REAKTYWNE FORMY TLENU

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "REAKTYWNE FORMY TLENU"

Transkrypt

1 BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLI, 2008, 4, str Helena Puzanowska-Tarasiewicz, Barbara Starczewska, Ludmiła Kuźmicka REAKTYWNE FORMY TLENU Zakład Chemii Ogólnej i Nieorganicznej Instytutu Chemii Uniwersytetu w Białymstoku Kierownik: prof. dr hab. H. Puzanowska-Tarasiewicz Hasła kluczowe: tlen, reaktywne formy tlenu, antyoksydanty. Key words: oxygen, reactive oxygen species, antioxidants. Tlen jest składnikiem powietrza (20,95% obj.), wody (89% mas.) i litosfery (47,3% mas.). Jako cząsteczka może występować w stanie singletowym i trypletowym. W stanie podstawowym występuje w formie trypletowej, gdyż ma dwa niesparowane elektrony. Wykazuje właściwości paramagnetyczne i zachowuje się jak miniaturowy magnes jest przyciągany przez pole magnetyczne. Tlen singletowy jest bardziej reaktywny od tlenu w stanie trypletowym. W celu wyjaśnienia dlaczego, należy dokonać analizy rozkładu elektronów na orbitalach molekularnych tlenu (ryc. 1). Ryc. 1. Rozkład elektronów na orbitalach molekularnych tlenu oraz w anionorodniku ponadtlenkowym (1). a tlen w stanie podstawowym trypletowy, określany symbolem 3 Σ g O 2 ; b, c dwie formy tlenu singletowego: jedna 1 Δ g O 2 i druga 1 + Σ g O 2 ; d anionorodnik ponadtlenkowy O 2. Strzałki symbolizują elektrony, a ich zwroty spiny elektronów. Fig. 1. Distribution of electrons on the molecular orbitals of oxygen and superoxide anion radical. a base state triplet oxygen 3 Σ g O 2 ; b, c two forms of singlet oxygen, 1 Δ g O 2 and 1 + Σ g O 2 ; d superoxide anion-radical O 2.Arrows represent electrons and arrowheads indicate electron spins.

2 1008 H. Puzanowska i inni Nr 4 Jak wynika z diagramu, tlen w stanie podstawowym (trypletowy, określany w spektroskopii symbolem 3 Σ g O 2 ) jest birodnikiem, natomiast jedna z form tlenu singletowego 1 g O 2 nie jest wolnym rodnikiem (ma dwa sparowane elektrony na * jednym orbitalu π ), druga zaś forma 1 + Σ g O 2 ma po jednym elektronie na każdym * 2p 2p z orbitali π. Aby cząsteczka tlenu w stanie trypletowym utleniła inną cząsteczkę i uległa dwuelektrodowej redukcji, musiałaby przyjąć od utlenianej cząsteczki dwa elektrony, przy tym oba te elektrony musiałyby mieć równoległe spiny i być skierowane przeciwnie w stosunku do spinów dwóch niesparowanych elektronów na orbitalach * 2p y * 2p z π, π. Wymaga to, aby utleniana cząsteczka była również w stanie trypletowym o co nie łatwo, gdyż stan podstawowy większości cząsteczek organicznych jest stanem singletowym. Tlen trypletowy ma więc trudności ze znalezieniem odpowiednich partnerów do reakcji dwuelektronowej i dlatego reaguje z wieloma związkami jednoelektronowo przyjmując od nich jeden elektron. Produktem tej reakcji jest anionorodnik ponadtlenkowy O 2 cząsteczka, która jest wolnym rodnikiem (posiada jeden niesparowany elektron) i anionem (ładunek ujemny spowodowany jest posiadaniem dodatkowego elektronu). Znacznie bardziej reaktywny jest tlen singletowy 1 O 2 powstający w wyniku wzbudzenia cząsteczek tlenu. Wymaga to dostarczenia energii wystarczającej na takie sparowanie elektronów w cząsteczce tlenu, aby spin wypadkowy cząsteczki wynosił zero (1). Wzbudzenie trypletowej cząsteczki tlenu do stanu singletowego może nastąpić w wyniku zaabsorbowania kwantu promieniowania nadfioletowego lub promieniowania o wyższej energii oraz niektórych reakcji chemicznych. Tlen singletowy oddziałuje z innymi cząsteczkami na dwa sposoby: przekazuje energię wzbudzenia cząsteczkom przechodząc w stan trypletowy, jest to tzw. gaszenie tlenu singletowego; wchodzi w reakcję chemiczną, np. z cholesterolem i tryptofanem. Najbardziej podatnymi na uszkodzenie przez tlen singletowy są reszty aminokwasowe białek histydyny, tryptofanu, metioniny i cysteiny oraz składniki kwasów nukleinowych - reszty purynowe, pirymidynowe i guanina (1). Pomimo, że tlen uszkadza składniki komórek, to bez tlenu nie ma życia. Tlen cząsteczkowy jest utleniaczem. Utlenia związki organiczne pobierając od nich elektrony, a sam ulega redukcji. Całkowita, czteroelektronowa redukcja cząsteczki tlenu (O H e 2 H 2 O) z wytworzeniem wody jest utrudniona. Wiadomo jednak, że większość związków organicznych, z którymi tlen mógłby reagować w komórkach, to związki w stanie singletowym, tzn. że spiny wszystkich elektronów w atomach tworzących cząsteczki uległy sparowaniu i wypadkowy spin każdej cząsteczki tych związków równy jest zeru. Woda, produkt redukcji tlenu, jest również cząsteczką w stanie singletowym. Tlen, nie mogąc znaleźć partnerów do reakcji czteroelektronowej, wstępuje na drogę reakcji jednoelektronowej, tworząc anionorodnik ponadtlenkowy: O 2 + e O 2 Przyłączenie kolejnego elektronu do anionorodnika ponadtlenkowego lub dwóch elektronów do cząsteczki tlenu co jest trudne ale możliwe, powoduje powstanie nadtlenku wodoru: O H + + e H 2 O 2 O H e. Nadtlenek wodoru jest mniej reaktywny niż większość wolnych rodników, tj. atomów lub cząsteczek zdol-

