UNIWERSYTET WARSZAWSKI WYDZIAŁ DZIENNIKARSTWA I NAUK POLITYCZNYCH

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "UNIWERSYTET WARSZAWSKI WYDZIAŁ DZIENNIKARSTWA I NAUK POLITYCZNYCH"

Transkrypt

1 UNIWERSYTET WARSZAWSKI WYDZIAŁ DZIENNIKARSTWA I NAUK POLITYCZNYCH Katarzyna Anna Głuszak Muzyka i piosenka popularna jako narzędzia opozycji politycznej w Polsce w latach 80. XX wieku Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr. hab. Ryszarda Zięby Warszawa 2014

2 Spis treści Wstęp... 5 Rozdział I Pojęcia i terminy stosowane w rozprawie Muzyka i piosenka popularna Kultura popularna i masowa Opozycja polityczna w PRL Ogólna charakterystyka badanego okresu Rozdział II Twórczość kabaretowa w Polsce w latach osiemdziesiątych Rozwój czy zastój w twórczości kabaretowej w latach Uwarunkowania polityczne Sztuka kabaretowa Sceny kabaretowe Polityczność kabaretów Studencka sztuka kabaretowa Socjologia opozycji Profesjonalna twórczość kabaretowa przed i po stanie wojennym Kabaretowe spojrzenie na rzeczywistość Władza wobec kabaretów Rola muzyki i piosenki w kabarecie Kontestacyjna rola kabaretu Wstęp Rozdział III Akcje uliczne i happeningi Działalność Pomarańczowej Alternatywy Jak zaangażować milicję w działalność opozycyjną Stowarzyszenia happenerów i sztuka performance'u w latach osiemdziesiątych Kontestacyjna rola akcji ulicznych i happeningów Rozdział IV Piosenka popularna Analiza i interpretacja utworów Myśl polityczna eksplicytna i ukryta między słowami Kontestacyjna rola piosenki popularnej Rozdział V Muzyka popularna Jak można zrozumieć muzykę? Gatunki muzyczne popularne w latach osiemdziesiątych Nurt oficjalny kontra nurt podziemny Protest song Subkultury Muzyka popularna jako wyraz kontestacji Rozdział VI 3

3 Muzyka liturgiczna Rola muzyki w kulcie religijnym Rola kultu religijnego i Kościoła w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Kontestacyjna rola muzyki liturgicznej Rozdział VII Funkcje muzyki i piosenki popularnej w działalności opozycji politycznej w latach osiemdziesiątych Narzędzia opozycji politycznej w latach Problemy twórców z cenzurą Kontestacyjne funkcje muzyki i piosenki popularnej Zakończenie Kalendarium wydarzeń artystycznych i politycznych Bibliografia Spis utworów

4 WSTĘP Muzyka i piosenka popularna to istotne elementy każdej z epok. Stanowią świadectwo swoich czasów. Są komentarzem do rzeczywistości, zapisem zdarzeń, niekiedy czynnikiem sprawczym, mającym pozaartystyczny wpływ na rzeczywistość. W niniejszej pracy muzyka i piosenka popularna będą odczytywane w kontekście ich roli jako narzędzi opozycji politycznej w Polsce w latach osiemdziesiątych minionego stulecia. Problem wymaga zbadania z uwagi na luki w pracach dotyczących rzeczonego okresu. Niewiele znajdujemy prac analizujących kulturę i sztukę epoki w kontekście politycznym i społecznym. Więcej miejsca poświęca się natomiast kulturze i sztuce oficjalnych nurtów PRL. Celem przedkładanej rozprawy jest wykazanie, że muzyka i piosenka popularna stanowiły narzędzia opozycji politycznej w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Muzyka i piosenka popularna były wykorzystywane przez opozycję. Używano ich w charakterze instrumentów, metod, sposobów i środków walki politycznej. Hipoteza badawcza zakłada, że muzyka i piosenka popularna to narzędzia opozycji politycznej w Polsce w latach osiemdziesiątych dwudziestego wieku. Hipoteza ta implikuje szereg założeń badawczych, istotnych z poznawczego punktu widzenia. Analiza i interpretacja zarówno twórczości, jak i zdarzeń, na arenie społecznej i politycznej, wskazuje na kontestacyjną rolę muzyki i piosenki popularnej oraz, w szczególnych warunkach, pieśni liturgicznej, a także na kontestacyjną rolę piosenki kabaretowej oraz skeczy kabaretowych, oraz na kontestacyjną rolę akcji ulicznych i happeningów. Założenie badawcze rozprawy dotyczy wykorzystania czynników pozapolitycznych w charakterze kategorii politycznych. Implikuje ono szereg pytań badawczych. W jaki sposób sztuka kabaretowa i uliczna sztuka szeroko pojmowanych akcji happeningowych, stawały się narzędziami opozycji politycznej? Na jakiej podstawie można postrzegać piosenkę i muzykę popularną jako środki wykorzystywane przez opozycję w sferze politycznej? Jaki mechanizm funkcjonowania pozwalał muzyce i piosence popularnej uzyskać rolę kontestacyjną? 5

5 Praca ukierunkowana będzie zatem na opisanie faktów, dowodzących słuszności postawionej hipotezy. Posłużą w tym celu wybrane metody badawcze: krytyczna analiza źródeł, badanie dokumentów nagrań audiowizualnych i fonograficznych, prasowych materiałów archiwalnych, oraz druków zwartych stanowiących literaturę podmiotu, ze szczególnym uwzględnieniem zbiorów zgromadzonych w Archiwum Akt Nowych. Za podstawę badań posłużą także krytyczne analizy i interpretacje utworów muzycznych i piosenek popularnych. Ponadto, źródłem będą archiwalne nagrania wideo i na taśmach magnetofonowych, w niektórych przypadkach współcześnie wydane reedycje na płytach CD. Istotna jest rola wywiadów oraz analiza autobiografii i biografii twórców. Tłem będzie analiza dotychczasowych badań i ustaleń naukowych, istniejących publikacji, prześledzenie stanu wiedzy na ten temat, kwerenda biblioteczna. W pracy zastosowanie znajdą ogólnologiczne metody indukcji i dedukcji. Metody badawcze wskazują na interdyscyplinarny charakter pracy. Analiza źródeł będzie miała charakter politologiczny i kulturoznawczy zarazem. Stąd też podstawowe metody badawcze stanowić będą: politologiczna analiza decyzyjna, ponieważ uważa się, iż politykę stanowią procesy jej tworzenia, czyli podejmowane decyzje i ich wprowadzanie w czyn. Istotę pracy stanowi wykazanie, że tworzenie, słuchanie, przekazywanie; słowem, uczestniczenie w procesie powstawania i odbierania muzyki i piosenki popularnej, stanowiło decyzję polityczną i zyskiwało tym samym rangę narzędzia opozycji politycznej, z realnym wpływem na politykę. Sprzężenia zwrotne w obrębie środowiska wewnętrznego na terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, generowały w polityce nową jakość i wpływały na ewolucję systemu politycznego, w latach osiemdziesiątych postrzeganą jako rewolucję, ze względu na dynamikę zdarzeń. Na procesy decyzyjne wpływ mają makrostruktury i mikrostruktury społeczne, a więc analiza tych środowisk pozwoli na dostrzeżenie ich wpływu na strukturę organizacyjną państwa. Stopniowo braki w literaturze przedmiotu są uzupełniane przez badaczy, którzy publikują artykuły, opracowania, monografie i kompendia dotyczące zaniedbywanych i pomijanych dotychczas aspektów. Daniel Przastek pisał o teatrze, rozumianym zarówno jako instytucja kulturalna, jak i w sensie ludzi 6

6 teatru: aktorów, reżyserów, scenarzystów, a nawet widzów, prezentując ich reakcje i postępowanie w obliczu skomplikowanej sytuacji, w jakiej znalazł się kraj i naród 1. Iwona Massaka to autorka bardzo ciekawej pracy z pogranicza politologii i kulturoznawstwa 2. W książce pt. Muzyka jako instrument wpływu politycznego koncentruje się ona na przedstawieniu muzyki jako narzędzia w rękach władzy, jako środka wspomagającego utrzymanie istniejących porządków społecznych i politycznych. O kontestacyjnej roli muzyki pisał z kolei Wojciech Łysiak. Publikacja jego autorstwa sytuuje się w kręgu badań etnologicznych. Stanowi świetne źródło tekstów wierszy, dowcipów politycznych, kolęd, pastorałek, ballad czy więziennych pieśni 3. Andrzej Krajewski w książce Między współpracą a oporem. Twórcy kultury wobec systemu politycznego PRL ( ), stanowiącej bogate źródło wiedzy i starannie opracowane kompendium na temat sytuacji artystów w tamtych czasach, bardzo szeroko przedstawia stanowisko wobec władz i sytuację środowisk dziennikarzy, pisarzy, poetów, ludzi kina reżyserów i aktorów, a nawet artystów plastyków i malarzy. Całkowicie natomiast pomija muzyków i twórców piosenki popularnej 4. Socjologią muzyki w kontekście politycznych przemian zajmował się Igor Pietraszewski, koncentrując się jednak wyłącznie na jazzie 5. Większa jest natomiast popularność opracowań dotyczących ówczesnego rocka 6. Widać wyraźnie brak holistycznego ujęcia tematu pod kątem politologicznym. Ambicją autorki nie jest dokonanie pełnej analizy, czy też syntezy problemu, gdyż wymagałoby to jeszcze wielu badań. Perspektywa czasowa nadal jest stosunkowo nieodległa, co warunkuje trudność w ujednoznacznieniu ocen. Narosłe kontrowersje wokół postaci i zdarzeń ze sceny politycznej lat osiemdziesiątych, utrudniają odnalezienie obiektywnych źródeł. 1 Daniel Przastek, Środowisko teatru w okresie stanu wojennego, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa Iwona Massaka, Muzyka jako instrument wpływu politycznego, Wydawnictwo Naukowe Ibidem, Łódź Wojciech Łysiak, Wielka kontestacja. Folklor polityczny w PRL, PSO, Poznań Andrzej Krajewski, Między współpracą a oporem. Twórcy kultury wobec systemu politycznego PRL ( ), Trio, Warszawa Igor Pietraszewski, Jazz w Polsce. Wolność improwizowana, Nomos, Kraków Por. Przemysław Zieliński, Scena rockowa w PRL, Trio, Warszawa 2005; Anna Idzikowska-Czubaj, Rock w PRL-u: o paradoksach współistnienia, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2011; Krzysztof Potaczała, KSU. Rejestracja buntu, Libra, Rzeszów 2010; Konrad Wojciechowski, Pokolenie J8: Jarocin '80-'89, In Rock, Poznań 2011, Krzysztof Lesiakowski, Jarocin w obiektywie bezpieki, IPN, Warszawa 2004; Grzegorz Witkowski, Grunt to bunt. Rozmowy o Jarocinie, In Rock, Poznań 2011, Krzysztof Grabowski, Dezerter. Poroniona generacja, Kayax Music Agora, Warszawa

