodarka zasobami i surowce HORIZON 2020 - THE FRAMEWORK PROGRAMME FOR RESEARCH AND INNOVATION (2014-2020) 2020) Challenge 5 Climate action, environment, resource efficiency and raw materials INFORMAL DRAFT 1 Copyright KPK PB UE

Bardziej szczegółowo

THEORETICAL STUDIES ON CHEMICAL SHIFTS OF 3,6 DIIODO 9 ETHYL 9H CARBAZOLE

THEORETICAL STUDIES ON CHEMICAL SHIFTS OF 3,6 DIIODO 9 ETHYL 9H CARBAZOLE THEORETICAL STUDIES ON CHEMICAL SHIFTS OF 3,6 DIIODO 9 ETHYL 9H CARBAZOLE Teobald Kupkaa, Klaudia Radula-Janika, Krzysztof Ejsmonta, Zdzisław Daszkiewicza, Stephan P. A. Sauerb a Faculty of Chemistry,

Bardziej szczegółowo

FIZYCZNE I MECHANICZNE WŁAŚCIWOŚCI PELETÓW Z TROCIN SOSNOWYCH Z DODATKIEM TROCIN DRZEW LIŚCIASTYCH

FIZYCZNE I MECHANICZNE WŁAŚCIWOŚCI PELETÓW Z TROCIN SOSNOWYCH Z DODATKIEM TROCIN DRZEW LIŚCIASTYCH I N Ż YNIERIA R OLNICZA A GRICULTURAL E NGINEERING 2013: Z. 2(143) T.1 S. 299-306 ISSN 1429-7264 Polskie Towarzystwo Inżynierii Rolniczej http://www.ptir.org FIZYCZNE I MECHANICZNE WŁAŚCIWOŚCI PELETÓW

Bardziej szczegółowo

OSTC GLOBAL TRADING CHALLENGE MANUAL

OSTC GLOBAL TRADING CHALLENGE MANUAL OSTC GLOBAL TRADING CHALLENGE MANUAL Wrzesień 2014 www.ostc.com/game Po zarejestrowaniu się w grze OSTC Global Trading Challenge, zaakceptowaniu oraz uzyskaniu dostępu to produktów, użytkownik gry będzie

Bardziej szczegółowo

First year of studies - Sculpture... 2. Second year of studies- Sculpture... 3. Third year of studies- Sculpture... 4

First year of studies - Sculpture... 2. Second year of studies- Sculpture... 3. Third year of studies- Sculpture... 4 Academic year 2014/2015 Academy of Fine Arts in Gdańsk Faculty of Sculpture and Intermedia Long-cycle Master s degree studies (5 years) The Faculty of Sculpture is divided into two fields of study: Sculpture

Bardziej szczegółowo

2014-3-30. Urbanek J., Jabłoński A., Barszcz T ssswedfsdfurbanek J., Jabłoński A., Barszcz T., Wykonanie pomiarów

2014-3-30. Urbanek J., Jabłoński A., Barszcz T ssswedfsdfurbanek J., Jabłoński A., Barszcz T., Wykonanie pomiarów Wykonanie pomiarów sygnałów wibroakustycznych przy stałych oraz zmiennych warunkach eksploatacyjnych na stanowisku testowym. Część II: Analiza poprawności pomiarów. Autorzy: Urbanek J., Jabłoński A., Barszcz

Bardziej szczegółowo

Materiałowe i technologiczne uwarunkowania stanu naprężeń własnych i anizotropii wtórnej powłok cylindrycznych wytłaczanych z polietylenu

Materiałowe i technologiczne uwarunkowania stanu naprężeń własnych i anizotropii wtórnej powłok cylindrycznych wytłaczanych z polietylenu POLITECHNIKA ŚLĄSKA ZESZYTY NAUKOWE NR 1676 SUB Gottingen 7 217 872 077 Andrzej PUSZ 2005 A 12174 Materiałowe i technologiczne uwarunkowania stanu naprężeń własnych i anizotropii wtórnej powłok cylindrycznych

Bardziej szczegółowo

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki Karta przedmiotu Wydział Inżynierii Środowiska obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 014/015 Kierunek studiów: Inżynieria Środowiska

