Marnowanie talentów: sprawa prywatna czy publiczna? Kobiety i nauka w krajach Enwise

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Marnowanie talentów: sprawa prywatna czy publiczna? Kobiety i nauka w krajach Enwise"

Transkrypt

1 Badania Wspólnotowe KOMISJA EUROPEJSKA Marnowanie talentów: sprawa prywatna czy publiczna? Kobiety i nauka w krajach Enwise NAUKA I SPOŁECZEŃSTWO

2 Interested in European research? RTD info is our quarterly magazine keeping you in touch with main developments (results, programmes, events, etc.). It is available in English, French and German. A free sample copy or free subscription can be obtained from: European Commission Directorate-General for Research Information and Communication Unit B-1049 Brussels Fax (32-2) Internet: European Commission Directorate-General for Research Directorate C Science and Society Unit C4 Women and Science Contact Vera Fehnle European Commission Office: SDME 07/90 B-1049 Brussels Fax (32-2)

3 Komisja Europejska Marnowanie talentów: sprawa prywatna czy publiczna? Kobiety i nauka w krajach Enwise Raport przygotowany dla Komisji Europejskiej przez Grupę Ekspercką ENWISE: Kobiety w nauce w krajach Europy Środkowej i Wschodniej oraz w państwach bałtyckich. Marina Blagojević, Maija Bundule, Anke Burkhardt, Marina Calloni, Ene Ergma, Judith Glover, Dóra Groó, Hana Havelková, Dunja Mladenič, Elżbieta H. Oleksy, Nikolina Sretenova, Mioara Florica Tripsa Daniela Velichová, Alina Zvinkliene. Komitet redakcyjny: Marina Blagojević, Hana Havelková, Nikolina Sretenova, Mioara Florica Tripsa* i Daniela Velichová. * Profesor Mioara Florica Tripsa odesza 4 padziernika Dyrektoriat Generalny ds. Badań Naukowych Nauka i społeczeństwo Kobiety w nauce EUR PL

4 Serwis Europe Direct pomaga odpowiedzieć na pytania dotyczące Unii Europejskiej. Nowy, bezpłatny numer telefonu: Zastrzeżenie prawne Ani Komisja Europejska, ani żadna osoba działająca w imieniu Komisji, nie ponosi odpowiedzialności za sposób, w jaki mogą zostać użyte zawarte poniżej treści Poglądy przedstawione w niniejszej publikacji stanowią wyłączną odpowiedzialność autorów i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy Komisji Europejskiej. Dodatkowe informacje na temat Unii Europejskiej znaleźć można w Internecie. Są one dostępne poprzez serwer Europa (http://europa.eu.int). Katalogizáló adatokat a kiadvány végén talál. Luksemburg: Urząd Oficjalnych Publikacji Wspólnot Europejskich, 2003 ISBN Wspólnoty Europejskie, 2004 Zezwala się na powielanie tekstów zawartych w niniejszym Raporcie pod warunkiem, że podana jest informacja bibliograficzna. Zabrania się powielania materiałów artystycznych w nim zawartych. Ilustracje na okładce oraz na stronach 16, 38, 66, 96, 124, 132: Sonia Delaunay, by SIAE 2004 Wydrukowano w Belgii Wydrukowano na białym, niechlorowanym papierze Design Studio Cerri & Associati, Milan Na język polski tłumaczyła Joanna Kazik. Opieka naukowa: prof. Elżbiety H. Oleksy.

5 Spis treści Lista rysunków i tabel 5 Podsumowanie i zalecenia grupy eksperckiej 6 Słowo wstępne, Philippe Busquin, Komisarz ds. Badań Naukowych 9 Przedmowa, Ene Ergma, Przewodnicząca Grupy Eksperckiej Enwise 10 Wstęp Od narodowej bohaterki do superwoman 16 Płeć kulturowa i zmiany społeczne od okresu poprzedzającego komunizm do czasów po upadku komunizmu 2. Fundusze bez wolności, wolność bez funduszy 38 Sektory szkolnictwa wyższego, badań i rozwoju w krajach Enwise 3. Pszczoły i miód 66 Kobiety i nauka w krajach Enwise 4. Jak daleko jest cel? 96 Ocena udziału kobiet-naukowców z krajów Enwise w Ramowych Programach Badawczych Warsztaty Enwise: Młode adeptki nauki Dyskusja o kwestiach bioetycznych z kobietami-naukowcami z krajów Enwise Debata z kobietami-naukowcami z regionu bałkańskiego 5. Talenty i wiedza kobiet-naukowców z krajów Enwise 124 Zalecenia Epilog: Niedobór czy nadmiar? 132 Płeć a doskonałość w nauce w krajach Enwise Aneksy Mapy Europy i krajów Enwise 2. Ośrodki badań nad problematyką płci kulturowej w krajach Enwise 3. Hierarchiczna struktura systemu stopni i tytułów naukowych w szkolnictwie wyższym 4. Przekształcenia w sektorze B + R w państwach bałtyckich 5. Ustawodawstwo dotyczące szkolnictwa wyższego w krajach Enwise (okres przejściowy i reformy w perspektywie rozszerzenia Unii Europejskiej) 6. Pracownicy nauki w krajach Enwise w sektorze B+R 7. Pracownicy nauki w krajach Enwise wg płci i liczby osób w 2001r. 8. Stopnie naukowe pracowników akademickich w krajach Enwise 9. Kobiety w krajowych akademiach nauk w krajach Enwise 10. Grupa Helsińska: Kobiety i Nauka członkinie z krajów Enwise 11. Podgrupa Helsińska ds. Statystyki członkinie z krajów Enwise Skróty 158 Bibliografia 160 Podziękowania 168 Skład Osobowy Grupy Eksperckiej Enwise 170

6

7 Lista rysunków i tabel Rysunki Rysunek 3.1: Kobiety w nauce w krajach Enwise w 2001 r. (w procentach) Rysunek 3.2: Badaczki w krajach Enwise oraz trzech państwach członkowskich w 2001 r. (liczba osób) Rysunek 3.3: Wskaźnik postępu płci w szkolnictwie wyższym w krajach Enwise w 2001 r. Rysunek 3.4: Wydatki na badania B+R, w euro na rok, na pojedynczego badacza w sektorach w 2001 r. Rysunek 3.5: Wartości wskaźnika Plaster miodu wg głównej dziedziny nauki oraz wg sektora B+R w 2001 r. Rysunek 3.6: Zależność pomiędzy wartościami Plaster miodu wg sektora B+R oraz wydatkami brutto w sektorze B+R (GERD) na pojedynczego badacza w 2001 r. Rysunek 3.7: Pracownicy akademiccy obu płci posiadający stopień A w 2000 r. (procenty) Rysunek 3.8: Kobiety w grupie pracowników akademickich oraz pracowników posiadających Stopień A w 2000 r. (w procentach) Rysunek 4.1: Obserwatorki i ekspertki z krajów Enwise w Komitetach Programowych 5PR Rysunek 4.2: Kobiety w Krajowych Punktach Kontaktowych 5PR w krajach Enwise Rysunek 4.3: Obserwatorki i ekspertki z krajów Enwise w komitetach programowych w 6PR Rysunek 4.4: Kobiety w Krajowych Punktach Kontaktowych w krajach Enwise w 6PR Tabele Tabela 2.1: Względny udział publikacji i cytowań naukowców z różnych krajów (1989) Tabela 2.2: Publiczne i prywatne uczelnie w krajach Enwise (2002) Tabela 2.3: Udział kobiet wśród pracowników uczelni jako procent ogólnej liczby pracowników w 9 krajach Enwise (1999) Tabela 2.4: Udział kobiet z krajów Enwise zatrudnionych w szkolnictwie wyższym pod koniec okresu przejściowego (1999) Tabela 2.5: Płeć a stanowisko rektora w krajach Enwise Tabela 2.6: Wydatki na B+R jako odsetek PKB, wybrane lata pomiędzy 1992 r. i 2001 r. Tabela 3.1: Rozmieszczenie badaczek z krajów Enwise w obrębie sektora B+R w 2001 r. (liczba osób i procenty) Tabela 3.2: Odsetek kobiet z krajów Enwise w grupie Specjalistów, Badaczy, oraz Zatrudnienie w roku 2002 (w procentach) Tabela 3.3: Absolwenci szkolnictwa wyższego i osoby uzyskujące stopień doktora w krajach Enwise w 2001 r. Tabela 3.4: Stosunek szans płci w szkolnictwie wyższym w 2000 r. i 2001 r. Tabela 3.5: Liczba badaczy (i % kobiet ) wg głównych dziedzin nauki HES + GOV w krajach Enwise w 2000 r. Tabela 3.6: Wydatki na badania według sektora w tysiącach euro (oraz procent rozłożenia wydatków na badania w sektorach) w 2000 r. Tabela 3.7: Wydatki na badania, w euro na rok, na pojedynczego badacza (kobiet i mężczyzn razem) oraz wg dziedziny nauki w sektorach HES i GOV w 2000 r. Tabela 3.8: Miesięczne zarobki brutto w nauce na Litwie w 2001 r. Tabela 3.9: Komputery dostępne studentom i pracownikom w placówkach szkolnictwa wyższego na Łotwie ( ) Tabela 3.10: Dostęp do Internetu w placówkach szkolnictwa wyższego na Łotwie ( ) Tabela 3.11: Wskaźnik rozbieżności personelu badawczego w różnych zawodach w 2000 r. (1) (procenty) Tabela 3.12: Kobiety w grupie pracowników akademickich w Słowackiej Akademii Nauk wg stopnia starszeństwa, kwalifikacji i dziedziny nauki w 2002 r. (procent) Tabel 4.1: Ekspertki z krajów Enwise zarejestrowane w Exsis (w grudniu 2002 r.) oraz działające jako ewaluatorki ( ) Tabela 4.2: Udział kobiet w przyjętych projektach 5PR na Łotwie Tabela 4.3: Ekspertki z krajów Enwise zarejestrowane w bazie danych EMM (październik 2003 r.) 5