7 Struktura pracy podzielona będzie na siedem rozdziałów. Podział taki znajduje uzasadnienie w spectrum tematu. Konstrukcja pracy jest funkcjonalna w stosunku do kolejnych etapów weryfikowania przyjętej hipotezy. Spójna struktura pozwala w sposób logiczny i czytelny odpowiedzieć na pytania badawcze postawione we wstępie. W rozdziale pierwszym niezbędne jest przedstawienie wykorzystywanej terminologii. Uzasadniony zostanie wybór okresu badawczego, jego skonkretyzowanie i zawężenie. Ujednoznacznione i przybliżone zostaną definicje muzyki i piosenki popularnej, kultury popularnej i masowej, a także opozycji politycznej w omawianym okresie. Rozdział drugi dotyczyć będzie analizy i interpretacji ówczesnej twórczości kabaretowej. Celem tego fragmentu pracy będzie określenie, w jakiej mierze wpływały na rozwój tej sztuki lata osiemdziesiąte, z cenzorskimi i logistycznymi ograniczeniami, wynikłymi z realiów czasów. Szczególna uwaga zwrócona będzie na muzykę i piosenkę w kabarecie, jako na elementy dla pracy kluczowe. Kolejny, trzeci rozdział, dotyczyć będzie happeningów, spontanicznych akcji ulicznych i sztuki performance. W warunkach rzeczywistości PRL często najlepszym sposobem satyry na rzeczywistość było obnażanie jej absurdów. W kontekście różnych teatralnych i parateatralnych form ekspresji, warto zwrócić uwagę na reakcje władz wobec nich, na zakazy i ograniczenia, z jakimi stykali się twórcy. Analizując to, co władzom się nie podobało, możemy dedukować wpływ kabaretów i happeningów na rzeczywistość. W dalszej części pracy poddane analizie będą treści polityczne piosenki popularnej, poprzez zwrócenie uwagi na słowa i zawoalowany przekaz. Takie utwory należy analizować w sposób dwojaki, a mianowicie, biorąc pod uwagę zarówno melodię, jak i słowa. Pamiętajmy, iż nieodłącznym elementem wpływu politycznego w PRL były pieśni pisane specjalnie w celach propagandowych. Muzyka jest bowiem nieodłącznym elementem politycznego rytuału. Można ją z powodzeniem wykorzystywać jako nośnik wartości politycznych, a także widzieć w niej czynnik integrujący oraz mobilizujący do wspólnego kolektywnego działania. Analogiczny wpływ możemy obserwować po stronie opozycji, przy jednoczesnej odmienności stylistyki, repertuaru, sposobów i form przekazu. 8

8 W rozdziale piątym pojawią się zagadnienia wyjaśniające, na jakiej podstawie można w ogóle stwierdzić, iż muzyka oraz piosenka była narzędziem opozycji politycznej. W tej części pracy w centrum zainteresowań badawczych znajdzie się aktywizująca rola muzyki, jej funkcje sprawcze, pobudzające do konkretnych działań, będących wyrazem sprzeciwu wobec władz. Celem jest wskazanie i zbadanie mechanizmów, które z twórczości artystycznej czynią element kreacyjny rzeczywistości, jak również wskazanie, jak konkretne wydarzenia na scenie politycznej przekładają się na konstytuowanie się nowych gatunków muzycznych, nowych stylów i aranżacji. Sednem tego rozdziału będzie prezentacja istotnych faktów z czasów PRL, dla których czynnikiem aktywizującym i towarzyszącym była piosenka i muzyka. Z drugiej strony przedstawione zostaną utwory, które są nośnikami wartości politycznych, przez co mobilizują grupę do działania w ramach określonego światopoglądu. Twórczość muzyczna w tym fragmencie pracy będzie omówiona w kontekście wpływu na życie społeczne i polityczne, przez tworzenie subkultur, ruchów społecznych i postaw politycznych. Osobny rozdział, szósty, będzie poświęcony problematyce muzyki religijnej, powiązanej z liturgią i szeroko pojętym obrządkiem Kościoła katolickiego oraz ze świętami religijnymi. Po wprowadzeniu przez władze PRL w grudniu 1981 roku stanu wojennego jedyną legalną formą protestu było uczestnictwo w uroczystościach religijnych. W zaistniałej sytuacji możemy zatem mówić o specyficznym kontekście kulturowym i historycznym, kiedy to muzyka sakralna stała się wyrazem kontestacji. Oczywiście, przyczyną takiego stanu również była specyficzna religijność narodu polskiego, chętnie manifestowana i od wieków kojarzona jako nieodłączny atrybut polskości i prawdziwego patriotyzmu. Tym bardziej zatem Kościół niejako samoistnie stał się ośrodkiem opozycji, szczególnie, że pozostawał ośrodkiem autonomicznym. Istotne dla pracy jest wykazanie także innych narzędzi, jakimi posługiwała się opozycja polityczna, aby w tym kontekście unaocznić wpływy muzyki i piosenki popularnej. W rozdziale siódmym zostaną omówione narzędzia opozycji politycznej. Pojawia się także w tym rozdziale problem cenzorskich ograniczeń i sposobów ich ominięcia, jakie stosowali twórcy, dążący do przemycenia niepoprawnych politycznie, zakwestionowanych treści. 9

9 Sednem pracy jest wykazanie możliwości wpływania poprzez dźwięki na świadomość i podświadomość ludzi tak, aby za pośrednictwem różnych brzmień wzbudzać w odbiorcach poczucie wspólnoty. Muzyka i piosenka popularna, zyskują rangę narzędzia, a nie tylko ozdobnika, jakim jest sztuka. Praca będzie wykazywać, na ile muzyka i piosenka wpływają na poczucie przynależności do pewnej grupy, na świadomość współdzielenia poglądów, współuczestniczenia w wydarzeniach, współdziałania w celu osiągnięcia pewnych wymiernych korzyści. Trzeba uwzględnić fakt, iż ludzie powiązani za sobą pewnymi więzami, połączeni w solidarnym dążeniu do konkretnych rezultatów, wybierają twórczość artystyczną solidaryzującą się z ich dążeniami, nie tylko zaś podejmują działania pod wpływem twórczości. Nie da się bowiem zaprzeczyć, iż muzyka i piosenka tworzy silne więzi pomiędzy członkami danego społeczeństwa. Praca dotyczyć będzie mechanizmów, w jaki sposób kreowane jest to poczucie wspólnoty, a także jak w związku z tym wykorzystywano twórczość piosenkarską i muzyczną do kierowania tłumem, oddziaływania na słuchaczy. Warto rozważyć wpływ muzyki na konkretne działania, ze szczególnym skoncentrowaniem się na przejawach sprzeciwu wobec władz. Mogą to być tak proste czynności, jak nielegalne odsłuchiwanie nieprawomyślnych utworów, lub bardziej skomplikowane i angażujące, tworzenie utworów własnych. Zarazem mogą to być konkretne działania, mniej lub bardziej radykalne, przy czym te bardziej konkretne jak np. akty przemocy są znacznie bardziej wyraźnymi zachowaniami. Warto pokusić się o zwrócenie uwagi na to, w jaki sposób muzyka może być nośnikiem treści patriotycznych czy wywrotowych bo w przypadku twórczości związanej z opozycją, to właśnie treści patriotyczne, nawiązujące do wielowiekowej kultury polskiej, poniekąd stawały się pieśniami wywrotowymi, działającymi na niekorzyść ówczesnego rządu. Istotne wydają się także nadzieje i oczekiwania pokładane w twórczości muzycznej ruchu opozycyjnego. Decyzje polityczne, zarówno ze strony rządzących, jak i opozycji, kreowane były na podstawie wyznaczników wewnętrznych, a więc układu sił w społeczeństwie, również sił aksjologicznych, wśród których wymienić należy kulturę, religię, ideologię, świadomość społeczną. Wszystkie te czynniki znajdują odzwierciedlenie w omawianej w rozprawie problematyce, z uwzględnieniem sił subiektywnych, a więc dotyczących świadomości osób decyzyjnych i czynników 10

10 wpływających na te decyzje, motywujących do działania. Praca będzie zatem służyć poszukiwaniu wpływu muzyki i piosenki popularnej na świadomość opozycji politycznej, a w efekcie stanowić będzie odpowiedź na pytanie, jak te czynniki motywowały do działania, w jakim stopniu stanowiły jego przyczynę. W warstwie edytorskiej, przypisy są robione metodą stosowaną w publikacjach w krajach zachodnich, aby praca była bardziej czytelna dla ewentualnych czytelników spoza Polski. Przyjrzyjmy się zatem muzyce i piosence popularnej w okresie stanu wojennego. Zastanówmy się, w jaki sposób w tych szczególnych czasach dźwięki i słowa stały się narzędziami działania opozycji politycznej. Przenieśmy się myślą w lata osiemdziesiąte i zobaczmy, ile można zdziałać nie za pomocą broni, przemocy, oręża, lecz muzyki i piosenki. 11

11 Rozdział I Pojęcia i terminy stosowane w rozprawie 1. Muzyka i piosenka popularna Kluczowymi pojęciami w niniejszej pracy są muzyka i piosenka popularna. W tym miejscu warto wskazać rozróżnienie terminologiczne tych pojęć. Najkrócej mówiąc, muzyka rozumiana jest jako samo brzmienie, melodia, dźwięk. Jest to przekaz niewerbalny. Piosenka natomiast to forma muzyczna będąca uproszczeniem tradycyjnej pieśni. Określenie piosenka jest powszechnie stosowane w odniesieniu do muzyki rozrywkowej, rozumianej także jako muzyka popularna. Może być ona utworem ściśle instrumentalnym, zasadniczo jednak, mówiąc o piosence, mamy na myśli utwór wokalny albo ewentualnie także wokalno-instrumentalny. Zdolność czytania nut, znajomość muzycznej terminologii oraz teoretycznych zagadnień ułatwia odczyt przekazu niewerbalnego. Pieśń to forma wypowiedzi poetyckiej, najczęściej lirycznej, związana z muzyką, przeznaczona do śpiewania ( ) przeważnie z towarzyszeniem instrumentu muzycznego lub orkiestry. Pieśń jest to także najstarsza ludowa forma poezji, towarzysząca zajęciom domowym, utrwalona obyczajem towarzyskim, będąca składnikiem zbiorowych obrzędów, które czasami uzupełnia taniec 7. Gatunek jakim jest pieśń jest znany od czasów antyku grecko-rzymskiego, pojawia się także w biblijnej tradycji. Mianem piosenki określa się formę uproszczoną, związaną z niższymi gatunkami muzycznymi, a także z muzyką ludową czy rozrywkową, w szerokim rozumieniu tego słowa. Muzyka to jedna z dziedzin sztuki. Zastanówmy się, jak sztuka może stanowić narzędzie w rękach opozycji politycznej, czy możemy realnie postrzegać sztukę jako oręż? Dotychczasowe badania i analizy zjawisk wykazują, że tak. Muzyka i pieśń powstały wraz z narodzinami myślenia abstrakcyjnego, a więc poniekąd wraz z samookreśleniem się człowieka jako istoty myślącej, a nie tylko ograniczającej się do zaspokojenia elementarnych potrzeb fizycznych. Uważa się, 7 Andrzej Zdzisław Makowiecki (red.), Literatura i nauka o języku, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1999, hasło pieśń, s

12 że najwcześniejsze utwory paramuzyczne powstawały jeszcze zanim stworzono jakiekolwiek instrumenty. Pierwsze rytmiczne tupanie albo okrzyki na polowaniach już pełniły tę funkcję, jaką później przejęły bardziej złożone utwory muzyczne dodawały ducha, budziły odwagę, zachęcały do walki. Praczłowiek, myśliwy, usłyszał dźwięk towarzyszący napisaniu łuku, z czasem więc przekształcił go w instrument. Podobnie podczas garbowania skóry zapewne odkryto możliwości rezonansu, tworząc z czasem bęben. Gwizdanie spowodowało stworzenie najprostszej fujarki. Na tych podwalinach powstała cała wielość muzyki, jaką możemy obserwować współcześnie. Możliwość oddziaływania na słuchaczy poprzez zastosowanie odpowiedniego tempa znana była już w starożytności. Głoszono wówczas teorię ethosu, czyli wyrazu wywierającego określony wpływ na duszę i umysł słuchacza, poprzez rytmy, skale, tetrachordy oraz instrumenty. Ponadto, muzykę uważano za istotny czynnik życia społecznego i politycznego. Koncepcję tę rozwijali Ojcowie Kościoła, wiążąc ją zarazem z poglądami chrześcijańskimi. Od czasów renesansu popularna była z kolei teoria afektów, czyli emocji, które muzyka mogła wzbudzać. Z biegiem czasu tezy te ulegały rozwojowi, niemniej samo zainteresowanie powyższą tematyką nie osłabło i kwestia oddziaływania muzyki na słuchaczy stała się obiektem badań współczesnych psychologów i muzykologów 8. Nie ulega zatem wątpliwości, że zastosowanie odpowiedniego tempa, rytmiki i harmoniki może zatem zarówno uspokoić, jak i pobudzić słuchaczy także do określonych działań, zwłaszcza, jeśli muzykę stosuje się w zespoleniu z tekstem. W czasach walki z ustrojem socjalistycznym muzyka stała się ze sztuki także narzędziem. Funkcję estetyczną zastąpiła służebna. Muzyka i piosenka była wykorzystywana jako narzędzie obosieczne, zarówno przez władze, które kreowały utwory propagandowe, jak i przez opozycję polityczną. Iwona Massaka wskazuje szereg korelacji muzyki i polityki. Za najważniejsze aspekty muzyki i piosenki popularnej w kontekście ich realnego wpływu na rzeczywistość społeczną i polityczną badaczka uznaje zdolność przyjmowania i emitowania treści, a także zdolność komunikowania symbolicznego. Symbol, według najprostszych definicji, to znak zastępujący 8 Por. Andrzej Chodkowski (red.), Encyklopedia muzyki,, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 15, 243,

13 pojęcia lub wyrażenia, szerzej ujmując jest to motyw lub zespół motywów występujący w dziele, będący znakiem treści bezpośrednio nieujawnionych i mający sygnalizować ich istnienie - albo na zasadzie umowy, podobnie do alegorii, albo na podstawie nie w pełni określonej analogii, dającej możliwość rozmaitych interpretacji 9. Ponadto, autorka ta dostrzega w muzyce szereg funkcji związanych bezpośrednio ze sprawowaniem władzy. Jest to funkcja emblematyczna, funkcje związane z afirmacją i legitymacją władzy, funkcja integracyjna, funkcja dyscyplinująca, funkcja pobudzająco-mobilizująca oraz funkcja eskapistyczna 10. Muzyka i piosenka, jako świadomie układane w melodię dźwięki, towarzyszą ludzkości od zarania dziejów. Pieśń, piosenka, muzyka i dźwięk kreują nową jakość i rzeczywistość kulturową. Nie da się zanegować istotnych oddziaływań muzyki, zarówno jeśli chodzi o melodię tworzoną przy pomocy instrumentów, jak i za pomocą głosu. Muzyka niewątpliwie oddziałuje na sferę emocji i sferę myśli, a co za tym idzie, może być czynnikiem wpływającym na ludzkie uczucia i zachowania. Nawet osoby postrzegające świat pragmatycznie muszą przyznać, że istotna jest rola muzyki w życiu poszczególnych jednostek, zorganizowanych grup, konkretnych społeczeństw, całych narodów, a nawet ogółu ludzkości. Tezę tę potwierdzają wszelkiego rodzaju hymny lub pieśni hymniczne. Piosenka i pieśń na gruncie polskim odgrywała szczególną rolę, jako element scalający naród, jednoczący rozbitą przez 123 lata zaborów państwowość. W okresie utraty niepodległości muzyka i piosenka stanowiły spoiwo narodu. W czasie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej stawały się wyrazem zjednoczenia przeciwko władzom państwowym. Znamienny jest fakt, że mimo upływu lat, w Polsce powojennej śpiewano niejednokrotnie te same pieśni, które odgrywały kluczową rolę dla narodu przed wielu laty. Świadczy to o tym, jak nierozerwalna jest więź pieśni z życiem narodu, jak splecione są ze sobą życie i sztuka. Pieśni patriotyczne, partyzanckie, a nawet religijne, przez wieki powracały, dodając Polakom wiary w zwycięstwo, dając im poczucie jedności narodowej. Jednocześnie każda epoka miała swoje własne utwory, opiewające sprawy 9 Por. Encyklopedia PWN, hasło symbol, wydanie internetowe: dostęp 29 czerwca Por. Iwona Massaka, Muzyka jako instrument wpływu politycznego, Wydawnictwo Naukowe Ibidem, Łódź 2009, s

14 aktualne, trafiające ostrzem szyderstwa w bolesne problemy aktualnej rzeczywistości. Wiele pieśni urastało do rangi hymnu, stając się symbolem i świadectwem swoich czasów. Muzyka i piosenka popularna to terminy niejednoznaczne. Zastanawiające jest, dlaczego mówiąc o nich, stosujemy określenie popularne. Trudno mierzyć tę popularność ilością sprzedanych płyt czy odgrywanych koncertów. W odniesieniu do epoki, o której mówimy, obie te metody pozbawione są sensu. Musimy bowiem pamiętać, że oficjalnie koncertowały tylko te zespoły, którym na to pozwalano, których muzyka i słowa były odpowiednio pozytywne, a przynajmniej neutralne względem realiów PRL-owskiej rzeczywistości. Podobnie było z wydawaniem płyt. Państwowy rynek fonograficzny cechował zastój, a pod pewnymi względami regres i wtórność. Dopiero w wolnej Polsce zaczęły rozwijać się wytwórnie, choć często bardzo małe i amatorskie, ale niezależne, a więc dające szanse na zaistnienie zespołom, których nie stać na oficjalną promocję. W czasach PRL oczywiście istniały też pewne podziemne wydawnictwa. Większość nieprzychylnych, nieprawomyślnych nagrań kopiowano nielegalnie i tak samo niezgodnie z prawem rozpowszechniano z ręki do ręki, z magnetofonu na magnetofon. Należy pamiętać, że muzyka popularna nie jest tożsama z muzyką pop. Tym ostatnim określeniem nazywa się dość łagodną, melodyjną muzykę, nastawioną na odbiorcę masowego. Oczywiście, w korelacji muzyki popularnej i pop, jest także słuszność, aczkolwiek, między innymi z racji ówczesnych realiów, choć nie wyłącznie, nie można tak zawężać terminu. Muzyka pop ma się podobać słuchaczowi, podczas gdy będący alternatywą rock ma być przede wszystkim ekspresją artystyczną jej twórcy, jego stanów i emocji. Jest to oczywiście teoretyczne założenie. Większość twórców bowiem, niezależnie od uprawianego gatunku muzycznego, nagrywa swą muzykę z myślą o ewentualnych odbiorcach; niewielu jest artystów grających sobie a muzom. Nota bene, poeta doctus, Jan Kochanowski, pisząc w swym wierszu cytowane słowa 11, kierował się renesansową modestią, nie zaś autentycznym brakiem zainteresowania potencjalnymi czytelnikami. 11 Jan Kochanowski, Muza [w:] /muza.html. dostęp 12 marca 2014; Por. Jan Kochanowski, Dzieła polskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa

15 Nie można zaprzeczyć, że i rock może być muzyką popularną, w sensie szerokiej popularności zespołu. Czasem o muzyce popowej mówi się muzyka estradowa. Jako, że w pracy niniejszej będę pisać także o muzyce, której do estrad było daleko, o wykonawcach, dla których polskie sceny były zamknięte, takiego ujednoznaczniającego skojarzenia należy się zatem wystrzegać. Trafne jest kojarzenie muzyki popularnej z muzyką rozrywkową. Początków tego gatunku na naszej rodzimej ziemi należy upatrywać jeszcze przed pierwszą wojną światową. Rozwój nastąpił jednak dopiero po II wojnie światowej. To wówczas popularność zyskały gwiazdy znane do dziś, jak choćby Mieczysław Fogg. Słuchano także szlagierów autorów starszej generacji, takich jak Maria Koterbska, Irena Santor, Halina Kunicka czy Jerzy Połomski. Sukcesywny rozwój telewizji oraz festiwali piosenki, sprzyjały rozwojowi ich popularności. Piosenka i muzyka popularna to twórczość adresowana do szerokiego grona odbiorców. Począwszy od dziewiętnastowiecznych teatrzyków ogródkowych, poprzez wiek dwudziesty i powojenne kabarety, piosenka zyskiwała coraz większą popularność. Organizowane w Sopocie 12, Opolu 13, Wrocławiu 14 czy Kołobrzegu 15 festiwale także odegrały istotną rolę w upowszechnianiu tego rodzaju muzyki. Rock'n'roll, a później inne podgatunki rocka, zaczęły święcić triumfy w latach pięćdziesiątych XX wieku. Do Polski dotarły, poza nielicznymi wyjątkami, z pewnym opóźnieniem. Był to przecież sztandarowy nieomal przejaw zgniłego Zachodu. Sukcesywnie i na rodzimym gruncie, najpierw nieśmiało, później coraz częściej i śmielej, pojawiły się zespoły rock'n'rollowe. Podobnie zresztą na wzór amerykańskiego Woodstocku, powstał festiwal muzyczny w Jarocinie. Do dziś trwają spory o to, jaka była jego rzeczywista rola. Czy, jak chcą jedni, była to autentyczna, nieskrępowana ekspresja, siedlisko wolności i swobody, czy też, jak twierdzą inni absolutnie kontrolowany przez władze wentyl bezpieczeństwa. Zgodnie z założeniem tej tezy, Jarocin miał służyć szaleństwom młodzieży, która 12 Międzynarodowy Festiwal Piosenki istniał od 1961 roku, szczególną popularność zdobył w latach , funkcjonując jako Międzynarodowy Festiwal Interwizji; zawieszoną w stanie wojennym działalność wznowiono w roku Krajowy Festiwal Piosenki Polskiej w Opolu, odbywa się corocznie od 1963 roku; w 1982 roku odwołany; po stanie wojennym wznowiony. 14 Międzynarodowy Festiwal Oratoryjno-Kantatowy Wratislavia Cantans od 1966 roku. 15 Festiwal Piosenki Żołnierskiej od 1968 roku. 16

16 mogła wyżyć się, wyładować swój gniew na świat, swoją niezgodę na rzeczywistość, a po kilkudniowym koncertowym szaleństwie powrócić do spokojnego praworządnego życia, stroniąc od strajków i demonstracji 16. Muzyka i piosenka popularna była wykorzystywana przez władze, jak i przez opozycję. Muzyka i piosenka popularne nie sytuują się w kręgu sztuki poważnej czy też folkloru. Badacze dopatrują się jej pomiędzy dawniejszą sztuką wysoką ze sfery sacrum, a niską profanum. Muzyka i piosenka popularna ma więc stanowić reminiscencję sztuki pospolitej, wypośrodkowanej, między tym, co dla elit, a tym, co dla plebsu, w praktyce zaś adresowanej do najszerszego grona odbiorców. Powstanie społeczeństwa masowego generowało pojawienie się zawodowej grupy twórców muzyki, wykształconych kierunkowo, według wskazań kultury wysokiej, ale tworzących w celach utylitarnych, zgodnie z proweniencją sztuki niskiej 17. Gatunkowo poszczególne utwory z kręgu muzyki popularnej mogą mieć zatem całkowicie odmienną proweniencję, a co za tym idzie stylistykę. W kręgu muzyki popularnej znajduje się zatem szereg gatunków muzycznych rozrywkowych, czyli piosenka, operetka, musical, utwory jazzowe, bluesowe, country, rockowe, muzyka taneczna. Obok nich do muzyki popularnej możemy zaliczyć utwory należące do muzyki ludowej albo poważnej, które zyskały powszechny rozgłos, jak przykładowo Marsz Turecki Mozarta albo Dla Elizy Beethovena. Ten ostatni utwór stał się nieomal synonimem komercyjnego zastosowania klasyki, gdyż współcześnie słychać go w niezliczonych dzwonkach telefonicznych lub nawet w dzwonkach do drzwi, albo w słuchawce telefonu jako melodię, która ma umilić czas oczekiwania na połączenie. 2. Kultura popularna i masowa Muzyka oraz piosenka popularna znajdują się w szerokim semantycznie kręgu kultury popularnej. W tym miejscu pożądana jest odpowiedź na pytanie, czym jest kultura popularna, jak rozumieć to pojęcie. Należy tu pamiętać wszakże o wieloznaczności już samego słowa kultura. Źródeł terminu należy szukać w 16 Por. Anna Idzikowska-Czubaj, Rock w PRL u. O paradoksach współistnienia, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2011, s. 213, , Por. A. Chodkowski (red.), op. cit., s

17 starożytności. Jak wyjaśnia sama etymologia słowa, pod pojęciem colo, colui, cultum określa się hodowanie, uprawę, pielęgnowanie. Zarazem pochodzący od tego czasownika rzeczownik culta oznacza uprawione pola, zasiewy i plantacje. W formie czasownikowej to słowo przekłada się jako: zamieszkiwać, mieszkać, a także: mieć staranie, dbać, jak również: czcić, wielbić, uważać za święte, mieć w poszanowaniu, hołdować, miłować, strzec. Jako imiesłów, culta oznacza także: strojny, gładki, uszlachetniony, wykształcony, wykwintny 18. Tak więc już słownikowa definicja ukazuje złożoność i wieloaspektowość pojęcia kultura. Obok kultury, niekiedy w opozycji do niej, przedstawiana jest cywilizacja. Praca niniejsza nie służy wnikaniu w trwające od lat spory na temat opozycji kultury i cywilizacji. Nie da się jednak ukryć, że pewne aspekty stricte cywilizacyjne, stają się elementami kultury. Niemniej, stosunek kultury do cywilizacji i odwrotnie próbowali wyjaśnić już filozofowie, kulturoznawcy, socjologowie i inni badacze. Spór do dziś nie został jednoznacznie rozstrzygnięty 19. Obok cywilizacji i kultury niektórzy badacze wyszczególniają, jako wyjątkowy aspekt rzeczywistości także życie społeczne. Znajdują się w nim swoiste cechy, które nie pozwalają włączyć go ani wyłącznie w obręb kultury, ani cywilizacji. Miejscem konsumpcji kultury może być zatem nie tylko kino albo teatr, ale też na przykład restauracja. Początki kabaretu mają właśnie związek z takimi lokalami. Wyraźne przynależą one do kręgu życia społecznego. Wybitny polski antropolog i socjolog, Bronisław Malinowski, nie podaje definicji kultury, lecz określa ją mianem królestwa symboliki. Jest to o tyle znaczące, że wiele przejawów kultury objawia się poprzez symbole właśnie. Pewne gesty, rysunki, słowa, znaki niosą za sobą skomplikowane treści. W czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej do rangi symbolu niosącego ze sobą wiele znaczeń urosło na przykład pokazywanie dłoni z palcami ułożonymi na kształt litery V od słowa victoria oznaczającego zwycięstwo. Także muzyka i piosenka, jako niematerialne aspekty rzeczywistości stają się symbolami. Brzmienie określonej melodii niesie ze sobą implicytnie zawartą w niej treść, nie tożsamą z 18 Por. Słownik łacińsko-polski, wg słownika Hermana Mengego i Henryka Kopii, oprac. Kazimierz Kumaniecki, PWN, Warszawa 2001, s Interesujące są ustalenia Romana Ingardena oraz jego koncepcja człowieka i wartości, a także rozstrzygnięcia Władysława Tatarkiewicza. Por. R. Ingarden, Książeczka o człowieku, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987 oraz W. Tatarkiewicz, Kultura i cywilizacja, [w:] idem, Parerga, Warszawa, PWN 1978, s

