NIEZWYKŁA HISTORIA. Rozmowa z Marią Rydlową, kustoszem Regionalnego Muzeum Młodej Polski Rydlówka

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "NIEZWYKŁA HISTORIA. Rozmowa z Marią Rydlową, kustoszem Regionalnego Muzeum Młodej Polski Rydlówka"

Transkrypt

1 Rydlówka to szczególne miejsce o bogatej historii. Odwiedzane dziś przez setki turystów z różnych stron świata. To właśnie tu 107 lat temu odbyło się wesele Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną, które dla Stanisława Wyspiańskiego stało się inspiracją do napisania słynnego dramatu. Od 1908 roku dworek należy do rodziny Rydlów, wcześniej jego właścicielem był Włodzimierz Tetmajer Włodzimierz Tetmajer zbudował ten dom na polu Jacentego Mikołajczyka w 1894 roku, a więc cztery lata po ślubie z Anną Mikołajczykówną, najstarszą siostrą Jadwigi. Dom łączył w sobie elementy dworku i chaty był drewniany, miał cztery izby, sień oraz dach kryty strzechą. Przed wejściem znajdowała się weranda, a nad drzwiami herb szlachecki. Tetmajer mieszkał tu do 1903 roku, potem kupił około 200 metrów dalej stary pofranciszkański dworek, gdzie teraz znajduje się Tetmajerówka. Później artysta odstępował dawny dom przyjaciołom na mieszkanie. Blisko rok przebywał w nim na przykład malarz Henryk Uziembło z rodziną, a także Jan Skotnicki. Rydel kupił dworek od Tetmajera w 1908 roku, ale wprowadził się do niego dopiero cztery lata później. Dom wymagał częściowej przebudowy i rozbudowy, która została wykonana według projektu wybitnego architekta Józefa Pokutyńskiego, krewnego Rydlów. W ramach tego remontu dobudowane zostało murowane skrzydło, gdzie Rydel urządził sobie pracownię bibliotekę. Trwało to tak długo, bo poecie, żyjącemu z pióra i wykładów, nie powodziło się najlepiej. Gdzie w takim razie Jadwiga i Lucjan Rydlowie zamieszkali po weselu? Początkowo mieszkali przy placu Słowiańskim, w dotychczasowym lokum Rydla, a od maja 1901 roku w wynajętym domu w Bronowicach Wielkich. Później, od 1902 roku, w dworku Franciszka Paszkowskiego, adiutanta Kościuszki, w Toniach. Po przeprowadzeniu się do Rydlówki w 1912 roku mieszkali w niej zaledwie dwa lata bowiem wybuch pierwszej wojny światowej zmusił ich do opuszczenia domu. Dworek zajęli oficerowie austriaccy, a Rydlowie przenieśli się najpierw do Krakowa, NIEZWYKŁA HISTORIA Rozmowa z Marią Rydlową, kustoszem Regionalnego Muzeum Młodej Polski Rydlówka Maria Rydlowa, kustosz Regionalnego Muzeum Młodej Polski Rydlówka Rydlówka dom, w którym 107 lat temu odbyło się wesele Lucjana Rydla i Jadwigi Mikołajczykówny a potem wyjechali do Czech do Pardubic i Pragi. Do Bronowic Małych wrócili dopiero w połowie 1915 roku. Autor Zaczarowanego koła zmarł 8 kwietnia 1918 roku. W swym wymarzonym domu mieszkał więc zaledwie pięć lat. W okresie Młodej Polski, w latach , zainteresowanie artystów tematyką wiejską nie było czymś wyjątkowym, ale skąd u młodopolskich malarzy takie upodobanie akurat do Bronowic Małych, które przecież na tle innych okolicznych wsi właściwie niczym szczególnym się nie wyróżniały? Pod koniec lat osiemdziesiątych i na początku dziewięćdziesiątych XIX wieku, kiedy dyrektorem Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie był jeszcze Jan Matejko, jego najzdolniejsi uczniowie wyjeżdżali już na studia za granicę do Monachium, do Paryża, gdzie jeszcze panował impresjonizm. Kierunki w sztuce przenikały się nawzajem. Historyzm odchodził w przeszłość. Malarze, malując obrazy impresjonistyczne, głównie pejzaże, opuszczali miejskie pracownie i szli malować w okolice Krakowa. W 1894 roku w jednym z listów Wyspiański pisał z Paryża do Karola Maszkowskiego: Siemiradzkiego nie masz co kopiować idź lepiej na pejzaż, na Kleparz, na Wesołą będziesz szczęśliwszy, patrząc na naturę, na pejzaż, na otoczenie to jest rozkosz. Wieś Bronowice Małe była znana w Krakowie. Należała do parafii mariackiej od początku istnienia świątyni przeszło 700 lat, aż do roku Akt lokacyjny Bronowic, wsi już istniejącej, został nadany w 1294 roku. W miejscu, gdzie dziś znajduje się kościół, był dwór mariacki, a dokładniej dwór archiprezbitera kościoła Mariackiego. To właśnie tu w 1656 roku zatrzymał się Jan Kazimierz, oczekując na renowację zniszczonego przez Szwedów zamku. Bronowice Małe, typowa wieś słowiańska, były kiedyś piękne i urzekały folklorem. Po pagórkach porozrzucane drewniane chałupy, zawsze bielone z domieszką niebieskiego barwnika. W pobliżu znajdowały się trzy duże stawy, wokół których gromadziło się życie jeden z nich widoczny jest nawet na pejzażach bronowickich Tetmajera. Wieczorem malarze wynajmujący chłopskie izdebki schodzili się do karczmy Hirsza Singera, gdzie jedli i pili, a także dyskutowali 50 ALMA MATER

2 o sztuce i o polityce. Jeśli trafił się jakiś muzykant, to były i tańce z wiejskimi dziewczętami. Pierwszy z malarzy zafascynowanych bronowickim folklorem przybył tu Ludwik de Laveaux i zakochał się w jednej z trzech córek Jacentego Mikołajczyka Marysi. Podobno najładniejszej. Do ślubu jednak nie doszło Helena Rydlowa z Kremerów, matka Lucjana Rydla, nie sprzeciwiała się małżeństwu z racji pochodzenia. Wiem to z przekazów rodzinnych. Zachowała się także jego korespondencja rodzinna, między innymi z bratem Adamem. Matka zaproponowała jednak, by dał sobie trochę czasu do namysłu Ludwik de Laveaux przyjechał do Bronowic Małych w 1889 roku, miał wówczas 21 lat i był po studiach w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Nazwisko nosił francuskie, ale rodzina od lat była spolszczona. Zakochał się w średniej córce Jacentego Mikołajczyka. Odbyły się zaręczyny, ale w 1890 roku malarz wyjechał do Paryża kończyć studia. Nigdy stamtąd nie wrócił zmarł na gruźlicę w 1894 roku. Wówczas na studiach był tam jeszcze Wyspiański. Na pewno znał Ludwika de Laveaux, wiedział o jego śmierci, może nawet był na jego pogrzebie. Wprowadził go do Wesela, gdzie w jednej z pierwszych scen II aktu przedwcześnie zmarły malarz pojawia się jako Widmo, staje przed Marysią i prosi ją do tańca. To bardzo piękna i wzruszająca scena. Kiedy zawiązała się bliższa znajomość Lucjana Rydla z Włodzimierzem Tetmajerem? Rydel był zaprzyjaźniony z poetą Kazimierzem Przerwą- Tetmajerem, przyrodnim bratem Włodzimierza Tetmajera. Zachwycał się życiem rodzinnym malarza, który słynął z wielkich walorów towarzyskich. Często odwiedzali go przyjaciele głównie malarze, poeci, pisarze, politycy. Kiedy dokładnie Rydel pojawił się w Bronowicach nie wiadomo. Z pewnością jednak nie było go na weselu Tetmajera z Anną Mikołajczykówną w 1890 roku. Bliższa znajomość zawiązała się najprawdopodobniej około 1895 roku, kiedy Lucjan Rydel przyszedł do Włodzimierza Tetmajera z propozycją, by artysta, na podstawie fotografii, namalował portret zmarłego właśnie ojca Lucjana Rydla. Od tego czasu zaczął w domu Tetmajerów bywać częściej, aż w końcu zakochał się w najmłodszej z trzech córek Mikołajczyka Jadwidze. Stanisław Wyspiański, Portret Lucjana Rydla z Primaverą Owszem, radziła mu, by odłożył termin ślubu i zastanowił się, czy to nie będzie za trudne małżeństwo, zarówno dla niego, jak i dla niej. On początkowo się zgodził. Zależało mu na zdaniu matki. Wiedział bowiem, że jeśli matka zaakceptuje jego żonę, to będzie ona przyjmowana i w rodzinie Rydlów, i w towarzystwie krakowskim. Rydlowa cieszyła się bowiem bardzo dużym poważaniem i sympatią. Ojciec, profesor medycyny, sławny okulista, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego już nie żył. Początkowo Rydel zdecydował się poczekać do Wielkanocy, ale kiedy zauważył, że tak u Tetmajerów, jak i u Mikołajczyków źle przyjęte byłoby długie narzeczeństwo, postanowił wziąć ślub jeszcze przed adwentem. Miał wtedy 30 lat, Jadwiga natomiast kończyła lat 17. Sporo osób odwiedzających Rydlówkę zwraca uwagę na dużą różnicę wieku między nimi. A to przecież była wówczas norma obyczajowa: mężczyzna żenił się, gdy mógł utrzymać dom na odpowiednim poziomie! Tetmajer żenił się, mając lat 29, podczas gdy Anna miała lat 16. A Boy prawodawca obyczajowości miał 32 lata i czekał, aż Zofia Pareńska skończy 18 lat. Rydel poznał Jadwigę u Tetmajerów. A jak Tetmajer poznał swoją przyszłą żonę? Dziewczęta z Bronowic chodziły z mlekiem na targ na Stary Kleparz. Wkładały wówczas swoje paradne krakowskie stroje. Potem szły obok na plac Matejki, gdzie znajdowała się Szkoła Sztuk Pięknych i gdzie do dziś istnieje siedziba Akademii Sztuk Pięknych i tam za parę szóstek pozowały malarzom do obrazów. W taki właśnie sposób Tetmajer poznał swoją przyszłą żonę Annę Mikołajczykównę. Tetmajer brał ślub z Anną Mikołajczykówną w kościele Mariackim 11 sierpnia 1890 roku. Jednak wbrew woli rodziców. W przypadku Lucjana Rydla było inaczej Rodzina Tetmajera nie wyraziła zgody na małżeństwo z Anną Mikołajczykówną z racji jej pochodzenia. Ojciec malarza nigdy nie zaakceptował żony syna. Dlatego też pierwsze lata małżeństwa były dla artysty trudne. Nie był jeszcze uznanym malarzem. W zimie mieszkał przejściowo w Krakowie, latem u teściów w małej chałupie, gdzie w dwóch izbach było strasznie ciasno. Stanisław Wyspiański był zżyty z całą rodziną Rydlów, przyjaźnił się z Lucjanem Rydlem. Ale niewiele brakowało, a nie przyszedłby na ten ślub, na którym przecież miał być świadkiem. Zachował się zresztą list, w którym Wyspiański wręcz odmawia Rydlowi świadkowania. Ślub Wyspiańskiego z Teodorą Teofilą Pytko, który odbył się w kościele parafialnym św. Floriana w Krakowie dwa miesiące przed ślubem Rydla, wywołał niemałe poruszenie w środowisku krakowskim. Żoną artysty została matka trojga ich dzieci. O planowanej uroczystości Wyspiański nie powiadomił nikogo, nawet ALMA MATER 51