8 Podsumowanie i zalecenia grupy eksperckiej Dyrektoriat Generalny Komisji Europejskiej ds. Badań Naukowych zlecił opracowanie raportu, którego celem miała być ocena pozycji i sytuacji kobiet w nauce w Europie Środkowej i Wschodniej oraz państwach bałtyckich. Raport pomyślany został jako kontynuacja raportu ETAN Promowanie doskonałości poprzez wyrównywanie szans kobiet i mężczyzn (Promoting Excellence through Mainstreaming Gender Equality), przedstawiającego sytuację kobiet w nauce w państwach członkowskich Unii Europejskiej, i był opracowany w ramach Planu Działania Nauki i Społeczeństwa (Science and Society Action Plan), którego głównym założeniem jest promowanie równości płci w nauce w poszerzonej Europie. W skład Grupy Eksperckiej (Enlarge Women In Science to East Zwiększenie Udziału Kobiet w Nauce na Wschodzie), której przewodniczyła prof. Ene Ergma, weszły kobiety, zajmujące wysokie rangą stanowiska i reprezentujące różne dyscypliny naukowe, akademie nauk, uniwersytety i instytuty badawcze oraz administrację i środowisko biznesu. Niniejszy raport podaje zarys historyczny sytuacji kobiet w państwach Enwise oraz analizuje ich obecną sytuację 1. Zawiera też rekomendacje dla zainteresowanych stron: Komisji Europejskiej, Parlamentu Europejskiego, krajów grupy Enwise, państw członkowskich, a także instytucji, które kształcą i zatrudniają naukowców oraz finansują działalność naukowo-badawczą Kierunek rozwoju sytuacji kobiet w krajach grupy Enwise w okresie poprzedzającym nastanie rządów komunistycznych podobny był do procesów transformacji, zachodzących w Europie Zachodniej. Wydarzenia polityczne przyspieszyły jednak proces zmian i w konsekwencji znacznie wcześniej, niż to miało miejsce w krajach Europy Zachodniej, doprowadziły do przyznania kobietom prawa do głosowania, umożliwiły podjęcie pracy w administracji publicznej oraz wprowadzenie równego dostępu do edukacji. Raport podkreśla skutki oficjalnej polityki równouprawnienia płci, wdrażanej w krajach grupy Enwise w okresie komunizmu, zakładającej równe prawo i obowiązek zatrudnienia oraz równy dostęp do edukacji niezależnie od płci. Państwo zapewniało również dostęp do instytucji opieki nad dziećmi i gwarantowało pracującym matkom pomoc socjalną. Jednak równość ta, głoszona przez propagandę polityczną, była pozorna. W rzeczywistości tłumiono wszelkie przejawy oficjalnej aktywności kobiet, a wolność słowa nie istniała. Co więcej, system podtrzymywał poziomą i pionową dyskryminację we wszystkich dziedzinach życia i zatrudnienia, w tym w szkolnictwie wyższym i w nauce. Raport pokazuje również pozytywne efekty komunistycznej polityki równouprawnienia, chociażby fakt, że powszechny dostęp do edukacji doprowadził mimo wszystko do powstania dużej grupy wysoko wykwalifikowanych kobiet, aktywnych w życiu publicznym, szczególnie w nauce. 1. Bułgaria, Estonia, Litwa, Łotwa, Polska, Republika Czech, Republika Słowacji, Rumunia, Słowenia oraz Węgry. 6

9 Okres transformacji ustrojowej przyniósł zmiany w systemie badań w krajach Enwise. Gwałtowne zmniejszenie funduszy na finansowanie badań i, tym samym, zmniejszenie liczby pracowników naukowych oraz spadek znaczenia przemysłu zbrojeniowego i gałęzi z nim związanych, to najbardziej widoczne skutki wspomnianych przekształceń. Choć zmiany dotknęły w tym samym stopniu ludzi nauki obu płci, ich skutki postawiły kobiety-naukowców w dużo trudniejszej sytuacji. Perspektywy, jakie mają przed sobą kobiety w nauce w krajach Enwise, są raczej ponure, głównie z uwagi na brak dostępu do środków finansowych, skostniałe zasady promowania, awansowania oraz doceniania postępów i uznawania osiągnięć w pracach badawczych, ale również z uwagi na brak odpowiedniej polityki socjalnej. Wszystkie te czynniki stanowią potencjalną przyczynę zjawiska ucieczki talentów, potocznie nazywanego drenażem mózgów. W krajach Enwise pracuje więcej kobiet-naukowców niż w państwach członkowskich, jednak wnikliwa analiza sytuacji ekonomicznej pokazuje, że reprezentacja kobiet w środowiskach akademicko-badawczych jest lepsza w krajach, gdzie liczba naukowców jest najmniejsza. Od dawna stanowią one także większość wysoko wykwalifikowanych pracowników, tak więc najprawdopodobniej to one zatrudniane będą w sektorach wymagających specjalistycznej wiedzy. Zaistniałej sytuacji nie można jednak tłumaczyć tylko i wyłącznie danymi demograficznymi. Raport pokazuje, że nawet w krajach, gdzie liczba naukowców obu płci jest wyrównana, występują różnice w ich zaangażowaniu w poszczególne dziedziny nauki i obszary badań. Kobiety są wykluczane z konkurencyjnych sektorów B+R, na które przeznaczane są znaczne nakłady finansowe, częściej zaś pracują w niedoinwestowanych, słabszych sektorach, stanowiąc swego rodzaju zapasowe zasoby ludzkie. Raport również pokazuje, jak wygląda codzienna praca kobiet-naukowców w krajach Enwise. Są one wciąż w niewystarczającym stopniu reprezentowane na wysokich stanowiskach na uczelniach wyższych i w akademiach nauk. Choć to one stanowią większość nauczycieli akademickich (54%), to zazwyczaj pracują na niższych stanowiskach. Mimo, że poziom reprezentacji kobiet wśród kadry naukowo-dydaktycznej uniwersytetów jest zbliżony do poziomu w sektorze badań naukowych, mężczyźni mają trzykrotnie większe szanse niż kobiety na objęcie wyższych stanowisk uwarunkowanych osiągniętą pozycją naukową. W Programach Ramowych Unii Europejskiej w dziedzinie badań naukowych przedstawiciele krajów Enwise uczestniczą od początku lat dziewięćdziesiątych. Zarówno w 5., jak i w 6. Programie Ramowym kraje te traktowane są jako równorzędni partnerzy państw Piętnastki. Jednak mimo dużego zainteresowania tymi programami wśród kobiet-naukowców, ich umiejętności wykorzystywane są głównie w działaniach pomocniczych, nie zaś w takich obszarach, jak monitorowanie Programów Ramowych i praca doradcza. 7

10 Nieodpowiednie zasoby finansowe, słaba infrastruktura oraz przestarzały sprzęt zwłaszcza w dziedzinach naukowych najbardziej niedoinwestowanych to czynniki utrudniające rozwój jednostek naukowo-badawczych w krajach Enwise. Z uwagi na to, że tam właśnie zatrudniona jest znaczna część kobietnaukowców, nie mogą one w satysfakcjonujący sposób wykorzystać swojego potencjału naukowego. Dlatego niezbędne jest ułatwienie im dostępu do lepszej infrastruktury i rzetelnej informacji. Brak spójnych danych na temat udziału kobiet i mężczyzn w sektorze naukowym na wszystkich szczeblach hierarchii oraz brak badań naukowych dotyczących kobiet w nauce stanowi kluczowe wyzwanie dla polityki wyrównywania szans obu płci. Promowanie równości płci we wszystkich państwowych i prywatnych instytucjach badawczych w krajach Enwise wymaga usystematyzowania danych, propagowania ich i udostępniania na forum publicznym oraz monitorowania dalszych zmian i pozycji kobiet w nauce. Istnieje wreszcie potrzeba porozumienia w sprawie dalszych działań, zmierzających w kierunku promowania udziału kobiet w nauce w krajach Enwise. Działania te wymagają zaangażowania Komisji Europejskiej, Parlamentu Europejskiego zwłaszcza po poszerzeniu Unii Europejskiej o nowych członków Rady UE, a także polityków i instytucji z krajów Enwise. Konieczna jest również współpraca z obecnymi państwami członkowskimi. Jeśli kobiety-naukowcy z krajów Enwise mają odegrać ważną rolę w tworzeniu Europejskiego Obszaru Badawczego, muszą uczestniczyć we wszystkich działaniach zmierzających do tego celu. 8

11 Słowo wstępne Niniejszy raport pozwala spojrzeć na zagadnienie kobiet i nauki z nowego punktu widzenia, z perspektywy poszerzonej Europy. W przededniu najbardziej znaczącego poszerzenia Unii w historii integracji europejskiej wypowiadają się badaczki z krajów Enwise 1, chcąc wnieść pełny wkład w Europejski Obszar Badawczy. W dniu 1 maja 2004 roku do Unii Europejskiej wejdą nowe kraje. Ważne jest w tej sytuacji, aby podjąć działania wzmacniające dalsze przemiany wartości i postaw, tak w obecnych, jak i w nowych państwach członkowskich. Fakt, że polityka badań naukowych rozszerzyła swoje programy i działania na nowe kraje już na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku z całą pewnością przyczyni się do płynnego przebiegu zmian. Niniejszy raport stanowi ważny wkład do tego procesu. Jak raport pokazuje, znaczny procent wysoce wykształconych kobiet-naukowców pracuje obecnie w instytucjach badawczych w krajach ENWISE w fatalnych warunkach. Jest to prawdziwe marnotrawstwo talentów zarówno dla środowisk naukowych w krajach, które reprezentują, jak i dla Europejskiego Obszaru Badawczego. Jeśli sytuacja nie poprawi się, istnieje dodatkowe zagrożenie, że owe umiejętności, nie w pełni wykorzystane, będą mieć negatywny wpływ na młodsze pokolenia, zniechęcając je do pracy naukowej. Na to zaś Europa nie może sobie pozwolić Zagadnienie równości płci jest skomplikowane. Niniejszy raport pomaga nam zrozumieć, jak równość płci kształtowała się w krajach Enwise. Udowadnia, że choć oficjalne akty prawne są absolutnie niezbędne, nie wystarczą one, aby zapewnić równość. Raport wzywa również do wprowadzania zmian w myśleniu oraz do modyfikacji warunków pracy poprzez kwestionowanie norm, ustalanie nowych standardów, monitorowanie postępu, tak żeby kobietynaukowcy mogły w pełni skorzystać z Europejskiego Obszaru Badawczego oraz odegrać w nim swoją rolę. Chciałbym pogratulować grupie eksperckiej Enwise, zwłaszcza Ene Ergmie, niniejszego raportu oraz podziękować za niego. Będę zachęcać do otwartej dyskusji na jego temat oraz wnikliwie zapoznam się z proponowanymi w nim zaleceniami. Równość pomiędzy płciami będzie można zrealizować jednak tylko wówczas, jeśli po debatach nastąpią działania. Pragnąłbym zachęcić wszystkich czytelników do refleksji nad tym, co można zrobić w tym względzie a następnie jak te rozważania wprowadzić w czyn! 1. Kraje Enwise obejmują Bułgarię, Estonię, Litwę, Łotwę, Polskę, Republikę Czeską, Republikę Słowacką, Rumunię, Słowenię i Węgry. Philippe Busquin Komisarz ds. Badań Naukowych 9