18 przekazem zawartym eksplicytnie. Symbol służy wyrażeniu tego, co ukryte. Muzyka i piosenka popularne, wykorzystywane przez opozycję jako narzędzia, zyskiwały znaczenie właśnie symboliczne. Stawały się nośnikami treści, które ze względów ideowych i cenzuralnych musiały pozostawać ukryte. Natomiast w ujęciu Stefana Czarnowskiego kultura jest zbiorem faktów ideowych albo artystycznych, jako przedmiot narodowych odczuć, kreator społecznej jedności. Możliwości rozwoju upatrywał w masie ludowej, w proletariacie. Wyraźne jest tu ukierunkowanie w kierunku kultury później przedstawianej jako masowa 20. Kultura popularna, zgodnie z etymologią słowa popularny, to kultura narodu, ogółu społeczeństwa 21. Popkultura powstała dla mas i z myślą o masach, w myśl zasady chleba i igrzysk, w celu zapewnienia ogółowi rozrywki. Uważa się, że dzięki temu wielokrotnie zażegnywano konflikty, gaszono bunt już w zarzewiu, ukierunkowywano ludzką aktywność. To istotny aspekt w kontekście wykorzystywania muzyki i piosenki popularnej przez opozycję polityczną. Kultura popularna, jako tworzona dla ogółu, stanowi pewien produkt masowy. Dlatego też często zarzuca się, iż jest skomercjalizowana, niewyrafinowana, mało ambitna, banalna, prosta, wtórna. Kultura popularna jest kojarzona z rozrywką masową, rozpowszechnianą poprzez media 22. Antonina Kłoskowska stwierdza, że kultura masowa to taka, którą się rozpowszechnia przez środki masowego przekazu, a kultura popularna to ta najłatwiej przyswajalna przez odbiorców część kultury masowej 23. Istotny jest nie tylko zasięg i dostępność danej kultury. Równie ważna jest jej standaryzacja, a więc ujednolicenie przekazu, adresowanie do wszystkich takiej samej treści w tej samej jakości. Kultura masowa powstaje na skalę przemysłową. Nieliczne jednostki tworzą dla ogółu, są to osoby wyspecjalizowane w takiej twórczości i tworzące z myślą o odbiorcach jak się potocznie nawet mówi, że pod publiczkę, a nie w celu swobodnej ekspresji swoich uczuć i wyrażenia refleksji. Nie ma możliwości nawiązania bezpośredniego 20 Por. Stefan Czarnowski, Kultura, Wiedza i Życie, Warszawa Populus pojęcie nieprecyzyjne i wieloznaczne, zazwyczaj jednak oznaczające albo ogół członków społeczności tworzącej wspólnotę polityczną, tożsamą wówczas z narodem; łacińskie popularis oznacza: dotyczący ludu, dla ludu, ludowy; a) rozpowszechniony, przystępny dla każdego, b) ludowy, popularny, c) przychylny ludowi, demokratyczny, demagogiczny, ( ) d) krajowy, tutejszy, m. rodak, towarzysz; por. Słownik łacińsko polski, op. cit., s Antonina Kłoskowska, Kultura masowa. Krytyka i obrona, PWN, Warszawa 1980, s Por. A. Kłoskowska, op. cit., s

19 kontaktu twórcy z odbiorcą. Koncerty są organizowane na wielką skalę jako wydarzenia masowe. Utożsamiane z kulturą popularną określenie popkultura to twór amerykański z lat sześćdziesiątych. Starano się tam unikać terminu kultura masowa, kojarzącego się z kolektywizmem, który z kolei wiązano z ideologią panującą w ZSRR i całym bloku wschodnim. Praca, działalność i rozrywka kolektywna była podstawą socjalizmu. W Stanach Zjednoczonych zawsze silnie akcentowano wolność jednostki i indywidualizm 24. Faktem jest, że istnieje także twórczość, która stawała się popularną w sensie zasięgu i spectrum odbiorców, choć nie powstawała z myślą o masowej publiczności. Wówczas mamy do czynienia z kulturą popularną, choć nie masową. Niemniej, granica pomiędzy tymi terminami pozostaje umowna i płynna. Zatarły się rozróżnienia pomiędzy kulturą wysoką i niską. Pieśń Żeby Polska była Polską to dzieło na pewno nie z kręgu kultury masowej, a przecież zyskało zaskakującą popularność, także poza granicami kraju, jako Let Poland be Poland. Dwight Macdonald przyczyn rozwoju popularności kultury masowej upatruje w powszechnym dostępie do oświaty oraz w rozwoju demokracji. W ten sposób zakończyła się uprzednia dominacja wyższych klas społecznych w życiu obyczajowym i kulturalnym. Rozwijający się przemysł także sprzyjał. Z jednej strony wiązał się z napływem mas pracujących o niewyrafinowanym i niewyrobionym guście, z drugiej strony dostarczanie rozrywki także stało się przemysłem bardzo dochodowym. Ponadto, rozwój techniki, przede wszystkim zaś takich środków przekazu jak radio i telewizja, sprzyjał upowszechnieniu kultury masowej. Zauważał on, że Podobnie jak dziewiętnastowieczny kapitalizm, kultura masowa jest dynamiczną, rewolucyjną siłą, burzącą przegrody klasy, tradycji, smaku i zacierającą kulturalne odrębności. Miesza i rozbełtuje wszystko razem, wytwarzając to, co można nazwać homogenizowaną kulturą: od nazwy innego amerykańskiego osiągnięcia, procesu homogenizacji, który równomiernie rozprowadza drobiny śmietany w mleku, zamiast pozwolić im pływać osobno na wierzchu.(...) Kultura masowa jest bardzo, bardzo demokratyczna.(...) Wszystko 24 Marek Krajewski, Kultury kultury popularnej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, Poznań 2005, s

20 wpada w jej młyn i wychodzi z młyna gładko starte 25. Jest to krytyka kultury masowej, zakładająca spłycenie i ujednolicenie jakichkolwiek przejawów takiej twórczości. Antonina Kłoskowska także dostrzega homogenizację czyli ujednolicenie i standaryzację kultury masowej, lecz nie przypisuje temu zjawisku tak pejoratywnych konotacji. Będzie o tym mowa poniżej, gdyż stanowisko Kłoskowskiej wydaje się najbardziej obiektywnym i najmniej krytycznym wobec zjawiska kultury masowej. Zdaniem Dominica Strinatiego przyczyn umasowienia kultury należy upatrywać w daleko idących przemianach społecznych, implikujących powstanie społeczeństwa masowego, którego cechy charakterystyczne to wykorzenienie z rodzimej ziemi i co za tym idzie, wydarcie przywiązania do tej ziemi, zniszczenie wiejskich społeczności, umniejszenie roli religii oraz laicyzację społeczeństwa, powiązaną także z triumfem wiedzy nad wiarą. Ponadto, zdaniem Strinatiego, liczące się cechy to monotonna praca, zwykle fabryczna, przebywanie w dużym, anonimowym tłumie, brak silnych więzi społecznych, życie oparte na przypadkowych kontaktach 26. Kultura popularna jest więc w tym kontekście tworem masowym na skalę przemysłową, sprzedawanym dla zysku, jak każdy inny produkt. Ekspansja tej kultury powoduje regres innych kultur, nie tylko wysokiej, ale także np. ludowej. Kultura masowa przez swą popularność wypiera inne odmiany sztuki. Odbiorcami są osoby scharakteryzowane powyżej, bezmyślnie przyjmujące i wchłaniające przejawy kultury masowej, preferujące wygodę i nietrudny w odbiorze komunikat zamiast intelektualnej rozrywki. Rzeczywistość społeczna ulega spłyceniu, świat staje się sztucznie uproszczony, następują schematyczne podziały, w prostocie giną wyższe rejestry sztuki. Antonina Kłoskowska wskazuje także na ujednolicenie kultury w procesie homogenizacji, która nie musi być jednak zjawiskiem negatywnym. Przeciwnie, pewne elementy kultury wyższej dzięki temu przenikają do masowego odbioru i ulegają upowszechnieniu także wśród osób, które w innym razie nigdy nie sięgnęłyby po rzecz powstałą w obrębie kultury wysokiej, elitarnej. Usunięcie dystansu może więc obniżać poziom dzieła, lecz z drugiej strony je upowszechniać, 25 Dwight Macdonald, Teoria kultury masowej [w:] Kultura masowa, wybór, przekład, przedmowa Czesław Miłosz, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002, s Por. Dominic Strinati, Wprowadzenie do kultury popularnej, Zysk i Spółka, Poznań

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z PLASTYKI I ZAJĘĆ ARTYSTYCZNYCH (PLASTYCZNYCH)

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z PLASTYKI I ZAJĘĆ ARTYSTYCZNYCH (PLASTYCZNYCH) WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z PLASTYKI I ZAJĘĆ ARTYSTYCZNYCH (PLASTYCZNYCH) Ocena niedostateczna Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna nie zdobył podstawowych wiadomości i umiejętności;

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział III

Spis treści. Wstęp Rozdział III Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I Wiadomości ogólne o konstytucji jako najważniejszym w państwie akcie prawnym... 13 1. Pojęcie, geneza i funkcje konstytucji... 13 2. Konstytucja ustawą zasadniczą państwa...