3 swej ciotki Joanny Stankiewiczowej. Świadkami ślubu byli Włodzimierz Tetmajer i Kazimierz Rogowski wuj Wyspiańskiego. Co więcej, małżeństwo to z przyczyn formalnych wkrótce zostało unieważnione, gdyż poeta był ojcem chrzestnym najstarszego syna Teodory. Cichy ślub odbył się ponownie 17 listopada 1900 roku, kiedy artysta otrzymał dyspensę od biskupa Jana Puzyny. Wyspiański był niewątpliwie w trudnej sytuacji. By nie narażać przyjaciela na nieprzyjemne komentarze, Rydel nie zaprosił na swój ślub jego żony. Kiedy jednak zorientował się, że to uraziło Wyspiańskiego, osobiście udał się do niego, wyjaśnił nieporozumienie i zaprosił oboje. Czy to wydarzenie miało jakiś wpływ na dalsze losy przyjaźni obu artystów? Chyba nie. Stanisław Wyspiański i Błażej Czepiec byli świadkami na ślubie Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną. Wyspiański z żoną i córeczką Helenką był też na poprawinach w drugim dniu wesela. Wówczas odbywały się czepiny, stary obyczaj paliły się świece, śpiewano pieśni obrzędowe, pannie młodej zdejmowano z głowy wieniec i nakładano chustę mężatki. Na ten uroczysty obrzęd zjechało do Bronowic około dwudziestu gości z miasta, byli to krewni i przyjaciele Rydla i Tetmajerów. Ze wsi przyszło pewnie też wiele osób, bo tu wszyscy byli w jakiś sposób spokrewnieni bądź spowinowaceni ze sobą. Tańczono i odprawiano czepiny w największej izbie w Tetmajerówce dawnej jadalni Włodzimierz Tetmajer, Wesele Tetmajerów, dziś jest to tak zwana izba taneczna. Wyspiański nie tańczył, nie brał udziału w zabawie według świadectwa obecnych stał oparty o odrzwia pokoju Tetmajera, między pokojem, skąd płynęła muzyka i nastrój wywołany obrzędem, a pokojem, w którym siedzieli za stołem starsi panowie we frakach i chłopi w sukmanach bawiąc się nawzajem rozmową, jak zwykle o polityce. Według świadectwa weselników, których jeszcze znałam: Anny Tetmajerowej Gospodyni, Anny Rydlówny Haneczki, Józefy Singer Racheli, oraz Isi, co Chochoła wypędzała miotłą, Wyspiański stał tam całą noc. Pod wpływem muzyki i nastroju obrzędowego słuchał rozmów o polityce. Z tego właśnie miejsca patrzył na wiszącą na ścianie litograficzną reprodukcję Matejkowskiego Wernyhory i tam wyobraził sobie scenę dramatu, którą jako pierwszą zapisał po powrocie do domu. Skąd o tym wiadomo? Niedługo po weselu Rydla Wyspiański spotkał Stanisława Estreichera, przyjaciela obydwu, i opowiadał mu o tym wydarzeniu, zwierzył mu się także, że pisze dramat na ten temat. Już nawet czytał mu pierwszą scenę, którą była scena rozmowy Gospodarza z Wernyhorą. Estreicher opisał tę rozmowę w artykule pod bardzo charakterystycznym tytułem Narodziny Wesela. W dramacie ta scena znajduje się pod koniec drugiego aktu Początkowo Wyspiański zamierzał napisać dramat jednoaktowy, gdy jednak ten już był gotowy, uznał, że musi poprzedzić go jeszcze jednym aktem, który objaśni, kim są występujące w utworze postacie i zjawy. Najpierw powstał więc akt II, potem akt I. Jako ostatni napisany został akt III, który stanowi załamanie dramatyczne utworu. Po północy goście pół senni, pół pijani. Gospodarz Tetmajer, ludowiec, oddaje złoty róg Jaśkowi drużbie i każe mu zwoływać chłopów do powstania. Jasiek objeżdża okoliczne wsie, chłopi schodzą się pod dwór z kosami, ale złoty róg nie zagra o świcie, bo Jasiek go zgubił, szukając czapki z pawimi piórami. Zamiast Wernyhory na scenę wkracza Chochoł bardzo ważna postać w dramacie, która przewija się przez trzy akty i prowadzi akcję do końca. A jak się dramat kończy? Chochoł gra na patykach, a wszyscy tańczą, jak im gra. Jest to taniec senny, bezwolny, upada wszelka myśl o niepodległości. Wesele nie tylko trzeba znać, ale przede wszystkim rozumieć. To nasz największy dramat polityczno-narodowy od czasu Dziadów Adama Mickiewicza. Wyspiański nakreślił w nim krytyczny obraz społeczeństwa polskiego w przededniu wybuchu pierwszej wojny światowej, kiedy słychać już było odgłosy zbliżającej się burzy. Łamał się sojusz trzech czarnych orłów naszych zaborców. Wyspiański wiedział, że walka między nimi przyniesie nam wolność. O wojnę narodów modlił się Mickiewicz w Księgach narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego. Wyspiański pisał dramat przeciw polityce konserwatystów stańczyków, którzy, uznając, że dobrze jest pod berłem Habsburgów, byli przeciwni powstaniom. Artysta zdawał sobie sprawę, że dzięki tym tragicznym przegranym walkom o wolność przetrwaliśmy 123 lata niewoli jako jeden naród. Dwa utwory: Warszawiankę i Noc listopadową, poświęcił przegranemu powstaniu listopadowemu. W Nocy listopadowej bogini Kora mówi: Umierać musi, co ma żyć. Jest Pani autorką wielotomowego opracowania Listów Stanisława Wyspiańskiego. Proszę powiedzieć, czy fakt, że od dnia prapremiery Wesela do chwili śmierci Wyspiański napisał do Rydla niewiele powściągliwych listów, może sugerować, że stosunki między nimi uległy pogorszeniu? Rydel był człowiekiem o gołębim sercu i zawsze wierzył w wielki talent Wyspiańskiego. Pomagał mu, jak mógł. Wraz ze Stanisławem Estreicherem starał się o stypendium dla Wyspiańskiego u Sienkiewicza przez Tarnowskiego. Chodziło o to, by autor Warszawianki miał pieniądze na leczenie. Rydel sprzedawał obrazy Wyspiańskiego w Zakopanem, gdy ten był ciężko chory. Z przekazów rodzinnych wiem, że matka Rydla bardzo się niepokoiła, że syn zajęty trudną sytuacją przyjaciela, nie pisał i nawet nie miał czasu na korespondencję. 52 ALMA MATER

4 W 1905 roku walczył o przyznanie artyście stanowiska dyrektora teatru miejskiego w Krakowie. Rydel według świadectwa jego siostry Anny odwiedził umierającego Wyspiańskiego w lecznicy doktora Gwiazdomorskiego. Podczas pogrzebu, wraz z Adamem Chmielem, prowadził wdowę, idącą za trumną. Uznano ich za najbliższych zmarłego. W kilka dni po pogrzebie Rydel opublikował w Czasie artykuł, w którym w imieniu pisarzy i artystów z całej Polski apelował o otoczenie opieką spuścizny duchowej poety i malarza oraz o zabezpieczenie jej dla przyszłych pokoleń. W 1915 roku rozpoczął też pisanie wspomnień o Wyspiańskim, których jednak, niestety, nie zdążył ukończyć. Jeśli natomiast chodzi o Wyspiańskiego, to już po premierze Wesela ilustrował drugie wydanie Poezji Rydla, a w 1902 roku drugie wydanie Zaczarowanego koła, gdzie oprócz portretu Rydla autorstwa Wyspiańskiego przed każdym aktem znajduje się rysunek stylizowanych kwiatów. To prawda, że korespondencja obu poetów w tym okresie nie była zbyt obfita i bogata, ale przecież mieszkali w jednym mieście, po cóż więc mieli pisać do siebie, kiedy mogli ze sobą rozmawiać. Niewątpliwie, kiedy Wyspiański był zajęty pisaniem dramatów i w dodatku bardzo chory pisał listy krótkie, zwyczajne, informujące, dotyczące codziennych spraw, pożyczek, ustaleń terminów spotkań. Inny charakter ma tylko cykl listów do Stanisława Lacka, przypominający dawne listy do przyjaciół, ale trzeba wiedzieć o tym, że artysta pisał do Lacka do Wenecji i list zastępował mu rozmowę. W tym miejscu warto też podkreślić, że jeszcze w 1906 roku poeta nie pisał do Rydla inaczej jak tylko: Kochany Lucku. Przesyłał pozdrowienia dla niego i dla żony, a to nie była norma. Z Karolem Maszkowskim zerwał korespondencję w 1896 roku. Gdy rok później rozeszły się jego drogi z Henrykiem Opieńskim jego wielkim przyjacielem, późniejszym muzykologiem, bliskim Paderewskiemu to już więcej do niego nie pisał. Do Józefa Mehoffera w 1905 roku, po dziesięciu latach od zerwania z nim przyjaźni, zwracał się w liście: Szanowny Kolego. Nic więcej. Bez sentymentu. Moim zdaniem w ostatnich latach życia Wyspiański, świadomy zbliżającej się śmierci, kontaktował się z tymi, którzy w danym momencie byli mu potrzebni: dyrektorem Archiwum, historykiem Adamem Chmielem, oraz z swoim zastępcą prawnym mecenasem Józefem Skąpskim. Antoni Kamieński, Portret Jadwigi Rydlowej Zatem wbrew temu, co głosi plotka, Rydel nie obraził się na Wyspiańskiego po premierze Wesela? Oczywiście, że nie. Wiem to od Marii Estreicherówny, która była na premierze dramatu 16 marca 1901 roku w dzisiejszym Teatrze im. Juliusza Słowackiego. Marię Estreicherównę bardzo dobrze znałam. Opowiadała mi, że po premierze Rydel przyszedł do loży Estreicherów, wstrząśnięty, i powtarzał: Wspaniałe, wspaniałe. Wybitna znawczyni dzieł Wyspaińskiego Aniela Łempicka pisze, że zapewne Rydla drażniły żarty Wyspiańskiego, zapewne miał żal do niego, że niewiernie przedstawił portret Panny Młodej, ale równocześnie zdawał sobie sprawę, że przedstawienie żywych ludzi ma tylko dać oprawę treściom bardziej ogólnym, wykraczającym poza realizm. Mimo tego żalu Rydel także według Stanisława Estreichera od razu ocenił Wesele jako arcydzieło. Wiadomo jednak, że nie wszyscy przyjęli tę sztukę z entuzjazmem. Znana jest na przykład historia związana z profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, kilkakrotnym rektorem Stanisławem Tarnowskim, który po pojawieniu się na scenie ducha Hetmana, czyli Ksawerego Branickiego, przodka jego żony demonstracyjnie opuścił widownię. Zaś w noc przed premierą Wesela Helena Rydlowa, najprawdopodobniej w porozumieniu z Elizą Pareńską, matką Zosi i Maryny, za własne pieniądze wydrukowała w drukarni Czasu nowe afisze, które pełniły wówczas rolę dzisiejszych programów. Jednocześnie przekonała Józefa Kotarbińskiego, dyrektora Teatru Miejskiego w Krakowie, aby zgodził się na jej ingerencję nie tylko w tym jednym przypadku, ale też i później. I tak, zamiast imion Haneczki, siostry Pana Młodego, oraz właśnie Zosi i Maryny, były: Aniela, Krzysia i Klara. Właściwe imiona przywrócono dopiero w 1905 roku! Nie ma się czemu dziwić, że matki córek na wydaniu nie chciały, zwłaszcza sto lat temu, by pokazywano je w teatrze. Gdyby wystawiono Wesele dziś, Wyspiański miałby pewnie parę procesów sądowych. Wystarczy przypomnieć sobie, jak kamuflował bohaterów Miazi Jerzy Andrzejewski. Helena Rydlowa przed premierą prosiła Wyspiańskiego, by zmienił imiona panien. Trzeba podkreślić, że Wyspiański darzył ogromnym szacunkiem matkę Rydla, swojej córce dał na imię Helena, ale wtedy odpowiedział, że na jedno jej słowo w ogóle wycofa sztukę z teatru, niczego jednak nie będzie zmieniał. Helena Rydlowa nie chciała żądać usunięcia sztuki z teatru, wiedziała bowiem, że poeta jest w trudnej sytuacji. Wiedziała, że Wesele, grane w cztery miesiące po ślubie, będzie sztuką kasową. Wiem to od Anny Rydlówny, siostry Lucjana Haneczki z Wesela, którą znałam doskonale. Była ona współzałożycielką pierwszej w Polsce Uniwersyteckiej Szkoły Pielęgniarek w Krakowie. Podczas pierwszej wojny światowej pracowała jako pielęgniarka w szpitalach wojskowych, w czasie drugiej wojny była żołnierzem Armii Krajowej. Jako pierwsza z trzech Polek odznaczona została medalem Florence Nightingale. Nigdy nie wyszła za mąż. Całe życie poświęciła służbie człowiekowi. Jeśli chodzi natomiast o zachowanie Stanisława Tarnowskiego jest to jedna z licznych plotek Boya-Żeleńskiego. Wesele Rydla trwało cztery dni i cztery noce. Matka Pana Młodego nie uczestniczyła we wszystkich uroczystościach. Jaki był jej stosunek do synowej? ALMA MATER 53