12 Przedmowa W roku 1998 Dyrektoriat Generalny Komisji Europejskiej ds. Badań Naukowych powołał pierwszą ekspercką grupę do spraw kobiet i nauki. Sporządzony przez nią znakomity raport ETAN, Science policies in the European Union Promoting excellence through mainstreaming gender equality w jasny sposób pokazał, że Unia Europejska powinna stworzyć sytuację, w której kobiety-naukowcy będą mieć równe prawa do korzystania z udogodnień stwarzanych przez karierę naukową oraz do udziału w procesie podejmowania decyzji w zakresie priorytetów badawczych. W dniu 1. maja 2004 roku osiem krajów Enwise stanie się państwami członkowskimi Unii Europejskiej. Bułgaria i Rumunia mają do niej dołączyć w 2007 roku. Czy jesteśmy gotowi, aby stać się członkami Unii Europejskiej? Uzasadniona jest odpowiedź twierdząca, gdyż spełnione zostały wszystkie wymagania postawione przez Unię. Ale czy obywatele z krajów postkomunistycznych gotowi są przyjąć i poprzeć politykę narodową, promującą równość płci, oraz działania zmierzające do wyrównania szans kobiet i mężczyzn? W czasach komunistycznych myślałyśmy, że jesteśmy równe, ponieważ kobietom i mężczyznom formalnie przysługiwały te same prawa. Czy jednak było tak naprawdę? Wielu naukowców w naszych krajach, w tym i ja, nigdy nie zastanawiało się nad zagadnieniami płci kulturowej w kategoriach problemu. Wygląda na to, że zepchnęliśmy tę kwestię głęboko w podświadomość. Szczegółowa analiza kwestii pozwala jednak zauważyć, że problemy, z którymi borykamy się w naszych krajach, podobne są do trudności, którymi są nękane obecne państwa członkowskie Unii Europejskiej: mężczyźni dominują na wyższych stanowiskach naukowych i badawczych. Ale ze względu na naszą specyficzną historię dostrzegalna jest co najmniej jedna różnica: o ile oficjalnie równość pomiędzy płciami została wyrażona na poziomie prawnym tak, aby dostosować się do wymogów Unii, o tyle, pomimo drobnych rozbieżności pomiędzy indywidualnymi krajami, nadal wiele pozostaje do zrobienia zanim zostanie ona zrealizowana w wymiarze praktycznym. Zmiany legislacyjne na rzecz równości płci wciąż napotykają w naszych krajach na niezwykły opór. W parlamentach poszczególnych krajów, zdominowanych przez mężczyzn, nadal silny jest sprzeciw wobec równości płci. Równość płci jest nawet czasem postrzegana jako dyskryminacja mężczyzn! Zalecenia zawarte w niniejszym raporcie skierowane są do kilku grup: Unii Europejskiej i jej instytucji, parlamentów i twórców polityki w krajach Enwise, uniwersytetów i instytucji badawczych w owych krajach, ich mediów oraz społeczności obywatelskich jako takich, a także naukowców obu płci. 10

13 Mamy nadzieję, że raport ETAN oraz raport Enwise, wraz z towarzyszącymi im działaniami podejmowanymi przez Grupę Helsińską do spraw Kobiet i Nauki, zainspirują wszystkie zainteresowane strony, w szczególności Komisję Europejską, Radę oraz Parlament Europejski, do poszukiwań odpowiednich form wsparcia dla naszego wspólnego celu, jakim jest zwiększenie liczby kobiet w nauce, ich promocja oraz poparcie dla nich na wszystkich poziomach w obecnych i nowych państwach członkowskich. Aby stworzyć szerszy, efektywniejszy i sprawniejszy Europejski Obszar Badawczy oraz aby mieć pewność, że do roku 2010 Unia Europejska stanie się najbardziej konkurencyjnym społeczeństwem wiedzy, potrzebny nam będzie wkład wszystkich naukowców, tak mężczyzn, jak i kobiet, oraz zaangażowanie w jego realizację. Ene Ergma, Przewodnicząca Grupy Eksperckiej Enwise Chciałybyśmy w szczególny sposób podziękować Pani Brigitte Degen z Dyrektoriatu Generalnego ds. Badań Naukowych za pomoc w pracy nad przygotowaniem niniejszego raportu. Pani B. Degen poświęciła wiele czasu Grupie Eksperckiej, co zdecydowanie wykraczało poza jej obowiązki. Grupa Ekspercka pozostaje jej niezwykle wdzięczna. 11

14

15 Wstęp Trzeba przyznać, że jeśli istnieje dziś w krajach Enwise świadomość, iż zagadnienie kobiet i nauki jest kwestią polityczną, to w dużej mierze uzyskano ją dzięki katalizatorowi, który funkcjonuje na szczeblu Unii Europejskiej (UE). Gdyby nie konsolidujący efekt działania różnorodnych sieci, wszelkie inicjatywy dotyczące spraw kobiet i nauki w krajach Europy Środkowej i Wschodniej (KEŚW) wciąż podejmowane byłyby w odosobnieniu. Umożliwienie krajom kandydującym uczestnictwa w programach badawczych UE 1 było jednym z pierwszych kroków w procesie przygotowań do rozszerzenia. Nałożyło się ono w czasie z podjętą przez Komisję inicjatywą, której celem była mobilizacja kobiet-naukowców do działań wzbogacających badania europejskie (Komisja Europejska, 1999). Przybrała ona formę planów działania, które przede wszystkim dążyły do utworzenia klimatu politycznego na poziomie europejskim. W listopadzie 1999 roku utworzono Grupę Helsińską ds. Kobiet i Nauki, obejmującą od początku wszystkie KEŚW oraz państwa bałtyckie jako pełnoprawnych partnerów państw członkowskich UE, a także inne kraje stowarzyszone z 5 Programem Ramowym. Jednym z pierwszych zadań wyznaczonych każdej delegatce Grupy Helsińskiej było opracowanie do końca 2000 roku raportów, opisujących krajową politykę jeśli takowa istniała promowania kobiet w nauce. W oparciu o bogate dane dostarczone przez delegatki krajowe opublikowano raport europejski Krajowa polityka w sprawie kobiet i nauki w Europie (Komisja Europejska, 2002). Raporty krajowe dostarczone przez niektóre KEŚW jasno pokazały, że dane i zalecenia zamieszczone w raporcie Polityka naukowa w Unii Europejskiej promowanie doskonałości poprzez wyrównywanie szans kobiet i mężczyzn (Osborn, 2000), przygotowanym przez Grupę Ekspercką ETAN, którą Komisja ustanowiła w 1998 roku, w niewystarczającym stopniu odzwierciedlały sytuację, przed jaką stoją kobiety-naukowcy w tych krajach, i w związku z tym nie mogły być w pełni przydatne w tworzeniu polityki. Rzeczywiście, komunistyczna przeszłość, przejście do gospodarki rynkowej oraz kontrowersyjne procesy demokratyzacji stworzyły szczególną sytuację, która pod wieloma względami różniła się od sytuacji w Unii Europejskiej i innych krajach kandydujących. 1. Zob. Rozdział 4 13

16 1. Women, education and science in communist time W 2001 roku, w szerszym kontekście przygotowań do utworzenia Europejskiej Przestrzeni Badawczej, w której zdecydowanie podkreślono rolę i pozycję kobiet-naukowców, Komisja przyjęła Plan działania nauki i społeczeństwa. W jednym z działań, Promowanie równych szans kobiet i mężczyzn w nauce w poszerzonej Europie, podkreślono konieczność analizy specyficznej sytuacji kobiet-naukowców w KEŚW i państwach bałtyckich. Aby wdrożyć te działania, we wrześniu 2002 roku Komisja stworzyła grupę niezależnych ekspertek, istniejącą pod nazwą Grupa Ekspercka Enwise (Enlarge Women In Science to East Powiększenie Liczby Kobiet w Nauce na Wschodzie), której członkinie są doświadczonymi naukowcami w różnych dyscyplinach, reprezentującymi akademie nauk, uczelnie wyższe, instytuty badawcze i administrację oraz środowisko biznesu. Misją grupy było przygotowanie raportu o sytuacji, w której znalazły się kobiety-naukowcy w następujących krajach 2 : Bułgaria, Estonia, Litwa, Łotwa, Polska, Republika Czeska, Republika Słowacka, Rumunia, Słowenia, Węgry; analiza doświadczenia nowych, wschodnich landów w Niemczech oraz opracowanie spojrzenia na region Bałkanów. Końcowym celem Grupy było przedstawienie zaleceń dotyczących tego, jak podnieść świadomość potrzeby równości płci w badaniach naukowych w krajach Enwise oraz jak wzmocnić pozycję i rolę kobiet-naukowców w Europejskiej Przestrzeni Badawczej, a także jak zwiększyć ich udział w Programie Ramowym. W oparciu o materiały dostarczone przez ekspertki z 10 krajów Enwise oraz dwie ekspertki z nowych landów niemieckich i regionu Bałkanów, powstał końcowy raport Enwise. Przedstawiając wspólną perspektywę członkiń Grupy Eksperckiej, raport jest rezultatem zbiorowej próby nakreślenia wspólnego obrazu sytuacji, który zachowuje różnorodne niuanse, wynikające z odmiennych kontekstów historycznych i geopolitycznych tych krajów. Nad tym dającym poczucie siły zadaniem wspólnie pracowały osoby reprezentujące różne specjalizacje, tła kulturowe i umiejętności zawodowe. Tytuł raportu: Marnowanie talentów: sprawa prywatna czy publiczna?, podkreśla zakorzeniony w krajach Enwise pogląd, utrwalony w mentalności społeczeństwa i tolerowany przez jego ogół, że aby pracować jako naukowiec, kobieta musi zaakceptować niedofinansowane stanowisko w społeczności naukowej, podwójny ciężar związany z zachowaniem zdrowej równowagi między karierą i życiem osobistym oraz milczące oczekiwania, że wszystkie te utrudnienia stanowią część sfery prywatnej, która nie wymaga publicznego uznania lub remedium. Brak zrozumienia roli jaką odgrywają rzesze wysoce wykwalifikowane kobiety-naukowcy w krajach Enwise oraz nieodpowiednia polityka płci i słabe wsparcie publiczne doprowadzają do niedopuszczalnego zaprzepaszczania potencjału intelektualnego i marnotrawstwa talentów. 2. Zwanych krajami Enwise 14