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej Załącznik nr 4 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

SZKOLNA LISTA TEMATÓW 2013/2014

SZKOLNA LISTA TEMATÓW 2013/2014 SZKOLNA LISTA TEMATÓW NA MATURĘ USTNĄ Z JĘZYKA POLSKIEGO 2013/2014 LITERATURA 1. Jednostka wobec nieustannych wyborów moralnych. Omów problem, analizując zachowanie wybranych bohaterów literackich 2. Obrazy

Bardziej szczegółowo

Wychowanie patriotyczne. Plan pracy

Wychowanie patriotyczne. Plan pracy Katowice 10.09 2016r. Wychowanie patriotyczne Plan pracy Założeniem programu jest przygotowanie ucznia szkoły podstawowej do obywatelskiej i patriotycznej aktywności w społeczeństwie obywatelskim i wyposażenie

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze. Klasa I. Wymagania przedmiotowo-programowe

Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze. Klasa I. Wymagania przedmiotowo-programowe Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze Klasa I Skala ocen celujący bardzo dobry Wymagania przedmiotowo-programowe - wykazuje zaangażowanie w realizację projektów związanych

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013

USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013 USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013 I LITERATURA 1. Analizując wybrane przykłady, omów funkcjonowanie motywu snu w literaturze różnych epok. 2. Macierzyństwo w literaturze

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum Zgodnie z Podstawą Programową jako priorytetowe przyjmuje się na lekcjach plastyki w gimnazjum wymagania ogólne: 1. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli

Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli Program nauczania zajęcia artystyczne (muzyka) klasy II gimnazjum w Końskowoli Paweł Pytlak Końskowola 2010 Spis treści; I Ogólna charakterystyka programu II Cel zajęć artystycznych Cele główne Cele szczegółowe

Bardziej szczegółowo

Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko www.zysko.pl

Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko www.zysko.pl Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko www.zysko.pl Pojęcie i cechy kultury masowej Wzory socjokulturowe cielesności i sprawności fizycznej Wzory lansowane przez mass media a wzory realizowane Kultura masowa

Bardziej szczegółowo

MUZYKA. szczegółowe warunki i sposób oceniania wewnątrzszkolnego, wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych

MUZYKA. szczegółowe warunki i sposób oceniania wewnątrzszkolnego, wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych ZAJĘCIA EDUKACYJNE: MUZYKA szczegółowe warunki i sposób oceniania wewnątrzszkolnego, wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych Opracował:

Bardziej szczegółowo

PODRĘCZNIK Gra muzyka! J. Oleszkiewicz Nowa Era. Przedmiot ma na celu zdobywanie wiedzy i umiejętności z zakresu sztuki muzycznej.

PODRĘCZNIK Gra muzyka! J. Oleszkiewicz Nowa Era. Przedmiot ma na celu zdobywanie wiedzy i umiejętności z zakresu sztuki muzycznej. PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PRZEDMIOTU MUZYKA PODRĘCZNIK Gra muzyka! J. Oleszkiewicz Nowa Era Przedmiot ma na celu zdobywanie wiedzy i umiejętności z zakresu sztuki muzycznej. Ocenie podlegają: 1.

Bardziej szczegółowo

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji KONSUMENT I RYNEK partnerstwo czy konflikt interesów? Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji dr Jerzy Małkowski Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, 14

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotów: MUZYKA oraz ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE

Wymagania edukacyjne z przedmiotów: MUZYKA oraz ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE Wymagania edukacyjne z przedmiotów: MUZYKA oraz ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE Aby uzyskać poszczególne oceny, uczeń powinien: I. Na ocenę celującą: spełniać wymagania uzyskania oceny bardzo dobrej oraz dodatkowo

Bardziej szczegółowo

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów radio telewizja Internet publikacje książkowe ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU wideokasety filmy fonografia wysokonakładowa prasa płyty kasety dzienniki czasopisma serwisy agencyjne

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE W SZKOŁACH PONADGIMNAZJALNYCH Autor: Małgorzata Marzec Podstawa programowa przedmiotu wiedza o kulturze CELE KSZTAŁCENIA - WYMAGANIA OGÓLNE I.

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do socjologii. Barbara Szacka. Spis treści

Wprowadzenie do socjologii. Barbara Szacka. Spis treści Wprowadzenie do socjologii Barbara Szacka Spis treści CZĘŚĆ PIERWSZA. PROLEGOMENA Rozdział I. CHARAKTER SOCJOLOGII I HISTORYCZNE WARUNKI JEJ POWSTANIA 1. Przedsocjologiczna wiedza o społeczeństwie Przedsocjologiczna

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

MUZYKA - KLASA IV. Szczegółowe wymagania na następujące stopnie. ocena celująca Uczeń:

MUZYKA - KLASA IV. Szczegółowe wymagania na następujące stopnie. ocena celująca Uczeń: MUZYKA - KLASA IV Szczegółowe wymagania na następujące stopnie ocena celująca Uczeń: Wykazuje szczególne zainteresowanie muzyką Orientuje się w bieżących wydarzeniach muzycznych w kraju i na świecie (konkursy,

Bardziej szczegółowo

-- prowadzi i dokumentuje działania związane z aktywnością kulturalną i samokształceniem

-- prowadzi i dokumentuje działania związane z aktywnością kulturalną i samokształceniem KRYTERIA OCENIANIA OSIĄGNIĘĆ UCZNIA 2 Z PRZEDMIOTU WIEDZA O KULTURZE (opracowane w oparciu o aktualną podstawę programową MEN oraz program nauczania i podręcznik Wydawnictwa Polskiego w Wołominie Wiedza

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z Muzyki w Gimnazjum św. Wojciecha w Staniątkach.

Przedmiotowy system oceniania z Muzyki w Gimnazjum św. Wojciecha w Staniątkach. Przedmiotowy system oceniania z Muzyki w Gimnazjum św. Wojciecha w Staniątkach. I. SPECYFIKA OCENIANIA Z PRZEDMIOTU MUZYKA Nauczyciel, dokonując oceny osiągnięć uczniów, będzie brał pod uwagę przede wszystkim:

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania w Gimnazjum im. Papieża Jana Pawła II w Wysokiem. Przedmiot: Muzyka

Przedmiotowy System Oceniania w Gimnazjum im. Papieża Jana Pawła II w Wysokiem. Przedmiot: Muzyka Przedmiotowy System Oceniania w Gimnazjum im. Papieża Jana Pawła II w Wysokiem Przedmiot: Muzyka Wymagania edukacyjne opracowane zostały w oparciu o: program nauczania ogólnego muzyki w gimnazjum Świat

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA Moduł/Przedmiot: Metodologia pracy badawczej i naukowej Kod modułu:

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne oraz przedmiotowe ocenianie z muzyki dla klas IV- VI w roku szkolnym 2015/2016

Wymagania edukacyjne oraz przedmiotowe ocenianie z muzyki dla klas IV- VI w roku szkolnym 2015/2016 Wymagania edukacyjne oraz przedmiotowe ocenianie z muzyki dla klas IV- VI w roku szkolnym 2015/2016 Muzyka jako przedmiot artystyczny wymaga specyficznego podejścia do sposobów sprawdzania i oceniania

Bardziej szczegółowo

MUZYKA - KLASA V. I półrocze. Ocena dopuszczająca

MUZYKA - KLASA V. I półrocze. Ocena dopuszczająca MUZYKA - KLASA V I półrocze Ocena dopuszczająca - zna i zapisuje elementy notacji muzycznej: nazwy siedmiu dźwięków gamy, znaki graficzne pięciu wartości rytmicznych nut i pauz - zapisuje znaki chromatyczne

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 11

Spis treści. Wstęp... 11 Spis treści Wstęp... 11 I. Założenia metodologiczne i porządkujące pracę.... 15 1. Uwagi wstępne... 15 2. Problemy, hipotezy, źródła wiedzy... 17 2.1. Problem podstawowy... 17 2.2. Problemy szczegółowe...

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE

PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ Copyright by Nowa Era Sp. z o.o. Zadanie 1. (0 1) 6. Dziedzictwo antyku. Uczeń: 1) charakteryzuje

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Instrumentalistyka Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ. Małgorzata Marcinkowska, Aleksandra Michałowska

SCENARIUSZ ZAJĘĆ. Małgorzata Marcinkowska, Aleksandra Michałowska Małgorzata Marcinkowska, Aleksandra Michałowska SCENARIUSZ ZAJĘĆ Typ szkoły: podstawowa Etap kształcenia: II, klasa V Rodzaj zajęć: lekcja języka polskiego Temat zajęć: Czym jest muzyka Fryderyka Chopina?

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

TEMATY NA EGZAMIN USTNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LITERATURA

TEMATY NA EGZAMIN USTNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LITERATURA TEMATY NA EGZAMIN USTNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LITERATURA 1. Najwybitniejsi znawcy natury ludzkiej. Omów temat analizując przykładów zachowań wybranych postaci literackich. 2. Akceptowane

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Analiza i modelowanie_nowicki, Chomiak_Księga1.indb :03:08

Spis treści. Analiza i modelowanie_nowicki, Chomiak_Księga1.indb :03:08 Spis treści Wstęp.............................................................. 7 Część I Podstawy analizy i modelowania systemów 1. Charakterystyka systemów informacyjnych....................... 13 1.1.

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE KRAJOWEJ RADY RADIOFONII I TELEWIZJI. z dnia 27 kwietnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE KRAJOWEJ RADY RADIOFONII I TELEWIZJI. z dnia 27 kwietnia 2011 r. Dz.U. Nr 99, poz. 580 Dz.U. Nr 222, poz. 1331 ROZPORZĄDZENIE KRAJOWEJ RADY RADIOFONII I TELEWIZJI z dnia 27 kwietnia 2011 r. w sprawie terminów przedkładania oraz zakresu planów finansowo-programowych

Bardziej szczegółowo

METODY KONTROLI I OCENY OSIĄGNIĘĆ UCZNIÓW KRYTERIA OCENIANIA Z MUZYKI DLA KLASY VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 6 IM. KS. K.

METODY KONTROLI I OCENY OSIĄGNIĘĆ UCZNIÓW KRYTERIA OCENIANIA Z MUZYKI DLA KLASY VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 6 IM. KS. K. METODY KONTROLI I OCENY OSIĄGNIĘĆ UCZNIÓW KRYTERIA OCENIANIA Z MUZYKI DLA KLASY VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 6 IM. KS. K. PALICY W TYCHACH ROK SZKOLNY 2015/2016 Realizujący mgr Michał Brożek Szkoła Podstawowa

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 99 5818 Poz. 580 ROZPORZĄDZENIE KRAJOWEJ RADY RADIOFONII I TELEWIZJI. z dnia 27 kwietnia 2011 r.