5 Matka Lucjana Rydla przyjechała do Bronowic, by poznać przyszłą synową, zaraz po zaręczynach. Wiem też od Anny Rydlówny, która była już wtedy dorastającą panną, że wróciła do Krakowa bardzo zadowolona. Podobała się jej przyszła synowa, bardzo skromna, wyciszona, i chyba nie przypominała przyszłej Panny Młodej z Wesela. Ale przecież jak wiadomo Wyspiańskiemu nie chodziło o portretowanie ludzi, brał pewne ich cechy, ale tworzył postaci według własnej koncepcji. Chciał skontrastować postać Pana Młodego Lucjana Rydla, poety, z wiejską dziewczyną pełną animuszu, krzepką. Ci, którzy znali Jadwigę Rydlową, mówili także, że nie była podobna do Panny Młodej z Wesela. Helena Rydlowa przyjechała do Bronowic również na błogosławieństwo przedślubne młodych. Uczestniczyła oczywiście w ceremonii ślubnej, po której urządziła u siebie śniadanie z udziałem młodej pary dla gości przybyłych na ślub z daleka. Chciała bowiem, by i oni mieli możliwość poznania jej synowej. Helena Rydlowa lubiła swą synową, a Anna Rydlówna darzyła ją przyjaźnią. Jak wyglądała Jadwiga Rydlowa? wiedzieć, że podczas pierwszej wojny światowej pracowała jako pielęgniarka w szpitalach wojskowych i była dzielną kobietą. Drugą wojnę światową udało się jej przetrwać dzięki Helenie Rydlowej; ona postarała się o metrykę dla Józefy i o kenkartę na nazwisko Eugenia Jadwiga Gawlik. To właśnie na to nazwisko zameldowała ją w Rydlówce Helena. W czasie wojny Singerówna nie nosiła opaski, nie przeprowadziła się do getta. Do 1942 roku mieszkała przy ulicy Floriańskiej. Później, dzięki Helenie Rydlowej, wyjechała do Warszawy. Wróciła po powstaniu. Po wojnie zamieszkała przy ul. Loretańskiej, w mieszkaniu Rydlów. Jej portret, namalowany dwadzieścia lat po weselu przez Isię Jadwigę Tetmajerównę, można zobaczyć w naszym Muzeum w alkierzu. W najstarszej części Rydlówki zwiedzający mogą zobaczyć sień i trzy izby: taneczną, weselną i alkierz. A od 1990 roku także świetlicę, znajdującą się na parterze, w dobudowanej przez Rydla części budynku. Tam właśnie, gdzie znajdowała się dawniej biblioteka gabinet poety. Co stało się z podobno bardzo bogatym księgozbiorem Rydla? Była drobną, ładną kobietą. Jest sporo portretów dokumentujących jej urodę. Miała niezwykłą osobowość. Pogodna, pełna ciepła, podobnie jak Anna Tetmajerowa do końca życia chodziła w stroju ludowym i mówiła gwarą. Niewiele pamiętam Jadwigę Rydlową. Kiedy byłam małą dziewczynką, spotykałam ją, jak szła do miasta, ubrana po krakowsku. Podobała mi się. Pochodzi Pani z Bronowic. Znała Pani stąd wiele osób, między innymi córkę i syna Rydlów: Helenę i Lucjana. Była Pani żoną wnuka Lucjana Rydla. Czy w Pani ocenie Plotka o Weselu Boya wyrządziła sporą krzywdę rodzinie Rydlów, tak jak to wynika z rozmaitych wspomnień, w tym na przykład Adama Grzymały-Siedleckiego? Niestety tak. Znawca okresu Młodej Polski Stanisław Pigoń twierdził, że nie trzeba zbyt wielkiej bystrości krytycznej, by dostrzec, że Boyowi w gawędzie owej chodziło nie tyle o prawdę, ile właśnie o efektowną plotkę. Erwin Axel w wydanym niedawno tomiku esejów twierdzi, że Boy pisał plotki, bo nie rozumiał Wesela. Pisał ku uciesze gawiedzi. Plotka o Weselu Boya zaciążyła jednak nie tylko nad wizerunkiem Rydla, ale wyrządziła krzywdę innym, w tym także Józefie Singer, czyli Racheli. Boy napisał w Plotce..., że po prapremierze Wesela zmieniła się i zaczęła zachowywać jak postać z dramatu. Nie zgadzała się z tą oceną zaprzyjaźniona z nią Helena z Rydlów Rydlowa. Rachela dziewczyna urodziwa była rówieśnicą Panny Młodej. Wiadomo, że przez pewien czas pracowała w karczmie ojca, interesowała się poezją i malarstwem, później w 1919 roku przeszła na katolicyzm. Ale trzeba też W świetlicy znajduje się stała ekspozycja związanego z Bronowicami malarstwa z lat Rydel był wielkim miłośnikiem książek i miał ogromną bibliotekę. Pracownia zastawiona była szafami bibliotecznymi. Zgromadził w nich stare dzieła, które zwoził z całej Europy. Książki były w języku polskim, niemieckim, włoskim, francuskim, łacińskim. Każda książka opatrzona była ekslibrisem projektu Jana Bukowskiego. Niestety, do dziś zachowały się tylko resztki tego księgozbioru. Zniszczyli go Niemcy, którzy w 1939 roku zajęli dom. Sąsiedzi opowiadali, że jak nie mogli wyjechać pod górę do Rydlówki, to książki wrzucali pod koła samochodów! Zachowała się fotografia pracowni z drewnianą galeryjką, na której znajdowały się popiersia Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego. W tej sali, gdzie dziś przyjmujemy zwiedzających, znajduje się stała ekspozycja związanego z Bronowicami malarstwa z lat Zaprezentowane tu obrazy są własnością Muzeum oraz depozytem Muzeum Narodowego w Krakowie, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Muzeum Historycznego w Krakowie oraz rodziny Rydlów. Wśród nich warto zwrócić szczególną uwagę między innymi na obraz w białych ramkach Jana Stanisławskiego Kwitnąca jabłoń. To właśnie o tym chyba obrazku mówi Pan Młody w Weselu: żebym miał kąt z bożej łaski, maleńki, jak te obrazki, co maluje Stanisławski. Ponadto znajduje się tu między innymi Krajobraz zimowy Stanisława Czajkowskiego, Wspomnienie bronowickie jak w bajce Jana Skotnickiego, Wesele Włodzimierza Tetmajera, Chłop bronowicki Wincentego Wodzinowskiego, który zdaniem braci mojej matki przedstawia ich ojca, a mojego dziadka. Tu umieszczono także rzeźbę Lucjana Rydla dłuta Andrzeja Zwolaka oraz odlew gipsowy rzeźby Antoniego Kurzawy Wisła i Wawel, którą artysta rozbił w przypływie 54 ALMA MATER