17 Struktura raportu Enwise pozwala ukazać zagadnienie kobiet i nauki z dwóch perspektyw: z perspektywy równouprawnienia płci i z perspektywy badań naukowych. Pierwszy rozdział omawia główne czynniki strukturalne, które ukształtowały kierunek rozwoju równouprawnienia płci w krajach Enwise od czasów przed nastaniem komunizmu, poprzez okres rządów komunistycznych aż do przejścia do gospodarki rynkowej. Drugi rozdział koncentruje się na opisie poszczególnych systemów B+R oraz ich ewolucję od czasów komunistycznych do okresu przejściowego. Trzeci rozdział, dzięki bogatej gamie dostępnych danych jakościowych i ilościowych na poziomie krajowym, omawia obecną sytuację, w której znalazły się kobiety-naukowcy zajmujące się sektorem B+R w krajach Enwise. Czwarty rozdział, w oparciu o statystki zgromadzone dla 5 Programu Ramowego i niektóre wyniki pierwszego roku wdrażania 6 Programu Ramowego, analizuje udział kobiet z krajów Enwise w działaniach, które uważane są za strategiczne czynniki, pozwalające na stałe wpisać równość pomiędzy płciami w Europejską Przestrzeń Badawczą. W rozdziale piątym Grupa Ekspercka przedstawia zalecenia w sprawie środków i działań, które odpowiednie organa i instytucje powinny zastosować lub podjąć: Parlament Europejski, Komisja Europejska, Państwa Członkowskie UE, parlamenty oraz twórcy polityki w indywidualnych krajach Enwise, uczelnie wyższe i środowisko naukowo-badawcze, media i społeczeństwo, kobiety-naukowcy oraz stowarzyszenia kobiece, a także międzynarodowe sieci współpracy naukowej. Promowanie kobiet w nauce wymaga zmiany naszego podejścia do tego tematu. Owa zmiana wiąże się z głębokim zaangażowaniem i wyobraźnią. Aby dać wyraz temu połączeniu utopii i pragmatyzmu, postanowiłyśmy włączyć do raportu pracę artystki. Litery Alfabetu Sonii Delaunay stanowią przewijający się motyw w raporcie. Dzięki temu niniejszy raport jest raportem o sztuce nauki, uzupełnionym nauką sztuki, pozwalając czytelnikowi znaleźć w nim inspirację i wytchnienie. Sonia Delaunay (Rosja, 1885 Francja, 1979), ur. jako Sarah Sophie Stern Terk, była kosmopolityczną intelektualistką, która pragnęła połączyć tradycje Europy Wschodniej z duchem zachodniej awangardy. Jej działalność artystyczna była autonomiczna, nowatorska, o niezwykłym rozmachu i złożoności, pozwalając artystce stworzyć nowe trendy w sztuce. W twórczy sposób łączyła proste wzory i kolory, kreując wizje i realizacje różnego rodzaju przedmiotów. Jej praca była po części związana z tradycyjnym wówczas światem kobiet (patchwork, kolaże, sukienki, ceramika, tkaniny, dodatki, szaliki), ale u Delaunay nabierały one artystycznego i awangardowego znaczenia. Reprezentuje więc ona most pomiędzy Europą Wschodnią i Zachodnią, łącząc duch twórczy i doskonałość kobiet poprzez pokolenia. Z tej przyczyny jedno z dzieł Delaunay Alfabet (1969 rok) wybrano jako motyw przewodni w raporcie Enwise, zaś litery symbolizują możliwość wyrażenia nowych myśli na piśmie: W, O, M, E, I, S zaczerpnięte z nazwy Women in Science (kobiety w nauce) oraz T zaczerpnięte ze słowa Talenty stanowią ilustracje raportu. Litera E na okładce odnosi się do angielskich słów opisujących pojęcia Europa, Enlargement (poszerzenie UE), Enwise, a także Excellence (doskonałość) i Empowerment (uzyskanie siły); pozostałe litery pojawiają się pomiędzy rozdziałami w związku z ich tytułami czy treścią. 15

18

19 1. Od narodowej bohaterki do superwoman Płeć kulturowa a przemiany społeczne od okresu poprzedzającego komunizm do czasów po upadku komunizmu

20 1. OD NARODOWEJ BOHATERKI DO SUPERWOMAN Wstęp Analiza życia kobiet-naukowców w krajach Enwise nie byłaby możliwa bez podstawowej znajomości szerszego kontekstu problematyki płci kulturowej. Niniejszy rozdział pokazuje, że podstawowy nie oznacza prosty. Choć stara się on zaproponować czytelnikom z Europy Środkowej i Wschodniej, których poruszane zagadnienia dotyczą bezpośrednio, oraz postronnym czytelnikom z krajów zachodnich, jak najliczniejsze wyjaśnienia, nie stara się tych wyjaśnień upraszczać. W rzeczywistości istnieje kilka stereotypowych wizerunków kobiety z Europy Wschodniej, które przedstawione poniżej argumenty i dane kwestionują z pełną świadomością, uwypuklając wielowymiarowość świata tej kobiety. Co więcej, punktem wyjścia analizy jest założenie, że historia płci kulturowej w krajach Enwise być może jest nawet bardziej skomplikowana niż historia polityczna tych krajów, której złożoności nikt nie podważa. Omówienie instytucjonalnego i statystycznego aspektu owej historii z punktu widzenia płci kulturowej stanowiło najłatwiejszą część zadania. Przedstawione są wyjaśnienia jakościowe, które koncentrują się na kulturowym wpływie historii politycznych, pozwalając wskazać możliwe interpretacje dostępnych danych statystycznych. Złożoność udzielonych odpowiedzi jest oczywista, biorąc pod uwagę niezwykle podstawowe informacje dotyczące kobiet w krajach Enwise, choć na pierwszy rzut oka może wydawać się, że pełne są one sprzeczności i paradoksów. Takie nielogiczności charakterystyczne są dla obecnej społecznej pozycji kobiet, oscylującej pomiędzy dużą niezależnością oraz działalnością zawodową z jednej strony a stosunkowo konserwatywnymi wzorcami płciowymi z drugiej, co także ma znaczenie w rozważaniach nad codziennymi trudnościami, z jakim borykają się kobiety w nauce. Aby dotrzeć do korzeni owych zadziwiających antynomii, należy dokonać interpretacji sprzeczności, przed którymi te kobiety stają: jest to ostatnie ogniwo w długim łańcuchu zmian kulturowych, w którym postępowość i konserwatyzm mają swoje specyficzne znaczenia, w większości przypadków nieznane społeczeństwom Europy Zachodniej. Kraje Enwise, poza wojnami światowymi, których doświadczyły wraz z resztą Europy (choć obie wojny rozpoczęły się w krajach Enwise i trwały na tym obszarze dłużej), przeszły trzy dodatkowe dramatyczne zmiany społeczne i polityczne na poziomie globalnym: wyzwolenie spod wpływów poprzednich mocarstw, co doprowadziło do stworzenia niezależnych państw narodowych (łącznie z przejściem od przednowoczesnych form społecznych do form współczesnych); przejęcie władzy przez siły komunistyczne; oraz odbudowę demokratycznych systemów politycznych, której towarzyszyło przejście do gospodarki rynkowej. W niniejszym rozdziale omówiony jest każdy z tych etapów oraz dodatkowo przedyskutowany jest czwarty etap: proces rozszerzenia Unii Europejskiej 1. Choć pod względem geopolitycznym wejście do Unii stanowi dla krajów Enwise historyczny krok, w rzeczywistości jest jedynie kontynuacją społecznych i kulturowych transformacji, zapoczątkowanych rewolucyjnymi przemianami w 1989 roku. Należy podkreślić, że wszystkim wymienionym wyżej przeobrażeniom towarzyszyły procesy, które można nazwać rewolucjami kulturowymi, rzutującymi na każdym ich etapie na problematykę płci, choć za każdym razem ów wpływ był innego rodzaju. W okresie poprzedzającym czasy komunistyczne 1. Dane dotyczące poszczególnych państw oraz mapy Europy w różnych okresach przedstawione są w Aneksie 1 raportu. 18

OFERTA RAPORTU. Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata. Kraków 2012

OFERTA RAPORTU. Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata. Kraków 2012 Oferta raportu: Szkolnictwo wyższe w Polsce i wybranych krajach analiza porównawcza OFERTA RAPORTU Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata Kraków 2012 1 Oferta raportu:

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT KOMISJI. Zwiększone zaangażowanie na rzecz równości między kobietami i mężczyznami Karta Kobiet

KOMUNIKAT KOMISJI. Zwiększone zaangażowanie na rzecz równości między kobietami i mężczyznami Karta Kobiet KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 5.3.2010 KOM(2010)78 wersja ostateczna KOMUNIKAT KOMISJI Zwiększone zaangażowanie na rzecz równości między kobietami i mężczyznami Karta Kobiet Deklaracja Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Rehabilitacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w Europie. dr Marcin Garbat Uniwersytet Zielonogórski

Rehabilitacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w Europie. dr Marcin Garbat Uniwersytet Zielonogórski Rehabilitacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w Europie dr Marcin Garbat Uniwersytet Zielonogórski NIEPEŁNOSPRAWNI W EUROPIE Około 83,2 mln ogółu ludności Europy to osoby z niepełnosprawnością (11,7%

Bardziej szczegółowo

Lekcje z PISA Maciej Jakubowski Evidence Institute Uniwersytet Warszawski

Lekcje z PISA Maciej Jakubowski Evidence Institute Uniwersytet Warszawski Lekcje z PISA 2015 Maciej Jakubowski Evidence Institute Uniwersytet Warszawski Grudzień 2016 Po co nam PISA? To największe badanie umiejętności uczniów na świecie Dostarcza nie tylko rankingów Przede wszystkim

Bardziej szczegółowo

(Ogłoszenia) PROCEDURY ADMINISTRACYJNE KOMISJA

(Ogłoszenia) PROCEDURY ADMINISTRACYJNE KOMISJA 3.7.2009 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej C 151/25 V (Ogłoszenia) PROCEDURY ADMINISTRACYJNE KOMISJA Zaproszenie do składania wniosków Program Kultura (2007 2013) Wdrożenie działań programowych: wieloletnie

Bardziej szczegółowo

Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej

Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej Płaca minimalna w krajach unii europejskiej Spośród 28 państw członkowskich Unii Europejskiej 21 krajów posiada regulacje dotyczące wynagrodzenia

Bardziej szczegółowo

Europejska Strategia Bezpieczeństwa i Higieny Pracy

Europejska Strategia Bezpieczeństwa i Higieny Pracy Europejska Strategia Bezpieczeństwa i Higieny Pracy dr inż. Zofia Pawłowska kierownik Zakładu Zarządzania Bezpieczeństwem i Higieną Pracy CIOP-PIB Informacja przygotowana na posiedzenie Rady Ochrony Pracy