3 Nr 4 Reaktywne formy tlenu 1009 nych do samodzielnego istnienia, mających jeden lub więcej niesparowanych elektronów. Jest on jednak bardziej reaktywny od tlenu cząsteczkowego O 2. Anionorodnik ponadtlenkowy, O 2, może w roztworze wodnym przyłączyć proton i utworzyć rodnik wodoronadtlenkowy: O 2 + H + HO 2 Produktem przyłączenia trzech elektronów do cząsteczki tlenu (co zachodzi na szczęście niezbyt łatwo) jest rodnik hydroksylowy OH jeden z najbardziej reaktywnych utleniaczy w układach biologicznych. Do zajścia reakcji anionorodnika ponadtlenkowego, nadtlenku wodoru i rodnika hydroksylowego nie jest istotne, aby partner był w stanie trypletowym. Wszystkie wymienione produkty redukcji i wzbudzenia tlenu są bardziej reaktywne niż cząsteczka tlenu w podstawowym stanie trypletowym. Z tego powodu określane są one różnie jako aktywne formy tlenu, reaktywne formy tlenu, czy reaktywne metabolity tlenu. Niektórzy autorzy proponują używanie zwrotu wolne rodniki tlenowe. Zwrot ten uwzględnia jedynie O 2 i OH, podczas gdy aktywnymi formami są H 2 O 2 (który nie jest rodnikiem) i tlen singletowy (1). Obok wymienionych powyżej reaktywnych form tlenu (RFT), będących główną przyczyną toksyczności tlenu, organizmy żywe mogą zetknąć się z pokrewnymi formami tlenu, np. alotropową odmianą tlenu ozonem O 3, czy związkami tworzącymi się w reakcjach metabolicznych: NO, NO 2, HONO 2, HOCl, HOBr, HOBr (2). Reakcje RFT z cząsteczkami organicznymi prowadzą do powstania wolnych rodników substancji organicznych: RO, ArO, ROO. Mogą to być rodniki, w których niesparowany elektron znajduje się na atomie węgla lub innego pierwiastka, np. azotu. Powstawanie reaktywnych form tlenu Reaktywne formy tlenu znajdują się w wodzie, powietrzu oraz mogą powstawać w organizmach żywych wskutek działania zewnętrznych czynników fizycznych, np. promieniowania jonizującego i nadfioletowego, ultradźwięków. Promieniowanie jonizujące powoduje jonizację oraz wzbudzenie cząsteczek wody (radiolizę) z wytworzeniem rodników hydroksylowych: H 2 O H 2 O + + e; H 2 O H 2 O * (wzbudzona cząsteczka); H 2 O * H + OH; H 2 O + + H 2 O H 3 O + + OH. W wyniku oddziaływania pomiędzy produktami radiolizy wody H i OH powstają m.in. cząsteczki wodoru H 2 i nadtlenku wodoru. Odpowiednio dobierając warunki napromieniowania, można stworzyć sytuacje, w których dominować będzie jeden typ RFT (1). Absorpcja promieniowania nadfioletowego przez cząsteczki prowadzi do wzbudzenia, jonizacji lub rozpadu cząsteczek. Podobnie wysoka temperatura i wyładowania atmosferyczne powodują rozpad cząsteczek tlenu na atomy, które reagując z innymi cząsteczkami tlenu, tworzą ozon O 3 : O 2 O + O; O + O 2 O 3. Ozon atmosferyczny, pojawiający się często jako składnik smogu spowijającego miasta, jest również reaktywną formą tlenu (bardziej reaktywny niż tlen trypletowy). W roztworach wodnych rozpada się, tworząc rodniki OH i HO 2 oraz H 2 O 2. Wdychanie ozonu niszcząco wpływa na nasze płuca i inne tkanki (m.in. serca, wątroby, mózgu) (3). Szereg związków określanych jako fotosensybilizatory (światłouczulacze) po zaabsorbowaniu kwantu światła może przechodzić w stan wzbudzony, tj. ze stanu singletowego w stan trypletowy i reagować z tlenem trypletowym. W wyniku reakcji wytwarza się anionorodnik ponadtlenkowy, np. w fotoredukcji ryboflawiny (1).

4 1010 H. Puzanowska i inni Nr 4 Nie tylko fotoredukcja prowadzi do wytwarzania anionorodnika ponadtlenkowego, ale także obecność zredukowanych form niskocząsteczkowych (RH 2 ) składników komórek, np. zredukowana ryboflawina, cukry o właściwościach redukujących (glukoza), związki tiolowe (cysteina, glutation): RH 2 + O 2 RH + H + + O 2 (1). Działanie na roztwory wodne ultradźwiękami, czyli tzw. sonikacja roztworów, prowadzi do powstawania w tych roztworach RFT. I tak w wyniku sonikacji, czyli sonolizy wody tworzą się atomy wodoru i rodniki OH. Rekombinacja rodników OH prowadzi do powstawania H 2 O 2. W roztworach wodnych, zawierających tlen, atomy wodoru reagują z O 2 tworząc HO 2. Sonikacja napowietrzonych roztworów wodnych prowadzi do powstawania NO (1, 4). Jednoelektronowemu utlenianiu mogą ulegać substancje obce dla organizmu (ksenobiotyki), które znajdują się w organizmie jako leki lub składniki pożywienia. Podobnie, jak w przypadku fotosensybilizatorów, ksenobiotyki ulegają w komórkach cyklicznej redukcji i cyklicznie reagują z tlenem (cykle redoks napędzane są jednak nie przez światło, lecz przez metabolizm komórki) (1). Ten ostatni problem nabiera znaczenia, jeśli weźmiemy pod uwagę trucizny stosowane do zwalczania szkodników, np.fungicydy, herbicydy, insektycydy. Mechanizm toksyczności wielu z tych związków polega na wytwarzaniu RFT. W organizmach żywych przebiegają również procesy utleniania białek oddechowych, tj. hemoglobiny i mioglobiny. Zarówno hemoglobina obecna w czerwonych krwinkach, jak i mioglobina występująca w mięśniach zawierają jako grupę prostetyczną hem. W grupach hemowych obecne są jony żelaza Fe 2+, które pod wpływem tlenu mogą się łatwo utleniać do jonów żelaza Fe 3+ : hem-fe 2+ + O 2 hem-fe 3+ + O 2. W przypadku hemoglobiny i mioglobiny jon Fe 2+ jest silnie związany z hemem białek oddechowych, dlatego jest mniej podatny na utlenianie, jednak może temu procesowi ulec. W krwinkach czerwonych człowieka w ciągu doby ok. 3% hemoglobiny ulega utlenieniu do methemoglobiny formy niezdolnej do przenoszenia O 2. Reakcja ta jest głównym źródłem O 2. Krwinki zawierają jednak enzym reduktazę methemoglobinową, który redukuje methemoglobinę do hemoglobiny (5). Źródłem O 2 w mięśniach jest utlenianie białka oddechowego mięśni - mioglobiny. W obecności donorów elektronów (D), np. azotanów(iii), aminofenoli może przebiegać dwuelektronowa redukcja O 2 związanego z hemoglobiną i powstawać H 2 O 2 : 2 H + hem Fe 2+ O 2 + D hem Fe 3+ + H 2 O 2 + D utl. (2). Źródłem O 2 i H 2 O 2 w komórkach są niektóre reakcje enzymatyczne, przebiegające np. z udziałem oksydazy ksantynowej. Enzym ten może redukować cząsteczkę tlenu zarówno jedno-, jak i dwuelektronowo w zależności od stężenia O 2 i ph roztworu. W komórkach możliwa jest także czteroelektronowa redukcja tlenu przebiegająca w mitochondriach w głównym miejscu komórki, w którym zużywany jest tlen. W zachodzącym w mitochondriach cyklu Krebsa dwuwęglowe reszty związane z koenzymem A (tj. acetylokoenzym A) utleniane są do CO 2 i H 2 O. Energia uwalniana podczas tego procesu wykorzystywana jest do syntezy ATP (6). Powstające RFT rozpadają się lub wchodzą w reakcje ze składnikami komórek (uszkadzają główne klasy składników komórek związki niskocząsteczkowe, białka, lipidy i kwasy nukleinowe) (1). W komórkach istnieje równowaga pomiędzy szybkością tworzenia RFT a szybkością ich zaniku.

5 Nr 4 Reaktywne formy tlenu 1011 Z rozważań wynika, że O 2 i H 2 O 2 są nieuniknionymi produktami ubocznymi wielu reakcji przebiegających w komórkach aerobowych. Znacznie bardziej reaktywny niż O 2 i H 2 O 2 jest rodnik hydroksylowy OH. Początkowo zakładano, że powstaje on w reakcji Habera-Weissa: O 2 + H 2 O 2 OH + OH + O 2 (7). Stwierdzono jednak, że w/w reakcja w warunkach zbliżonych do fizjologicznych nie ma praktycznego znaczenia. Obecnie przyjęta koncepcja zakłada istnienie cyklu dwóch reakcji: jedna z nich to reakcja Fentona (utlenianie Fe 2+ za pomocą H 2 O 2 ), druga reakcja regeneracji jonu Fe 2+ (2). Fe 2+ + H 2 O 2 OH + OH + Fe 3+ ; O 2 + Fe 3+ O 2 + Fe 2+ Sumując oba równania otrzymujemy reakcję Habera-Weissa katalizowaną przez jony żelaza (7): O 2 + H 2 O 2 OH + OH + O 2 Krótkie przypomnienie: rodnik hydroksylowy OH to zupełnie co innego niż anion wodorotlenkowy OH (OH to anion tworzący się w reakcji dysocjacji elektrolitycznej). Obecność jonów żelaza (Fe 2+ /Fe 3+ ) w bardzo małych stężeniach lub jonów miedzi (Cu + /Cu 2+ ) głównie związanych z białkami, a także innych metali przejściowych (manganu, chromu, kobaltu, niklu) jeszcze w niższych stężeniach niż jonów żelaza i miedzi może katalizować w/w reakcję (1). Jony metali przejściowych mają niesparowane elektrony w powłokach walencyjnych i dlatego można je uznać za wolne rodniki, np.: Fe d Cu... 3d Niektóre jony metali przejściowych, jako niezbędne składniki komórek żywych, mogą występować na różnych stopniach utlenienia. Oznacza to możliwość ich utleniania w reakcji z tlenem lub H 2 O 2 i redukcji przez inne substancje, a tym samym katalizowania przez te jony reakcji prowadzących do powstania RFT. W podsumowaniu można stwierdzić, że część RFT to wolne rodniki, które charakteryzuje na ogół wysoka reaktywność. Dążąc do sparowania elektronów pozbycia się nadmiarowego elektronu lub przyłączenia elektronu do innej cząsteczki, zazwyczaj szybko wchodzą w reakcje z wieloma cząsteczkami. Działanie RFT w żywych organizmach Reaktywne formy tlenu znane są z dwojakiego działania w żywych organizmach. Z jednej strony są one potrzebne do prawidłowego funkcjonowania komórek, m.in. do regulacji procesów naprawczych w komórkach, ekspresji genów, regulacji metabolizmu, przekazywania sygnału mutagennego (8), ale mogą być również bardzo szkodliwe (2). Coraz więcej wyników badań świadczy o tym, że szlaki przewodnictwa wewnątrzkomórkowego są aktywowane przez zmiany równowagi redoks z udziałem RFT, np. ozonu, H 2 O 2. Wiadomo także, że działanie podwyższonych stężeń RFT jest przyczyną wielu chorób cywilizacyjnych, tak jak cukrzyca, miażdżyca uszkodzenie mięśnia sercowego lub mózgu (2). Przekroczenie określonych stężeń RFT w komórkach powoduje groźne dla organizmu konsekwencje i określane jest mianem stresu oksydacyjnego (9), który odpowiada za powstawanie wielu chorób.