6 depresji. Podobno zachowały się dwa jej odlewy; jeden znajduje się u nas. Jak wyglądała izba taneczna podczas wesela Rydla? Izba, w której tańczono, była niewielka. By pomieścili się tu wszyscy, to znaczy wiejska kapela i goście, trzeba było wynieść meble. To właśnie tu odbywały się czepiny. Od Isi wiem, że Wyspiański wysadził swoją córeczkę Helenkę i małe Tetmajerówny na piec, żeby się nie kręciły między tanecznikami, którzy wywijali polki i oberki. Jeśli chodzi o film Andrzeja Wajdy, to nasuwa mi się uwaga, że baba z kołaczami weselnymi nie byłaby w stanie chodzić po izbie, w której tańczono. Obecnie sala ta jest poświęcona portretom rodziny Rydlów. Dziś też nie ma w niej zbyt dużo sprzętów. W kącie znajduje się stare biurko, które Rydel otrzymał od Aleksandry Czechówny. Na nim popiersie poety autorstwa Tadeusza Błotnickiego, męża kuzynki Wyspiańskiego. Na ścianach wiszą rodzinne portrety, między innymi portret Anny Tetmajerowej malowany przez Włodzimierza Tetmajera Anna wiąże powrósła. Jest też seria portretów samej Panny Młodej namalowanych przez: Stanisława Kamockiego, Stanisława Fabiańskiego, Antoniego Kamieńskiego i Wojciecha Weissa. Tu jednak szczególną uwagę należy zwrócić na słynny pastel Wyspiańskiego przedstawiający portret Lucjana Rydla z Primaverą. Wyspiański wiedział, że Primavera Botticellego to ulubiony obraz Rydla. Dlatego też w 1892 roku przysłał mu reprodukcję tego dzieła, którą kupił w Paryżu. Jak mnie Staś tą fotografi ą uradował, wypowiedzieć nie umiem pisał Rydel w swoim dzienniku 22 października 1892 roku. Dwa lata później Wyspiański namalował ten właśnie obraz. W izbie tanecznej, w dwóch szafach, zawieszone zostały stroje chłopów bronowickich, a także autentyczny odświętny, ale nieweselny, strój Jadwigi Rydlowej, jej hafty i kaftan brata Panny Młodej Jaśka Mikołajczyka, drużby. Na belce od stropu można odczytać charakterystyczny napis: Pobłogosław nam Panie i to nasze mieszkanie. Zachowaj ognia Świenty Floryanie Rok Pański Dnia 5.II.M. Takie napisy były w każdym wiejskim drewnianym domu. A gdzie goście jedli? W izbie tanecznej, w dwóch szafach, zawieszone zostały stroje chłopów bronowickich, a także autentyczny odświętny, ale nieweselny, strój Jadwigi Rydlowej, jej hafty i kaftan brata Panny Młodej Jaśka Mikołajczyka, drużby Izba- scena została zrekonstruowana w oparciu o didaskalia Wesela Jedli i pili w chałupie Mikołajczyka. W Rydlówce były tańce, cały czas grała kapela, paliły się świece... W pokoju obok izby tanecznej za stołem, w izbie zwanej sceną, siedzieli starsi panowie we frakach, chłopi w sukmanach i bawili się nawzajem rozmową o polityce. Wyspiański słuchał tych rozmów. Obserwował. Nie bez powodu to właśnie w tej izbie umieścił trzy akty dramatu. Izba- scena została zrekonstruowana w oparciu o didaskalia Wesela. Na wprost drzwi do izby tanecznej znajduje się okno, z którego widać było krzew otulony w słomę, w zimową ochronę okryty. Pod oknem stoi fotel grat, w kącie skrzynia wyszarzała, zwykłe krzesła. Na środku izby stoi okrągły stół, a wokół niego proste drewniane stołki kuchenne. Biurko Tetmajera zarzucone mnóstwem papierów, wśród nich są kserografy listów na temat ślubu i zabawy weselnej, życzenia Antoniny Domańskiej, bilecik do kuzyna Pana Młodego Kazimierza Kremera pisany ręką Lucjana Rydla: Wtorek 20 XI. Kochany Kaziu! Ślub dziś o 9 rano u Panny Maryi Twój Lucjan. Nad biurkiem Tetmajera fotografia Matejkowskiego Wernyhory i litografia Racławic Jana Matejki. Przy ścianie w głębi sofa wyszarzana. Tetmajer był wtedy wciąż jeszcze na dorobku, stąd ten dziwny wystrój izby. Wyspiański nie upiększał wystroju izby, gdzie umieścił trzy akty dramatu. Tak jak nie idealizował bohaterów dramatu. W tej izbie na stropie widać napis: NIECHAY BĘDZIE POCHWA- LONY A D MD CCCLXLIV WIEKI WIEKÓW CHRYSTUS PAN. Po drugiej stronie drzwi alkierza stolik empirowy, na nim zegar z kolumienkami, a nad nim portret damy ciotki Tetmajera Róży Dembińskiej w stroju z 1840 roku. Nad drzwiami obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, zwykły obraz jarmarczny. Nad drzwiami izby- sceny wielka kopia obrazu Matki Boskiej Ostrobramskiej. Wyspiański na prapremierę Wesela wymalował oba obrazy, później na jego polecenie zrobiono kopie, z których ocalała tylko jedna, przedstawiająca Matkę Boską Ostrobramską, autorstwa Zygmunta Wierciaka. Po śmierci Wyspiańskiego oba oryginalne obrazy zaginęły. Obecnie obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej przechowywany jest w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. ALMA MATER 55

7 Nad sofą wisiały szable, flinty, które są obecnie w konserwacji w Muzeum Historycznym. Czy one faktycznie wisiały na tej ścianie w domu Tetmajera? Wydaje mi się, że broni tej na ścianie też w domu Tetmajera nie było. To jest jakby ironiczne spojrzenie Wyspiańskiego na tradycje szlacheckie Gospodarza. Istotne jest to, że Wyspiański patrzył krytycznie na całe towarzystwo. Współcześni Wyspiańskiemu rozumieli Wesele Chyba nawet lepiej niż dziś jest rozumiane. Kiedy jednak 16 marca 1901 roku po III akcie zapadła kurtyna, panowała głęboka cisza. Nikt nie bił brawa. Oklaski rozległy się dopiero później. Inteligencja krakowska, arystokracja przyjechała do teatru zobaczyć lekką sztukę, a tymczasem to, co zobaczyli, wprawiło ich w konsternację. Początkowo siedzieli jak zamurowani. Wyspiański rzucił im jakby w twarz pytania: Panowie, kim wy jesteście? Jaka jest wasza świadomość polityczna, świadomość narodowa? Pierwszą doskonałą analizę dramatu przedstawił w konserwatywnym Czasie Dziennikarz Rudolf Starzewski, do którego Stańczyk mówi w Weselu: Mąć tę narodową kadź, serce truj, głowę trać. Wesele, jak każda wielka sztuka, jest do dziś dramatem aktualnym. Trzecia izba alkierz która dawniej służyła jako sypialnia, obecnie pełni inną funkcję. Czy wiadomo jednak, co dokładnie znajdowało się w tym pomieszczeniu za czasów Tetmajera? Biurko Tetmajera zarzucone mnóstwem papierów, wśród nich są m.in. kserografy listów na temat ślubu i zabawy weselnej oraz pierwsze wydanie Wesela Izba alkierz poświęcona została fotografiom uczestników wesela Na tragarzu, głównej belce stropowej, widnieje napis: KRÓLO- WO KORONY POLSKIEY MÓDL SIĘ ZA NAMI. Z relacji córki Tetmajera Klementyny Rybickiej wiadomo, że na ścianach znajdowały się tam obrazy świętych. Oczywiście, były łóżka oraz malowana w kwiaty kołyska, która przeznaczona była wówczas dla najmłodszej córki Tetmajera Magdaleny. Później spała w niej jeszcze Krystyna ostatnia z jego córek. Tetmajerowie mieli w sumie ośmioro dzieci, Rydlowie tylko dwoje. By nie urządzać tej izby na siłę jakimiś przypadkowymi sprzętami, zdecydowaliśmy się poświęcić ją fotografiom uczestników wesela, których Wyspiański wprowadził do dramatu. Znajdują się w niej fotografie rodziny Mikołajczyków, Włodzimierza Tetmajera, Lucjana Rydla, Hirsza Singera i Józefy Singer, a także Czepców, Zofii i Marii Pareńskich, Rudolfa Starzewskiego. Jest tu także popiersie Jadwigi Rydlowej dłuta Konstantego Laszczki, parę mebli antycznych Rydlów, skrzynia Jadwigi Rydlowej, serwantki z Muzeum Narodowego. W jednej pamiątki rodzinne Rydlów i Singerów. W drugiej umieściłam utwory Lucjana Rydla, tomiki poezji ze szlaczkami Wyspiańskiego, trylogię Zygmuntowską, Betlejem Polskie, Królową Jadwigę, Listy Wyspiańskiego. Jest tu także bardzo interesująca fotografia pięciu przyjaciół: Stanisława Wyspiańskiego, Lucjana Rydla, Karola Maszkowskiego, Henryka Opieńskiego oraz Stanisława Estreichera. W jednym z listów Wyspiański napisał, że nie lubi tego zdjęcia. Zdjęcie zostało wykonane w 1892 roku. Wyspiański rzucił przed nogi przyjaciół widoczne na fotografii dwie rękawice, jako wyzwanie losu. Tak się złożyło, że los się z nimi wszystkimi źle obszedł. Stanisław Wyspiański zmarł w wieku 38 lat, w 1907 roku. Lucjan Rydel nie doczekał niepodległości Polski, zmarł w kwietniu 1918 roku. Karol Maszkowski, który aranżował pierwsze Targi Poznańskie, zmarł w roku Henryk Opieński autor pierwszej monografii o Chopinie, bardziej znany w Szwajcarii niż w Polsce, zmarł w 1942 roku. Stanisław Estreicher zginął w obozie w Sachsenhausen w grudniu 1939 roku. Jest tu też fotografia obrazu symbolicznego Skarby Sezamu oraz obrazu Polonia, będącego fragmentem witraża do katedry lwowskiej. Zamówienie na witraże do odnawianej katedry we Lwowie dostali Wyspiański i Mehoffer, kiedy byli na studiach w Paryżu. Wyspiański wziął bardzo trudny temat: śluby Jana Kazimierza. Po półtora roku ciężkiej pracy projekt posłał do Lwowa, ale komitet mu go odrzucił. Uznano, że jego Polonia ma twarz jakiejś modelki paryskiej. Wyspiański nigdy nie malował ani nie pisał po to, żeby się podobało. Malował i pisał tak, jak mu sumienie dyktowało, on miał poczucie swojej racji i swojej wielkości. Nigdy nie poprawiał ani dzieł skończonych, ani projektów wolał je zniszczyć. Trzy lata przed Weselem napisał do Rydla tragiczny list, gdzie czytamy cytuję z pamięci: Siedzę nad koszem podartych projektów, Kraków będzie temu winien. Lucjan Rydel zostawił testament. Prosił w nim, by dom, którym nie dane mu było nacieszyć się długo, pozostał w rodzinie Rydlów. Tak się też stało. Co więcej, dworek stał się szczególnie ważnym miejscem dla wielu potomków autora sztuki Betle- 56 ALMA MATER