Bardziej szczegółowo

CENTRUM CZYSTYCH TECHNOLOGII WĘGLOWYCH CLEAN COAL TECHNOLOGY CENTRE. ... nowe możliwości. ... new opportunities

CENTRUM CZYSTYCH TECHNOLOGII WĘGLOWYCH CLEAN COAL TECHNOLOGY CENTRE. ... nowe możliwości. ... new opportunities CENTRUM CZYSTYCH TECHNOLOGII WĘGLOWYCH CLEAN COAL TECHNOLOGY CENTRE... nowe możliwości... new opportunities GŁÓWNY INSTYTUT GÓRNICTWA fluidalnym przy ciśnieniu maksymalnym 5 MPa, z zastosowaniem różnych

Bardziej szczegółowo

PL 218025 B1. POLITECHNIKA POZNAŃSKA, Poznań, PL 19.12.2011 BUP 26/11. JULIUSZ PERNAK, Poznań, PL BEATA CZARNECKA, Poznań, PL ANNA PERNAK, Poznań, PL

PL 218025 B1. POLITECHNIKA POZNAŃSKA, Poznań, PL 19.12.2011 BUP 26/11. JULIUSZ PERNAK, Poznań, PL BEATA CZARNECKA, Poznań, PL ANNA PERNAK, Poznań, PL PL 218025 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 218025 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 391493 (51) Int.Cl. A61K 6/027 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia:

Bardziej szczegółowo

Reporting on dissemination activities carried out within the frame of the DESIRE project (WP8)

Reporting on dissemination activities carried out within the frame of the DESIRE project (WP8) Reporting on dissemination activities carried out within the frame of the DESIRE project (WP8) Name, Affiliation Krzysztof Wojdyga, Marcin Lec, Rafal Laskowski Warsaw University of technology E-mail krzysztof.wojdyga@is.pw.edu.pl

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE ŚRODKÓW POMOCOWYCH UE DO MODERNIZACJI GOSPODARSTW ROLNYCH

WYKORZYSTANIE ŚRODKÓW POMOCOWYCH UE DO MODERNIZACJI GOSPODARSTW ROLNYCH Inżynieria Rolnicza 5(103)/2008 WYKORZYSTANIE ŚRODKÓW POMOCOWYCH UE DO MODERNIZACJI GOSPODARSTW ROLNYCH Stanisław Kowalski Katedra Inżynierii Rolniczej i Informatyki, Uniwersytet Rolniczy w Krakowie Streszczenie.

Bardziej szczegółowo

PARAMETRY TECHNICZNE DEKLAROWANE PRZEZ PRODUCENTA POTWIERDZONE BADANIAMI / RATINGS ASSIGNED BY THE MANUFACTURER AND PROVED BY TESTS 393 V LOVOS-10/280

PARAMETRY TECHNICZNE DEKLAROWANE PRZEZ PRODUCENTA POTWIERDZONE BADANIAMI / RATINGS ASSIGNED BY THE MANUFACTURER AND PROVED BY TESTS 393 V LOVOS-10/280 Strona/Page 2/15 PARAMETRY TECHNICZNE DEKLAROWANE PRZEZ PRODUCENTA POTWIERDZONE BADANIAMI / RATINGS ASSIGNED BY THE MANUFACTURER AND PROVED BY TESTS Typ Type Napięcie trwałej pracy Continuous operating

Bardziej szczegółowo

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management Poznań, 2012, September 20th Doctor Anna Scheibe adiunct in the Department of Economic Sciences PROJECT Syllabus for course Global Marketing on the study program: Management I. General information 1. Name

Bardziej szczegółowo

Drugorzędowe wzorce farmaceutyczne Agnieszka Kossakowska

Drugorzędowe wzorce farmaceutyczne Agnieszka Kossakowska Drugorzędowe wzorce farmaceutyczne Agnieszka Kossakowska Warszawa, 21.03.2013 1 Wzorce farmakopealne problemy Drogie Małe ilości w opakowaniu Brak certyfikatu analitycznego 2 Drugorzędowy Materiał Odniesienia