6 1012 H. Puzanowska i inni Nr 4 Najczęściej badanym procesem, związanym ze skutkami zachodzenia w organizmie reakcji z RFT, jest peroksydacja lipidów. Przez peroksydację lipidów rozumiemy wolnorodnikowy proces utleniania nienasyconych kwasów tłuszczowych lub innych lipidów, w którym powstają nadtlenki tych związków (z ang. nadtlenek to peroxide). Peroksydacja lipidów, jak każdy proces wolnorodnikowy, składa się z trzech etapów: inicjacji, propagacji (prolongacji), terminacji. Inicjacja peroksydacji lipidów polega na oderwaniu atomu wodoru od cząsteczki wielonienasyconego kwasu tłuszczowego lub reszty takiego kwasu wchodzącego w skład fosfolipidu. Reakcja inicjacji przekształca cząsteczkę kwasu tłuszczowego w wolny rodnik alkilowy L, gdyż przy atomie węgla, który stracił atom wodoru, pozostaje niesparowany elektron. Do czynników odrywających wodór od wielonienasyconego kwasu tłuszczowego (L), inicjującego peroksydację lipidów należy zaliczyć rodnik hydroksylowy OH oraz rodniki: nadtlenkowy LOO, alkoksylowy LO, bądź alkilowy L substancji obecnych w komórce. Peroksydację lipidów mogą też inicjować: ozon, NO, NO 2, SO 2 oraz kationorodniki ferrylowy bądź nadferrylowy oraz kompleks Fe 2+ -O 2 -Fe 3+ (1). Należy zaznaczyć, że naturalnie występujące kwasy tłuszczowe nie zawierają sprzężonych wiązań podwójnych. Pojawienie się tych wiązań jest możliwe podczas procesu peroksydacji. Do wiązań podwójnych może przyłączać się ozon bądź tlen singletowy. In vivo procesowi peroksydacji ulegają przede wszystkim reszty wielonienasyconych kwasów tłuszczowych wchodzące w skład fosfolipidów, gdyż fosfolipidy są głównym składnikiem budulcowym błon komórkowych, a wolne kwasy tłuszczowe występują w błonach w bardzo małych ilościach. Przebieg procesu peroksydacji lipidów można przedstawić w trzech etapach (10): inicjacja: LH + O 2 L + HOO ; 2 LH + O 2 2 L + H 2 O 2 propagacja: L + O 2 LOO ; LOO + LH LOOH + L ; LOOH LO + OH terminacja: L + L L L ; L + LOO LOOL ; LOO + LOO LOOL + O 2 Wolne rodniki powstające w procesach peroksydacji lipidów mogą reagować z białkami. W rezultacie powstają wolne rodniki białek, które mogą uczestniczyć w reakcjach terminacji, tworząc mieszane połączenia białkowo-lipidowe. W procesie peroksydacji lipidów może wystąpić zjawisko reinicjacji polegające na tym, że nadtlenki lipidów (nierodnikowe produkty peroksydacji) mogą ulegać rozkładowi i prowadzić do ponownego powstania wolnych rodników. Rozpad taki inicjowany może być przez jony metali przejściowych, głównie jony żelaza i miedzi (1): LOOH + Fe 2+ LO + OH + Fe 3+ ; LOOH + Fe 3+ LOO + H + + Fe 2+ Dalsze przemiany produktów peroksydacji, zachodzące w wyniku reakcji β-eliminacji, prowadzą do rozpadu reszt wielonienasyconych kwasów tłuszczowych i powstania aldehydów (np. dialdehydu malonowego), hydroksyaldehydów i węglowodorów (np. etanu, pentanu). Im więcej wiązań podwójnych zawiera reszta kwasu tłuszczowego, tym łatwiej ulega ona peroksydacji. Optymalne parcjalne ciśnienie tlenu w tym procesie waha się w granicach 1 10 mm Hg. Wcale nie jest więc tak, że im więcej tlenu, tym szybsza peroksydacja lipidów (1). Przedstawiony powyżej opis peroksydacji lipidów to proces nieenzymatyczny. Powstawanie wielu ważnych biologicznie związków, np.prostaglandyn, trombok-

7 Nr 4 Reaktywne formy tlenu 1013 sanów czy leukotrienów z kwasu arachidonowego inicjowana jest przez reakcje peroksydacji. Reakcje te katalizowane są przez cykloksygenazę i lipoksygenazy enzymy katalizujące wbudowanie cząsteczki tlenu w określoną pozycję cząsteczki kwasu tłuszczowego, w wyniku czego powstają nadtlenki kwasów tłuszczowych (1). Produkty końcowe procesu peroksydacji lipidów, zwłaszcza aldehydy, są mniej reaktywne niż wolne rodniki. Reagują jednak z grupami tiolowymi białek oraz z resztami aminokwasów, np. lizylowymi, histydylowymi, arginylowymi, tyrozylowymi. Mogą zmieniać właściwości antygenowe białek, z którymi się łączą i hamować aktywność szeregu enzymów, co prowadzi m.in. do hamowania replikacji DNA (11). Produkty peroksydacji lipidów modyfikują także właściwości fizyczne błon komórkowych, osłabiają zależność pomiędzy transportem elektronów przez łańcuch oddechowy a syntezą ATP w mitochondriach. Reakcje reaktywnych form tlenu z białkami prowadzą do modyfikacji reszt aminokwasowych, modyfikacji grup prostetycznych (czyli nieaminokwasowych składników białek złożonych) oraz agregacji lub fragmentacji cząsteczek białkowych (1). Reakcja rodnika hydroksylowego OH z białkami (B) powoduje oderwanie atomu wodoru od cząsteczki białkowej. Niesparowany elektron zlokalizowany początkowo na atomie, od którego oderwany został wodór (B H + OH B + H 2 O) może ulegać przemieszczeniu w cząsteczce białka i umiejscowić się na jednej z reszt aminokwasowych, np. na resztach cysteiny (białko 1 Cys S + S Cys białko 2 białko 1 Cys S S Cys białko 2. Rekombinacja wolnych rodników białkowych prowadzi do powstania dimerów białkowych (1). Działanie promieniowania jonizującego na roztwory białek w warunkach tlenowych prowadzi z kolei do fragmentacji cząsteczek białkowych, napromieniowanie zaś w warunkach beztlenowych do agregacji. Szczególnie wrażliwe na uszkodzenia oksydacyjne są oprócz reszt cysteiny reszty metioniny, tyrozyny, argininy, tryptofanu, lizyny, proliny, histydyny, fenyloalaniny (np. utlenianie reszt metioniny niektórych białek prowadzi do utraty funkcji biologicznej białka) (11). Reakcje RFT z białkami powodują nie tylko utlenianie białek, ale także powstanie w białkach grup redukujących, zdolnych do redukcji cytochromu C i jonów metali. Reakcje z RFT mogą prowadzić do powstawania nadtlenków aminokwasów i białek oraz uszkodzeń zasad nukleinowych i kwasów nukleinowych. Kwasy nukleinowe są związkami bardziej stabilnymi niż białka i lipidy, odpowiadają bowiem za powielanie, przechowywanie i przekazywanie informacji genetycznej. Nadtlenek wodoru H 2 O 2 i anionorodnik ponadtlenkowy O 2 nie powodują uszkodzeń składników kwasów nukleinowych. Natomiast rodnik hydroksylowy OH może uszkodzić zasady nukleinowe, reszty cukrowe (np. deoksyrybozę w DNA, rybozę w RNA) lub rozerwać wiązania fosfodiestrowe łączące nukleotydy. Uszkodzenia te stara się organizm naprawić, gdyż DNA jest zbyt ważny, aby jego uszkodzenia pozostawić. Uszkodzone zasady są wycinane z DNA i w znacznej mierze nie metabolizowane dalej, lecz wydalane z komórek organizmu. Oceniono, że liczba uszkodzeń DNA przez endogenne RTF w przeciętnej komórce człowieka jest rzędu 10 4 na dobę (1). Reaktywne formy tlenu mogą uszkodzić cukrowce lub reszty sacharydowe białek, np. mukopolisacharyd kwas hialuronowy (istotny składnik mazi stawowej). Stwierdzono, że działanie RFT na roztwory kwasu hialuronowego powoduje rozry-