8 jem Polskie. To właśnie tu w 1951 roku odbyło się przyjęcie weselne Pani i Jacka Rydla wnuka Lucjana, syna Heleny Rydlowej. Tu wesele miały również Pani dzieci: Katarzyna i Jan. Wreszcie tu w 2000 roku odbył się zjazd rodzinny, na który z różnych stron Polski przybyło około 80 osób. To szczególne miejsce, w którym wśród wielu rodzinnych pamiątek ożywają wspomnienia. Córka Lucjana Rydla, a matka mojego męża Helena, nigdy nie zgodziła się na oddanie domu. Choć wielokrotnie było jej bardzo ciężko. Podczas okupacji w każdym pokoju mieszkała tu inna rodzina wysiedlonych. Ona przyjmowała wszystkich, nawet Żydówki tu mieszkały. Później, po 1945 roku, wraz z córką Anną wnuczką Rydla chętnie wprowadzały do jednej izby na parterze, którą zajmowały obecnie izba taneczna wszystkich zainteresowanych dramatem. A trzeba przyznać, że po wojnie ich liczba stale rosła. Rydlówka oczywiście do dziś jest miejscem rodzinnych spotkań. Ale faktycznie, rodzina rozproszyła się po Polsce i trochę po świecie. Rydlowie mieszkają w Gdańsku, na Kujawach i na Dolnym Śląsku. Moja córka Katarzyna wraz z rodziną jest w Stanach Zjednoczonych. Jacek Rydel, mój mąż, zmarł w 1996 roku, Anna jego siostra i pierwszy kustosz Muzeum Rydlówka zmarła w 1997 roku. Zostałam w Rydlówce wraz z synem Janem i jego rodziną. W grudniu 1968 roku w Rydlówce wybuchł pożar. Od pieca zapaliły się ściany wewnętrzne. Gdyby nie sąsiedzi, którzy zaczęli sami gasić ogień, dom spłonąłby doszczętnie. To dramatyczne zdarzenie miało jednak i swoje dobre strony. W reportażu Teresy Bętkowskiej Przypadki profesora Waltosia, jaki ukazał się w 2004 roku, w 63. numerze Alma Mater, profesor Stanisław Waltoś wspomina, jak będąc w Domu Turysty, w biurze Zarządu Krakowskiego Oddziału PTTK przy ul. Basztowej, przeczytał w Echu Krakowa o pożarze w Rydlówce. To wtedy zrodził się pomysł odremontowania dworku i zorganizowania w nim Muzeum Młodej Polski w związku z przypadającą w 1969 roku 100. rocznicą urodzin Stanisława Wyspiańskiego. To, że tak szybko po pożarze udało się zorganizować całe Muzeum, jest wielką zasługą Stanisława Waltosia, obecnego dyrektora Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Można powiedzieć, że to dzięki jego energii remont i urządzanie placówki trwały niepełna 11 miesięcy. On pierwszy przyjechał tu wraz z prof. Karolem Estreicherem. Karol jako dziecko bywał u Rydlów z ojcem, Stanisławem Estreicherem. Z wielkim sentymentem opowiadał mi, że Jadwiga Rydlowa zawsze mówiła do niego Karolecku. Od lewej stoją: Stanisław Wyspiański, Lucjan Rydel, Karol Maszkowski; siedzą: Henryk Opieński i Stanisław Estreicher; zdjęcie wykonane w 1892 r. Organizacją Regionalnego Muzeum Młodej Polski Rydlówka, bo tak brzmi oficjalna nazwa, zajął się Krakowski Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. Jednak to, że do dziś dom jeszcze istnieje i znajduje się w dobrym stanie, jest zasługą Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa, któremu teraz przewodniczy prof. Franciszek Ziejka. Muzeum działa dzięki pomocy wielu osób i instytucji, w tym członków rodziny Rydlów, pracowników Muzeum Narodowego, Historycznego, Etnograficznego, kiedyś Spółdzielni Pracy Artystycznej im. Stanisława Wyspiańskiego. Otwarcia Muzeum, które odbyło się dokładnie 21 listopada 1969 roku, nie doczekała niestety Helena Rydlowa, która zmarła w 1969 roku na wiosnę. Od tego czasu na pamiątkę wesela Rydla, co roku 20 lub 21 listopada, na klombie przed dworkiem odbywa się niezwykła ceremonia osadzania chochoła. Jest Pani kustoszem tej placówki od 1997 roku. W założonej przez Panią Księdze Pamiątkowej znajduje się mnóstwo wpisów niemal we wszystkich językach świata. Proszę powiedzieć, jak najczęściej zachowują się ludzie, którzy przyjeżdżają tu po raz pierwszy? Zachwyceni otoczeniem, wzruszeni autentycznością miejsca, odchodzą pod wrażeniem tego, co zobaczyli i usłyszeli. Wzruszająca jest stara Polonia oraz studenci uniwersytetu trzeciego wieku, emerytowani nauczyciele, przyjeżdżający tu z całej Polski, czasem nawet po kilka razy. Słuchają prelekcji, którą zawsze poprzedzamy oprowadzanie po Muzeum, z wielką uwagą. Bardzo zainteresowane są wycieczki z Izraela, niestety z każdym rokiem jest ich coraz mniej. Wesele uwielbiają Żydzi pochodzenia krakowskiego. Mój przyjaciel Rafael Scharf, jeden z założycieli Instytutu Studiów Polsko-Żydowskich w Oksfordzie i Instytutu w Krakowie, obchodził w Rydlówce nawet swój jubileusz. A kiedy był tu po raz pierwszy, łzy mu spływały po twarzy i mówił, że nigdy nie przypuszczał, że znajdzie się w miejscu, gdzie odbywało się słynne wesele Lucjana Rydla. Opowiadał mi, że jak ktoś mówi, że jest z Krakowa, to on zaczyna deklamować mu Wesele, jak ten ktoś potrafi dopowiedzieć ciąg dalszy, to znaczy, że faktycznie jest z Krakowa jak nie potrafi, to nie jest z Krakowa. Wzruszające są także spotkania z młodzieżą licealną i studentami. Kiedyś, na przykład, byli tu licealiści z Warszawy. Po zwiedzeniu Rydlówki wyszli, ale za chwilę jeden z nich wrócił. Zapytałam go, czy czegoś nie zapomniał, a on mi na to odpowiedział, że tylko chciał podziękować, bo dopiero teraz zrozumiał Wesele Dziękuję za rozmowę. Rozmawiała Rita Pagacz-Moczarska ALMA MATER 57

Wyspiański napisał kiedyś w liście do Adama Chmiela: "Teatr mój widzę ogromny,/ wielkie powietrzne przestrzenie,/ ludzie je pełnią i

Wyspiański napisał kiedyś w liście do Adama Chmiela: Teatr mój widzę ogromny,/ wielkie powietrzne przestrzenie,/ ludzie je pełnią i "Wesele" Wyspiańskiego - dramat młodopolski Wyspiański napisał kiedyś w liście do Adama Chmiela: "Teatr mój widzę ogromny,/ wielkie powietrzne przestrzenie,/ ludzie je pełnią i cienie". To była właściwie

Bardziej szczegółowo

STANISŁAW WYSPIAŃSKI I JÓZEF MEHOFFER KOLEDZY I RYWALE ZE SZKOLNEJ ŁAWKI. Ewelina Sobczyk - Podleszańska

STANISŁAW WYSPIAŃSKI I JÓZEF MEHOFFER KOLEDZY I RYWALE ZE SZKOLNEJ ŁAWKI. Ewelina Sobczyk - Podleszańska STANISŁAW WYSPIAŃSKI I JÓZEF MEHOFFER KOLEDZY I RYWALE ZE SZKOLNEJ ŁAWKI Ewelina Sobczyk - Podleszańska Stanisław stan się sławny Mateusz dar Boga Ignacy ognisty Józef niech Bóg pomnoży Stanisław Wyspiański

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Kraków Kraków położony jest w województwie małopolskim. Był siedzibą królów Polski. To król Kazimierz Odnowiciel przeniósł swoja siedzibę z

Bardziej szczegółowo

Franciszek Wójcik (1903-1984)

Franciszek Wójcik (1903-1984) Franciszek Wójcik (1903-1984) wystawa: Pejzaże z Rzymu i Zakopanego 04.03.2011 18.03.2011 Connaisseur Salon Dzieł Sztuki Kraków, Rynek Główny 11 Franciszek Wójcik (1903-1984) Urodzony 2 stycznia 1903 r.

Bardziej szczegółowo

Podczas pobytu w Żywcu artysta malarz portretował wielu mieszczan żywieckich.

Podczas pobytu w Żywcu artysta malarz portretował wielu mieszczan żywieckich. Historia Szkoły bogata, ciekawa, mało znana Odcinek 17. Czy wiesz, że uznanym artystą malarzem i równocześnie nauczycielem tej szkoły był Jan Kazimierz Olpiński, który uczył w niej rysunków, a jego twórczość

Bardziej szczegółowo

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Żył w latach 1805 1875; Prozaik, poeta, dramaturg i baśniopisarz duński; W wieku 14 lat, po śmierci ojca, we wrześniu

Bardziej szczegółowo

ALBUM PROFESORA HENRYKA NIEWODNICZAŃSKIEGO

ALBUM PROFESORA HENRYKA NIEWODNICZAŃSKIEGO ALBUM PROFESORA HENRYKA NIEWODNICZAŃSKIEGO FOTOGRAFIE POCHODZĄ ZE ZBIORÓW RODZINY NIEWODNICZAŃSKICH, ZBIORÓW WSPÓŁPRACOWNIKÓW PROFESORA I ARCHIWUM NAUKI PAU/PAN W KRAKOWIE Z. Gołąb-Meyer Prof. Henryk Niewodniczański

Bardziej szczegółowo

Pan Bóg poprzez niemoc i słabość osób niepełnosprawnych jakby paradoksalnie sprawia, Ŝe mają one ogromną moc przemieniania ludzkich serc.

Pan Bóg poprzez niemoc i słabość osób niepełnosprawnych jakby paradoksalnie sprawia, Ŝe mają one ogromną moc przemieniania ludzkich serc. Pan Bóg poprzez niemoc i słabość osób niepełnosprawnych jakby paradoksalnie sprawia, Ŝe mają one ogromną moc przemieniania ludzkich serc. Dnia 16.12.10 odbyła się wycieczka do Domu Opieki Społecznej w

Bardziej szczegółowo

Wizyta w Gazecie Krakowskiej

Wizyta w Gazecie Krakowskiej Wizyta w Gazecie Krakowskiej fotoreportaż 15.04.2013 byliśmy w Gazecie Krakowskiej w Nowym Sączu. Dowiedzieliśmy, się jak ciężka i wymagająca jest praca dziennikarza. Opowiedzieli nam o tym pan Paweł Szeliga

Bardziej szczegółowo

Wolontariusz WANTED!

Wolontariusz WANTED! Wolontariusz WANTED! Kogo szukamy: Asystenta Prowadzącego warsztaty dla dzieci i rodzin 7 dzień tworzenia Opis programu: 7 DZIEŃ TWORZENIA to cykl warsztatów artystycznych, którego uczestnicy zwiedzają

Bardziej szczegółowo

Ksiądz Profesor Józef Tischner - Łopuszna sierpień 2006

Ksiądz Profesor Józef Tischner - Łopuszna sierpień 2006 Ksiądz Profesor Józef Tischner - Łopuszna sierpień 2006 Jak w kilku zdaniach ująć naukę, jaką odebraliśmy z tego, co mówił do nas Ksiądz Profesor. Czym dla nas była Jego obecność w polskiej rzeczywistości,

Bardziej szczegółowo

FILM - SALON SPRZEDAŻY TELEFONÓW KOMÓRKOWYCH (A2 / B1 )

FILM - SALON SPRZEDAŻY TELEFONÓW KOMÓRKOWYCH (A2 / B1 ) FILM - SALON SPRZEDAŻY TELEFONÓW KOMÓRKOWYCH (A2 / B1 ) Klient: Dzień dobry panu! Pracownik: Dzień dobry! W czym mogę pomóc? Klient: Pierwsza sprawa: jestem Włochem i nie zawsze jestem pewny, czy wszystko

Bardziej szczegółowo

bab.la Zwroty: Korespondencja osobista Życzenia polski-polski

bab.la Zwroty: Korespondencja osobista Życzenia polski-polski Życzenia : Ślub Gratulujemy! Życzymy Wam wszystkiego, co najlepsze! Gratulujemy! Życzymy Wam wszystkiego, co najlepsze! młodej parze Gratulacje i najlepsze życzenia w dniu ślubu! Gratulacje i najlepsze