Bardziej szczegółowo

http://www.rcin.org.pl

http://www.rcin.org.pl Archeologia Polski, t. XXXVIII : 1993, z. I PL ISSN 0003-8180 MAŁGORZATA WINIARSKA-KABACIŃSKA ANALIZA FUNKCJONALNA OSTRZA KOŚCIANEGO ZBROJONEGO KRZEMIENNYMI WKŁADKAMI Z TŁOKOWA, WOJ. OLSZTYŃSKIE 1 Analizę

Bardziej szczegółowo

2.1. Charakterystyka badanego sorbentu oraz ekstrahentów

2.1. Charakterystyka badanego sorbentu oraz ekstrahentów BADANIA PROCESU SORPCJI JONÓW ZŁOTA(III), PLATYNY(IV) I PALLADU(II) Z ROZTWORÓW CHLORKOWYCH ORAZ MIESZANINY JONÓW NA SORBENCIE DOWEX OPTIPORE L493 IMPREGNOWANYM CYANEXEM 31 Grzegorz Wójcik, Zbigniew Hubicki,

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Dlaczego powstało? - świat przeżywa dziś rewolucję w obszarze edukacji, - naszym celem jest promocja śląskiego jako regionu opartego na wiedzy, i najnowszych technologiach,

Bardziej szczegółowo

[ROBOKIDS MANUAL] ROBOROBO

[ROBOKIDS MANUAL] ROBOROBO 1 2 When you plug in or unplug the cable, be sure to insert pressing the hook of the connection cable. If you want to input the program to your robot, you should first connect the Card reader with the

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. Negotiation techniques. Management. Stationary. II degree

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. Negotiation techniques. Management. Stationary. II degree Politechnika Częstochowska, Wydział Zarządzania PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu Kierunek Forma studiów Poziom kwalifikacji Rok Semestr Jednostka prowadząca Osoba sporządzająca Profil Rodzaj

Bardziej szczegółowo

WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ NA SIŁĘ CIĘCIA I SIŁĘ ŚCISKANIA ZIEMNIAKÓW

WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ NA SIŁĘ CIĘCIA I SIŁĘ ŚCISKANIA ZIEMNIAKÓW InŜynieria Rolnicza 6/2006 Beata Ślaska-Grzywna Katedra InŜynierii i Maszyn SpoŜywczych Akademia Rolnicza w Lublinie WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ NA SIŁĘ CIĘCIA I SIŁĘ ŚCISKANIA ZIEMNIAKÓW Streszczenie W niniejszej

Bardziej szczegółowo

WPŁYW WARUNKÓW KONWEKCYJNEGO I SUBLIMACYJNEGO SUSZENIA KORZENI MARCHWI NA JAKOŚĆ SUSZU. Streszczenie

WPŁYW WARUNKÓW KONWEKCYJNEGO I SUBLIMACYJNEGO SUSZENIA KORZENI MARCHWI NA JAKOŚĆ SUSZU. Streszczenie Jolanta Gawałek Instytut Technologii śywności Pochodzenia Roślinnego Akademia Rolnicza w Poznaniu WPŁYW WARUNKÓW KONWEKCYJNEGO I SUBLIMACYJNEGO SUSZENIA KORZENI MARCHWI NA JAKOŚĆ SUSZU Streszczenie W pracy

Bardziej szczegółowo

P R A C A D Y P L O M O W A

P R A C A D Y P L O M O W A POLITECHNIKA POZNAŃSKA Wydział Maszyn Roboczych i Transportu P R A C A D Y P L O M O W A Autor: inż. METODA Ε-CONSTRAINTS I PRZEGLĄDU FRONTU PARETO W ZASTOSOWANIU DO ROZWIĄZYWANIA PROBLEMU OPTYMALIZACJI

Bardziej szczegółowo

Akcja COST FP0902 jako przykład międzynarodowej współpracy w zakresie metodyki badań pozyskiwania biomasy leśnej do celów energetycznych