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski

Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski 17% kobiet w UE znajduje się na granicy ubóstwa. Wyniki badania Eurobarometru przeprowadzonego we wrześniu 2009 roku, wskazują, że w każdej grupie

Bardziej szczegółowo

Młode kobiety i matki na rynku pracy

Młode kobiety i matki na rynku pracy OTTO POLSKA Młode kobiety i matki na rynku pracy Raport z badania OTTO Polska 2013-03-01 OTTO Polska przy wsparciu merytorycznym stowarzyszenia Aktywność Kobiet na Dolnym Śląsku przeprowadziła badanie

Bardziej szczegółowo

DYSKRYMINACJA ZE WZGLĘDU NA PŁEĆ, JAKO JEDNA Z GŁÓWNYCH BARIER

DYSKRYMINACJA ZE WZGLĘDU NA PŁEĆ, JAKO JEDNA Z GŁÓWNYCH BARIER MARTA TYBURA DYSKRYMINACJA ZE WZGLĘDU NA PŁEĆ, JAKO JEDNA Z GŁÓWNYCH BARIER ROZWOJU ZAWODOWEGO KOBIET W EUROPIE Unia Europejska a kwestia równości płci Kwestia równości płci obecna jest w polityce unijnej

Bardziej szczegółowo

Unia Europejska przeciwko wykluczaniu społecznemu Inclusion Europe

Unia Europejska przeciwko wykluczaniu społecznemu Inclusion Europe Unia Europejska przeciwko wykluczaniu społecznemu Inclusion Europe Raport Austria Anglia Belgia Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Grecja Hiszpania Holandia Islandia Irlandia

Bardziej szczegółowo

Wyzwania w rozwoju gospodarczym Polski : jaka rola JST i spółek komunalnych? Witold M.Orłowski

Wyzwania w rozwoju gospodarczym Polski : jaka rola JST i spółek komunalnych? Witold M.Orłowski Wyzwania w rozwoju gospodarczym Polski : jaka rola JST i spółek komunalnych? Witold M.Orłowski Lubelska Konferencja Spółek Komunalnych, 22.10.2014 Od 20 lat Polska skutecznie goni bogaty Zachód 70.0 PKB

Bardziej szczegółowo

Inclusion Europe. Raport

Inclusion Europe. Raport Dyrektywa Europejska w sprawie Równego Traktowania przy Zatrudnianiu i Wykonywaniu Zawodu Inclusion Europe Raport Inclusion Europe i jego 49 członków z 36 państw walczą ze społecznym wykluczaniem oraz

Bardziej szczegółowo

1. Nie przewiduje się przedłużenia okresu funkcjonowania przepisów art. 88 Karty Nauczyciela

1. Nie przewiduje się przedłużenia okresu funkcjonowania przepisów art. 88 Karty Nauczyciela Warszawa, 10 czerwca 2008 r. Stanowisko strony rządowej w odpowiedzi na pytania zadane w czasie spotkania przedstawicieli oświatowych związków zawodowych z przedstawicielami rządu w Ministerstwie Edukacji

Bardziej szczegółowo

Powrót do Europy Opinia społeczna po 20 latach demokracji

Powrót do Europy Opinia społeczna po 20 latach demokracji Konferencja prasowa Powrót do Europy Opinia społeczna po 20 latach demokracji Projekt realizowany we współpracy z: Projekt finansowany przez: Partnerem strategicznym Instytutu Spraw Publicznych jest Telekomunikacja

Bardziej szczegółowo

Oczekiwania wobec przyszłego pracownika absolwenta szkoły zawodowej. Anna Bartkiewicz Regionalna Izba Przemysłowo- Handlowa w Radomsku

Oczekiwania wobec przyszłego pracownika absolwenta szkoły zawodowej. Anna Bartkiewicz Regionalna Izba Przemysłowo- Handlowa w Radomsku Oczekiwania wobec przyszłego pracownika absolwenta szkoły zawodowej Anna Bartkiewicz Regionalna Izba Przemysłowo- Handlowa w Radomsku 19 listopada 2013 Plan prezentacji 1. Kontekst: szkolnictwo zawodowe

Bardziej szczegółowo

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 W 2000 roku społeczność międzynarodowa przyjęła Milenijne Cele Rozwoju na rzecz eliminowania ubóstwa oraz zapewnienia globalnej równowagi gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Sytuacja kobiet 50+ na europejskim rynku pracy. Iga Magda Instytut Badań Strukturalnych 13.01.2014

Sytuacja kobiet 50+ na europejskim rynku pracy. Iga Magda Instytut Badań Strukturalnych 13.01.2014 Sytuacja kobiet 50+ na europejskim rynku pracy Iga Magda Instytut Badań Strukturalnych 13.01.2014 Zatrudnienie w UE: kobiety a mężczyźni Zatrudnienie kobiet rosło przy spadających wskaźnikach zatrudnienia

Bardziej szczegółowo

ZRÓŻNICOWANIE SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO W UE A KADENCYJNOŚĆ

ZRÓŻNICOWANIE SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO W UE A KADENCYJNOŚĆ ZRÓŻNICOWANIE SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO W UE A KADENCYJNOŚĆ EUROPEJSKA KARTA SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO z dnia 15.10.1985 r. WYBRANE ZAGADNIENIA 1. Zasada samorządności terytorialnej - ustawa bądź konstytucja

Bardziej szczegółowo

państw w Unii Europejskiej Członków Parlamentu Europejskiego wybory europejskie 13 czerwca

państw w Unii Europejskiej Członków Parlamentu Europejskiego  wybory europejskie 13 czerwca 25 państw w Unii Europejskiej 732 Członków Parlamentu Europejskiego Parlament Europejski, 2003. Generalną Dyrekcję ds. Informacji i Stosunków Publicznych. www.europarl.eu.int VO Communication - QA-55-03-536-PL-C

Bardziej szczegółowo

Zakończenie Summary Bibliografia

Zakończenie Summary Bibliografia Spis treści: Wstęp Rozdział I Zakresy i ich wpływ na pojmowanie bezpieczeństwa wewnętrznego 1.1. Zakresy pojmowania bezpieczeństwa wewnętrznego 1.1.1. Zakres wąski bezpieczeństwa wewnętrznego 1.1.2. Zakres

Bardziej szczegółowo

TAK/NIE + uzasadnienie

TAK/NIE + uzasadnienie TAK/NIE + uzasadnienie 0. Podstawowym problemem Zagłębia Ruhry po II wojnie światowej był brak infrastruktury transportowej. 1. Podstawowym problemem Mezzogiorno był brak kapitału społecznego. 2. Globalizacja

Bardziej szczegółowo

RADA EUROPY STRAŻNIK PRAW CZŁOWIEKA W SKRÓCIE

RADA EUROPY STRAŻNIK PRAW CZŁOWIEKA W SKRÓCIE RADA EUROPY STRAŻNIK PRAW CZŁOWIEKA W SKRÓCIE Państwa niebędące członkami Rady Europy (Białoruś) PAŃSTWA CZŁONKOWSKIE SIEDZIBA GŁÓWNA I BIURA BUDŻET Albania, Andora, Armenia, Austria, Azerbejdżan, Belgia,

Bardziej szczegółowo

w ramach programu Erasmus+ w roku akademickim 2016/2017

w ramach programu Erasmus+ w roku akademickim 2016/2017 Z A S A D Y F I N A N S O W A N I A D Z I A Ł A Ń w ramach programu Erasmus+ w roku akademickim 2016/2017 1. Zasady finansowania działań w ramach programu Erasmus+ w roku akademickim 2016/2017, zwane dalej

Bardziej szczegółowo

Statystyka wniosków TOI 2011

Statystyka wniosków TOI 2011 Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Narodowa Agencja Programu Uczenie się przez całe życie Statystyka wniosków TOI 2011 Konkurs 2011 Wnioski TOI w PL lata 2007-2011 KONKURS Dostępny budżet TOI w PL (euro)

Bardziej szczegółowo

31-052 Kraków ul. Miodowa 41 tel./fax: (12) 426 20 61 e-mail: redakcja@rynekpracy.pl www.sedlak.pl www.rynekpracy.pl www.wynagrodzenia.

31-052 Kraków ul. Miodowa 41 tel./fax: (12) 426 20 61 e-mail: redakcja@rynekpracy.pl www.sedlak.pl www.rynekpracy.pl www.wynagrodzenia. Oferta sprzedaży raportu: Wydajność pracy w Polsce OFERTA SPRZEDAŻY RAPORTU Wydajność pracy w Polsce Kraków 2012 31-052 Kraków ul. Miodowa 41 tel./fax: (12) 426 20 61 e-mail: redakcja@rynekpracy.pl www.sedlak.pl

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa osób z wyższym wykształceniem w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w 2012 r.

Sytuacja zawodowa osób z wyższym wykształceniem w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w 2012 r. 1 Urz d Statystyczny w Gda sku W Polsce w 2012 r. udział osób w wieku 30-34 lata posiadających wykształcenie wyższe w ogólnej liczbie ludności w tym wieku (aktywni zawodowo + bierni zawodowo) wyniósł 39,1%

Bardziej szczegółowo

Wyzwania polityki ludnościowej wobec prognoz demograficznych dla Polski i Europy

Wyzwania polityki ludnościowej wobec prognoz demograficznych dla Polski i Europy Wyzwania polityki ludnościowej wobec prognoz demograficznych dla Polski i Europy Grażyna Marciniak Główny Urząd Statystyczny IV. Posiedzenie Regionalnego Forum Terytorialnego, Wrocław 8 grudnia 215 r.

Bardziej szczegółowo

Twoje prawa obywatelskie

Twoje prawa obywatelskie Twoje prawa obywatelskie Dostęp do praw i sprawiedliwości dla osób z niepełnosprawnością intelektualną Inclusion Europe Raport Austria Anglia Belgia Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia

Bardziej szczegółowo

NAUKOMETRYCZNA CHARAKTERYSTYKA POZIOMU BADAŃ NAUKOWYCH PROWADZONYCH W DYSCYPLINIE INŻYNIERIA ŚRODOWISKA

NAUKOMETRYCZNA CHARAKTERYSTYKA POZIOMU BADAŃ NAUKOWYCH PROWADZONYCH W DYSCYPLINIE INŻYNIERIA ŚRODOWISKA NAUKOMETRYCZNA CHARAKTERYSTYKA POZIOMU BADAŃ NAUKOWYCH PROWADZONYCH W DYSCYPLINIE INŻYNIERIA ŚRODOWISKA Lucjan Pawłowski Politechnika Lubelska, Wydział Inżynierii Środowiska, ul. Nadbystrzycka 40B, 20-618

Bardziej szczegółowo

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Katowice 2006 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I Rola i pozycja kobiet na rynku

Bardziej szczegółowo

ZASADY ALOKACJI I WYKORZYSTANIA FUNDUSZY NA WYJAZDY EDUKACYJNE (MOBILNOŚĆ) W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM W ROKU AKADEMICKIM 2015/16.