Dziennik Ustaw Nr 99 5818 Poz. 580 ROZPORZĄDZENIE KRAJOWEJ RADY RADIOFONII I TELEWIZJI. z dnia 27 kwietnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 99 5818 Poz. 580 Na podstawie art. 21 ust. 4 ustawy z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (Dz. U. z 2011 r. Nr 43, poz. 226 i Nr 85, poz. 459) zarządza się, co następuje:

Bardziej szczegółowo

PLASTYKA. Plan dydaktyczny

PLASTYKA. Plan dydaktyczny PLASTYKA Plan dydaktyczny Temat lekcji Piękno sztuka i kultura. 1. Architektura czyli sztuka kształtowania przestrzeni. 2. Techniki w malarstwie na przestrzeni wieków. 3. Rysunek, grafika użytkowa, grafika

Bardziej szczegółowo

TEORIA POWSTANIA KAPITALIZMU

TEORIA POWSTANIA KAPITALIZMU TEORIA POWSTANIA KAPITALIZMU Kliknij, wg. Karla aby Polanyi edytować styl wzorca podtytułu Karl Polanyi Urodził się 25 października 1886,a zmarł 23 kwietnia 1964 - intelektualista węgierski. Znany głównie

Bardziej szczegółowo

Pojęcie myśli politycznej

Pojęcie myśli politycznej Myśl polityczna Pojęcie myśli politycznej Myśl polityczna obejmuje całość zagadnień odnoszących się bezpośrednio do działalności politycznej stanowi zbiór wyobrażeń dotyczących organizacji państwa oraz

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI Głównym celem przedmiotu "muzyka" jest zaznajomienie uczniów z zagadnieniami teorii muzyki i dorobkiem kultury muzycznej oraz wykształcenie podstawowych umiejętności

Bardziej szczegółowo

WOS - KLASA I. umieć wyrażać (wypowiadać) własne zdanie w prosty sposób oraz je uzasadniać (chociaż dwoma argumentem)

WOS - KLASA I. umieć wyrażać (wypowiadać) własne zdanie w prosty sposób oraz je uzasadniać (chociaż dwoma argumentem) WOS - KLASA I Ocena dopuszczający wskazać chociaż jeden przykład cech, które mogą świadczyć o tym, że osoba jest dobrym obywatelem wymienić chociaż jeden przykład osób, które są dobrymi obywatelami podać

Bardziej szczegółowo

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968)

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Minister Edukacji Narodowej ceni każdą inicjatywę, dzięki której uczniowie

Bardziej szczegółowo

Plastyka. Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania

Plastyka. Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania Plastyka Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania ocena celująca - dysponuje wiedzą i umiejętnościami znacznie wykraczającymi poza wymagania edukacyjne sformułowane dla jego poziomu; - sprawnie, świadomie

Bardziej szczegółowo

Program pracy z chórem szkolnym wielogłosowym dla uczniów szkoły podstawowej i gimnazjum

Program pracy z chórem szkolnym wielogłosowym dla uczniów szkoły podstawowej i gimnazjum Program pracy z chórem szkolnym wielogłosowym dla uczniów szkoły podstawowej i gimnazjum Autor: mgr Małgorzata Wygoda nauczyciel w Zespole Szkół Podstawowo-Gimnazjalnych im. Jana Pawła II w Łososinie Dolnej

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Nr Literatura 1. Literackie wizje polskiego dworu. Omów temat w oparciu o wybrane utwory. 2. Polska, ale jaka? Przedstaw

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z muzyki dla klasy 5

Wymagania edukacyjne z muzyki dla klasy 5 Wymagania edukacyjne z muzyki dla klasy 5 Uzyskanie oceny wyższej jest możliwe po spełnieniu wymagań pozwalających wystawić każdą z ocen poniżej. Oceną niedostateczną otrzymuje uczeń, który nie spełnia

Bardziej szczegółowo

posiada podstawową wiedzę o instytucjonalnych uwarunkowaniach polityki społecznej.

posiada podstawową wiedzę o instytucjonalnych uwarunkowaniach polityki społecznej. Efekty kształcenia dla kierunku POLITYKA SPOŁECZNA studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Forma studiów: stacjonarne i niestacjonarne Wydział Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu Umiejscowienie

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PODSTAWOWA IM. STANISŁAWA STASZICA W TUCHOWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI DLA KLAS IV VI

SZKOŁA PODSTAWOWA IM. STANISŁAWA STASZICA W TUCHOWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI DLA KLAS IV VI SZKOŁA PODSTAWOWA IM. STANISŁAWA STASZICA W TUCHOWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI DLA KLAS IV VI Przedmiotowy System Oceniania jest zgodny z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE (STUDIA 1 STOPNIA) Tabela odniesień efektów kierunkowych kształcenia do efektów obszarowych

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE (STUDIA 1 STOPNIA) Tabela odniesień efektów kierunkowych kształcenia do efektów obszarowych EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE (STUDIA 1 STOPNIA) Tabela odniesień efektów kierunkowych kształcenia do efektów obszarowych Objaśnienie oznaczeń w symbolach: K KIERUNKOWE EFEKTY

Bardziej szczegółowo

Archeologia kognitywna

Archeologia kognitywna Wstęp Kognitywistyka Bibliografia Wstęp do archeologii 24 maja 2012 Wstęp Kognitywistyka Bibliografia Plan prezentacji 1 Kognitywistyka Kognitywistyka czyli nauki o poznaniu Baza wiedzy i mapa kognitywna

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceny osiągnięć ucznia na zajęciach sztuki (muzyki) dla 6 stopniowej skali ocen.

Kryteria oceny osiągnięć ucznia na zajęciach sztuki (muzyki) dla 6 stopniowej skali ocen. Kryteria oceny osiągnięć ucznia na zajęciach sztuki (muzyki) dla 6 stopniowej skali ocen. Wymagania konieczne dla uzyskania określonych ocen: ocena celująca typowych wymienia poszczególne epoki i style

Bardziej szczegółowo

Państwo narodowe w Europie.

Państwo narodowe w Europie. Janusz Ostrowski Państwo narodowe w Europie. Zmierzch czy walka o przetrwanie? 2 Wydawnictwo MEDIA POLSKIE & e-bookowo Copyright by Janusz Ostrowski 2011 ISBN 978-83-7859-042-2 3 Spis treści Wstęp... 6

Bardziej szczegółowo

KARTA INFORMACYJNA Z OCENIANIA NA LEKCJACH PLASTYKI DLA KLASY IV

KARTA INFORMACYJNA Z OCENIANIA NA LEKCJACH PLASTYKI DLA KLASY IV KARTA INFORMACYJNA Z OCENIANIA NA LEKCJACH PLASTYKI DLA KLASY IV Nauczyciel Barbara Grabowska 1. Na lekcje plastyki uczeń ma obowiązek przynosić: podręcznik zeszyt materiały do wykonania prac plastycznych

Bardziej szczegółowo

5/19/2015 PODSTAWOWE DEFINICJE TEORIE MEDIÓW ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU

5/19/2015 PODSTAWOWE DEFINICJE TEORIE MEDIÓW ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU dr Agnieszka Kacprzak PODSTAWOWE DEFINICJE ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU formy komunikacji, które mają za zadanie dotrzeć do masowego odbiorcy (np. telewizja, gazety, czasopisma, radio,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział I Systemy polityczne problemy ogólne Rozdział II Historyczne systemy polityczne. Rewolucje demokratyczne..

Spis treści. Wstęp Rozdział I Systemy polityczne problemy ogólne Rozdział II Historyczne systemy polityczne. Rewolucje demokratyczne.. Spis treści Wstęp... 7 Rozdział I Systemy polityczne problemy ogólne... 11 Rozdział II Historyczne systemy polityczne. Rewolucje demokratyczne.. 27 Rozdział III Demokracja i totalitaryzm. Kryzys polityczny

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Adam Ostolski: Cywilizacja niedokończona przygoda 11. Eliezer Ben-Rafael i Yitzhak Steinberg: Eisenstadt o zmianie społecznej 20

Spis treści. Adam Ostolski: Cywilizacja niedokończona przygoda 11. Eliezer Ben-Rafael i Yitzhak Steinberg: Eisenstadt o zmianie społecznej 20 Spis treści Adam Ostolski: Cywilizacja niedokończona przygoda 11 Eliezer Ben-Rafael i Yitzhak Steinberg: Eisenstadt o zmianie społecznej 20 Część I ANALIZA CYWILIZACJI Wymiar cywilizacyjny w analizie socjologicznej

Bardziej szczegółowo

PSO ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE. Nauczyciel plastyki: Magdalena Kiela Nauczyciel muzyki: Wioletta Kołodziejska

PSO ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE. Nauczyciel plastyki: Magdalena Kiela Nauczyciel muzyki: Wioletta Kołodziejska PSO ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE Nauczyciel plastyki: Magdalena Kiela Nauczyciel muzyki: Wioletta Kołodziejska Zajęcia artystyczne stanowią grupę przedmiotów, które realizowane są w II i III klasie gimnazjum w

Bardziej szczegółowo

5/12/2015 WŁADZA I POLITYKA WŁADZA I POLITYKA PAŃSTWO

5/12/2015 WŁADZA I POLITYKA WŁADZA I POLITYKA PAŃSTWO WŁADZA I POLITYKA dr Agnieszka Kacprzak WŁADZA I POLITYKA WŁADZA zdolność jednostek lub grup do osiągania własnych celów lub realizowania własnych interesów, nawet wobec sprzeciwu innych POLITYKA środki

Bardziej szczegółowo

WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW

WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW ĆWICZENIA IV WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW POJĘCIE RELIGII I KULTURY RELIGIA to zespół wierzeń dotyczących ludzkości i człowieka, związanych z nim zagadnień oraz form organizacji

Bardziej szczegółowo

2/17/2015 ELEMENTY SOCJOLOGII PODRĘCZNIKI STARE WYDANIE PODRĘCZNIKA. Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012

2/17/2015 ELEMENTY SOCJOLOGII PODRĘCZNIKI STARE WYDANIE PODRĘCZNIKA. Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012 ELEMENTY SOCJOLOGII dr Agnieszka Kacprzak PODRĘCZNIKI Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012 PODRĘCZNIKI UZPEŁNIAJĄCE: Piotr Sztompka Socjologia. Analiza społeczeństwa, Znak, Kraków, 2003 Krystyna

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

- przynajmniej raz w roku bierze udział w konkursie muzycznym szkolnym, gminnym lub rejonowym.