8 1014 H. Puzanowska i inni Nr 4 wanie wiązań glikozydowych pomiędzy monomerami, czyli depolimeryzację wielocukru, co prowadzi do zmniejszenia lepkości roztworów kwasu (nie pozostaje to bez znaczenia dla właściwego funkcjonowania stawów) (12). Obrona komórek przed RFT Organizmy żywe zawierają specjalne enzymy katalizujące rozkład anionorodnika ponadtlenkowego O 2 lub H 2 O 2. Dysmutaza ponadtlenkowa (SOD) jest enzymem katalizującym reakcję dysmutacji (dysproporcjonowania) anionorodnika ponadtlenkowego: (O 2 + O H + SOD H 2 O 2 + O 2 ), natomiast peroksydaza gluta- tionowa katalizuje reakcję pomiędzy glutationem (GSH) a H 2 O 2, w wyniku której powstaje utleniona forma glutationu, czyli disulfid glutationu (GSSG): 2 GSH + H 2 O 2 GSSG + 2 H 2 O (1). Enzym ten redukuje nie tylko H 2 O 2, ale także nadtlenki organiczne oraz znajdujące się w błonach komórkowych nadtlenki fosfolipidów. Peroksydaza glutationowa współdziała z reduktazą glutationową enzymem odtwarzającym zredukowaną formę glutationu. Podobnie S-transferazy glutationowe, które w odróżnieniu od peroksydazy glutationowej nie zawierają selenu, katalizują reakcje redukcji nadtlenków lipidów przez glutation (1). Reakcję dysproporcjonowania nadtlenku wodoru katalizuje enzym katalaza, natomiast metalotioneiny (białka) wiążą i detoksykują jony metali ciężkich, np. kadm, rtęć oraz magazynują takie metale niezbędne dla organizmu, jak cynk i miedź (12). W krwinkach zdrowego człowieka w ciągu doby około 3 % hemoglobiny ulega utlenieniu do methemoglobiny, nie mogącej przenosić tlenu. Reakcja ta jest głównym źródłem O 2 w tych komórkach (8). Gdyby nie enzym reduktaza methemo- globinowa, która redukuje methemoglobinę do hemoglobiny, po kilkunastu dniach większość hemoglobiny w krwinkach przeszłaby w niezdolną do przenoszenia O 2 methemoglobinę. Również białka hemowe mogą w pewnych warunkach i we współdziałaniu z niskocząsteczkowymi oksydantami bronić się przed RFT. Przykładowo hemoglobina i mioglobina hamują tworzenie rodnika OH w układzie zawierającym askorbinian, a to dzięki swej aktywności peroksydazowej. Reagują one z H 2 O 2 wykorzystując askorbinian w reakcji: askorbinian + H 2 O 2 dehydroaskorbinian + O 2 (1). Szereg białek enzymatycznych także chroni przed RFT. Katalizują one reakcje nie wytwarzające RFT, np. ceruloplazmina (białko zawierające miedź) zapobiega powstawaniu anionorodnika ponadtlenkowego O 2 ) (13). Poza enzymami rozkładającymi RFT w organizmie, szereg innych związków niskocząsteczkowych wykazuje właściwości antyoksydacyjne, np. kwas moczowy, cysteina, kreatynina. Również melaniny i melatoniny zdolne są do reakcji z wolnymi rodnikami (1). Przykładowo melatonina, rozpuszczalna w roztworach wodnych i lipidach, może pełnić funkcję antyoksydanta hydrofilowego, który chroni środowisko wodne komórki, jak i antyoksydanta hydrofobowego chroniącego wnętrze błon komórkowych. Peroksydację lipidów hamują z kolei składniki błon komórkowych, jak cholesterol, prowitamina D 3, witamina D 3, witamina D 2 (1). Również grupa tiolowa glutationu (GSH) powszechnego składnika bardzo różnych komórek naszego ciała łatwo reaguje z wolnymi rodnikami, najszybciej z rodnikiem hydroksylowym OH, wolniej z rodnikami organicznymi, w tym wolnymi rodnikami białek i innych makrocząsteczek (białko + GSH białko-h + GS ) (1). Za najistotniejszy

9 Nr 4 Reaktywne formy tlenu 1015 antyoksydant płynów komórkowych w organizmie uważa się kwas askorbinowy, czyli witaminę C. Jest on reaktywny wobec O 2, H 2 O 2, OH, tlenu singletowego i rodników nadtlenkowych (1). Fizjologicznym antyoksydantem hydrofobowym, chroniącym błony komórkowe jest witamina E, czyli α-tokoferol (14) oraz karotenoidy (zwłaszcza β-karoten), oksykaroteinoidy, bilirubina i produkt jej utlenienia biliwerdyna oraz koenzym Q (9). I tak np. β-karoten (K) jest efektywnym wygaszaczem tlenu singletowego oraz reaguje z wolnymi rodnikami organicznymi powstającymi w procesie peroksydacji lipidów: LOO + K LOO-K ; LOOK + LOO LOO-K-OOL. Właściwości antyoksydacyjne wykazują żeńskie hormony płciowe pochodne estronu i estradiolu oraz niektóre jony metali, np. selen, cynk (ten ostatni wypiera jony Fe 2+ i Cu 2+ z centrów wiążących w błonach komórkowych i DNA). Aktywność enzymów antyoksydacyjnych w krwinkach czerwonych i osoczu omówiono w pracy Winterbourna (5) oraz w monografii Bartosza (15). Podsumowując rozważania można stwierdzić, że wszystkie antyoksydanty zapobiegają niekontrolowanym, zwłaszcza wolnorodnikowym reakcjom utleniania przebiegającym w organizmie. H. Puzanowska-Tarasiewicz, B. Starczewska, L. Kuźmicka REACTIVE OXYGEN SPECIES PIŚMIENNICTWO 1. Bartosz G.: Druga twarz tlenu. Wyd. Naukowe, PWN, Warszawa Halliwell B., Gutteridge J.M.: Free radicals in biology and medicine. Oxford University, Press Oxford, New York, Mudway I.S., Kelly F.J.: Ozone and the lungs a sensitive issue. Mol. Aspets Med. 2000; 21: Mark G., Schuchmann H.P., Sonntag C.: Formation of peroxynitrite by sonication of aerated water. J. Am. Chem. Soc., 2000; 122: Winterbourn C.C.: Oxidative reactions of hemoglobin. Methods Enzymol., 1990; 186; Cadenas E., Davies K.: Mitochondrial free radical generation, oxidative stress, and aging. Free Radic. Biol. Med., 2000; 29: Kehrer J.P.: The Haber Weiss reaction and mechanisms of toxicity. Toxicology, 2000; 14: Dębski B., Milner J.A.: Molekularne mechanizmy przeciwnowotworowego działania czosnku; rola reaktywnych form tlenu. Bromat. Chem. Toksykol., 2007; 40: Valko M., Rhodes C.J., Moncol J., Izakovic M., Mazur M.: Free radicals, metals and antioxidants in oxidative stress induced cancer. Chem. Biol. Interact., 2006; 160: Gibka J.: Antyutleniacze w kosmetykach. Rynek Chem., 2001; 2: Stadman E.R., Levine R.L.: Protein oxidation. Ann. N.Y. Acad. Sci., 2000; 899: Miles A.T., Hawksworth G.M., Beattie J.H., Rodilla V.: Induction, regulation, degradation, and biological significance of mammalian metallothioneins. Crit. Rev. Biochem. Mol. Biol., 2000: 35: Floris G., Medda R., Padiglia A., Musci G.: The physiopathological significance of ceruloplasmin. Biochem. Pharmacol. 2000; 60: Van Acker S.A., Koymans L.M., Bast A.: Molecular pharmacology of vitamin E: structural aspects of antioxidant activity. Free Radic. Biol. Med., 1993; 15: Bartosz G.: Erytrocyty, W. Fizjologia krwi, red. Z. Dąbrowski, t ; Wyd. Naukowe PWN, Warszawa. Adres: Białystok, ul. Hurtowa 1.