ZASADY ALOKACJI I WYKORZYSTANIA FUNDUSZY NA WYJAZDY EDUKACYJNE (MOBILNOŚĆ) W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM W ROKU AKADEMICKIM 2015/16. ZASADY ALOKACJI I WYKORZYSTANIA FUNDUSZY NA WYJAZDY EDUKACYJNE (MOBILNOŚĆ) W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM W ROKU AKADEMICKIM 2015/16. WYJAZDY STUDENTÓW I PRACOWNIKÓW DO KRAJÓW PROGRAMU. ZASADY OBLICZENIA KWOTY

Bardziej szczegółowo

Pozapłacowe koszty pracy w Polsce na tle innych krajów europejskich. Jakub Bińkowski

Pozapłacowe koszty pracy w Polsce na tle innych krajów europejskich. Jakub Bińkowski Pozapłacowe koszty pracy w Polsce na tle innych krajów europejskich Jakub Bińkowski Warszawa 2014 1 POSTULATY ZPP Bogactwo bierze się z pracy. Kapitał czy ziemia, póki nie zostają ożywione pracą, są martwe.

Bardziej szczegółowo

Uczestnictwo europejskich MŚP w programach B+R

Uczestnictwo europejskich MŚP w programach B+R Uczestnictwo europejskich MŚP w programach B+R Oczekiwania i bariery Paweł Kaczmarek Poznański Park Naukowo-Technologiczny Fundacji UAM w Poznaniu Projekt MAPEER SME MŚP a Programy wsparcia B+R Analiza

Bardziej szczegółowo

Z punktu widzenia szkolnictwa wyższego w Polsce. jest szansą na włączenie się w główny nurt przemian zachodzących w Europie.

Z punktu widzenia szkolnictwa wyższego w Polsce. jest szansą na włączenie się w główny nurt przemian zachodzących w Europie. Proces Boloński Z punktu widzenia szkolnictwa wyższego w Polsce Proces Boloński jest szansą na włączenie się w główny nurt przemian zachodzących w Europie. Inicjatywy polskich uczelni zmierzające do spełnienia

Bardziej szczegółowo

Konkurencyjność polskiej gospodarki na tle krajów unijnych

Konkurencyjność polskiej gospodarki na tle krajów unijnych Konkurencyjność polskiej gospodarki na tle krajów unijnych Dr Magdalena Hryniewicka Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Zakład Ekonomii Plan wystąpienia Cel Definicje konkurencyjności w literaturze

Bardziej szczegółowo

WPŁYW GLOBALNEGO KRYZYSU

WPŁYW GLOBALNEGO KRYZYSU WPŁYW GLOBALNEGO KRYZYSU GOSPODARCZEGO NA POZYCJĘ KONKURENCYJNĄ UNII EUROPEJSKIEJ W HANDLU MIĘDZYNARODOWYM Tomasz Białowąs Katedra Gospodarki Światowej i Integracji Europejskiej, UMCS w Lublinie bialowas@hektor.umcs.lublin.pl

Bardziej szczegółowo

Zabezpieczenie emerytalne wyzwania i perspektywy

Zabezpieczenie emerytalne wyzwania i perspektywy Zabezpieczenie emerytalne wyzwania i perspektywy Maciej Żukowski Konferencja O ubezpieczeniu w polityce społecznej z okazji Jubileuszu Profesora Tadeusza Szumlicza SGH, Warszawa, 22.01.2015 r. Plan Zabezpieczenie

Bardziej szczegółowo

IP/07/584. Bruksela, dnia 27 r. april 2007

IP/07/584. Bruksela, dnia 27 r. april 2007 IP/07/584 Bruksela, dnia 27 r. april 2007 Bezpieczeństwo drogowe: europejski program działań nadal przynosi dobre wyniki - cel, jakim jest uratowanie życia 25 000 osób na drogach w Europie, może zostać

Bardziej szczegółowo

PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 292/19

PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 292/19 1.11.2013 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 292/19 KOMISJA EUROPEJSKA, DECYZJA WYKONAWCZA KOMISJI z dnia 31 października 2013 r. dotycząca dostosowania rocznych limitów emisji państw członkowskich

Bardziej szczegółowo

Równość szans kobiet i mężczyzn w projektach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki

Równość szans kobiet i mężczyzn w projektach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Żory, 16 stycznia 2014 Równość szans kobiet i mężczyzn w projektach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Ewa Szymala Opracowano na podstawie Poradnika Zasada równości szans kobiet i mężczyzn w projektach

Bardziej szczegółowo

Jak działa Unia Europejska?

Jak działa Unia Europejska? Jak działa Unia Europejska? Z Europą do szkół: Europamobil http://www.europamobil-online.eu/index.php?bereich=home_fr 20 studentów // 11 szkół // ponad 3000 uczniów // 1 autobus Europamobil to projekt

Bardziej szczegółowo

EWALUACJA WEWNĘTRZNA PRZEDMIOT BADANIA PROCESY WSPOMAGANIA ROZWOJU I EDUKACJI DZIECI SĄ ZORGANIZOWANE W SPOSÓB SPRZYJAJĄCY UCZENIU SIĘ

EWALUACJA WEWNĘTRZNA PRZEDMIOT BADANIA PROCESY WSPOMAGANIA ROZWOJU I EDUKACJI DZIECI SĄ ZORGANIZOWANE W SPOSÓB SPRZYJAJĄCY UCZENIU SIĘ EWALUACJA WEWNĘTRZNA PRZEDMIOT BADANIA PROCESY WSPOMAGANIA ROZWOJU I EDUKACJI DZIECI SĄ ZORGANIZOWANE W SPOSÓB SPRZYJAJĄCY UCZENIU SIĘ KD- 6/2016 dzień drugi, część 1. Łomża, 3 listopada 2016 r. Zajęcia

Bardziej szczegółowo

Strategia Politechniki Rzeszowskiej im. Ignacego Łukasiewicza do roku 2020 PREZENTACJA

Strategia Politechniki Rzeszowskiej im. Ignacego Łukasiewicza do roku 2020 PREZENTACJA Strategia Politechniki Rzeszowskiej im. Ignacego Łukasiewicza do roku 2020 PREZENTACJA HIERARCHIA PLANÓW STRUKTURA PLANÓW PLAN STRATEGICZNY Horyzont czasowy kilkanaście lub kilkadziesiąt lat; Zakres działania

Bardziej szczegółowo

Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę

Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę 8 maja 2014 Łukasz Zalicki 85+ 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4

Bardziej szczegółowo

Podział środków budżetowych w Unii Europejskiej. Politologia, PUW 2008 Wojciech St. Mościbrodzki,

Podział środków budżetowych w Unii Europejskiej. Politologia, PUW 2008 Wojciech St. Mościbrodzki, Podział środków budżetowych w Unii Europejskiej Politologia, PUW 2008 Wojciech St. Mościbrodzki, www.wojmos.com wojmos@wojmos.com Budżet UE Budżet UE tworzony jest z kilku źródeł. Należą do nich m.in..

Bardziej szczegółowo

Raport końcowy z realizacji umowy Mobilność 2013 r. w programie Erasmus (rok 2013/14) Warszawa, 29.09.2014

Raport końcowy z realizacji umowy Mobilność 2013 r. w programie Erasmus (rok 2013/14) Warszawa, 29.09.2014 Raport końcowy z realizacji umowy Mobilność 2013 r. w programie Erasmus (rok 2013/14) Warszawa, 29.09.2014 Ogólne zasady rozliczania Okres realizacji uprawnionych działań: 01.06.2013-30.09.2014; Uczelnia

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Dokumenty List od Premiera Czasy, w których żyjemy, to czasy komputerów, telefonów komórkowych, SMSów, czatów, Internetu i serwisów społecznościowych.

Bardziej szczegółowo

Frekwencja w wyborach parlamentarnych oraz samorządowych

Frekwencja w wyborach parlamentarnych oraz samorządowych GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY URZĄD STATYSTYCZNY W KATOWICACH Wskaźniki Zrównoważonego Rozwoju. Moduł krajowy Więcej informacji: w kwestiach merytorycznych dotyczących: wskaźników krajowych oraz na poziomie

Bardziej szczegółowo

Innowacyjność w Europie 2016

Innowacyjność w Europie 2016 DEPARTAMENT POLITYKI REGIONALNEJ MAŁOPOLSKIE OBSERWATORIUM ROZWOJU REGIONALNEGO Innowacyjność w Europie 2016 Komisja Europejska raz w roku publikuje europejską i regionalną tablicę wyników innowacji, która

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie Internetu przez młodych Europejczyków

Wykorzystanie Internetu przez młodych Europejczyków Wykorzystanie Internetu przez młodych Europejczyków Marlena Piekut Oleksandra Kurashkevych Płock, 2014 Pracowanie Zarabianie pieniędzy Bawienie się INTERNET Dokonywanie zakupów Nawiązywanie kontaktów Tadao

Bardziej szczegółowo

NARZĘDZIE WSPARCIA PRZEDSIĘBIORSTW W OBLICZU KRYZYSU

NARZĘDZIE WSPARCIA PRZEDSIĘBIORSTW W OBLICZU KRYZYSU FUNDUSZE STRUKTURALNE UE JAKO NARZĘDZIE WSPARCIA PRZEDSIĘBIORSTW W OBLICZU KRYZYSU dr Joanna Kuczewska Katedra Ekonomiki Integracji Europejskiej Wydział Ekonomiczny Uniwersytet Gdański Eklektyczna definicja

Bardziej szczegółowo

Projekt w Uniwersytecie Jagiellońskim

Projekt w Uniwersytecie Jagiellońskim Projekt w Uniwersytecie Jagiellońskim Kraków, 12.01.2016 Dorota Buchwald-Cieślak Centrum Administracyjnego Wsparcia Projektów HR Excellence in Research jedno z działań Komisji Europejskiej w ramach strategii