Bardziej szczegółowo

OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ

OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ 1 Drogi Czytelniku! Życzymy Ci przyjemnej lektury Szkolnego Newsa. Zachęcamy do refleksji nad pytaniem

Bardziej szczegółowo

bab.la Zwroty: Korespondencja osobista Życzenia chiński-polski

bab.la Zwroty: Korespondencja osobista Życzenia chiński-polski Życzenia : Ślub 祝 贺, 愿 你 们 幸 福 快 乐, 天 长 地 久 Gratulujemy! Życzymy Wam wszystkiego, co najlepsze! młodej parze 致 以 我 对 你 们 婚 姻 真 诚 的 祝 福 Gratulacje i najlepsze życzenia w dniu ślubu! młodej parze 恭 喜 喜 结

Bardziej szczegółowo

MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY. Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie

MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY. Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie Kilka słów na temat Muzeum Narodowego w Krakowie Muzeum jest największą instytucją muzealną w Polsce

Bardziej szczegółowo

MAŁA JADWINIA nr 11. o mała Jadwinia p. dodatek do Jadwiżanki 2 (47) Opracowała Daniela Abramczuk

MAŁA JADWINIA nr 11. o mała Jadwinia p. dodatek do Jadwiżanki 2 (47) Opracowała Daniela Abramczuk o mała Jadwinia p MAŁA JADWINIA nr 11 Opracowała Daniela Abramczuk Zdjęcie na okładce Julia na huśtawce pochodzą z książeczki Julia święta Urszula Ledóchowska za zgodą Wydawnictwa FIDES. o Mała Jadwinia

Bardziej szczegółowo

Z JASKINI DO GWIAZD! WSPOMNIENIA Z WYJAZDÓW NA WYSTAWY

Z JASKINI DO GWIAZD! WSPOMNIENIA Z WYJAZDÓW NA WYSTAWY Z JASKINI DO GWIAZD! WSPOMNIENIA Z WYJAZDÓW NA WYSTAWY Tak rozpoczynaliśmy każdą wyprawę na spotkanie ze sztuką! WYJAZD I MUZEUM ARCHEOLOGICZNE Wspomnienie Pan Zdzisław: Pani przewodniczka bardzo ciekawie

Bardziej szczegółowo

MÓJ SZKOLNY KOLEGA Z AFRYKI. Możemy być dumni z naszych poczynań i zaangażowania w akcję niesienia pomocy dzieciom z Zambii.

MÓJ SZKOLNY KOLEGA Z AFRYKI. Możemy być dumni z naszych poczynań i zaangażowania w akcję niesienia pomocy dzieciom z Zambii. MÓJ SZKOLNY KOLEGA Z AFRYKI Możemy być dumni z naszych poczynań i zaangażowania w akcję niesienia pomocy dzieciom z Zambii. Współzawodniczymy w czynieniu dobra! 12 czerwca do naszej szkoły zawitała siostra

Bardziej szczegółowo

Jaki jest Twój ulubiony dzień tygodnia? Czy wiesz jaki dzień tygodnia najbardziej lubią Twoi bliscy?

Jaki jest Twój ulubiony dzień tygodnia? Czy wiesz jaki dzień tygodnia najbardziej lubią Twoi bliscy? Kogo podziwiasz dzisiaj, a kogo podziwiałeś w przeszłości? Jaki jest Twój ulubiony dzień tygodnia? Czy wiesz jaki dzień tygodnia najbardziej lubią Twoi bliscy? Jaka jest Twoja ulubiona potrawa? Czy wiesz

Bardziej szczegółowo

Ankieta: Wspomnienia rodzinne na podstawie ankiety.

Ankieta: Wspomnienia rodzinne na podstawie ankiety. Ankieta: Wspomnienia rodzinne na podstawie ankiety. Skąd pochodzą twoi rodzice? Gdzie mieszkali twoi pradziadkowie oraz prapradziadkowie na początku XX. wieku? Pochodzili z tego samego regionu co Ty czy

Bardziej szczegółowo

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 2. niedziela po Epifanii

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 2. niedziela po Epifanii Centrum Misji i Ewangelizacji/www.cme.org.pl Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 2. niedziela po Epifanii Główna myśl: Pan Jezus może zmienić twoje serce Tekst: J 2,1-11 Wesele w Kanie Wiersz: : Wiem,

Bardziej szczegółowo

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady,

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, Laura Mastalerz, gr. IV Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, w których mieszkały wraz ze swoimi rodzinami:

Bardziej szczegółowo

NASZA WIZYTA W PRACOWNI LITERACKIEJ ARKADEGO FIEDLERA

NASZA WIZYTA W PRACOWNI LITERACKIEJ ARKADEGO FIEDLERA NASZA WIZYTA W PRACOWNI LITERACKIEJ ARKADEGO FIEDLERA Śladem Zygmunta Pniewskiego Dnia 8 kwietnia wybraliśmy się do Pracowni Literackiej Arkadego Fiedlera, aby poszukać śladów wyprawy do Brazylii oraz

Bardziej szczegółowo

HISTORIA WIĘZIENNEGO STRAŻNIKA

HISTORIA WIĘZIENNEGO STRAŻNIKA HISTORIA WIĘZIENNEGO STRAŻNIKA Tekst biblijny: Dz. Ap. 16,19 36 Tekst pamięciowy: Dz. Ap. 16,31 ( ) Uwierz w Pana Jezusa, a będziesz zbawiony, ty i twój dom. Bóg chce, abyś uwierzył w Jego Syna, Jezusa

Bardziej szczegółowo

GAZETKA NASZE PRZEDSZKOLE Nr 3

GAZETKA NASZE PRZEDSZKOLE Nr 3 Miejskie Przedszkole Nr 18 w Puławach ul. Norwida 32 A GAZETKA NASZE PRZEDSZKOLE Nr 3 / styczeń - luty 2010 / Zimo, zimo przybądź biała Przynieś śniegu po kolana Zimo, zimo to nie wszystko Chcemy jeszcze

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian kompetencji trzecioklasisty 2014

Sprawdzian kompetencji trzecioklasisty 2014 Imię i nazwisko Klasa III Sprawdzian kompetencji trzecioklasisty 2014 Zestaw humanistyczny Kurs fotografii Instrukcja dla ucznia 1. Wpisz swoje imię i nazwisko oraz klasę. 2. Bardzo uważnie czytaj tekst

Bardziej szczegółowo

Stanisław Zagajewski utalentowany artysta samorodek - maj 2009

Stanisław Zagajewski utalentowany artysta samorodek - maj 2009 Stanisław Zagajewski utalentowany artysta samorodek - maj 2009 To był kapitalny pomysł mojej koleżanki Ani, abyśmy połączyły majowy wyjazd na jedyny poznański koncert Snowy White a, z obejrzeniem rzeźb

Bardziej szczegółowo

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1)

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) Turysta: Dzień dobry! Kobieta: Dzień dobry panu. Słucham? Turysta: Jestem pierwszy raz w Krakowie i nie mam noclegu. Czy mogłaby mi Pani polecić jakiś hotel?

Bardziej szczegółowo

Etap szkolny POWODZENIA!

Etap szkolny POWODZENIA! ...SP...w... Krakowska Matematyka 2011/2012 Nie od razu Kraków zbudowano Etap szkolny POWODZENIA! Wzgórze Wawelskie Katedra Wawelska Na Wzgórzu Wawelskim znajdują się dwa zabytkowe zespoły budowlane: Zamek

Bardziej szczegółowo

Zestaw pytań o Janie Pawle II

Zestaw pytań o Janie Pawle II Zestaw pytań o Janie Pawle II 1. Jakie wydarzenie miało miejsce 18.02.1941r? 2. Dokąd Karol Wojtyła przeprowadził się wraz z ojcem w sierpniu 1938 r? 3. Jak miała na imię matka Ojca Św.? 4. Kiedy został

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca.

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca. Sposób na wszystkie kłopoty Marcin wracał ze szkoły w bardzo złym humorze. Wprawdzie wyjątkowo skończył dziś lekcje trochę wcześniej niż zwykle, ale klasówka z matematyki nie poszła mu najlepiej, a rano

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni Biblia dla Dzieci przedstawia Kobieta Przy Studni Autor: Edward Hughes Ilustracje: Lazarus Redakcja: Ruth Klassen Tłumaczenie: Joanna Kowalska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org 2014 Bible

Bardziej szczegółowo

Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę. z okazji. Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka. obchodzonego 20 listopada

Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę. z okazji. Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka. obchodzonego 20 listopada Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę z okazji Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka obchodzonego 20 listopada Chcesz dowiedzieć się, jakie masz prawa i obowiązki?! A do tego wygrać nagrodę? Nic prostszego!

Bardziej szczegółowo

1 Mało znane litanie do Świętych

1 Mało znane litanie do Świętych 1 Spis treści 2 Spis treści Słowo wstępne......5 Litania do Świętej Anny......7 Litania do Świętego Judy Tadeusza......9 Litania o Świętej Marii Magdalenie.... 11 Litania do Świętego Jerzego.... 13 Litania

Bardziej szczegółowo

ZAŁOGA Nr. MUZEUM POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH w LUSOWIE

ZAŁOGA Nr. MUZEUM POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH w LUSOWIE Zestaw pytań nr 1 ZAŁOGA Nr MUZEUM POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH w LUSOWIE 1. Jaki napis znajduje się na rzeźbie przy wejściu do Muzeum? (10 pkt)...... 2. W zbiorach Muzeum mamy wiele cennych pamiątek, w tym

Bardziej szczegółowo

Rok 2010 rokiem chopinowskim

Rok 2010 rokiem chopinowskim Fryderyk Chopin Rok 2010 rokiem chopinowskim Rozpoczęły się oficjalne obchody dwusetnej rocznicy narodzin największego polskiego kompozytora Fryderyka Franciszka Chopina. Jego wkład w rozwój światowej

Bardziej szczegółowo

Historia Szkoły Podstawowej nr 6 im. Juliusza Słowackiego w Sosnowcu

Historia Szkoły Podstawowej nr 6 im. Juliusza Słowackiego w Sosnowcu Historia Szkoły Podstawowej nr 6 im. Juliusza Słowackiego w Sosnowcu Szkoła Podstawowa nr 6 im. Juliusza Słowackiego w Sosnowcu swoją obecną siedzibę przy ul. Wawel 13 zajmuje od 1924 roku. Fragment internetowego

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD K A T A R Z Y N A O R K I S Z S T O W A R Z Y S Z E N I E N A R Z E C Z D Z I E C I Z N A D P O B U D L I W O Ś C I Ą P S Y C H O R U C H O W Ą Moment narodzenia

Bardziej szczegółowo

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Polska Szkoła Sobotnia im. Jana Pawla II w Worcester Opracował: Maciej Liegmann 30/03hj8988765 03/03/2012r. Wspólna decyzja? Anglia i co dalej? Ja i Anglia. Wielka

Bardziej szczegółowo

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego 11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego MARIA REGINA POLONIAE NR 6 / 18 / 2015 Na naszą modlitwę w Bazylice górnej musieliśmy poczekać z powodu koncertu,