Część 1: Strategia ataku 15

Część 1: Strategia ataku 15 Wstęp 13 Część 1: Strategia ataku 15 1.1. Tlen: pierwiastek życia i śmierci 15 1.1.1. Tlen pierwiastek życia 15 1.1.2. Tlen pierwiastek chorób i śmierci 16 1.2. Co to są reaktywne formy tlenu? 19 1.3.

Bardziej szczegółowo

STRES OKSYDACYJNY WYSIŁKU FIZYCZNYM

STRES OKSYDACYJNY WYSIŁKU FIZYCZNYM Agnieszka Zembroń-Łacny Joanna Ostapiuk-Karolczuk STRES OKSYDACYJNY W WYSIŁKU FIZYCZNYM STRES OKSYDACYJNY zaburzenie równowagi między wytwarzaniem a usuwaniem/redukcją reaktywnych form tlenu i azotu RONS

Bardziej szczegółowo

Aktywuj geny młodości. Badanie genetyczno-biochemiczne dotyczące własnych możliwości organizmu do spowolnienia procesów starzenia.

Aktywuj geny młodości. Badanie genetyczno-biochemiczne dotyczące własnych możliwości organizmu do spowolnienia procesów starzenia. Aktywuj geny młodości. Badanie genetyczno-biochemiczne dotyczące własnych możliwości organizmu do spowolnienia procesów starzenia. mgr Konrad Tomaszewski Dział Nauki, Badań i Rozwoju Marinex International

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo.pl Wszelkie treści i zasoby edukacyjne publikowane na łamach Portalu www.szkolnictwo.pl mogą byd wykorzystywane przez jego Użytkowników

Bardziej szczegółowo

Reakcje zachodzące w komórkach

Reakcje zachodzące w komórkach Reakcje zachodzące w komórkach W każdej sekundzie we wszystkich organizmach żywych zachodzi niezliczona ilość reakcji metabolicznych. Metabolizm (gr. metabole - przemiana) to przemiany materii i energii

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

WITAMINA E LECZY WSZYSTKO, OPRÓCZ ZŁAMANEGO SERCA. Renata Szymańska

WITAMINA E LECZY WSZYSTKO, OPRÓCZ ZŁAMANEGO SERCA. Renata Szymańska WITAMINA E LECZY WSZYSTKO, OPRÓCZ ZŁAMANEGO SERCA Renata Szymańska Tlen stanowi ¼ masy Ziemi Tlenowy paradoks W dolnych warstwach atmosfery w 1 l powietrza znajduje się 210 ml tlenu (21% obj.); Tlenek

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH 1 REAKCJA CHEMICZNA: TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH REAKCJĄ CHEMICZNĄ NAZYWAMY PROCES, W WYNIKU KTÓREGO Z JEDNYCH SUBSTANCJI POWSTAJĄ NOWE (PRODUKTY) O INNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH NIŻ SUBSTANCJE WYJŚCIOWE (SUBSTRATY)

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Biochemia stresu oksydacyjnego. Wykład 1 Wolne rodniki i reaktywne formy tlenu

Biochemia stresu oksydacyjnego. Wykład 1 Wolne rodniki i reaktywne formy tlenu Biochemia stresu oksydacyjnego Wykład 1 Wolne rodniki i reaktywne formy tlenu ROS i RNS Reaktywne formy tlenu: - anionorodnik ponadtlenkowy (O 2.- ) - nadtlenek wodoru (H 2 O 2 ) - rodnik hydroksylowy

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej 1) Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 2) Roztwory (zadania rachunkowe zbiór zadań Pazdro

Bardziej szczegółowo

Program zajęć z biochemii dla studentów kierunku weterynaria I roku studiów na Wydziale Lekarskim UJ CM w roku akademickim 2013/2014

Program zajęć z biochemii dla studentów kierunku weterynaria I roku studiów na Wydziale Lekarskim UJ CM w roku akademickim 2013/2014 Program zajęć z biochemii dla studentów kierunku weterynaria I roku studiów na Wydziale Lekarskim UJ CM w roku akademickim 2013/2014 S E M E S T R II Tydzień 1 24.02-28.02 2 03.03-07.03 3 10.03-14.03 Wykłady

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Obliczenia stechiometryczne Podstawą

Bardziej szczegółowo

protos (gr.) pierwszy protein/proteins (ang.)

protos (gr.) pierwszy protein/proteins (ang.) Białka 1 protos (gr.) pierwszy protein/proteins (ang.) cząsteczki życia materiał budulcowy materii ożywionej oraz wirusów wielkocząsteczkowe biopolimery o masie od kilku tysięcy do kilku milionów jednostek

Bardziej szczegółowo

FIZJOLOGIA WYSIŁKU FIZYCZNEGO ENERGETYKA WYSIŁKU, ROLA KRĄŻENIA I UKŁADU ODDECHOWEGO

FIZJOLOGIA WYSIŁKU FIZYCZNEGO ENERGETYKA WYSIŁKU, ROLA KRĄŻENIA I UKŁADU ODDECHOWEGO FIZJOLOGIA WYSIŁKU FIZYCZNEGO ENERGETYKA WYSIŁKU, ROLA KRĄŻENIA I UKŁADU ODDECHOWEGO Dr hab. Andrzej Klusiewicz Zakład Fizjologii Instytutu Sportu Tematyka wykładu obejmuje trzy systemy energetyczne generujące

Bardziej szczegółowo

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM Równowaga kwasowozasadowa Zakład Chemii Medycznej PUM Teorie kwasów i zasad Teoria dysocjacji elektrolitycznej Arheniusa: podczas rozpuszczania w wodzie wodzie kwas: dysocjuje z odszczepieniem kationu

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Czas trwania lekcji: 2x 45 minut Cele lekcji: 1. Ogólny zapoznanie

Bardziej szczegółowo

Geometria wiązania hemu w oksymioglobinie

Geometria wiązania hemu w oksymioglobinie Białka wiążące tlen Geometria wiązania hemu w oksymioglobinie Hem Hb A tetrametr zbudowany z dwóch identycznych łańcuchów α (141 reszt aminokwasowych, N koniec stanowi walina, a C koniec arginina) i dwóch

Bardziej szczegółowo

Metabolizm białek. Ogólny schemat metabolizmu bialek

Metabolizm białek. Ogólny schemat metabolizmu bialek Metabolizm białek Ogólny schemat metabolizmu bialek Trawienie białek i absorpcja aminokwasów w przewodzie pokarmowym w żołądku (niskie ph ~2, rola HCl)- hydratacja, homogenizacja, denaturacja białek i