Bardziej szczegółowo

dr Sławomir Nałęcz Z-ca dyr. Dep. Badań Społecznych i Warunków Życia Główny Urząd Statystyczny

dr Sławomir Nałęcz Z-ca dyr. Dep. Badań Społecznych i Warunków Życia Główny Urząd Statystyczny dr Sławomir Nałęcz Z-ca dyr. Dep. Badań Społecznych i Warunków Życia Główny Urząd Statystyczny Wyniki Narodowego Spisu Ludności i Mieszkań 2002, 2011. Wskaźnik NEET w Polsce na tle innych krajów Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Szanowny Panie Ministrze,

Szanowny Panie Ministrze, Warszawa, 16.03.2015 Pan Minister Władysław Kosiniak-Kamysz Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Szanowny Panie Ministrze, Organizacje tworzące Koalicję na rzecz CEDAW zwracają się do Pana Ministra

Bardziej szczegółowo

Obywatelski Parlament Seniorów reprezentacja interesów osób starszych na poziomie krajowym i partner w kreowaniu polityki senioralnej

Obywatelski Parlament Seniorów reprezentacja interesów osób starszych na poziomie krajowym i partner w kreowaniu polityki senioralnej Obywatelski Parlament Seniorów reprezentacja interesów osób starszych na poziomie krajowym i partner w kreowaniu polityki senioralnej Michał Szczerba Przewodniczący Parlamentarnego Zespołu Spotkanie inauguracyjne

Bardziej szczegółowo

Lokalne Grupy Rybackie i Oś 4 w różnych krajach UE

Lokalne Grupy Rybackie i Oś 4 w różnych krajach UE Lokalne Grupy Rybackie i Oś 4 w różnych krajach UE Próba podsumowania Urszula Budzich-Tabor, FARNET Support Unit Warszawa, 25 czerwca 2013 r. Co trzeba wiedzieć o Osi 4 w UE, żeby ją zrozumieć? Gdzie jesteśmy

Bardziej szczegółowo

Europejski i regionalny rynek pracy - mobilności geograficzna i zawodowa 9.04.2013. www.eures.europa.eu www.eures.praca.gov.pl

Europejski i regionalny rynek pracy - mobilności geograficzna i zawodowa 9.04.2013. www.eures.europa.eu www.eures.praca.gov.pl Europejski i regionalny rynek pracy - mobilności geograficzna i zawodowa 9.04.2013 www.eures.europa.eu www.eures.praca.gov.pl Mobilność pracowników Mobilność zawodowa zmiany w ramach zawodu lub danej grupy

Bardziej szczegółowo

Sewilla, lutego 2010 DEKLARACJA FORUM DORADCZEGO NA TEMAT OGÓLNOEUROPEJSKIEGO BADANIA KONSUMPCJI ŻYWNOŚCI EUROPEJSKIE MENU

Sewilla, lutego 2010 DEKLARACJA FORUM DORADCZEGO NA TEMAT OGÓLNOEUROPEJSKIEGO BADANIA KONSUMPCJI ŻYWNOŚCI EUROPEJSKIE MENU Sewilla, 11-12 lutego 2010 DEKLARACJA FORUM DORADCZEGO NA TEMAT OGÓLNOEUROPEJSKIEGO BADANIA KONSUMPCJI ŻYWNOŚCI EUROPEJSKIE MENU OGÓLNOEUROPEJSKIE BADANIE KONSUMPCJI ŻYWNOŚCI (EU Menu) Propozycja przeprowadzenia

Bardziej szczegółowo

2. Kompleksowo trwale przyczyniają się

2. Kompleksowo trwale przyczyniają się Załącznik nr 5.15 Programy rozwojowe szkół i placówek oświatowych realizowane w ramach Działania 9.2 Podniesienie atrakcyjności i jakości szkolnictwa zawodowego - Wyjaśnienia zapisów Szczegółowego Opisu

Bardziej szczegółowo

Raport końcowy z realizacji umowy Mobilność 2013 r. w programie Erasmus (rok 2013/14)

Raport końcowy z realizacji umowy Mobilność 2013 r. w programie Erasmus (rok 2013/14) Ogólne zasady rozliczania Raport końcowy z realizacji umowy Mobilność 2013 r. w programie Erasmus (rok 2013/14) Warszawa, 10.10.2014 Okres realizacji uprawnionych działań: 01.06.2013-30.09.2014; Uczelnia

Bardziej szczegółowo

L 90/106 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

L 90/106 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 90/106 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 28.3.2013 DECYZJA KOMISJI z dnia 26 marca 2013 r. określająca roczne limity emisji państw członkowskich na lata 2013 2020 zgodnie z decyzją Parlamentu Europejskiego

Bardziej szczegółowo

11294/09 TRANS 257 AVIATION 96 MAR 96 ENV 457 ENER 234 IND 76

11294/09 TRANS 257 AVIATION 96 MAR 96 ENV 457 ENER 234 IND 76 RADA UNII EUROPEJSKIEJ Bruksela, 5 października 2009 r. (06.10) (OR. en) 14075/09 TRANS 373 MAR 136 AVIATION 156 ENV 634 ENER 320 IND 121 NOTA Od: Do: Nr wniosku Kom.: Dotyczy: Sekretariat Generalny Rady

Bardziej szczegółowo

Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej?

Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej? Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej? Jak mierzyć lukę płacową? Warszawa, 26 marca 2014 r. Obowiązujące prawo - Konstytucja Artykuł 33 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej gwarantuje

Bardziej szczegółowo

RADA EUROPEJSKA Bruksela, 17 czerwca 2013 r. (OR. en) AKTY PRAWNE DECYZJA RADY EUROPEJSKIEJ ustanawiająca skład Parlamentu Europejskiego

RADA EUROPEJSKA Bruksela, 17 czerwca 2013 r. (OR. en) AKTY PRAWNE DECYZJA RADY EUROPEJSKIEJ ustanawiająca skład Parlamentu Europejskiego RADA EUROPEJSKA Bruksela, 17 czerwca 2013 r. (OR. en) Międzyinstytucjonalny numer referencyjny: 2013/0900 (NLE) EUCO 110/1/13 REV 1 INST 234 POLGEN 69 AKTY PRAWNE Dotyczy: DECYZJA RADY EUROPEJSKIEJ ustanawiająca

Bardziej szczegółowo

LLP Erasmus 17 marca 2009

LLP Erasmus 17 marca 2009 REKRUTACJA 2009/2010 LLP Erasmus 17 marca 2009 Program Erasmus Erasmus jest programem edukacyjnym Unii Europejskiej, adresowanym do szkolnictwa wyższego Celem programu Erasmus jest podnoszenie poziomu

Bardziej szczegółowo

Różnice kulturowe: orientacje i wymiary

Różnice kulturowe: orientacje i wymiary Różnice kulturowe: orientacje i wymiary Wartości kulturowe 1. Poglądy podzielane przez daną grupę, określające, co jest dobre, a co złe, co właściwe, a co niewłaściwe, co wskazane, co niewskazane. 2. Tendencja

Bardziej szczegółowo

Zagraniczna mobilność studentów niepełnosprawnych i znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej. Edycja 2

Zagraniczna mobilność studentów niepełnosprawnych i znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej. Edycja 2 Zagraniczna mobilność studentów niepełnosprawnych i znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej. Edycja 2 projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego, Program Operacyjny Wiedza

Bardziej szczegółowo

Wspieranie kształcenia i zatrudniania ludzi młodych

Wspieranie kształcenia i zatrudniania ludzi młodych Międzynarodowe warsztaty Zatrudnienie, równouprawnienie, bezpieczeństwo socjalne (nestor) Wspieranie kształcenia i zatrudniania ludzi młodych Nikogo nie wolno pozostawić samemu sobie pomysły działań i

Bardziej szczegółowo

W przypadku wykorzystywania danych prosimy o podanie źródła i pełnej nazwy firmy: TNS OBOP. Obawy Europejczyków

W przypadku wykorzystywania danych prosimy o podanie źródła i pełnej nazwy firmy: TNS OBOP. Obawy Europejczyków Informacja prasowa Kontakt: Urszula Krassowska t +48 22 598 98 98 f +48 22 598 99 99 e urszula.krassowska@tns-global.pl www.tns-global.pl 11 marca 2008 W przypadku wykorzystywania danych prosimy o podanie

Bardziej szczegółowo

Europejska strategia zatrudnienia W kierunku poprawy sytuacji pod względem zatrudnienia w Europie

Europejska strategia zatrudnienia W kierunku poprawy sytuacji pod względem zatrudnienia w Europie Europejska strategia zatrudnienia W kierunku poprawy sytuacji pod względem zatrudnienia w Europie Komisja Europejska Czym jest europejska strategia zatrudnienia? Każdy potrzebuje pracy. Wszyscy musimy

Bardziej szczegółowo

MODELE NAUCZANIA EDUKACJI OBYWATELSKIEJ W SZKOŁACH EUROPEJSKICH. Kamila Ordowska

MODELE NAUCZANIA EDUKACJI OBYWATELSKIEJ W SZKOŁACH EUROPEJSKICH. Kamila Ordowska MODELE NAUCZANIA EDUKACJI OBYWATELSKIEJ W SZKOŁACH EUROPEJSKICH Kamila Ordowska PRIORYTET zaangażowanie obywateli w życie polityczne i społeczne Zachęcanie obywateli do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wspólna waluta euro

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wspólna waluta euro Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wspólna waluta euro dr Marta Musiał Katedra Bankowości i Finansów Porównawczych Wydział Zarządzania i Ekonomiki Usług Uniwersytet Szczeciński 17 listopad 2016 r. PLAN

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ POSTRZEGANY STOSUNEK KRAJÓW UE DO POLSKI BS/25/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, LUTY 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ POSTRZEGANY STOSUNEK KRAJÓW UE DO POLSKI BS/25/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, LUTY 2004 CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

UWAGA: Jeśli ma Pan poniżej 18 lat, bardzo prosimy o pokazanie tego listu rodzicom.

UWAGA: Jeśli ma Pan poniżej 18 lat, bardzo prosimy o pokazanie tego listu rodzicom. Warszawa, 20 września 2002 Szanowny Panie, Został Pan wylosowany do wzięcia udziału w międzynarodowym badaniu ankietowym, którego celem jest zebranie opinii społeczeństwa na temat różnych spraw, ważnych

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIE KOBIET LASU i CENTRUM INFORMACYJNE LASÓW PAŃSTWOWYCH

STOWARZYSZENIE KOBIET LASU i CENTRUM INFORMACYJNE LASÓW PAŃSTWOWYCH STOWARZYSZENIE KOBIET LASU i CENTRUM INFORMACYJNE LASÓW PAŃSTWOWYCH Kobiecy styl zarządzania dr Ewa Lisowska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Konferencja Czas na nas Plan prezentacji 1. Szklany sufit

Bardziej szczegółowo

Warunki mieszkaniowe ludności w poszczególnych krajach Unii Europejskiej

Warunki mieszkaniowe ludności w poszczególnych krajach Unii Europejskiej Nieprzeciekający dach, brak wilgoci w mieszkaniu, prysznic, wanna to podstawowe wymagania, które zgodnie z opinią większości bezsprzecznie powinna spełniać nieruchomość mieszkaniowa, bez względu na standard.