Akcja COST FP0902 jako przykład międzynarodowej współpracy w zakresie metodyki badań pozyskiwania biomasy leśnej do celów energetycznych Akcja COST FP0902 jako przykład międzynarodowej współpracy w zakresie metodyki badań pozyskiwania biomasy leśnej do celów energetycznych Krzysztof Jodłowski, Michał Kalinowski Instytut Badawczy Leśnictwa

Bardziej szczegółowo

ODLEGŁOŚĆ I WIELKOŚĆ PRZEWOZÓW W ZALEŻNOŚCI OD RODZAJU ŁADUNKU I WIELKOŚCI SPRZEDAŻY PRODUKCJI

ODLEGŁOŚĆ I WIELKOŚĆ PRZEWOZÓW W ZALEŻNOŚCI OD RODZAJU ŁADUNKU I WIELKOŚCI SPRZEDAŻY PRODUKCJI Problemy Inżynierii Rolniczej nr 4/2009 Stanisław Kokoszka Katedra Inżynierii Rolniczej i Informatyki Uniwersytet Rolniczy im. H. Kołłątaja w Krakowie ODLEGŁOŚĆ I WIELKOŚĆ PRZEWOZÓW W ZALEŻNOŚCI OD RODZAJU

Bardziej szczegółowo

Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report

Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report Czy istnieje zależność pomiędzy wiekiem i stroną, po której umiejscawia się ciąża ektopowa jajowodowa?

Bardziej szczegółowo

Fazy i ich przemiany

Fazy i ich przemiany Układy i fazy Fazy i ich przemiany Co to jest faza? 1. Faza to forma występowania materii jednolita w całej objętości pod względem składu chemicznego i właściwości fizycznych (Atkins) 2. Faza to część

Bardziej szczegółowo

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY TeleTrade DJ International Consulting Ltd Sierpień 2013 2011-2014 TeleTrade-DJ International Consulting Ltd. 1 Polityka Prywatności Privacy Policy Niniejsza Polityka

Bardziej szczegółowo

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+ Goodman Kraków Airport Logistics Centre 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth Goodman Kraków Airport Logistics Centre ul. Komandosów 1, 32-085 Modlniczka Goodman

Bardziej szczegółowo

PAKIET KLIMATYCZNO ENERGETYCZNY UE

PAKIET KLIMATYCZNO ENERGETYCZNY UE FORUM BRANŻOWYCH ORGANIZACJI GOSPODARCZYCH PAKIET KLIMATYCZNO ENERGETYCZNY UE SZANSA DLA INNOWACJI CZY ZAGROŻENIE DLA GOSPODARKI? STANOWISKO PRZEMYSŁU ANDRZEJ WERKOWSKI PRZEWODNICZĄCY FORUM CO2 WARSZAWA,

Bardziej szczegółowo

WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ ZIEMNIAKÓW NA PRĘDKOŚĆ PROPAGACJI FAL ULTRADŹWIĘKOWYCH

WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ ZIEMNIAKÓW NA PRĘDKOŚĆ PROPAGACJI FAL ULTRADŹWIĘKOWYCH Wpływ obróbki termicznej ziemniaków... Arkadiusz Ratajski, Andrzej Wesołowski Katedra InŜynierii Procesów Rolniczych Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie WPŁYW OBRÓBKI TERMICZNEJ ZIEMNIAKÓW NA PRĘDKOŚĆ

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU TRANSPORTU DROGOWEGO W POLSCE DO 2030 ROKU

PERSPEKTYWY ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU TRANSPORTU DROGOWEGO W POLSCE DO 2030 ROKU Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Tadeusz Pindór Mariusz Trela PERSPEKTYWY ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU TRANSPORTU DROGOWEGO W POLSCE DO 2030 ROKU Tadeusz Pindór, dr hab. inż. Akademia Górniczo-Hutnicza Mariusz

Bardziej szczegółowo

Oferta przetargu. Poland Tender. Nazwa. Miejscowość. Warszawa Numer ogłoszenia. Data zamieszczenia 2011-09-28. Typ ogłoszenia

Oferta przetargu. Poland Tender. Nazwa. Miejscowość. Warszawa Numer ogłoszenia. Data zamieszczenia 2011-09-28. Typ ogłoszenia Poland Tender Oferta przetargu Nazwa Dostawa oprogramowania komputerowego umożliwiającego tworzenie opracowań statystycznych obrazujących gospodarowanie Zasobem Własności Rolnej Skarbu Państwa Miejscowość

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PROCESU CZYSZCZENIA NASION GORCZYCY. CZ. 2. ALGORYTMY PROCESU CZYSZCZENIA

ANALIZA PROCESU CZYSZCZENIA NASION GORCZYCY. CZ. 2. ALGORYTMY PROCESU CZYSZCZENIA Inżynieria Rolnicza 9(134)/2011 ANALIZA PROCESU CZYSZCZENIA NASION GORCZYCY. CZ. 2. ALGORYTMY PROCESU CZYSZCZENIA Zdzisław Kaliniewicz, Krzysztof Konrad Jadwisieńczak Katedra Maszyn Roboczych i Procesów

Bardziej szczegółowo

NIEPEWNOŚĆ POMIARÓW POZIOMU MOCY AKUSTYCZNEJ WEDŁUG ZNOWELIZOWANEJ SERII NORM PN-EN ISO 3740

NIEPEWNOŚĆ POMIARÓW POZIOMU MOCY AKUSTYCZNEJ WEDŁUG ZNOWELIZOWANEJ SERII NORM PN-EN ISO 3740 PRACE INSTYTUTU TECHNIKI BUDOWLANEJ - KWARTALNIK BUILDING RESEARCH INSTITUTE - QUARTERLY 2 (162) 2012 ARTYKUŁY - REPORTS Anna Iżewska* NIEPEWNOŚĆ POMIARÓW POZIOMU MOCY AKUSTYCZNEJ WEDŁUG ZNOWELIZOWANEJ

Bardziej szczegółowo

ANALIZA KRZEPNIĘCIA I BADANIA MIKROSTRUKTURY PODEUTEKTYCZNYCH STOPÓW UKŁADU Al-Si

ANALIZA KRZEPNIĘCIA I BADANIA MIKROSTRUKTURY PODEUTEKTYCZNYCH STOPÓW UKŁADU Al-Si 53/22 Archives of Foundry, Year 2006, Volume 6, 22 Archiwum Odlewnictwa, Rok 2006, Rocznik 6, Nr 22 PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 ANALIZA KRZEPNIĘCIA I BADANIA MIKROSTRUKTURY PODEUTEKTYCZNYCH STOPÓW UKŁADU

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIE OCHRONY ŚRODOWISKA (studia I stopnia) Derywatyzacja w analizie środowiskowej zanieczyszczeń typu jony metali i jony metaloorganiczne

TECHNOLOGIE OCHRONY ŚRODOWISKA (studia I stopnia) Derywatyzacja w analizie środowiskowej zanieczyszczeń typu jony metali i jony metaloorganiczne Destylacja z parą wodną jako metoda wzbogacania i izolacji zanieczyszczeń organicznych z próbek wodnych i stałych w środowiskowej analizie chromatograficznej Destylacja z parą wodną może być stosowana

Bardziej szczegółowo

WPŁYW PARAMETRÓW OBRÓBKI CIEPLNEJ TAŚM ZE STALI X6CR17 NA ICH WŁAŚCIWOŚCI MECHANICZNE I STRUKTURĘ

WPŁYW PARAMETRÓW OBRÓBKI CIEPLNEJ TAŚM ZE STALI X6CR17 NA ICH WŁAŚCIWOŚCI MECHANICZNE I STRUKTURĘ 2 Prace IMŻ 2 (2012) Krzysztof RADWAŃSKI, Jerzy WIEDERMANN Instytut Metalurgii Żelaza Andrzej ADAMIEC Przeróbka Plastyczna na Zimno Baildon Sp. z o.o. Jarosław GAZDOWICZ Instytut Metalurgii Żelaza WPŁYW

Bardziej szczegółowo

Zagospodarowanie odpadów komunalnych w środowisku studenckim

Zagospodarowanie odpadów komunalnych w środowisku studenckim Beata Ślaska-Grzywna 1, Dariusz Andrejko 2, Katarzyna Zabielska 3, Marek Szmigielski 4 Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie Zagospodarowanie odpadów komunalnych w środowisku studenckim Wstęp W Polsce odpady