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

Rola Ŝelaza w organizmach Ŝywych

Rola Ŝelaza w organizmach Ŝywych Rola Ŝelaza w organizmach Ŝywych Maria Bałanda Instytut Fizyki Jądrowej im. H. Niewodniczańskiego PAN Rola żelaza w organizmach żywych Żelazo, najbardziej rozpowszechniony pierwiastek magnetyczny w skorupie

Bardziej szczegółowo

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin Suplementy Wilkasy 2014 Krzysztof Gawin Suplementy diety - definicja Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub

Bardziej szczegółowo

Biochemia stresu oksydacyjnego. Wykład 1 Wolne rodniki i reaktywne formy tlenu

Biochemia stresu oksydacyjnego. Wykład 1 Wolne rodniki i reaktywne formy tlenu Biochemia stresu oksydacyjnego Wykład 1 Wolne rodniki i reaktywne formy tlenu Właściwości chemiczne tlenu Tlen: pierwiastek życia - Tlen stanowi ok. 1/4 masy Ziemi (53.8% atomów skorupy Ziemi to atomy

Bardziej szczegółowo

Układ pracy. Wstęp i cel pracy. Wyniki. 1. Ekspresja i supresja Peroksyredoksyny III w stabilnie transfekowanej. linii komórkowej RINm5F

Układ pracy. Wstęp i cel pracy. Wyniki. 1. Ekspresja i supresja Peroksyredoksyny III w stabilnie transfekowanej. linii komórkowej RINm5F The influence of an altered Prx III-expression to RINm5F cells Marta Michalska Praca magisterska wykonana W Zakładzie Medycyny Molekularnej Katedry Biochemii Klinicznej Akademii Medycznej w Gdańsku Przy

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA

BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA BIOTECHNOLOGIA W KOSMETOLOGII SŁAWOMIR WIERZBA TREŚĆ WYKŁADÓW Budowa i biologia skóry. Typy skóry. Funkcje skóry. Układ odpornościowy skóry. Starzenie się skóry. Przenikanie przez skórę. Absorpcja skórna.

Bardziej szczegółowo

WOLNE RODNIKI TLENOWE A MECHANIZMY OBRONNE ORGANIZMU REACTIVE OXYGEN SPECIES AND MECHANISMS OF BODY PROTECTION

WOLNE RODNIKI TLENOWE A MECHANIZMY OBRONNE ORGANIZMU REACTIVE OXYGEN SPECIES AND MECHANISMS OF BODY PROTECTION Nowiny Lekarskie 2006, 75, 6, 582 586 ARKADIUSZ CZAJKA WOLNE RODNIKI TLENOWE A MECHANIZMY OBRONNE ORGANIZMU REACTIVE OXYGEN SPECIES AND MECHANISMS OF BODY PROTECTION Katedra i Klinika Chorób Zakaźnych

Bardziej szczegółowo

Elementy chemii obliczeniowej i bioinformatyki Zagadnienia na egzamin

Elementy chemii obliczeniowej i bioinformatyki Zagadnienia na egzamin Elementy chemii obliczeniowej i bioinformatyki Zagadnienia na egzamin 1. Zapisz konfigurację elektronową dla atomu helu (dwa elektrony) i wyjaśnij, dlaczego cząsteczka wodoru jest stabilna, a cząsteczka

Bardziej szczegółowo

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:...

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:... Zadanie: 1 Spaliny wydostające się z rur wydechowych samochodów zawierają znaczne ilości tlenku węgla(ii) i tlenku azotu(ii). Gazy te są bardzo toksyczne i dlatego w aktualnie produkowanych samochodach

Bardziej szczegółowo

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku Ryby to organizmy zmiennocieplne. Temperatura środowiska wpływa na pobieranie

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. BIOCHEMIA BIOCHEMISTRY Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Prof. dr hab. Maria Filek Zespół dydaktyczny dr Anna Barbasz dr Elżbieta Rudolphi-Skórska dr Apolonia Sieprawska

Bardziej szczegółowo

Wewnętrzna budowa materii

Wewnętrzna budowa materii Atom i układ okresowy Wewnętrzna budowa materii Atom jest zbudowany z jądra atomowego oraz krążących wokół niego elektronów. Na jądro atomowe składają się protony oraz neutrony, zwane wspólnie nukleonami.

Bardziej szczegółowo

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I Katowice, 16.12.2009 XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I ZADANIE 1. KRZYśÓWKA ZWIĄZKI WĘGLA I WODORU (9 punktów) RozwiąŜ krzyŝówkę. Litery z wyszczególnionych pól utworzą hasło nazwę węglowodoru:

Bardziej szczegółowo

Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa

Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa Wykład 11 Równowaga kwasowo-zasadowa JS Skala ph Skala ph ilościowa skala kwasowości i zasadowości roztworów wodnych związków chemicznych. Skala ta jest oparta na aktywności jonów hydroniowych [H3O+] w

Bardziej szczegółowo

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii!

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Chciałabym podzielić się z Wami moimi spostrzeżeniami dotyczącymi poziomu wiedzy z chemii uczniów rozpoczynających naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Co

Bardziej szczegółowo

Zakres problemów związanych z reakcjami jonowymi.

Zakres problemów związanych z reakcjami jonowymi. Wiadomości dotyczące reakcji i równań jonowych strona 1 z 6 Zakres problemów związanych z reakcjami jonowymi. 1. Zjawisko dysocjacji jonowej co to jest dysocjacja i na czym polega rozpad substancji na

Bardziej szczegółowo

Widma UV charakterystyczne cechy ułatwiające określanie struktury pirydyny i pochodnych

Widma UV charakterystyczne cechy ułatwiające określanie struktury pirydyny i pochodnych Pirydyna i pochodne 1 Pirydyna Tw 115 o C ; temperatura topnienia -41,6 0 C Miesza się w każdym stosunku z wodą tworząc mieszaninę azeotropowa o Tw 92,6 o C; Energia delokalizacji 133 kj/mol ( benzen 150.5

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

Mechanizm dehydratacji alkoholi

Mechanizm dehydratacji alkoholi Wykład 5 Mechanizm dehydratacji alkoholi I. Protonowanie II. odszczepienie cząsteczki wody III. odszczepienie protonu Etap 1 Reakcje alkenów Najbardziej reaktywne jest wiązanie podwójne, lub jego sąsiedztwo

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem 1 Uczeń: wyjaśnia, czym zajmuje się chemiaorganiczna (2) definiuje pojęcie węglowodory (2) wymienia naturalne

Bardziej szczegółowo

Cukry właściwości i funkcje

Cukry właściwości i funkcje Cukry właściwości i funkcje Miejsce cukrów wśród innych składników chemicznych Cukry Z cukrem mamy do czynienia bardzo często - kiedy sięgamy po białe kryształy z cukiernicy. Większość z nas nie uświadamia

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O Test maturalny Chemia ogólna i nieorganiczna Zadanie 1. (1 pkt) Uzupełnij zdania. Pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 16 znajduje się w.... grupie i. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych,

Bardziej szczegółowo

Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii!

Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii! Chemia klasa II kwasy Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii! Cała Twoja kariera szkolna zależy tak naprawdę od Ciebie. Jeśli chcesz poszerzyć swoją wiedzę i umiejętności z zakresu chemii lub powtórzyć określoną

Bardziej szczegółowo

ANNALES ACADEMIAE MEDICAE GEDANENSIS TOM XXXVII 2 0 0 7 SUPLEMENT 4

ANNALES ACADEMIAE MEDICAE GEDANENSIS TOM XXXVII 2 0 0 7 SUPLEMENT 4 ANNALES ACADEMIAE MEDICAE GEDANENSIS TOM XXXVII 2 0 0 7 SUPLEMENT 4 AKADEMIA MEDYCZNA W GDAŃSKU Tomasz Henryk Wierzba WPŁYW OGRANICZENIA MECHANIZMÓW WOLNORODNIKOWYCH NA REGULACJĘ UKŁADU KRĄŻENIA I WYDOLNOŚĆ

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Uwaga: tkanka tłuszczowa (adipose tissue) NIE wykorzystuje glicerolu do biosyntezy triacylogliceroli Endo-, para-, i autokrynna droga przekazu informacji biologicznej.