Bardziej szczegółowo

Płatności bezgotówkowe w Polsce wczoraj, dziś i jutro

Płatności bezgotówkowe w Polsce wczoraj, dziś i jutro Adam Tochmański / Przewodniczący Koalicji na rzecz Obrotu Bezgotówkowego i Mikropłatności, Dyrektor Departamentu Systemu Płatniczego w Narodowym Banku Polskim Płatności bezgotówkowe w Polsce wczoraj, dziś

Bardziej szczegółowo

POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata

POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata ZINTEGROWANE DZIAŁANIA NA RZECZ ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU OBSZARÓW MIEJSKICH POLITYKA SPÓJNOŚCI na lata 2014-2020 Komisja Europejska przyjęła propozycje ustawodawcze dotyczące polityki spójności na lata 2014-2020

Bardziej szczegółowo

zawarty pomiędzy Radą Ministrów Rzeczpospolitej Polskiej reprezentowaną przez Prezesa Rady Ministrów

zawarty pomiędzy Radą Ministrów Rzeczpospolitej Polskiej reprezentowaną przez Prezesa Rady Ministrów Wersja z dn. 11. 05. 2011 r. PAKT DLA KULTURY zawarty pomiędzy Radą Ministrów Rzeczpospolitej Polskiej reprezentowaną przez Prezesa Rady Ministrów oraz stroną społeczną reprezentowaną przez Obywateli Kultury

Bardziej szczegółowo

WYNIKI PISA 2015 W POLSCE

WYNIKI PISA 2015 W POLSCE WYNIKI PISA 2015 W POLSCE PROJEKT PISA 3 obszary badania: rozumowanie w naukach przyrodniczych, czytanie i interpretacja oraz umiejętności matematyczne, Badanie co 3 lata od 2000 r. PISA 2015 to szósta

Bardziej szczegółowo

Porównajmy pensje minimalne nauczycieli w szkołach podstawowych (czyli w polskim ujęciu wynagrodzenie zasadnicze): Portugalia -139%

Porównajmy pensje minimalne nauczycieli w szkołach podstawowych (czyli w polskim ujęciu wynagrodzenie zasadnicze): Portugalia -139% Według najnowszych opracowań europejskich EURYDICE 2014/2015 sytuacja polskich nauczycieli przedstawia się następująco (dane są przedstawiane w % ujęciu w stosunku o PKB. Podaje również jakie jest roczne

Bardziej szczegółowo

Czas Cele Temat Metody Materiały

Czas Cele Temat Metody Materiały Aleksandra Kalisz, Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Konspekt dnia studyjnego w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau "Dyskryminacja, prześladowanie,

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rady Szkolnictwa Wyższego i Nauki ZNP w sprawie finansowania szkolnictwa wyższego i nauki

Stanowisko Rady Szkolnictwa Wyższego i Nauki ZNP w sprawie finansowania szkolnictwa wyższego i nauki Stanowisko Rady Szkolnictwa Wyższego i Nauki ZNP w sprawie finansowania szkolnictwa wyższego i nauki Rada Szkolnictwa Wyższego i Nauki Związku Nauczycielstwa Polskiego jako ogólnopolska reprezentacja pracowników

Bardziej szczegółowo

Pismo okólne. Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Chełmie z dnia 1 lipca 2015

Pismo okólne. Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Chełmie z dnia 1 lipca 2015 Pismo okólne Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Chełmie z dnia 1 lipca 2015 w sprawie zasad rekrutacji i kryteriów selekcji studentów na wyjazdy studentów w ramach programu ERASMUS+: Szkolnictwo

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie zdolności instytucjonalnych celem skutecznego zarządzania bezpieczeństwem ruchu drogowego w Polsce. Sekretariat Krajowej Rady BRD

Rozwijanie zdolności instytucjonalnych celem skutecznego zarządzania bezpieczeństwem ruchu drogowego w Polsce. Sekretariat Krajowej Rady BRD Rozwijanie zdolności instytucjonalnych celem skutecznego zarządzania bezpieczeństwem ruchu drogowego w Polsce Sekretariat Krajowej Rady BRD Krakowskie Dni Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego, Kraków, 26/02/2015

Bardziej szczegółowo

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie Polski do strefy euro część I Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Plan prezentacji 1. Nominalne kryteria konwergencji

Bardziej szczegółowo

Przeciwdziałanie praktykom monopolistycznym: sprawozdanie na temat cen samochodów pokazuje mniejsze różnice w cenach nowych samochodów w UE w 2010 r.

Przeciwdziałanie praktykom monopolistycznym: sprawozdanie na temat cen samochodów pokazuje mniejsze różnice w cenach nowych samochodów w UE w 2010 r. KOMISJA EUROPEJSKA KOMUNIKAT PRASOWY Przeciwdziałanie praktykom monopolistycznym: sprawozdanie na temat cen pokazuje mniejsze różnice w cenach nowych w UE w 2010 r. Bruksela, 26 lipca 2011 r. Ostatnie

Bardziej szczegółowo

" Równość płci" w aspekcie Społecznej Odpowiedzialności Biznesu

 Równość płci w aspekcie Społecznej Odpowiedzialności Biznesu " Równość płci" w aspekcie Społecznej Odpowiedzialności Biznesu Konferencja Bogusława Niewęgłowska Społeczna odpowiedzialność według specjalistów zarządzania i ekonomistów Milton Friedman uważa, że odpowiedzialność

Bardziej szczegółowo

Część I. Kryteria oceny programowej

Część I. Kryteria oceny programowej Część I Kryteria oceny programowej 1. Jednostka formułuje koncepcję rozwoju ocenianego kierunku. 1) Koncepcja kształcenia nawiązuje do misji Uczelni oraz odpowiada celom określonym w strategii jednostki,

Bardziej szczegółowo

BRE Business Meetings. brebank.pl

BRE Business Meetings. brebank.pl BRE Business Meetings Witamy w świecie ekspertów Innowacje a wzrost gospodarczy Ryszard Petru Główny Ekonomista BRE Banku SA Dyrektor Banku ds. Strategii i Nadzoru Właścicielskiego 05.08.2010 r. brebank.pl

Bardziej szczegółowo

Jak pokonać bariery dla (eko)innowacji w Polsce?

Jak pokonać bariery dla (eko)innowacji w Polsce? Jak pokonać bariery dla (eko)innowacji w Polsce? Maciej Bukowski Instytut Badań Strukturalnych Warszawa, 25.05.2012 Plan Wprowadzenie po co Polsce (eko)innowacje. Pułapka średniego dochodu Nie ma ekoinnowacyjności

Bardziej szczegółowo

KONSULTACJE NA TEMAT RÓŻNORODNOŚCI W MIEJSCU PRACY ORAZ ANTYDYSKRYMINACJI

KONSULTACJE NA TEMAT RÓŻNORODNOŚCI W MIEJSCU PRACY ORAZ ANTYDYSKRYMINACJI KONSULTACJE NA TEMAT RÓŻNORODNOŚCI W MIEJSCU PRACY ORAZ ANTYDYSKRYMINACJI 14.06.2005-15.07.2005 Znaleziono 803 odpowiedzi z 803 odpowiadających wybranym kryteriom Proszę wskazać główny sektor działalności

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 1 - ćwiczenia. mgr Małgorzata Kłobuszewska Zajęcia 5

Makroekonomia 1 - ćwiczenia. mgr Małgorzata Kłobuszewska Zajęcia 5 Makroekonomia 1 - ćwiczenia mgr Małgorzata Kłobuszewska Zajęcia 5 Plan Kartkówka Praca pisemna wszystko, co chcielibyście wiedzieć Jak pisać? Jak pokazywać dane? Zadania do rozwiązania w grupach Praca

Bardziej szczegółowo

W KIERUNKU EUROPEJSKIEGO SPOłECZEŃSTWA LUDZI W RÓZNYM WIEKU

W KIERUNKU EUROPEJSKIEGO SPOłECZEŃSTWA LUDZI W RÓZNYM WIEKU PL W KIERUNKU EUROPEJSKIEGO SPOłECZEŃSTWA LUDZI W RÓZNYM WIEKU AGE O EUROPEJSKIM ROKU RÓWNYCH SZANS DLA WSZYSTKICH 2007 The European Older People s Platform La Plate-forme européenne des Personnes âgées

Bardziej szczegółowo

Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola

Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola sporządzony w ramach projektu Od diagnozy do strategii model planowania rozwoju usług publicznych dofinansowanego ze środków Unii

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA NA RYNKU ENERGII

WYZWANIA NA RYNKU ENERGII BLOK TEMATYCZNY: Zrównoważone finansowanie infrastruktury WYZWANIA NA RYNKU ENERGII Nowe oferty dostawców i zmienione zachowania użytkowników dr Andrzej Cholewa dr Jana Pieriegud Sopot, 26 czerwca 2013

Bardziej szczegółowo

Szwedzki dla imigrantów

Szwedzki dla imigrantów Szwedzki dla imigrantów Cel kształcenia Celem kształcenia w ramach kursu Szwedzki dla imigrantów (sfi) jest zapewnienie osobom dorosłym, które nie posiadają podstawowej znajomości języka szwedzkiego, możliwości

Bardziej szczegółowo

JAKA JEST I JAKA POWINNA BYĆ WIELKOŚĆ POLSKIEJ POMOCY?

JAKA JEST I JAKA POWINNA BYĆ WIELKOŚĆ POLSKIEJ POMOCY? JAKA JEST I JAKA POWINNA BYĆ WIELKOŚĆ POLSKIEJ POMOCY? Najnowszy raport OECD z przeglądu polskiej współpracy rozwojowej (2017), s. 19: Wielkość Oficjalnej Pomocy Rozwojowej [Polski] jako odsetek dochodu

Bardziej szczegółowo

3.1. Istota, klasyfikacja i zakres oddziaływania wydatkowych instrumentów

3.1. Istota, klasyfikacja i zakres oddziaływania wydatkowych instrumentów Spis treści Wprowadzenie... 7 Rozdział 1. Cele, uwarunkowania i obszary działania współczesnej polityki fiskalnej... 11 1.1. Istota, zarys historyczny i uwarunkowania polityki fiskalnej... 12 1.2. Obszary

Bardziej szczegółowo