Bardziej szczegółowo

Po powtórce zaczynamy naukę kolejnych 10-15 nowych słów i wyrażeń, po czym zostawiamy je w przegródce numer 1. Systematyczność

Po powtórce zaczynamy naukę kolejnych 10-15 nowych słów i wyrażeń, po czym zostawiamy je w przegródce numer 1. Systematyczność Fiszki, metoda powtórkowa. System pięciu przegródek Pierwszego dnia nauki możemy zacząć od przyswojenia 10-15 nowych słówek. Wkładamy je wtedy do przegródki numer 1. Kolejnego dnia zaczynamy od powtórki

Bardziej szczegółowo

Wytwarzanie energii elektrycznej i ciepła z odpadów Wartość dodana

Wytwarzanie energii elektrycznej i ciepła z odpadów Wartość dodana Wytwarzanie energii elektrycznej i ciepła z odpadów Wartość dodana Eddie Johansson Rindi Energi www.rindi.se www.rindi.se Inteligentne miasto potrzbuje zarówno rozwiązań technicznych jak i politycznych!

Bardziej szczegółowo

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Polandchallenges in Clinical Trials Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Poland- legislation 1996-2003 Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r o zawodach lekarza i lekarza dentysty, z

Bardziej szczegółowo

Aktualne Problemy Biomechaniki, nr 8/2014 163

Aktualne Problemy Biomechaniki, nr 8/2014 163 Aktualne Problemy Biomechaniki, nr 8/2014 163 Piotr WODARSKI, Marek Andrzej BIENIEK Zabrze Zabrze Katedra Streszczenie: Wykorzystanie nowoczesnych systemów Technologii Wirtualnej kaski 3D, w wybranych

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Time for changes! Vocational activisation young unemployed people aged 15 to 24 Projekt location Ząbkowice Śląskie project produced in cooperation with Poviat Labour Office

Bardziej szczegółowo

OPTYMALIZACJA STEROWANIA MIKROKLIMATEM W PIECZARKARNI

OPTYMALIZACJA STEROWANIA MIKROKLIMATEM W PIECZARKARNI Inżynieria Rolnicza 6(131)/2011 OPTYMALIZACJA STEROWANIA MIKROKLIMATEM W PIECZARKARNI Leonard Woroncow, Ewa Wachowicz Katedra Automatyki, Politechnika Koszalińska Streszczenie. W pracy przedstawiono wyniki

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA WŁAŚCIWOŚCI UŻYTKOWYCH

DEKLARACJA WŁAŚCIWOŚCI UŻYTKOWYCH EN 14899-2:2006 0086 DEKLARACJA WŁAŚCIWOŚCI UŻYTKOWYCH 1. Rodzaj produktu: Niepowtarzalny kod identyfikacyjny typu wyrobu: Fibremesh 650 S 02 14 05 05 100 0 000081 2. Numer typu, partii lub serii lub jakikolwiek

Bardziej szczegółowo

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia Katedra Rynku Transportowego Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia dr Marcin Wołek Department of Transportation Market University of Gdansk Warsaw,

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA ŚLĄSKA INSTYTUT AUTOMATYKI ZAKŁAD SYSTEMÓW POMIAROWYCH

POLITECHNIKA ŚLĄSKA INSTYTUT AUTOMATYKI ZAKŁAD SYSTEMÓW POMIAROWYCH POLITECHNIKA ŚLĄSKA INSTYTUT AUTOMATYKI ZAKŁAD SYSTEMÓW POMIAROWYCH Gliwice, wrzesień 2005 Pomiar napięcia przemiennego Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest zbadanie dokładności woltomierza cyfrowego dla

Bardziej szczegółowo

ROZPRAWA DOKTORSKA. Mateusz Romanowski

ROZPRAWA DOKTORSKA. Mateusz Romanowski Mateusz Romanowski Wpływ krioterapii ogólnoustrojowej na aktywność choroby i sprawność chorych na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Dr hab., prof. AWF Anna Straburzyńska-Lupa

Bardziej szczegółowo

BADANIA ARCHEOLOGICZNE W WESÓŁKACH, POW. KALISZ, W 1963 ROKU

BADANIA ARCHEOLOGICZNE W WESÓŁKACH, POW. KALISZ, W 1963 ROKU KRZYSZTOF DĄBROWSKI BADANIA ARCHEOLOGICZNE W WESÓŁKACH, POW. KALISZ, W 1963 ROKU W sierpniu 1963 r. kontynuowano 1 prace badawcze na cmentarzysku lateńsko- -rzymskim. Na obszarze 1026 m 2 odkryto i wyeksplorowano

Bardziej szczegółowo

WPŁYW PRZEBIEGU MECHANICZNEGO DOJU KRÓW NA ZAWARTOŚĆ KOMÓREK SOMATYCZNYCH W MLEKU PRZY ZMIENNEJ SILE NACIĄGU GUM STRZYKOWYCH W KUBKU UDOJOWYM

WPŁYW PRZEBIEGU MECHANICZNEGO DOJU KRÓW NA ZAWARTOŚĆ KOMÓREK SOMATYCZNYCH W MLEKU PRZY ZMIENNEJ SILE NACIĄGU GUM STRZYKOWYCH W KUBKU UDOJOWYM Inżynieria Rolnicza 4(122)/2010 WPŁYW PRZEBIEGU MECHANICZNEGO DOJU KRÓW NA ZAWARTOŚĆ KOMÓREK SOMATYCZNYCH W MLEKU PRZY ZMIENNEJ SILE NACIĄGU GUM STRZYKOWYCH W KUBKU UDOJOWYM Aleksander Krzyś, Józef Szlachta,

Bardziej szczegółowo

Final LCP TWG meeting, 1-9.06 Sewilla

Final LCP TWG meeting, 1-9.06 Sewilla Final LCP TWG meeting, 1-9.06 Sewilla nieformalne podsumowanie Warszawa, 19.05.2015 r. Schedule Day 1 Monday, 1 st June 2015 Day 2 Tuesday, 2 nd June 2015 Day 3 Wednesday, 3 rd June 2015 Day 4 Thrusday,

Bardziej szczegółowo

Ekologiczna uprawa malin jako alternatywa Organic raspberry cultivation as an alternative

Ekologiczna uprawa malin jako alternatywa Organic raspberry cultivation as an alternative Ekologiczna uprawa malin jako alternatywa Organic raspberry cultivation as an alternative Cz. II Ekologiczne metody produkcji maliny Part II: Raspberry organic production methods Beata Studzińska 1 Produkcja

Bardziej szczegółowo

****/ZN/2012. if you are pregnant or breast-feeding.

****/ZN/2012. if you are pregnant or breast-feeding. Wydruk z drukarki nie jest wzorcem do druku. Akceptacja kolorów na podstawie proofa certyfikowanego i wzornika PANTONE. Załączony wzór przeznaczony jest do procesu akceptacji i nie może być użyty do przygotowania

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

WŁAŚCIWOŚCI TERMOIZOLACYJNE WTÓRNEGO POLIETYLENU O STRUKTURZE KOMÓRKOWEJ

WŁAŚCIWOŚCI TERMOIZOLACYJNE WTÓRNEGO POLIETYLENU O STRUKTURZE KOMÓRKOWEJ wtórne tworzywa polimerowe, struktura komórkowa, proces porowania Joanna LUDWICZAK* WŁAŚCIWOŚCI TERMOIZOLACYJNE WTÓRNEGO POLIETYLENU O STRUKTURZE KOMÓRKOWEJ W pracy zaprezentowano koncepcję ponownego wykorzystania

Bardziej szczegółowo

Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M

Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M United States Holocaust Memorial Museum Archive 100 Raoul Wallenberg Place SW Washington, DC 20024 2126 Tel. (202) 479 9717 Email:

Bardziej szczegółowo

Bartosz Kosmalski. Charakterystyka projektowanych jaj kurzych oraz ich technologiczne zastosowanie 1

Bartosz Kosmalski. Charakterystyka projektowanych jaj kurzych oraz ich technologiczne zastosowanie 1 Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Wydział Nauk o Żywności Kierunek: Technologia Żywności i Żywienie Człowieka Specjalność: Technologia produktów zwierzęcych Bartosz Kosmalski Charakterystyka projektowanych

Bardziej szczegółowo

SPOSÓB WYZNACZANIA MAKSYMALNEGO PRZYROSTU TEMPERATURY W PROCESIE TARCIA METALI

SPOSÓB WYZNACZANIA MAKSYMALNEGO PRZYROSTU TEMPERATURY W PROCESIE TARCIA METALI 3-2009 T R I B O L O G I A 97 Maria MACIĄG * SPOSÓB WYZNACZANIA MAKSYMALNEGO PRZYROSTU TEMPERATURY W PROCESIE TARCIA METALI METHOD OF DETERMINING THE MAXIMUM TEMPERATURE INCREMENT IN THE PROCESS OF METALLIC

Bardziej szczegółowo

STRAW OF WHITE MUSTARD (SINAPIS ALBA) AS AN ALTERNATIVE RAW MATERIAL IN THE PRODUCTION OF PARTICLE BOARDS RESINATED WITH UF RESIN

STRAW OF WHITE MUSTARD (SINAPIS ALBA) AS AN ALTERNATIVE RAW MATERIAL IN THE PRODUCTION OF PARTICLE BOARDS RESINATED WITH UF RESIN ACTA SCIENTIARUM POLONORUM Silv. Colendar. Rat. Ind. Lignar. 10(1) 2011, 19-28 STRAW OF WHITE MUSTARD (SINAPIS ALBA) AS AN ALTERNATIVE RAW MATERIAL IN THE PRODUCTION OF PARTICLE BOARDS RESINATED WITH UF

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE ELEKTRONOWEGO MIKROSKOPU SKANINGOWEGO DO OKREŚLANIA TEMPERATURY WYPALANIA CERAMIKI ZABYTKOWEJ

ZASTOSOWANIE ELEKTRONOWEGO MIKROSKOPU SKANINGOWEGO DO OKREŚLANIA TEMPERATURY WYPALANIA CERAMIKI ZABYTKOWEJ Archeologia Polski. i. XXXIV: 1989. z.2 PL ISSN 0003-8180 MAŁGORZATA DASZKIEWICZ, JERZY RAABE ZASTOSOWANIE ELEKTRONOWEGO MIKROSKOPU SKANINGOWEGO DO OKREŚLANIA TEMPERATURY WYPALANIA CERAMIKI ZABYTKOWEJ

Bardziej szczegółowo

USB firmware changing guide. Zmiana oprogramowania za przy użyciu połączenia USB. Changelog / Lista Zmian

USB firmware changing guide. Zmiana oprogramowania za przy użyciu połączenia USB. Changelog / Lista Zmian 1 / 12 Content list / Spis Treści 1. Hardware and software requirements, preparing device to upgrade Wymagania sprzętowe i programowe, przygotowanie urządzenia do aktualizacji 2. Installing drivers needed

Bardziej szczegółowo

PN-EN 1515 DIN 2509 DIN 2510 PN-H 74302

PN-EN 1515 DIN 2509 DIN 2510 PN-H 74302 do połączeń kołnierzowych PN-EN 1515 DIN 2509 DIN 2510 PN-H 74302 W bogatej ofercie firmy ASMET obok typowych elementów złącznych znajdują się wyroby śrubowe i inne elementy o niestandardowych rozmiarach

Bardziej szczegółowo

UWAGA!!!! Nie odsyłać do Spółki ATTENTION!!!!! Do not send it to the Company

UWAGA!!!! Nie odsyłać do Spółki ATTENTION!!!!! Do not send it to the Company UWAGA!!!! Nie odsyłać do Spółki ATTENTION!!!!! Do not send it to the Company INSTRUKCJA ZAŁĄCZNIK DO PEŁNOMOCNICTWA DOTYCZĄCA WYKONYWANIA PRZEZ PEŁNOMOCNIKA PRAWA GŁOSU NA ZWYCZAJNYM WALNYM ZGROMADZENIU

Bardziej szczegółowo