- przynajmniej raz w roku bierze udział w konkursie muzycznym szkolnym, gminnym lub rejonowym. WYMAGANIA EDUKACYJNE NIEZBĘDNE DO UZYSKANIA POSZCZEGÓLNYCH OCEN ŚRÓDROCZNYCH I ROCZNYCH Z PRZEDMIOTU MUZYKA OPRACOWANO ZGODNIE Z NOWĄ PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ KLASA VI ROK SZKOLNY 2016/2017 OCENA ŚRÓDROCZNA:

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z zajęć artystycznych (muzycznych) klasy II

Wymagania edukacyjne z zajęć artystycznych (muzycznych) klasy II Wymagania edukacyjne z artystycznych () klasy II Ocena z przedmiotu zajęcia artystyczne uwzględnia przede wszystkim stosunek ucznia do przedmiotu oraz wysiłek wkładany w realizację wymagań, które dostosowane

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA OSIĄGNIĘĆ UCZNIA Z PRZEDMIOTU MUZYKA. (klasy 4, 5, 6 szkoły podstawowej)

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA OSIĄGNIĘĆ UCZNIA Z PRZEDMIOTU MUZYKA. (klasy 4, 5, 6 szkoły podstawowej) PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA OSIĄGNIĘĆ UCZNIA Z PRZEDMIOTU MUZYKA (klasy 4, 5, 6 szkoły podstawowej) Celem przedmiotowego systemu oceniania jest podanie uczniowi i jego rodzicom informacji o stopniu opanowania

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin Nazwa kierunku studiów: Filozofia Specjalność: Kultury azjatyckie Poziom kształcenia: studia pierwszego stopnia Profil kształcenia: ogólno akademicki Modułowe efekty kształcenia W wykazie uwzględniono

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 1 do uchwały nr 445/06/2012 Senatu UR z dnia 21 czerwca 2012 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta I stopień

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności prawa a derywacyjne argumenty systemowe. Studenckie Zeszyty Naukowe 9/13, 84-87

Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności prawa a derywacyjne argumenty systemowe. Studenckie Zeszyty Naukowe 9/13, 84-87 Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności prawa a derywacyjne argumenty systemowe Studenckie Zeszyty Naukowe 9/13, 84-87 2006 Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia Wydział: Politologia Nazwa kierunku kształcenia: Politologia Rodzaj przedmiotu: podstawowy Opiekun: dr Karol Kostrzębski Poziom studiów (I lub II stopnia): I stopnia Tryb studiów: Niestacjonarne Profil

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK POLSKI KLASA III GIMNAZJUM. (ocena: dostateczny)

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK POLSKI KLASA III GIMNAZJUM. (ocena: dostateczny) 1 WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK POLSKI KLASA III GIMNAZJUM SPRAWNOŚCI WYMAGANIA KONIECZNE PODSTAWOWE ROZSZERZONE DOPEŁNIAJĄCE (ocena: dopuszczający) (ocena: dostateczny) (ocena: dobry) (ocena: bardzo dobry)

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2014 ISSN NR 62/2014

Warszawa, maj 2014 ISSN NR 62/2014 Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 62/2014 OCENY ZMIAN W RÓŻNYCH WYMIARACH ŻYCIA SPOŁECZNEGO I POLITYCZNEGO W POLSCE PO ROKU 1989 Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9

Spis treści. Wstęp... 9 Spis treści Wstęp... 9 I. POJĘCIE POLITYKI oraz OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA NAUKI o POLITYCE... 11 1. Etymologia terminu polityka A. Starożytny źródłosłów polityki B. Termin polityka w języku polskim C. Współczesne

Bardziej szczegółowo

LITERATURA tematu Temat

LITERATURA tematu Temat Nr tematu LITERATURA Temat 1 Literackie dialogi z Bogiem. Omów temat na podstawie analizy wybranych 2 Funkcjonowanie stereotypów w społeczeństwie polskim. Omów temat, analizując wybrane utwory literackie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWANIA PATRIOTYCZNEGO DLA ZESPOŁU SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH W STRZELINIE

PROGRAM WYCHOWANIA PATRIOTYCZNEGO DLA ZESPOŁU SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH W STRZELINIE PROGRAM WYCHOWANIA PATRIOTYCZNEGO DLA ZESPOŁU SZKÓŁ OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH W STRZELINIE Podstawa prawna: 1.Ustawa o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 r. ( Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 z póżn. zm.).

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OGÓLNE język polski klasa III. (ocena: dostateczny) UCZEŃ

KRYTERIA OGÓLNE język polski klasa III. (ocena: dostateczny) UCZEŃ 1 KRYTERIA OGÓLNE język polski klasa III SPRAWNOŚCI WYMAGANIA KONIECZNE PODSTAWOWE ROZSZERZONE DOPEŁNIAJĄCE (ocena: dopuszczający) (ocena: dostateczny) (ocena: dobry) (ocena: bardzo dobry) UCZEŃ SŁUCHANIE

Bardziej szczegółowo

- uczęszcza na dodatkowe zajęcia muzyczne (np. chór, nauka gry na instrumencie, zespól wokalny itp.);

- uczęszcza na dodatkowe zajęcia muzyczne (np. chór, nauka gry na instrumencie, zespól wokalny itp.); 1 Przedmiotowy system oceniania z muzyki, kl IV-VI, gimnazjum Kryteria ocen - klasa IV Uczeń, który otrzymuje ocenę: celującą - opanował w stopniu bardzo dobrym materiał klasy IV; - ujawnia wyjątkowe zdolności

Bardziej szczegółowo

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Realizacje/Treści programowe. Planowane osiągnięcia Nauczyciel Realizato- -rzy Data Realizowane zagadnienia, Problemy treści

Bardziej szczegółowo

Opis kierunkowych efektów kształcenia

Opis kierunkowych efektów kształcenia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów kształcenia do obszaru wiedzy Filozofia bezpieczeństwa (W, Ćw, S, B) Geografia bezpieczeństwa (W, Ćw, S, B) Historia

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z muzyki w Gimnazjum

Wymagania edukacyjne z muzyki w Gimnazjum Wymagania edukacyjne z muzyki w Gimnazjum mgr Gerard Czaja 1. Cele kształcenia wymagania ogólne Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji. Uczeń posługuje się podstawowym zasobem pojęć

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

2/18/2016 ELEMENTY SOCJOLOGII CO TO JEST SOCJOLOGIA? GORĄCA SOCJOLOGIA A SOCJOLOGIA NAUKOWA

2/18/2016 ELEMENTY SOCJOLOGII CO TO JEST SOCJOLOGIA? GORĄCA SOCJOLOGIA A SOCJOLOGIA NAUKOWA ELEMENTY SOCJOLOGII dr Agnieszka Kacprzak CO TO JEST SOCJOLOGIA? socjologia (societas i logos nauka o społeczeństwie) Społeczeństwo jest to pewna liczba ludzi, którzy w określonych czasach i pod pewnymi

Bardziej szczegółowo

POCZUCIE TOŻSAMOŚCI W KONTEKŚCIE SPOŁECZNOŚCI NARODOWO - PAŃSTWOWEJ

POCZUCIE TOŻSAMOŚCI W KONTEKŚCIE SPOŁECZNOŚCI NARODOWO - PAŃSTWOWEJ POCZUCIE TOŻSAMOŚCI W KONTEKŚCIE SPOŁECZNOŚCI NARODOWO - PAŃSTWOWEJ Wstęp Żyjemy w świecie wielkich procesów integracji i globalizacji. Z samej swojej istoty są to procesy pozytywne pozwalające wspólnie

Bardziej szczegółowo

Ramowy Program Studiów Kierunek: Kulturoznawstwo Studia I stopnia: stacjonarne. Pensum: 180 ECTS i 1810 godz

Ramowy Program Studiów Kierunek: Kulturoznawstwo Studia I stopnia: stacjonarne. Pensum: 180 ECTS i 1810 godz Ramowy Program Studiów Kierunek: Kulturoznawstwo Studia I stopnia: stacjonarne. Pensum: 180 ECTS i 1810 godz. Legenda: E egzamin; Z zaliczenie; ZO zaliczenie z oceną; O ocena; PP praca pisemna; w wykład;

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA Z PRZEDMIOTU -MUZYKA- NA POSZCZEGÓLNE OCENY

SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA Z PRZEDMIOTU -MUZYKA- NA POSZCZEGÓLNE OCENY SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA Z PRZEDMIOTU -MUZYKA- NA POSZCZEGÓLNE OCENY Nauczyciel oceniając ucznia w klasach IV-VI bierze pod uwagę przede wszystkim jego aktywność, zaangażowanie i wkład pracy. Ocenianie aktywności,

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: WYBRANE ASPEKTY POLITYKI BEZPIECZEŃSTWA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: WYBRANE ASPEKTY POLITYKI BEZPIECZEŃSTWA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: WYBRANE ASPEKTY POLITYKI BEZPIECZEŃSTWA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6. LICZBA GODZIN:

Bardziej szczegółowo