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY WOLNE RODNIKI TO AKTYWNE ATOMY LUB CZĄSTECZKI, KTÓRE ZGUBIŁY JEDEN ELEKTRON. PRÓBUJĄC GO ODZYSKAĆ, SZYBKO WCHODZĄ W REAKCJE Z RÓŻNYMI ELEMENTAMI KOMÓREK, USZKADZAJĄC

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

Przeciwutleniacze w Ŝywności. Aspekty zdrowotne, technologiczne, molekularne i analityczne - praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Grajka

Przeciwutleniacze w Ŝywności. Aspekty zdrowotne, technologiczne, molekularne i analityczne - praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Grajka Przeciwutleniacze w Ŝywności. Aspekty zdrowotne, technologiczne, molekularne i analityczne - praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Grajka Spis treści Wstęp 1. Zagadnienia ogólne 1.1. Rodzaje aktywnych rodników

Bardziej szczegółowo

Podstawy chemii. dr hab. Wacław Makowski. Wykład 1: Wprowadzenie

Podstawy chemii. dr hab. Wacław Makowski. Wykład 1: Wprowadzenie Podstawy chemii dr hab. Wacław Makowski Wykład 1: Wprowadzenie Wspomnienia ze szkoły Elementarz (powtórka z gimnazjum) Układ okresowy Dalsze wtajemniczenia (liceum) Program zajęć Podręczniki Wydział Chemii

Bardziej szczegółowo

WPŁYW PALENIA PAPIEROSÓW NA RÓWNOWAGĘ ANTYOKSYDACYJNO PROOKSYDACYJNĄ W MLEKU KOBIECYM.

WPŁYW PALENIA PAPIEROSÓW NA RÓWNOWAGĘ ANTYOKSYDACYJNO PROOKSYDACYJNĄ W MLEKU KOBIECYM. Maciej Zagierski WPŁYW PALENIA PAPIEROSÓW NA RÓWNOWAGĘ ANTYOKSYDACYJNO PROOKSYDACYJNĄ W MLEKU KOBIECYM. Rozprawa doktorska przeprowadzona pod kierunkiem Prof. dr hab. n. med. Marii Korzon w Klinice Pediatrii,

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

Elżbieta Kulikowska-Karpińska*, Dominik Popławski**, Małgorzata Gałażyn-Sidorczuk***, Joanna Rogalska***

Elżbieta Kulikowska-Karpińska*, Dominik Popławski**, Małgorzata Gałażyn-Sidorczuk***, Joanna Rogalska*** Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 41, 2009 r. Elżbieta Kulikowska-Karpińska*, Dominik Popławski**, Małgorzata Gałażyn-Sidorczuk***, Joanna Rogalska*** AKTYWNOŚĆ ENZYMÓW ANTYOKSYDACYJNYCH I PEROKSYDACJA

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU CECHA

KARTA PRZEDMIOTU CECHA KARTA PRZEDMIOTU CECHA OPIS PRZEDMIOTU INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Nazwa przedmiotu BIOCHEMIA I BIOFIZYKA Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka realizująca Instytut

Bardziej szczegółowo

Łucja Czyżewska-Majchrzak

Łucja Czyżewska-Majchrzak Wydział Lekarski I Katedra i Zakład Fizjologii Łucja Czyżewska-Majchrzak OCENA STĘŻENIA WYBRANYCH ANTYOKSYDANTÓW DROBNOCZĄSTECZKOWYCH I STANU ODŻYWIENIA U OSÓB STOSUJĄCYCH DIETY WEGETARIAŃSKIE Rozprawa

Bardziej szczegółowo

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA Soki 100% naturalne MALINA Sok z malin 100 % jest doskonałym uzupełnieniem codziennej diety. Zawiera bogactwo witamin: C, E, B1, B2, B6, PP oraz minerały: magnez, potas, wapń i żelazo. W jego składzie

Bardziej szczegółowo

CHEMIA kl. I. Nauczyciel mgr Ewa Doroszuk. Wymagania edukacyjne (obowiązkowe i formalne):

CHEMIA kl. I. Nauczyciel mgr Ewa Doroszuk. Wymagania edukacyjne (obowiązkowe i formalne): CHEMIA kl. I Nauczyciel mgr Ewa Doroszuk Wymagania edukacyjne (obowiązkowe i formalne): Dział I Substancje i ich przemiany. UCZEŃ: zna regulamin szkolnej pracowni chemicznej i konsekwencje nieprzestrzegania

Bardziej szczegółowo

CaniAge. CaniAge. Tabletki

CaniAge. CaniAge. Tabletki CaniAge Tabletki CaniAge Preparat uzupełniający dla psów do leczenia i zapobiegania schorzeniom wieku starczego oraz niewydolności ukł. krążenia (kompleks witalny) > Zastosowanie CaniAge Pomóż swojemu

Bardziej szczegółowo

Biologiczne oczyszczanie ścieków

Biologiczne oczyszczanie ścieków Biologiczne oczyszczanie ścieków Ściek woda nie nadająca się do użycia do tego samego celu Rodzaje ścieków komunalne, przemysłowe, rolnicze Zużycie wody na jednego mieszkańca l/dobę cele przemysłowe 4700

Bardziej szczegółowo

Biochemia SYLABUS A. Informacje ogólne

Biochemia SYLABUS A. Informacje ogólne Biochemia A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod Język Rodzaj Rok studiów /semestr Wymagania

Bardziej szczegółowo

Sterydy (Steroidy) "Chemia Medyczna" dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW

Sterydy (Steroidy) Chemia Medyczna dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW Sterydy (Steroidy) Związki pochodzenia zwierzęcego, roślinnego i mikroorganicznego; pochodne lipidów, których wspólnącechą budowy jest układ czterech sprzężonych pierścieni węglowodorowych zwany steranem(cyklopentanoperhydrofenantren)

Bardziej szczegółowo

Metabolizm komórkowy i sposoby uzyskiwania energii

Metabolizm komórkowy i sposoby uzyskiwania energii Metabolizm komórkowy i sposoby uzyskiwania energii Metabolizm całokształt reakcji chemicznych i związanych z nimi przemian energii zachodzący w komórkach. Podstawa wszelakich zjawisk biologicznych. Metabolizm

Bardziej szczegółowo

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi:

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi: Stechiometria Każdą reakcję chemiczną można zapisać równaniem, które jest jakościową i ilościową charakterystyką tej reakcji. Określa ono bowiem, jakie pierwiastki lub związki biorą udział w danej reakcji

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Nowa publikacja Instytutu Medycyny Komórkowej dr Ratha

Bardziej szczegółowo

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Żywienie a aktywność tarczycy prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Podwzgórze TRH Przysadka Oś podwzgórzowo przysadkowo - tarczycowa TSH Tarczyca T 4, T 3, rt 3 Osoczowe białka

Bardziej szczegółowo

Węglowodany (Cukry) Część 3. Związki wielofunkcyjne

Węglowodany (Cukry) Część 3. Związki wielofunkcyjne Węglowodany (Cukry) Część 3 Związki wielofunkcyjne Glikozydy Monosacharydy Ryboza, Deoksyryboza: - wzory - funkcje biologiczne, pochodne Disacharydy Sacharoza, Celobioza, Maltoza,Laktoza - wzór - właściwości

Bardziej szczegółowo

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I...... Imię i nazwisko ucznia ilość pkt.... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły... maksymalna ilość punk. 33 Imię

Bardziej szczegółowo

WYBRANE ZWI ZKI ZAWARTE W ROŒLINACH MAJ CE WP YW NA ICH WARTOŒÆ BIOLOGICZN. ANTYOKSYDACYJNE W AŒCIWOŒCI ROŒLIN Maria Leja, Anna Mareczek W ostatnich latach wiele nauk przyrodniczych (biochemia, fizjologia,

Bardziej szczegółowo

Lipidy (tłuszczowce)