Bardziej szczegółowo

Aleksander Sas-Bandrowski - tenor z Lubaczowa

Aleksander Sas-Bandrowski - tenor z Lubaczowa 1 Aleksander Sas-Bandrowski - tenor z Lubaczowa W moich wędrówkach po artystycznych śladach kultury muzycznej naszego podkarpackiego regionu dotarłem do znakomitej postaci wspaniałego artysty śpiewaka

Bardziej szczegółowo

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka 1 Bóg Ojciec kocha każdego człowieka Bóg kocha mnie, takiego jakim jestem. Raduje się każdym moim gestem. Alleluja Boża radość mnie rozpiera, uuuu (słowa piosenki religijnej) SŁOWA KLUCZE Bóg Ojciec Bóg

Bardziej szczegółowo

TEST SPRAWDZAJĄCY UMIEJĘTNOŚĆ CZYTANIA ZE ZROZUMIENIEM DLA KLASY IV NA PODSTAWIE TEKSTU PT. DZIEŃ DZIECKA

TEST SPRAWDZAJĄCY UMIEJĘTNOŚĆ CZYTANIA ZE ZROZUMIENIEM DLA KLASY IV NA PODSTAWIE TEKSTU PT. DZIEŃ DZIECKA TEST SPRAWDZAJĄCY UMIEJĘTNOŚĆ CZYTANIA ZE ZROZUMIENIEM DLA KLASY IV NA PODSTAWIE TEKSTU PT. DZIEŃ DZIECKA Drogi uczniu! Instrukcja dla użytkownika testu Najpierw przeczytaj uważnie tekst. Następnie rozwiązuj

Bardziej szczegółowo

Każdy patron. to wzór do naśladowania. Takim wzorem była dla mnie. Pani Ania. Mądra, dobra. i zawsze wyrozumiała. W ciszy serca

Każdy patron. to wzór do naśladowania. Takim wzorem była dla mnie. Pani Ania. Mądra, dobra. i zawsze wyrozumiała. W ciszy serca Autor wiersza: Anna Sobotka PATRON Każdy patron to wzór do naśladowania. Takim wzorem była dla mnie Pani Ania. Mądra, dobra i zawsze wyrozumiała. W ciszy serca uszczęśliwić mnie umiała. Myśli moje do Niej

Bardziej szczegółowo

b) -wesele w domu Tetmajerów Włodzimierza i Anny z Mikołajczyków

b) -wesele w domu Tetmajerów Włodzimierza i Anny z Mikołajczyków temat: Wesele Stanisława Wyspiańskiego. 1. Geneza Wesela : a) -Ślub poety Lucjana Rydla z Ludwigą Mikołajczykówną b) -wesele w domu Tetmajerów Włodzimierza i Anny z Mikołajczyków c) - ślub 20 listopada

Bardziej szczegółowo

Muzeum Romantyzmu w Opinogórze SKOROWIDZ EDUKACYJNY

Muzeum Romantyzmu w Opinogórze SKOROWIDZ EDUKACYJNY Muzeum Romantyzmu w Opinogórze SKOROWIDZ EDUKACYJNY Rok szkolny 2014/2015 Zapraszamy do zapoznania się z ofertą edukacyjną Muzeum Romantyzmu w Opinogórze. Zawiera ona propozycje lekcji muzealnych, warsztatów

Bardziej szczegółowo

SP Klasa V, Temat 36

SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 Dobry opiekun pilnie poszukiwany!!! Dziecko pilnie poszukuje opiekuna. Kandydat powinien: Dobry opiekun pilnie poszukiwany!!!

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

Własność : Anny i Szczepana Polachowskich

Własność : Anny i Szczepana Polachowskich 1 Opracowanie: Anna Polachowska Korekta: Anna i Szczepan Polachowski Okładka : Anna Polachowska Zdjęcia wykorzystane do tej książki są autorstwa : Anna i Szczepana Polachowskich I pochodzą z własnej kolekcji

Bardziej szczegółowo

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Pałac na Wyspie Pałac Myślewicki Biały Domek Stara Pomarańczarnia Podchorążówka Stara Kordegarda Amfiteatr Stajnie i wozownie Wejścia do Łazienek Królewskich 2 3 O CO TU CHODZI? Kto

Bardziej szczegółowo

PROJEKT EDUKACYJNY "Krokus" w GM16

PROJEKT EDUKACYJNY Krokus w GM16 Projekt gimnazjalny Krokus ocalić od zapomnienia jest elementem międzynarodowego przedsięwzięcia Irlandzkiego Towarzystwa Edukacji o Holokauście i Muzeum śydowskiego Galicja w Krakowie, które przekazują

Bardziej szczegółowo

Przedstawienie. Kochany Tato, za tydzień Dzień Ojca. W szkole wystawiamy przedstawienie. Pani dała mi główną rolę. Będą występowa-

Przedstawienie. Kochany Tato, za tydzień Dzień Ojca. W szkole wystawiamy przedstawienie. Pani dała mi główną rolę. Będą występowa- Przedstawienie Agata od kilku dni była rozdrażniona. Nie mogła jeść ani spać, a na pytania mamy, co się stało, odpowiadała upartym milczeniem. Nie chcesz powiedzieć? mama spojrzała na nią z troską. Agata

Bardziej szczegółowo

Tak prezentują się laurki i duży obrazek z życzeniami. Juz jesteśmy bardzo blisko.

Tak prezentują się laurki i duży obrazek z życzeniami. Juz jesteśmy bardzo blisko. Przygotowujemy laurki dla dzielnych strażaków. Starałyśmy się, by prace były ładne. Tak prezentują się laurki i duży obrazek z życzeniami. Juz jesteśmy bardzo blisko. 182 Jeszcze kilka kroków i będziemy

Bardziej szczegółowo

Anna Kowalska i Adam Nowak. Anna Kowalska i Adam Nowak

Anna Kowalska i Adam Nowak. Anna Kowalska i Adam Nowak T1 Anna Kowalska i Adam Nowak wraz z Rodzicami serdecznie zapraszają na uroczystość Zaślubin, która odbędzie się15 sierpnia 2015 roku o godzinie 17.00 w Kościele pw. Św. Trójcy przy ul. Krzyckiej 42 we

Bardziej szczegółowo

Zespół nr 0009 Anna Kołaczyk. Liczba kart, dokumentów, stron, fotografii, map, etc.

Zespół nr 0009 Anna Kołaczyk. Liczba kart, dokumentów, stron, fotografii, map, etc. Cyfrowe Archiwum Tradycji Lokalnej w Milanówku Miejska Biblioteka Publiczna w Milanówku ul. Spacerowa 4 05-822 Milanówek Zespół nr 0009 Anna Kołaczyk Lp. Numer zespołu (wg formatu: archiwum / zespół /

Bardziej szczegółowo

Hektor i tajemnice zycia

Hektor i tajemnice zycia François Lelord Hektor i tajemnice zycia Przelozyla Agnieszka Trabka WYDAWNICTWO WAM Był sobie kiedyś chłopiec o imieniu Hektor. Hektor miał tatę, także Hektora, więc dla odróżnienia rodzina często nazywała

Bardziej szczegółowo

Z Wyspiańskim na ty - Wesele

Z Wyspiańskim na ty - Wesele Z Wyspiańskim na ty - Wesele Uczestniczysz w trzeciej edycji konkursu sprawdzającego znajomość życia i twórczości Stanisława Wyspiańskiego. Tym razem pytania i zadania dotyczą jego najwybitniejszego dramatu

Bardziej szczegółowo

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku.

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku. Opieka zdrowotna przyjazna dziecku - Dzieci i młodzież: powiedz nam co myślisz! Rada Europy jest międzynarodową organizacją, którą tworzy 47 krajów członkowskich. Jej działania obejmują 150 milionów dzieci

Bardziej szczegółowo

Ignacy Domeyko. Obywatel Świata

Ignacy Domeyko. Obywatel Świata Ignacy Domeyko Obywatel Świata Czasy młodości Ignacy Domeyko urodził się 31 lipca 1802 w Niedźwiadce na terenie dzisiejszej Białorusi. Od najmłodszych lat interesował się naukami ścisłymi, a w szczególności

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

Historia Szkoły Podstawowej nr 1 w Puszczykowie

Historia Szkoły Podstawowej nr 1 w Puszczykowie Historia Szkoły Podstawowej nr 1 w Puszczykowie Nie znamy dokumentów o początkach szkoły w XIX wieku. Jedynym dostępnym potwierdzonym materiałem, na podstawie którego możemy wnioskować o dacie powstania

Bardziej szczegółowo

Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem?

Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem? Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem? Paweł P. Reszka 13.06.2012, aktualizacja: 13.06.2012 19:07 Jedno ze zdjęć znalezionych przy Rynek 4 Kolekcję zdjęć znaleziono na strychu kamienicy

Bardziej szczegółowo

Umiłowani, jeśli Bóg tak nas umiłował, to i my winniśmy się wzajemnie miłować. (1 J 4,11) Droga Uczennico! Drogi Uczniu!

Umiłowani, jeśli Bóg tak nas umiłował, to i my winniśmy się wzajemnie miłować. (1 J 4,11) Droga Uczennico! Drogi Uczniu! Droga Uczennico! Drogi Uczniu! Jesteś już uczniem i właśnie rozpoczynasz swoją przygodę ze szkołą. Poznajesz nowe koleżanki i nowych kolegów. Tworzysz razem z nimi grupę klasową i katechetyczną. Podczas

Bardziej szczegółowo

Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic!

Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic! Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic! W związku ze zbliżającą się 70. rocznicą wybuchu II wojny światowej ( 1 września 2009 r. ) grupa byłych i obecnych mieszkańców naszej wsi w składzie: 1. Krzysztof Granat

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z ferii zimowych w roku 2015

Sprawozdanie z ferii zimowych w roku 2015 Sprawozdanie z ferii zimowych w roku 2015 1 Ferie zimowe to wymarzony czas dla dzieci. Jak co roku nasza placówka zorganizowała wiele ciekawych zajęć, które rozpoczęły się już 14 lutego w sobotę. Chętne

Bardziej szczegółowo

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków,

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, którzy twierdzą, że właściwie w ogóle nie rozmawiają ze swoimi dziećmi, odkąd skończyły osiem czy dziewięć lat. To może wyjaśniać, dlaczego przesiadują

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej.

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. 34-letnia Emilia Zielińska w dniu 11 kwietnia 2014 otrzymała nowe życie - nerkę

Bardziej szczegółowo

Dzień dobry panie Adamie, proszę usiąść. No, to proszę dać mi ten wynik.

Dzień dobry panie Adamie, proszę usiąść. No, to proszę dać mi ten wynik. Dzień dobry panie Adamie, proszę usiąść. No, to proszę dać mi ten wynik. Panie Adamie, test przesiewowy i test potwierdzenia wykazały, że jest pan zakażony wirusem HIV. MAM AIDS??! Wiemy teraz, że jest

Bardziej szczegółowo

Gatunki i style muzyczne, jakie chcemy usłyszeć podczas wesela:...

Gatunki i style muzyczne, jakie chcemy usłyszeć podczas wesela:... Klucz do doskonałej zabawy Myślę, że nikogo przekonywać nie trzeba do tego, że muzyka (czy to grana na żywo przez zespół, czy też prezentowana przez DJ a) podczas wesela jest elementem nie tylko niezbędnym,

Bardziej szczegółowo

Okolicznościowe przemówienie wygłosiła Pani Dyrektor Barbara Bogacz.

Okolicznościowe przemówienie wygłosiła Pani Dyrektor Barbara Bogacz. 22 maja 2010 roku świętowaliśmy Jubileusz pięćdziesięciolecia Szkoły Podstawowej nr 15 im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. Uroczystości rozpoczęły się Wielką Galą otwarcia w Filharmonii Olsztyńskiej.

Bardziej szczegółowo

Gościmy gimnazjalistów ze Społecznego Gimnazjum STO nr 8 w Krakowie. Augustów, 17-19 września 2014

Gościmy gimnazjalistów ze Społecznego Gimnazjum STO nr 8 w Krakowie. Augustów, 17-19 września 2014 Gościmy gimnazjalistów ze Społecznego Gimnazjum STO nr 8 w Krakowie Augustów, 17-19 września 2014 . Jarosław Pytlak - dyrektor Zespołu Szkół STO na Bemowie w Warszawie - zaproponował realizację projektu

Bardziej szczegółowo

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Jako mała dziewczynka miałam wiele marzeń. Chciałam pomagać innym ludziom. Szczególnie starzy, samotni

Bardziej szczegółowo

"Obrazy, które mnie hipnotyzują" - rozmowa z Anną Wypych

Obrazy, które mnie hipnotyzują - rozmowa z Anną Wypych "Obrazy, które mnie hipnotyzują" - rozmowa z Anną Wypych JUSTYNA NAPIÓRKOWSKA Więcej zdjęć (2) Przedstawiam Państwu młodą malarkę, absolwentkę Akademii Sztuk Pięknych w pracowni profesora Świeszewskiego.

Bardziej szczegółowo

Zbigniew Lutomski. Grafika

Zbigniew Lutomski. Grafika Zbigniew Lutomski Grafika czerwiec 2013 Zbigniew Lutomski, urodzony 4 grudnia 1934 roku, jest jednym z najwybitniejszych przedstawicieli grafiki polskiej. Specjalizuje się w trudnej technice drzeworytu.

Bardziej szczegółowo

Dlaczego Wesele Stanisława Wyspiańskiego uważane jest za dramat narodowy?

Dlaczego Wesele Stanisława Wyspiańskiego uważane jest za dramat narodowy? Dlaczego Wesele Stanisława Wyspiańskiego uważane jest za dramat narodowy? 1. Cele lekcji a) Wiadomości Uczeń: zna pojęcie dramatu symbolicznego, wymienia i objaśnia symbole występujące w utworze, zna genezę

Bardziej szczegółowo

DANE DOTYCZĄCE PARY MŁODEJ:

DANE DOTYCZĄCE PARY MŁODEJ: ANKIETA PARY MŁODEJ Proszę o wypełnienie tych punktów, co do których są Państwo pewni. Jeżeli pojawią się jakiekolwiek wątpliwości postaram się je rozwiać na spotkaniu. Bardzo proszę opisać Państwa wyobrażenia

Bardziej szczegółowo

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!!

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! 1 1. Podaj imię i nazwisko burmistrza Gostynia i starosty Powiatu Gostyńskiego.

Bardziej szczegółowo

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Literatura 1. Literackie portrety ludzi szczęśliwych.

Bardziej szczegółowo

Wieści z Bajkowej Krainy

Wieści z Bajkowej Krainy Wrzesień 2015 Wieści z Bajkowej Krainy 10-lecie przedszkola Bajkowa Kraina W tym roku obchodziliśmy rocznicę 10-lecia przedszkola. W tym uroczystym dniu Dyrekcja i kadra pedagogiczna spotkała się, na mszy

Bardziej szczegółowo

Obrazy w kolekcji POL-MOT Holding S.A.

Obrazy w kolekcji POL-MOT Holding S.A. 1. Obraz Wierzba K. Matejkowski 2. Obraz Panny K. Matejkowski 3. Obraz Drzewo życia K. Matejkowski 4. Obraz Bukowy las K. Matejkowski 5. Portret młodej kobiety Teodor Axentowicz 6. Dziewczynki grające

Bardziej szczegółowo

Dom Ani Mój dom znajduje się w niewielkiej wsi 20km od Ostródy. Dla mnie jest miejscem niezwykłym, chyba najwspanialszym na świecie. To z nim wiążą się moje przeżycia z dzieciństwa, gdyż mieszkam tu od

Bardziej szczegółowo

miłość, wierność i uczciwość przed obliczem Boga dnia. o godzinie w Kościele... w... Na tą uroczystość zapraszają W.P. Rodzice i Narzeczeni

miłość, wierność i uczciwość przed obliczem Boga dnia. o godzinie w Kościele... w... Na tą uroczystość zapraszają W.P. Rodzice i Narzeczeni Wybór tekstu zaproszenia 1. Ku radości przyjaciół, za pozwoleniem najbliższych, rozpoczynają wspólna drogę życia Panna Młoda: imię i nazwisko i Pan Młody: imię i nazwisko miłość, wierność i uczciwość przed

Bardziej szczegółowo

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie?

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie? Pytania konkursowe 1. Podaj imię i nazwisko Jana Pawła II. 2. Podaj imię brata Karola Wojtyły. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo

Bardziej szczegółowo

PODSUMOWANIE AKCJI DRUGIE ŻYCIE

PODSUMOWANIE AKCJI DRUGIE ŻYCIE PODSUMOWANIE AKCJI DRUGIE ŻYCIE I LO IM. KAROLA MARCINKOWSKIEGO W POZNANIU KLASA MEDICUS-2 Wychowawca klasy: mgr Renata Mikołajczyk-Szwaczkowska POZNAŃ 2013/2014 25 października 2013r. - w naszej szkole

Bardziej szczegółowo

PROGRAM IMPREZ WAKACYJNYCH W 2014 r. Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza w Chełmie

PROGRAM IMPREZ WAKACYJNYCH W 2014 r. Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza w Chełmie PROGRAM IMPREZ WAKACYJNYCH W 2014 r. LIPIEC 2014 DATA WYDARZENIE MIEJSCE ORGANIZATORZY Karolina Zdunek. Malarstwo Stalag 319, niemiecki obóz jeniecki Zaczęło się od Ewy. Kobieta w sztuce ludowe Powrót

Bardziej szczegółowo

Panią Bożenę oprowadzali po domu nasi najmłodsi mieszkańcy, prezentując swoje pokoje i inne pomieszczenia.

Panią Bożenę oprowadzali po domu nasi najmłodsi mieszkańcy, prezentując swoje pokoje i inne pomieszczenia. Promyk.go.pl Domel Gazetka wydawana przez Dom dla Dzieci i Młodzieży PROMYK w Morągu, ul. Żeromskiego 19, 14-300 Morąg wydanie specjalne Redaktor naczelny - Ewa Wiśniewska, zespół redakcyjny: Aneta Terebiłow,

Bardziej szczegółowo

TERMINARZ WESELNY. czyli co, gdzie, kiedy? Dobry terminarz ślubny to podstawa udanego ślubu i wesela. Zobacz więc, co musisz zrobić:

TERMINARZ WESELNY. czyli co, gdzie, kiedy? Dobry terminarz ślubny to podstawa udanego ślubu i wesela. Zobacz więc, co musisz zrobić: TERMINARZ WESELNY czyli co, gdzie, kiedy? Dobry terminarz ślubny to podstawa udanego ślubu i wesela. Zobacz więc, co musisz zrobić: 12 miesięcy wcześniej: Uwagi: 1. Poinformować rodziców o zaręczynach,

Bardziej szczegółowo

Spis treści PODZIĘKOWANIA ZANIM ZACZNIECIE: SERCE WASZEGO ŚLUBU ROZDZIAŁ 1. Etykieta w okresie narzeczeństwa ROZDZIAŁ 2

Spis treści PODZIĘKOWANIA ZANIM ZACZNIECIE: SERCE WASZEGO ŚLUBU ROZDZIAŁ 1. Etykieta w okresie narzeczeństwa ROZDZIAŁ 2 Spis treści PODZIĘKOWANIA IX ZANIM ZACZNIECIE: SERCE WASZEGO ŚLUBU XV Podtrzymywanie radości w trakcie przygotowań (XVI) Sprawy rodzinne (XIX) Trendy ślubne XXI wieku (XIX) Ślub w sam raz dla was (XXI)

Bardziej szczegółowo

W numerze: - 80 lat biłgorajskiego szpitala - 50-lecie SM Łada - Wreszcie nowa hala sportowa

W numerze: - 80 lat biłgorajskiego szpitala - 50-lecie SM Łada - Wreszcie nowa hala sportowa W numerze: - 80 lat biłgorajskiego szpitala - 50-lecie SM Łada - Wreszcie nowa hala sportowa Pierwszy budynek Szpitala Powiatowego wł. fot. A. Burlewicz Oddział dziecięcy i oddział zakaźny Szpitala Powiatowego

Bardziej szczegółowo

W numerze: 2014, numer 1 Grudzień

W numerze: 2014, numer 1 Grudzień 2014, numer 1 Grudzień W numerze: Wywiad z kierownikiem świetlicy p. Lidią Majewską Zimowe trendy Skąd się wzięła kolęda? Kącik plastyczny Uśmiechnij się Chwila relaksu GADU-GADU Z P. LIDIĄ MAJEWSKĄ- KIEROWNIKIEM

Bardziej szczegółowo

"PRZYGODA Z POTĘGĄ KOSMICZNA POTĘGA"

PRZYGODA Z POTĘGĄ KOSMICZNA POTĘGA "PRZYGODA Z POTĘGĄ KOSMICZNA POTĘGA" Maciej Rak kl.4a 1 PEWNEGO DNIA W SZKOLE NA LEKCJI MATEMATYKI: PANI: Dzieci, proszę o ciszę!!! STAŚ: Słuchajcie pani, bo jak nie, to zgłoszę wychowawczyni żeby wpisała

Bardziej szczegółowo

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!!

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W dniu 30-04-2010 roku przeprowadziłem wywiad z moim opą -tak nazywam swojego holenderskiego dziadka, na bardzo polski temat-solidarność. Ten dzień jest może najlepszy

Bardziej szczegółowo

10.00 Szopka krakowska. Warsztaty plastyczne dla dzieci w wieku 5 9 lat Pałac Krzysztofory

10.00 Szopka krakowska. Warsztaty plastyczne dla dzieci w wieku 5 9 lat Pałac Krzysztofory 16 lutego (poniedziałek) 10.00 Szopka krakowska. Warsztaty plastyczne dla dzieci w wieku 5 9 lat 10.30 i 12.30 Pogromcy legend, czyli między wymysłem a prawdą. Weryfikacja elementów historycznych w krakowskich

Bardziej szczegółowo

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001 LEARNIT KOBIETY W IT EMANUELA (IT) Ten projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej. Projekt lub publikacja odzwierciedlają jedynie stanowisko ich autora i Komisja Europejska

Bardziej szczegółowo