Lipidy (tłuszczowce) Lipidy (tłuszczowce) Miejsce lipidów wśród innych składników chemicznych Lipidy To niejednorodna grupa związków, tak pod względem składu chemicznego, jak i roli, jaką odrywają w organizmach. W ich skład

Bardziej szczegółowo

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które DROGI RODZICU Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które zjadamy w ciągu dnia. Przy czym obowiązuje zasada,

Bardziej szczegółowo

www.california-fitness.pl www.calivita.com

www.california-fitness.pl www.calivita.com DRIVERADE branica.pl SKONCENTROWANA OCHRONA AKTYWNEGO CZŁOWIEKA Unikalny zestaw składników uwzględniający potrzeby współczesnego człowieka Ekstrakt z guarany Witamina C Lecytyna Witamina E Cholina Selen

Bardziej szczegółowo

JOLANTA SACZKO. Ocena skuteczności reakcji fotodynamicznej na modelu komórkowym raka jasnokomórkowego jajnika opornego na chemio- i radioterapię

JOLANTA SACZKO. Ocena skuteczności reakcji fotodynamicznej na modelu komórkowym raka jasnokomórkowego jajnika opornego na chemio- i radioterapię JOLANTA SACZKO Ocena skuteczności reakcji fotodynamicznej na modelu komórkowym raka jasnokomórkowego jajnika opornego na chemio- i radioterapię WROCŁAW 2011 Rozprawa na stopień doktora habilitowanego Praca

Bardziej szczegółowo

Stanisław Poprzęcki, Adam Zając PRAKTYCZNE ZASTOSOWANIE WODOROWĘGLANU SODU W SPORCIE

Stanisław Poprzęcki, Adam Zając PRAKTYCZNE ZASTOSOWANIE WODOROWĘGLANU SODU W SPORCIE Stanisław Poprzęcki, Adam Zając PRAKTYCZNE ZASTOSOWANIE WODOROWĘGLANU SODU W SPORCIE [H + ] M 10 0 Silnie kwaśne 10-1 10-2 10-3 10-4 10-5 10-6 10-7 10-8 ph Większość żywych komórek ma wąską tolerancję

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie Ilościowe oznaczanie glutationu i witaminy C A. Ilościowe oznaczanie glutationu (GSH) metodą Ellmana

Ćwiczenie Ilościowe oznaczanie glutationu i witaminy C A. Ilościowe oznaczanie glutationu (GSH) metodą Ellmana Ćwiczenie Ilościowe oznaczanie glutationu i witaminy C A. Ilościowe oznaczanie glutationu (GSH) metodą Ellmana Wzór chemiczny glutationu (γ-glutamylocysteinyloglicyna) Glutation (GSH) jest tiolowym tripeptydem

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 2 Temat: Wyznaczenie współczynnika elektrochemicznego i stałej Faradaya.

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 2 Temat: Wyznaczenie współczynnika elektrochemicznego i stałej Faradaya. LABOATOIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE Ćwiczenie nr Temat: Wyznaczenie współczynnika elektrochemicznego i stałej Faradaya.. Wprowadzenie Proces rozpadu drobin związków chemicznych

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany Wymagania programowe na poszczególne oceny Chemia Kl.1 I. Substancje chemiczne i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne

Bardziej szczegółowo

KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW 2008/2009

KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW 2008/2009 ...... kod pracy ucznia pieczątka nagłówkowa szkoły Drogi Uczniu, KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW 2008/2009 Witaj na I etapie konkursu chemicznego. Przeczytaj uważnie instrukcję i postaraj

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODANY

PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODANY PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODANY Zadanie 1216 (2 pkt) Przeczytaj poniższy tekst i zapisz poniżej nazwy cukrów X i Y, o których mowa. Kwasy nukleinowe są długimi łańcuchami poliestrowymi, zbudowanymi z połączonych

Bardziej szczegółowo

MIRELA BANY studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO. Aktywność fizyczna podstawowy warunek zdrowia

MIRELA BANY studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO. Aktywność fizyczna podstawowy warunek zdrowia MIRELA BANY studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO Aktywność fizyczna podstawowy warunek zdrowia Aktywność fizyczna - jest to dowolna forma ruchu ciała

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO DLA GIMNAZJÓW

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO DLA GIMNAZJÓW PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO DLA GIMNAZJÓW CHEMIA III etap edukacyjny Cele kształcenia wymagania ogólne I. Pozyskiwanie, przetwarzanie i tworzenie informacji. Uczeń pozyskuje i przetwarza informacje

Bardziej szczegółowo

ANTYOKSYDANTY I TOKSYCZNE DZIAŁANIE KADMU NA KOMÓRKI DROŻDŻY Saccharomyces cerevisiae

ANTYOKSYDANTY I TOKSYCZNE DZIAŁANIE KADMU NA KOMÓRKI DROŻDŻY Saccharomyces cerevisiae Proceedings of ECOpole DOI: 1.2429/proc.214.8(1)43 214;8(1) Ewa ŻYRACKA 1 ANTYOKSYDANTY I TOKSYCZNE DZIAŁANIE KADMU NA KOMÓRKI DROŻDŻY Saccharomyces cerevisiae ANTIOXIDANTS AND TOXIC ACTION OF CADMIUM

Bardziej szczegółowo

Wymaganie edukacyjne z chemii z uwzględnieniem działów programowych

Wymaganie edukacyjne z chemii z uwzględnieniem działów programowych Wymaganie edukacyjne z chemii z uwzględnieniem działów programowych kształcenie ogólne w zakresie podstawowym nr DKOS-4015-46/02 w oparciu o program nauczania wg wydawnictwa Nowa Era Dział I. Budowa atomu.

Bardziej szczegółowo

Książka ta jest kompetentnym przeglądem wiedzy na

Książka ta jest kompetentnym przeglądem wiedzy na PRZEDMOWA Książka ta jest kompetentnym przeglądem wiedzy na temat często poruszany, ale niejednokrotnie błędnie interpretowany przez wydawnictwa popularne. Frédéric Le Cren wnikliwie omawia problem stresu

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

ROLA WAPNIA W FIZJOLOGII KOMÓRKI

ROLA WAPNIA W FIZJOLOGII KOMÓRKI ROLA WAPNIA W FIZJOLOGII KOMÓRKI Michał M. Dyzma PLAN REFERATU Historia badań nad wapniem Domeny białek wiążące wapń Homeostaza wapniowa w komórce Komórkowe rezerwuary wapnia Białka buforujące Pompy wapniowe

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIA Z BIOCHEMII

ĆWICZENIA Z BIOCHEMII ĆWICZENIA Z BIOCHEMII D U STUDENTfiW WYDZIAŁU LEKARSKIEGO Pod redakcją Piotra Laidlera, Barbary Piekarskiej, Marii Wróbel WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO ĆWICZENIA Z BIOCHEMII DLA STUDENTÓW WYDZIAŁU

Bardziej szczegółowo

Radiobiologia. Dawki promieniowania. Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią. Jonizacja. Wzbudzanie

Radiobiologia. Dawki promieniowania. Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią. Jonizacja. Wzbudzanie Radiobiologia Oddziaływanie promieniowania jonizującego z materią Podczas przechodzenia promieniowania jonizującego przez warstwy ośrodka pochłaniającego jego energia zostaje zaabsorbowana Jonizacja W

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, pierwszy Sylabus modułu: Chemia ogólna (1BT_05)

Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, pierwszy Sylabus modułu: Chemia ogólna (1BT_05) Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, pierwszy Sylabus modułu: Chemia ogólna (1BT_05) 1. Informacje ogólne koordynator modułu/wariantu rok akademicki 2014/2015

Bardziej szczegółowo

20. STRUKTURĘ DNA. Chemiczne czynniki modyfikujące DNA. Iwona śak, Paweł Niemiec

20. STRUKTURĘ DNA. Chemiczne czynniki modyfikujące DNA. Iwona śak, Paweł Niemiec 20. CZYIKI MDYFIKUJĄCE STRUKTURĘ DA Iwona śak, Paweł iemiec Czynniki chemiczne lub fizyczne o charakterze mutagennym są niejednorodną grupą. Wszystkie reagują bezpośrednio z DA, wprowadzając modyfikacje

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo