pheniben nr 8 październik-listopad-grudzień 2012 FANtOMOWE G Karolina Przewrocka, str G Cygańskie wnętrza Mołdawia

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "pheniben nr 8 październik-listopad-grudzień 2012 FANtOMOWE G Karolina Przewrocka, str. 28-35 G Cygańskie wnętrza 2009. Mołdawia"

Transkrypt

1 G POMNIK W CIENIU Romowie siadali w kole pod wielkim drzewem. Miejskie władze, by się ich pozbyć, kazały wysypywać pod drzewem śmieci G FOtOrEPOrtAż To portrety ludzi, którzy chcą pokazać, że wreszcie udało im się znaleźć i stworzyć swoje miejsce na ziemi i godną przyszłość w naszym społeczeństwie. I to wszystko bez utraty romskich wartościg KULtUrA Jego Cyganki mają odkryte piersi, dzieci biegają nago jak nieznający wstydu mieszkańcy raju. Müller oglądał życie Romów trochę tak, jak Gauguin Tahitańczyków - przez filtr własnych iluzji i w kontraście wobec zachodniej cywilizacji. Trudno było więc uniknąć stereotypu G SPOłECzEńStWO Vinny w latach 90. pracował jako przełożony praktykantów w ekskluzywnym klubie członkowskim w Mayfair, a później mieszkał w tej okolicy w squacie. Albo sypiał w bramach obok okolicznych galerii sztuki, których wnętrza lubił oglądać przez okna. W latach był bezdomny G HIStOrIA Małym Romom nie pomagały nawet organizacje harcerskie, które postawiły warunek, że aby do nich wstąpić, trzeba mieć mundurek. Romskie rodziny żyły w takiej biedzie, że nie starczało im nawet na podstawowe potrzeby, więc mundurek był rzeczą nieosiągalną 8DIALOG pheniben pheniben nr 8 październik-listopad-grudzień 2012 ISSN nr rejestru prasowego 157/ MS-rej. pr. 44/94DIALOG G P r z y P O M N I j M I, ż E b y N I E zapomnieć G Joanna Warsza str G G Otto Müller. Cygan z wyboru G Anna Arno str G WArSzAWSKIE bóle FANtOMOWE G Karolina Przewrocka, str G Cygańskie wnętrza Mołdawia irumunia G Carlo Gianferro str G MAM IM za to DzIęKOWAć? G Jolanta Koral, str DIALOG-PHENIBEN - N 1

2 Redaktor naczelna Joanna Talewicz-Kwiatkowska Sekretarz redakcji Małgorzata Kołaczek Korekta Grażyna Kwiek Koncepcja i produkcja Redakcja tekstów, projekt graficzny, fotoedycja: FUNDACJA OPOWIEDZ TO PICTURE THIS Lidia Ostałowska, Dominique Roynette, Piotr Wójcik Przygotowanie fotografii do druku Mariusz Glejzer Drukarnia Colonel, Kraków Finanse Renata Mucha Wydawca STOWARZySZENIE ROMóW W POLSCE Ul. Berka Joselewicza Oświęcim tel./faks: Copyright for the reproduction of the nr 8/2012 of quarterly Dialog-Pheniben by Narodowe Centrum Kultury & Stowarzyszenie Romów w Polsce DIALOG pheniben Kwartalnik Stowarzyszenia Romów w Polsce Kontakt pheniben DIALOG U NA F D A N C Dp Ih J A Ae bo n Płatne ze środków finansowych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Zadanie jest realizowane dzięki dotacji Ministra Administracji i Cyfryzacji Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego Zadanie jest współfinansowane ze środków Województwa Opolskiego Zadanie jest współfinansowane ze środków Województwa Śląskiego Człowiek - najlepsza inwestycja! Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Nr Indeksu ISSN: , nr rejestru prasowego: 157/MS - rej. pr. 44/94, nakład: 1000 egzemplarzy Wydano z finansowym wsparciem Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej Herausgegeben mit finanzieller Unterstützung der Sti ung für deutsch-polnische Zusammenarbeit

3 DIALOG 2012 nr 8 Romska Poczta Joanny Talewicz-Kwiatkowskiej POMNIK W CIENIU Nieskończona głębia żalu. Bartosz T. Wieliński Czarna woda. Karola Fings Historia i pamięć - przykład Berlina Wschodniego. Wolfgang Templin Warszawskie bóle fantomowe. Z Beatą Chomątowską rozmawia Karolina Przewrocka Historia Polski zamiast historii Polaków? Tomasz Żukowski, Sławomir Kapralski, Elżbieta Janicka, Anna Zawadzka Przypomnij mi, żeby nie zapomnieć. Joanna Warsza Wybacz innym ich inność. Elżbieta Stasik FOTOREPORTAŻ Rumunia i Mołdawia. Cygańskie wnętrza. Carlo Gianferro KULTURA Otto Müller. Cygan z wyboru. Anna Arno Mam in za to dziękować? Z Pawłem Smoleńskim rozmawia Jolanta Koral Goran rusza z taborem. Robert Sankowski Fenomen cygańskiej muzyki. Anna G. Piotrowska SPOŁECZEŃSTWO Włochy w poszukiwaniu Innego. Miłada Jędrysik Wakacje w skórze ubogich. Małgorzata Kołaczek Romskie inspiracje. Jolanta Koral HISTORIA Raporty o klęsce. Michał Kowalski TU NAS SZUKAJCIE Białystok: Kawiarnia Labalbal, ul. Warszawska 21 lok.3; Gdańsk: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna w Gdańsku, ul. Targ Rakowy 5/6; Kielce: Stowarzyszenie Jana Karskiego, ul. Paderewskiego 40; Nowy Sącz: Małopolskie Centrum Kultury Sokół, ul. Długosza 3; Oświęcim: Centrum Dialogu i Modlitwy, ul. M. Kolbego 1, Międznarodowy Dom Spotkań Młodzieży, ul. Legionów 11, Centrum Żydowskie, Plac Jana Skarbka 5; Warszawa: Dom Spotkań z Historią, ul. Karowa 20, Księgarnia Instytutu Reportażu Wrzenie Świata, ul. Gałczyńskiego 7 G Dialog-Pheniben to pismo bezpłatne. Możecie wesprzeć kwartalnik zasilając konto: Nawet niewielka wpłata pomoże nam się rozwijać. Dziękujemy! EDYTORIAL Podczas oficjalnej ceremonii odsłonięcia pomnika upamiętniającego pomordowanych przez nazistów Sinti i Romów głos zabrała m.in. kanclerz Angela Merkel. Niespodziewanie przemówienie pani kanclerz przerwał młody Rom. Nie zwracając uwagi na oficjalny charakter uroczystości, wykrzyczał, że współcześnie Romowie w Niemczech są dyskryminowani, a równe prawa istnieją wyłącznie w teorii. To również powinno znaleźć się w kręgu zainteresowań pani kanclerz, bo my wciąż żyjemy, my tu mieszkamy - powiedział. Młodego Roma wyproszono, a uroczystość kontynuowano. Jednak zebrani byli poruszeni. Niektórzy szeptali, że mężczyzna ma rację, choć to nie czas na wygłaszanie podobnych opinii. Na rozdźwięk pomiędzy piękną i wzruszającą ceremonią, podczas której wielokrotnie mówiono o godności, szacunku, tolerancji i równości, a brutalną rzeczywistością zwróciły uwagę Joanna Warsza i Elżbieta Stasik. Z różnych punktów widzenia opisały okoliczności, w jakich powstawał pomnik ku czci pomordowanych. A droga od rozkopanej w ziemi dziury do odsłonięcia monumentu była wyjątkowo trudna i długa. Dani Karavan, izraelski autor projektu, stwierdził: Gdy budowano pomnik pomordowanych Żydów, nikt nie śmiał stawiać twórcom jakichkolwiek warunków. Podczas ceremonii inauguracyjnej wyznał nawet, że zastanawiał się, czy doczeka tego dnia. Minęło przecież ponad 20 lat od momentu, na który zaplanowano uroczystość. Powstała nawet międzynarodowa artystyczno-polityczna grupa lobbingowa na rzecz ukończenia budowy i zorganizowała nieoficjalne, partyzanckie wręcz odsłonięcie monumentu. Ten numer kwartalnika poświęcamy kwestiom związanym z pamięcią i upamiętnianiem. Wolfgang Templin w artykule Historia i pamięć - przykład Berlina Wschodniego pisze o tym, z jak skomplikowaną i bolesną historią mierzy się współczesny Berlin. Podobne do berlińskiego symboliczne pęknięcie dostrzega na warszawskim Muranowie - dzielnicy, która powstała na i z gruzów getta - Beata Chomątowska. Z autorką Stacji Muranów rozmawia Karolina Przewrocka. Jak daleko możemy odejść od nacjonalistycznego modelu rozumienia historii? I czy nadszedł już czas na otwarcie jej dla tych, którzy nie są Polakami? Zastanawiają się nad tym uczestnicy dyskusji wokół głośnej książki Festung Warschau Elżbiety Janickiej. Na uwagę zasługuje również tekst Goran rusza z taborem o najnowszej płycie Bregovicia. Polityczne protest songi przeciw prześladowaniom Romów w Europie poleca Robert Sankowski. Carlo Gianferro prezentuje niezwykły fotograficzny dokument. Koniecznie zajrzyjcie z nim do Rumunii, do wyjątkowo okazałych i szalonych wnętrz romskich domów. Jak zawsze zachęcam do lektury Dialogu-Pheniben! Joanna Talewicz-Kwiatkowska 4 DIALOG-PHENIBEN - N 8 DIALOG-PHENIBEN - N 8 5

4 ROMSKA POCZTA G JOANNY TALEWICZ-KWIATKOWSKIEJ Belgrad, 7 marca Romskie dziewczyny zbierają swój dobytek przed eksmisją z nieformalnego osiedla Blok 72 Buldożery likwidują romskie domy na osiedlu Blok 72 Fotografie Sanja Knežević PAźdZIERNIK Francja: Musieli uciekać Mieszkańcy Marsylii podpalili obozowisko Romów, wcześniej zmusili ich do ucieczki. Wzywali ponoć władze miasta do likwidacji osady. Grozili, że wezmą sprawy w swoje ręce. Dlatego odpowiedzialnością za przemoc obarczają bezczynną policję. We Francji obozowiska romskie są likwidowane od 2010 roku. Zaczął Nicolas Sarkozy. Socjaliści z nowym prezydentem kontynuują tę akcję. Jak widać, politycy różnych frakcji potrafią być zgodni. Rzecz jasna - w imię wyższych celów. Kampania przeciw wysiedleniom Stop Przymusowym Wysiedleniom - pod takim hasłem ruszyła kampania Amnesty International. Symbolem akcji jest spychacz używany do niszczenia romskich domów. Na przymusowe wysiedlenia szczególnie narażeni są ci Romowie, którzy żyją w slumsach lub nielegalnych osiedlach. Według Amnesty International na świecie jest ich ponad miliard. LISTOPAd Bułgaria: Romka wygrywa w Strasburgu Bułgaria nie zapewniła swojej obywatelce prawa do ochrony życia - orzekł Europejski Trybunał Praw Człowieka. W 1999 roku yolandę yotovą postrzelono w klatkę piersiową. Sprawców dotąd nie znaleziono. Choć dochodzenie rozpoczęło się zaraz po incydencie, śledczy wielokrotnie je przerywali lub opóźniali kolejne czynności - zwrócił uwagę Trybunał. Ponadto sędziowie wskazali, że istnieją powody, by uznać napaść za przestępstwo na tle rasowym. Śledczy tego nie uwzględnili, mimo iż byli świadomi antagonizmów pomiędzy społecznością romską i nieromską w regionie. Bułgaria musi wypłacić poszkodowanej zadośćuczynienie w wysokości 12 tys. euro oraz pokryć koszty procesu. Miejmy nadzieję, że kobieta się tego doczeka. Niemcy: Uznani za mniejszość Romowie i Sinti z północnych Niemiec mogą świętować. Po trwającej niemal dekadę kampanii udało im się uzyskać status mniejszości w landzie Szlezwik -Holsztyn. Władze podkreślają, że ta uchwała powinna stać się wzorem do naśladowania nie tylko dla pozostałych niemieckich landów, ale także dla reszty świata. Przewodniczący Centralnej Rady Niemieckich Sinti i Romów Romani Rose określił decyzję parlamentu mianem historycznej. W podobnym tonie wypowiedział się przewodniczący lokalnego parlamentu Klaus Schlie. Miejmy nadzieję, że te wielkie słowa potwierdzą się w realu. GRUdZIEŃ Polska: Afera biletowa Zarząd Transportu Miejskiego w Lublinie wypuścił bilety antydyskryminacyjne. Na ich odwrocie umieszczono komiksowe rysunki. Na jednym pojawił się kibic Motoru Lublin w towarzystwie Żyda i osoby czarnoskórej. Były też bilety z gejem i Romem. Pomysłodawcą akcji wspieranej przez Ministerstwo Kultury był Szymon Pietrasiewicz z Pracowni Sztuki Zaangażowanej Społecznie Rewiry. W mieście zawrzało. Kibice Motoru zorganizowali protest. Szli przez miasto, wykrzykując: Pietrasiewicz, won z Lublina czy Chłopak i dziewczyna, normalna rodzina. A ZTM za zgodą ratusza wycofał bilety z kontrowersyjnymi rysunkami. No cóż, wystraszyli się. Zresztą trudno się dziwić, bo kto się nie boi kiboli? Joanna Talewicz-Kwiatkowska Stowarzyszenie Romów w Polsce, Fundacja Opowiedz To - Picture This i Fundacja Dialog - Pheniben trzy razy w 2012 roku zaprosili czytelników i sympatyków kwartalnika Dialog - Pheniben na spotkania z bohaterami i autorami reportaży, artykułów i fotografii, które się w nim pojawiły. Jolanta Koral, Adela Głowacka, Lech Mróz, Edward Dębicki - to tylko kilku gości tych niezwykłych zetknięć z historią, kulturą i współczesnością polskich Romów. Dom Spotkań z Historią chętnie nas wszystkich przyjął. I ponowił zaproszenie w przyszłym roku. Dlatego już teraz ogłaszamy kolejny cykl spotkań w 2013 roku. Pierwsze w marcu! Będzie jeszcze ciekawiej. Czekamy na Was. 6 DIALOG-PHENIBEN - N 8 DIALOG-PHENIBEN - N 8 7

5 P O M N I K W C I E N I U Nieskończona głębia żalu G Wygląda jak staw lub gigantyczna studnia bez dna. G Na jej powierzchni pływa trójkąt, jaki nosili na piersiach więźniowie obozów koncentracyjnych. G Po latach sporów 24 października w Berlinie odsłonięto pomnik Sinti i Romów pomordowanych przez nazistów Bartosz T. Wieliński Ten pomnik upamiętnia ofiary, których zbyt długo nie chciano brać pod uwagę, których życie zniszczyła nieludzka polityka rasowa i narodowosocjalistyczny reżim terroru. Ten pomnik przypomina niewyobrażalne krzywdy, które im wyrządzono - mówiła kanclerz Angela Merkel w berlińskim parku Tiergarten, tuż przy Siemensweg, uczęszczanej przez turystów alejce, która łączy Bramę Brandenburską z gmachem Reichstagu. Obok niej w blasku fleszy stali prezydent Joachim Gauck, przewodniczący parlamentu, burmistrz Berlina i kilkudziesięciu polityków i dyplomatów. Wydarzenie relacjonował tłum dziennikarzy. Porusza serce i rozum Angela Merkel, jak zwykle przy takich okazjach, przemawiała pięknie, a nazistowską przeszłość swojego narodu wytykała bez ogródek. - W 1933 roku rozpoczęło się systematyczne znieważanie i wykluczanie z życia społecznego ludzi ze względu na ich religię, pochodzenie, orientację seksualną czy sposób, w jaki żyli. Rozpoczęło się prześladowanie Sinti i Romów - mówiła. - Zakazy znacznie ograniczyły ich życie i pozbawiały podstaw egzystencji. W końcu rozpoczęto ich prześladowania, przymusową sterylizację, ludobójstwo. Każdy pojedynczy ludzki los stracony podczas tego ludobójstwa wypełnia mnie smutkiem i wstydem. Każdy pojedynczy los nas poucza. Bo każde pokolenie od nowa musi zadać sobie pytanie: Jak mogło do tego dojść?. 25 października 2012, Berlin. W uroczystości odsłonięcia pomnika wzięli udział byli więźniowie nazistowskich obozów koncentracyjnych. Fot. AFP/East News 8 DIALOG-PHENIBEN - N 8

6 Ludobójstwo Sinti i Romów - w języku romskim określane jako Porajmos, czyli Pochłonięcie - Niemcy planowali równolegle z likwidacją Żydów. Pierwsze decyzje nazistowskich tak zwanych badaczy rasy, czyli pseudonaukowców rozwijających rasistowskie koncepcje Hitlera, zapadły już w połowie lat 30. Stwierdzono wówczas, że Cyganie są zagrożeniem dla niemieckiej rasy i zalecono ich eksterminację. Plan zaczęto realizować praktycznie od razu. Na mocy ustaw norymberskich Romów mieszkających w Rzeszy pozbawiono obywatelstwa i wykluczono z życia publicznego; rozpoczęto także program przymusowej sterylizacji. W podbitej przez Hitlera Europie tak samo jak Żydów zamykano ich w gettach. Ich los został przypieczętowany pod koniec 1942 roku, gdy szef SS Heinrich Himmler zdecydował, by traktować ich na równi z Żydami i deportować do obozów koncentracyjnych, gdzie mordowano ich w komorach gazowych. Podobnie Romów traktowali sojusznicy Hitlera: Rumuni, Węgrzy, Słowacy czy Chorwaci. Polowania na Cyganów prowadziły też kolaboracyjne rządy Czech i Francji. Ostrożne szacunki ofiar Porajmos mówią o tysiącach zamordowanych w całej Europie; według rachunków Rady Sinti i Romów zginęło pół miliona, jednak niektórzy naukowcy twierdzą, że mogło ich być półtora miliona. - To pomnik, który jednocześnie porusza serce i rozum. Każe nam spojrzeć w ciemną powierzchnię wody, morze niemych łez. A jednocześnie stawia Na otaczającym pomnik szklanym murze wyryto wiersz Auschwitz włoskiego Roma Santino Spinellego oraz chronologię romskiego Holokaustu. Fot. AFP/East News Głównym elementem pomnika zaprojektowanego przez izraelskiego artystę Daniego Karavana jest sadzawka napełniona czarną wodą. Symbolizuje tragedię i zapomnienie, ale odnosi się też do koła wozu cygańskiego i kręgu, w jaki zbierają się ludzie. Pośrodku sadzawki twórca umieścił trójkątny kamień. Trójkąt to obozowy znak Sinti i Romów. Fot. AFP/East News przed nami lustro, w którym widać nieskończoną głębię żalu - mówiła Angela Merkel. Zbrodniarze żyli spokojnie To trzeci w Berlinie pomnik przypominający o ofiarach nazizmu. Nie jest tak efektowny, jak znajdujący się po drugiej stronie Bramy Brandenburskiej pomnik Pomordowanych Żydów Europy, przypominający katakumby. Ani tak wizualnie atrakcyjny, jak ten wystawiony homoseksualistom, którzy padli ofiarą nazistowskich prześladowań - w stojącej również w Tiergarten betonowej kostce zainstalowano monitor wyświetlający film z całującymi się mężczyznami. Pomnik wystawiony Sinti i Romom kształtem przypomina wielką studnię lub staw. Jego twórca, 82-letni izraelski rzeźbiarz Dani Karavan, chciał, by kształt nawiązywał do kręgu, w którym Romowie zasiadali podczas spotkań. Okrąg to także symbol równości. - Pamiętam romskie rytuały w czasach, gdy mieszkałem w Marsylii. Romowie siadali w kole pod wielkim drzewem. Miejskie władze, by się ich pozbyć, kazały wysypywać pod drzewem śmieci - opowiadał tygodnikowi Jungle World. Staw ma ciemne dno i ściany, co sprawia wrażenie, że jest nieskończenie głęboki, a to z kolei ma symbolizować cierpienia ofiar i tych, którym udało się przeżyć Porajmos. W środku rzeźbiarz umieścił kamienny trójkąt - to symbol 10 DIALOG-PHENIBEN - N 8 DIALOG-PHENIBEN - N 8 11

7 znaku, który nosili na pasiakach więźniowie nazistowskich obozów koncentracyjnych. Ma na nim zawsze leżeć świeży kwiat - symbol pamięci i życia. Na brzegach stawu wyryto lakoniczny wiersz Auschwitz Santino Spinellego, włoskiego artysty romskiego pochodzenia: Zapadnięta twarz / zgaszone oczy / zimne wargi / cisza/ rozdarte serce/ bez oddechu/ bez słowa / bez łez. Holenderski Sinti Zoni Weisz w 1944 roku uniknął deportacji do Auschwitz. W obozie zginęła jednak cała jego rodzina. Podczas odsłonięcia pomnika, jako przedstawiciel ocalałych, przemawiał tuż po Merkel. 12 DIALOG-PHENIBEN - N 8 W uroczystościach odsłonięcia pomnika wzięli udział przedstawiciele społeczności romskiej z całej Europy. Fot. AFP/East News - Mam nadzieję, że ten zapomniany Holokaust nie będzie już więcej zapomniany. Nie można dopuścić do tego, by nasi bliscy zginęli na próżno - mówił. Niemcy, ale i cała Europa ludobójstwa Sinti i Romów długo nie chcieli uznać. Naukowcy tematem zaczęli zajmować się dopiero w latach 60. Sprawcy żyli wówczas nie niepokojeni na wolności. W Federalnym Urzędzie Kryminalnym, zachodnioniemieckim odpowiedniku amerykańskiego FBI, pracowali oficerowie, którzy podczas wojny jako funkcjonariusze Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy polowali na Romów. W RFN zajmowali się tym samym, DIALOG-PHENIBEN - N 8 13

8 bowiem Cyganów dalej uważano za element aspołeczny i poddawano ich szykanom. Tak jak pod rządami Hitlera zakładano im specjalne kartoteki. Swoich dni w spokoju dożyli antropologowie, którzy sporządzali pseudonaukowe analizy rasowe, zalecające eksterminację Romów. Pracowali na wysokich stanowiskach w służbie zdrowia. Jeden z nich, Hermann Arnold, jeszcze w latach 70. doradzał niemieckim politykom w sprawach cygańskich sugerował, by trzymać Romów twardą ręką. Pracował też w Katolickim Duszpasterstwie Cyganów. Dopiero w 1982 roku, dwa lata po strajku głodowym grupy Sinti na terenie dawnego obozu w Dachau, gdy prasa zaczęła pisać o Porajmos, socjaldemokratyczny kanclerz Helmut Schmidt oficjalnie uznał ludobójstwo Sinti i Romów. Mimo to Niemcy nigdy nie wypłacili ocalałym żadnych odszkodowań. Budowa pomnika w Berlinie trwała ponad 10 lat. Opóźnienia spowodował m.in. spór między Romami a niemieckim rządem o to, czy na pomniku może znaleźć się słowo Cyganie - używali go naziści, a Romowie uznają je za obelżywe. Problemem był także protest Jeniszów, grupy etnicznej, którą podczas wojny także poddano eksterminacji, choć poza wędrownym trybem życia nie miała nic wspólnego z Sinti i Romami. Ale tak naprawdę na pomniku nie zależało zbytnio samym Niemcom. Dani Karavan przypomina, że z władzami Berlina toczył spory dosłownie o wszystko. - Gdy budowano pomnik pomordowanych Żydów, nikt nie śmiał stawiać twórcom jakichkolwiek warunków - mówi w wywiadzie. Bartosz T. Wieliński Autor jest dziennikarzem działu zagranicznego Gazety Wyborczej. W latach był korespondentem Gazety w Berlinie W uroczystościach - oprócz byłych więźniów obozów koncentracyjnych oraz potomków pomordowanych - wzięli udział kanclerz Niemiec Angela Merkel, prezydent Joachim Gauck oraz przedstawiciele Centralnej Rady Sinti i Romów z jej liderem Romani Rose. Fot. AFP/East News 14 DIALOG-PHENIBEN - N 8

9 P O M N I K W C I E N I U Czarna woda G Dyktatura nazistowska wyrządziła Sinti i Romom wielką krzywdę. G Byli oni prześladowani z powodów rasistowskich. G Prześladowania te należy rozumieć jako ludobójstwo Karola Fings Do chwili kapitulacji Trzeciej Rzeszy 8 maja 1945 roku ofiarami nazistowskiej polityki eksterminacji była większość niemieckich Sinti i Romów. Szacuje się, że w okresie narodowego socjalizmu trzy czwarte z niegdyś tysięcy niemieckich członków tej mniejszości deportowano, a zdecydowaną większość z nich zamordowano w gettach i obozach (1). Tym, których nie deportowano, do końca wojny groziła zagłada. Wiele osób dotknęła przymusowa sterylizacja lub też byli narażeni na ten zabieg (2). Dalsze przewidziane deportacje nie doszły do skutku z powodu upadku Trzeciej Rzeszy. Łącznie ofiarami ludobójstwa Sinti i Romów w Europie pod panowaniem nazistów było co najmniej 200 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci (3). Po wyzwoleniu niemieccy ocalali w większości wrócili w rodzinne strony. Bo i dokąd mieli się udać? Liczyli, że spotkają tam innych członków mniejszości, którzy przeżyli zagładę. Wiele spośród tych poważnie straumatyzowanych osób czekało daremnie, bowiem matki i ojcowie, żony i mężowie czy też własne dzieci i liczne rodzeństwo, wujostwo i dziadkowie nie przeżyli. Ocalali byli pogrążeni w żałobie nie tylko przez śmierć bliskich. Poza cierpieniem fizycznym i psychicznym borykali się także z utratą wcześniej posiadanych dóbr i mieszkań. Nie mieli dosłownie niczego. Nieliczna część społeczeństwa niemieckiego była poruszona historią zagłady Sinti i Romów. Zdecydowana większość po 1945 roku była wrogo nastawiona do Sinti i Romów i nie chciała uznać członków tej mniejszości za ofiary narodowego socjalizmu. 16 DIALOG-PHENIBEN - N 8 Ofiary czy podejrzani? W okresie powojennym dyskryminację Sinti i Romów kontynuowano na różne sposoby. W gminach i miastach ocalali niejednokrotnie mieli do czynienia z tymi samymi urzędnikami i pracownikami administracji publicznej, którzy za czasów narodowego socjalizmu wykluczali Sinti i Romów jako przynależących do obcej rasy i narzucali im ustawy cygańskie (Zigeunergesetze). Bez ochrony aliantów czy też międzynarodowych organizacji pomocowych praktycznie niemożliwe byłoby ponowne odnalezienie się Sinti i Romów w społeczeństwie, które oficjalnie potępiło antysemityzm, jednakże nigdy nie wyzbyło się antycyganizmu. W wielu miejscowościach RFN Sinti i Romów ponownie stygmatyzowano jako obcych, zsyłano ich na obrzeża miast lub też osiedlano w dzielnicach biedy (4). Poza działaczami lokalnymi na kontynuację polityki cygańskiej w młodej demokracji wpływali także byli członkowie policji kryminalnej [przede wszystkim Reichszentrale zur Bekämpfung des Zigeunerunwesens (Centrali Rzeszy do Zwalczania Cygaństwa) i regionalnych Dienststellen für Zigeunerfragen (Urzędów ds. Cygańskich) oraz Rassenhygienische und bevölkerungsbiologische Forschungsstelle (Jednostki Badawczej ds. Higieny Rasy i Biologii Populacji, w skrócie RHF] (5). Po 1945 roku sprawcom i współsprawcom w dużej mierze udało się powrócić do karier zawodowych. Sprawowali kontrolę nad narodowosocjalistycznymi aktami, uwalniali się wzajemnie z zarzutów w postępowaniach denazyfikacyjnych i odrzucali rozpoczęte dopiero w latach 60. dochodzenia prokuratury. Wielu z biegłych ds. cygańskich z czasów Trzeciej Rzeszy od 1946 roku ponownie zajęło się specjalną ewidencją Sinti i Romów w Niemczech, a wytatuowany w KL Auschwitz numer był ujmowany w osobistej kartotece jako znak szczególny. Rejestracja ta wiązała się z dyskryminującą praktyką w codziennej pracy urzędników policji, która z kolei prowadziła do dalszej kryminalizacji tejże mniejszości. Wspomniana grupa osób także w publicystyce narzuciła obraz narodowosocjalistycznych prześladowań. Aż do lat 70. w licznych publikacjach uporczywie twierdzono, że w Trzeciej Rzeszy Sinti i Romowie nie byli - podobnie jak Żydzi - prześladowani z powodu rasy, lecz jako osoby aspołeczne i przestępcy kryminalni. Tezy nazistowskich badaczy biologii rasy głosił przede wszystkim dr Hermann Arnold, który już w 1938 roku podjął się ewidencji Sinti dla RHF. Jego publikacja Die Zigeuner. Herkun und Leben im deutschen Sprachgebiet (Cyganie. Pochodzenie i życie na terenach niemieckojęzycznych), która ukazała się w 1965 roku, w znaczący sposób wpłynęła na stygmatyzację ofiar po 1945 roku. Arnold opierał się w dużej mierze na materiale byłego kierownika RHF dr. Roberta Rittera. Wyniki swej pracy udostępnił także kryminologom. Jako oficjalny doradca rządu federalnego głosił i upowszechnił najważniejsze tezy Rittera, np. o wrodzonym nomadycznym stylu życia, o Cyganach jako rasie mniej uzdolnionej oraz o nadal koniecznej sterylizacji przedstawicieli tej mniejszości (6). Kolejną, równie poczytną publikacją okresu powojennego była książka prawnika Hermanna Döringa Die Zigeuner im NS-Staat (Cyganie w Trzeciej Rzeszy) z 1964 roku. Autor posunął się w niej do zakwalifikowania obozów koncentracyjnych jako więzienia poprawczego, a następnie zadał pytanie, czy Cyganie, na lata wyrwani z typowych dla swego gatunku przyzwyczajeń życiowych, po ponownie odzyskanej wolności znowu nie stali się przestępcami, którzy nie powstrzymają się nawet przed ciężkimi przestępstwami? (7). Poza tym byli urzędnicy kryminalni i biologowie ds. rasy występowali w roli biegłych w postępowaniach odszkodowawczych i przez dekady uda- DIALOG-PHENIBEN - N 8 17

10 Niemieccy Sinti i Romowie: Grupy cygańskie przybywały na tereny niemieckojęzyczne w XIV i XV wieku. Sinti to jedna z czterech głównych grup ludności cygańskiej w Europie - obok Romów, Manuszów i Kale. Różnią się od nich dialektem, historią, elementami kultury. Termin Sinti niektórzy badacze wywodzą od nazwy prowicji Sindh w dzisiejszym Pakistanie lub od legendarnego wodza Sindolo. Według szacunków od 25 do 40 tysięcy oficjalnie zarejestrowanych niemieckich i austriackich Sinti i Romów zginęło podczas drugiej wojny światowej. W 1956 roku Niemiecki Sąd Federalny stwierdził, że deportacje Romów i Sinti do obozów koncentracyjnych nie stanowiły prześladowań o charakterze rasowym, ale były środkiem prewencyjnym przeciw przestępczości. Dopiero od 1980 roku zaczęto na większą skalę wypłacać odszkodowania byłym więźniom pochodzenia romskiego. W 1970 roku swoją działalność zakończyło Cygańskie Biuro w Monachium - pozostałość Centralnego Biura Trzeciej Rzeszy ds. zwalczania zagrożenia cygańskiego. W 1985 roku Bundestag po raz pierwszy poruszył problemy społeczności Romów i Sinti w Niemczech i przeprosił te grupy za ludobójstwo nazistów. Dwie najważniejsze organizacje Romów i Sinti powstały na początku lat Romski Kongres Narodowy Rudko Kawczyńskiego oraz Centralna Rada Niemieckich Sinti i Romów (wcześniej Związek Niemieckich Sinti i Romów), kierowana przez Romani Rose. Obecnie ta druga dominuje, działa jednak jeszcze kilka innych organizacji, m.in. założony w 2000 roku Sojusz Niemieckich Sinti (łączy siedem organizacji Sinti i jedną Lowarów). Sinti i Romowie obok Duńczyków, Fryzów i Serbołużyczan cieszą się w Niemczech statusem mniejszości - rząd federalny w 1997 roku nadał im taki status, nawołując władze poszczególnych landów do uchwalenia stosownych praw lokalnych. Jak dotąd uczynił to tylko jeden kraj związkowy Szlezwik-Holsztyn w roku Niemieccy Sinti i Romowie posiadający obywatelstwo liczą obecnie od 70 do 140 tysięcy osób (oficjalne szacunki Rady Europy z 2010 roku). Mówi się jednak nawet o 200 do 300 tysiącach członków grup romskich - włączając w to uchodźców i azylantów. Szacuje się, że ok. 9,4 procent dzieci romskich nigdy nie chodziło do szkoły, a 44 procent z tych, które chodzą, nie kończy jej. Społeczny odbiór ludności romskiej w Niemczech pogorszył się znacznie po migracjach Romów z Europy Środkowo- Wschodniej, głównie z Macedonii, Rumunii i Jugosławii, w latach 90., kiedy to fala biednych, zdesperowanych i społecznie marginalizowanych w swoich krajach osób pochodzenia romskiego przybyła do RFN. Wybuchały zamieszki, atakowano obozy uchodźców, żądano ich wydalenia, co częściowo nastąpiło na mocy ustawy repatriacyjnej z Rumunią z 1992 roku. W roku 2012, po ustanowieniu przez Unię Europejską ruchu bezwizowego dla Serbii i Macedonii, coraz więcej Romów z tych krajów stara się o azyl w RFN. opr. mk remniali uznanie nazistowskich prześladowań. Jeszcze w 1956 roku Trybunał Federalny potwierdził stanowisko, jakoby deportacje z maja 1940 roku, w wyniku których 2500 Sinti i Romów wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa, nie stanowiły nazistowskiego aktu przemocy. Dopiero deportacje do Auschwitz rozpoczęte w marcu 1943 roku można było uznać za akt prześladowania na tle rasowym. W 1963 roku Trybunał Federalny zmienił to orzecznictwo i stwierdził, że także motywy wynikające z polityki rasowej przynajmniej od 1938 roku stanowiły jeden z powodów prześladowań (8). Dla wielu z ocalałych nastąpiło to zbyt późno; liczne czyny przestępcze o znamionach prześladowania - np. internowanie w komunalnych obozach przymusowych od 1935 roku - do dziś nie są podstawą odszkodowań. Ponadto trudno było w ogóle udowodnić prześladowania w 18 DIALOG-PHENIBEN - N 8 Karola Fings Doktor historii, zastępczyni dyrektora Centrum Dokumentacji Narodowego Socjalizmu w Kolonii i wykładowczyni Uniwersytetu w Kolonii. Zajmuje się zagładą Romów i Sinti w III Rzeszy i współczesnymi konsekwencjami tego ludobójstwa. Współredaktorka (razem z Ulrichem F. Opfermannem) książki Prześladowania Cyganów w Nadrenii i Westfalii w latach Historia, Rehabilitacja i Upamiętnianie (Paderborn: Schöningh 2012). procesach, które sami poszkodowani odbierali jako poniżające. Walka urzędach i obozach Trwająca dyskryminacja oraz odmowa uznania prześladowań w okresie narodowego socjalizmu wpłynęły na życie Sinti i Romów w RFN w pierwszych dekadach po zakończeniu wojny. Na początku lat 70. nasiliły się starania ocalałych i ich rodzin, by poprawić ten stan rzeczy. Nabrały rozmachu dzięki budzącemu się niemal jednocześnie międzynarodowemu ruchowi Sinti i Romów: liderzy tej mniejszości spotkali się po raz pierwszy w 1971 roku w Londynie i ogłosili wspólne postulaty. W RFN najważniejszym sojusznikiem ich prac była organizacja działająca na rzecz praw człowieka Gesellscha für bedrohte Völker (G V) w Getyndze (9). Jednym z najważniejszych aktywistów niemieckiego Ruchu na rzecz Praw Obywatelskich Sinti i Romów był ocalały Vinzenz Rose. W 1971 roku powołał Centralny Komitet Sinti w Niemczech Zachodnich, był też pomysłodawcą założonej w 1982 roku Centralnej Rady Niemieckich Sinti i Romów. Dzięki spektakularnym akcjom Rosego i innych działaczy opinia publiczna zwróciła uwagę na sytuację Sinti i Romów i domagała się zaprzestania ich dyskryminacji. W 1972 roku miała miejsce pierwsza demonstracja Sinti w Heidelbergu, która była reakcją na samowolne rozstrzelanie Sinto przez policję; w 1981 roku Sinti zajęli Archiwum Uniwersytetu w Tybindze i w ten sposób wymusili przekazanie akt RHF Archiwum Federalnemu; w 1983 roku Sinti i Romowie demonstrowali przed Federalnym Urzędem Kryminalnym przeciwko specjalnej policyjnej ewidencji; w 1985 roku protestowano przed Prezydium Rządowym w Kolonii przeciwko skandalicznym praktykom dotyczącym odszkodowań dla byłych więźniów pochodzenia romskiego. Ważnymi miejscami wyrażania postulatów były miejsca pamięci - dawne obozy koncentracyjne, które podkreślały związek między odmową uznania prześladowań a trwającą dyskryminacją. W 1974 roku stanął pomnik w byłym obozie cygańskim w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau. Powstał z inicjatywy Vinzenza Rosego; on także go sfinansował. W 1979 roku odbyła się głośna manifestacja upamiętniająca w Bergen-Belsen. W 1980 roku w Dachau przeprowadzono strajk głodowy. W efekcie tych akcji opinia publiczna zwracała coraz większą uwagę na kwestie poruszane przez Sinti i Romów; podejmowano też starania, by pociągnąć do odpowiedzialności byłych zbrodniarzy nazistowskich. W wyniku złożonych zawiadomień w latach wszczęto kilka postępowań przygotowawczych. Odbył się również jeden z najważniejszych procesów przeciwko uczestnikowi zagłady - Ernstowi Augustowi Königowi, byłemu blockführerowi w obozie cygańskim Auschwitz-Birkenau. Choć większość procesów umorzono, a sam König, popełniając samobójstwo, uniknął dożywotniej kary więzienia, to jednak kwestia uznania ludobójstwa Sinti i Romów coraz częściej stawała się przedmiotem publicznej dyskusji. Od końca lat 70. zaczęły się ukazywać w dużym nakładzie ważne publikacje wydawane przez Ruch na rzecz Praw Obywatelskich i jego środowisko. Zaliczyć do nich należy książkę Anity Geigges i Bernharda W. Wettego Zigeuner heute (Cyganie dziś), pracę Donalda Kenricka i Grattana Puxona Sinti und Roma. Die Vernichtung eines Volkes im NS-Staat (Sinti i Romowie. Zagłada grupy etnicznej w państwie nazistowskim) oraz In Auschwitz vergast, bis heute verfolgt (Zagazowani w Auschwitz, prześladowani DIALOG-PHENIBEN - N 8 19

11 do dziś) i Bürgerrechte für Sinti und Roma. Das Buch zum Rassismus in Deutschland (Prawa obywatelskie dla Sinti i Romów. Książka o rasizmie w Niemczech) (10). Dopiero wtedy na historię nazistowskich prześladowań Cyganów stopniowo uwagę zwrócili historycy. 20 DIALOG-PHENIBEN - N 8 W stronę społeczeństwa Do aktywności Ruchu na rzecz Praw Obywatelskich od początku zaliczyć należy starania o podjęcie rozmów z politykami, reprezentantami organizacji społecznych i instytucji państwowych oraz nakłonienie ich do zmiany sposobu myślenia w sprawie uznania ludobójstwa Sinti i Romów. Przede wszystkim starano się o pozyskanie znanych i ważnych osób. Zwracano w ten sposób uwagę opinii publicznej i wytyczano kierunki polityki pamięci. Wielką rolę miało spotkanie nowo powstałej Centralnej Rady Niemieckich Sinti i Romów z ówczesnym kanclerzem Niemiec Helmutem Schmidtem w marcu 1982 roku. Schmidt wygłosił wówczas owe trzy słynne zdania, w których po raz pierwszy oficjalny i wysoki rangą reprezentant RFN uznał ludobójstwo Sinti i Romów: Dyktatura nazistowska wyrządziła Sinti i Romom dużą krzywdę. Byli oni prześladowani z powodów rasistowskich. Prześladowania te należy rozumieć jako ludobójstwo (11). Otwarcie Dokumentations- und Kulturzentrums Deutscher Sinti und Roma (Centrum Dokumentacji i Kultury Niemieckich Sinti i Romów) w roku 1997, o które zabiegano od wielu lat, doprowadziło do utrwalenia pozycji Centralnej Rady Niemieckich Sinti i Romów jako najważniejszej organizacji tej mniejszości w Niemczech. Podczas inauguracji stałej wystawy na temat prześladowań nazistowskich w Centrum w Heidelbergu ówczesny prezydent federalny Roman Herzog także zajął stanowisko w kwestii uznania ludobójstwa Sinti i Romów. Powiedział: Ludobójstwo Sinti i Romów zostało przeprowadzone z powodu tych samych pobudek rasowych, z tą samą intencją i tą samą wolą przeprowadzenia zaplanowanej i ostatecznej zagłady, jak miało to miejsce w przypadku Żydów. (...) Sam Hitler wydał rozkaz Himmlerowi bezwyjątkowej deportacji wszystkich Sinti i Romów do obozów zagłady. A zatem zostali oni wymordowani na całym obszarze wpływów nazistów. Mord ten miał charakter systematyczny i dotyczył całych rodzin - od dzieci po starców (12). Bez aktywności Ruchu na rzecz Praw Obywatelskich i Centralnej Rady Niemieckich Sinti i Romów nie byłoby możliwe wzniesienie w Berlinie pomnika ku czci europejskich Sinti i Romów zamordowanych przez narodowych socjalistów. Wieloletni przewodniczący Rady, Romani Rose, w ramach dyskusji rozpoczętej pod koniec lat 80. wokół planowanego pomnika ku czci ofiar Holokaustu domagał się także upamiętnienia Sinti i Romów. Po dyskusjach, czy możliwe jest wspólne upamiętnienie, w 1992 roku rząd federalny uchwalił, że powstanie osobny monument dla Sinti i Romów. Tym samym rozpoczęła się dwudziestoletnia historia budowy pomnika, który od początku obciążony był potrójną hipoteką. Po pierwsze, procesowi tworzenia monumentu często towarzyszyła nierzeczowa dyskusja o tym, jaka jest relacja między ludobójstwem Sinti i Romów a Holokaustem. Po drugie, brakowało szerokiego społecznego poparcia dla budowy pomnika, jakie - dzięki inicjatywie obywatelskiej - miało miejsce w przypadku pomnika Pomordowanych Żydów Europy. Po trzecie, twórcę pomnika Daniego Karawana wybrano poza konkursem, co oznaczało mniejszy udział opinii publicznej w całym przedsięwzięciu i zakładało mniej procesów decyzyjnych na szczeblu politycznym (13). Decyzja o braku konkursu prawdopodobnie była konieczna, aby w ogóle doszło do realizacji projektu. Mimo długoletnich sporów o inskrypcję i wielu opóźnień wynikających z trudności budowlanych dziś w cieniu Reichstagu w stolicy Niemiec, Berlinie, stoi pomnik Czarna woda poświęcony Sinti i Romom. Dołączono do niego chronologię najważniejszych etapów ludobójstwa. Zamyka ją rok 1945, zaś okres powojenny oddają dwa cytaty - przytoczone już słowa Helmuta Schmidta i Romana Herzoga. Pomnik symbolizuje więc również długą drogę do uznania zbrodni nazistowskich, jaką musiał pokonać Ruch na rzecz Praw Obywatelskich. Ważny cel został osiągnięty. Ale w zjednoczonej Europie nadal nie widać końca dyskryminacji Sinti i Romów. Karola Fings Z niemieckiego przełożyła Iwona Domachowska (1) Por. Karola Fings, Frank Sparing, Rassismus, Lager, Völkermord. Die nationalsozialistische Zigeunerverfolgung in Köln, Köln 2005, str ; Michael Zimmermann, Rassenutopie und Genozid. Die nationalsozialistische Lösung der Zigeunerfrage, Hamburg 1996, str. 381 i nast. Dane o do Sinti i Romów dotyczą terenów Altreich (Starej Rzeszy) i nie uwzględniają Romów austriackich i mieszkających w Protektoracie. (2) Hansjörg Riechert, Im Schatten von Auschwitz. Die nationalsozialistische Sterilisationspolitik gegenüber Sinti und Roma, Münster/New York 1995, str. 135, szacuje liczbę tych, którzy zgodnie z rozkazem Heinricha Himmlera z 16 grudnia 1942 roku ( Auschwitz-Erlass ) ulegli przymusowej sterylizacji, na osób. (3) Wprawdzie od lat 60. mowa jest o liczbie ofiar ludobójstwa Sinti i Romów w Europie, jednakże dotychczas nie udało się udowodnić tych danych. Także Donald Kenrick i Grattan Puxon mówią o ofiar, por. Donald Kenrick, Grattan Puxon, Gypsies under the Swastika, Hatfield 2009, wydanie poprawione, str Konieczne są dalsze badania w Europie, aby wyjaśnić tę kwestię. W żadnym razie ten niezadowalający stan badań nie może legitymizować zaprzeczania ludobójstwu. (4) Por. Peter Widmann, An den Rändern der Städte. Sinti und Jenische in der deutschen Kommunalpolitik, Berlin 2001; Gilad Margalit, Die Nachkriegsdeutschen und ihre Zigeuner. Die Behandlung der Sinti und Roma im Schatten von Auschwitz, Berlin (5) Por. Joachim S. Hohmann, Robert Ritter und die Erben der Kriminalbiologie - Zigeunerforschung im Nationalsozialismus und in Westdeutschland im Zeichen des Rassismus (= Studien zur Tsiganologie und Folkloristik, t. 4), Frankfurt am Main 1991; Frank Reuter, Die Deutungsmacht der Täter. Zur Rezeption des NS-Völkermords an den Sinti und Roma in Norddeutschland, w: Beiträge zur Geschichte der nationalsozialistischen Verfolgung in Norddeutschland, zeszyt 14.: Die Verfolgung der Sinti und Roma im Nationalsozialismus, red. KZ-Gedenkstätte Neuengamme, Bremen 2012, str ; Karola Fings, Frank Sparing, Vertuscht, Verleugnet, Versteckt. Akten zur NS-Verfolgung von Sinti und Roma, in: Besatzung und Bündnis. Deutsche Herrschaftsstrategien in Ost- und Südosteuropa (= Beiträge zur nationalsozialistischen Gesundheits- und Sozialpolitik 12), Berlin/Göttingen 1995, str ; Wolfgang Feuerhelm, Polizei und Zigeuner. Strategien, Handlungsmuster und Alltagstheorien im polizeilichen Umgang mit Sinti und Roma, Stuttgart (6) Por. Hermann Arnold, Zigeuner. Herkunft und Leben der Stämme im deutschen Sprachgebiet, Olten (7) Hermann Döring, Die Zigeuner im nationalsozialistischen Staat, Hamburg 1964, str. 12. (8) Por. Julia von dem Knesebeck, The Roma Struggle for Compensation in Post-War Germany, Hertfordshire (9) Por. Romani Rose, Bürgerrechte für Sinti und Roma. Das Buch zum Rassismus in Deutschland, Heidelberg 1987; Katrin Reemtsma, Sinti und Roma. Geschichte, Kultur, Gegenwart, München 1996, str (10) Anita Geigges, Reinhard W. Wette (red.), Zigeuner heute. Verfolgung und Diskriminierung in der BRD, Bornheim-Merten 1979; Donald Kenrick, Grattan Puxon, Sinti und Roma. Die Vernichtung eines Volkes im NS-Staat, Göttingen 1981; Tilmann Zülch (red.), In Auschwitz vergast, bis heute verfolgt. Zur Situation der Sinti und Roma in Europa, Reinbeck 1979; Romani Rose, Bürgerrechte für Sinti und Roma. Das Buch zum Rassismus in Deutschland, Heidelberg (11) Cyt. za ibid., str (12) Por. Przemówienie prezydenta federalnego prof. dr. Romana Herzoga z okazji uroczystego otwarcia Centrum Dokumentacji i Kultury Niemieckich Sinti i Romów 16 marca 1997 roku, za (13) O dyskursie publicznym na temat pomnika, por. Yvonne Robel, Konkurrenz und Uneinigkeit. Zur gedenkpolitischen Stereotypisierung der Roma, w: Markus End, Kathrin Herold, Yvonne Robel (red.), Antiziganistische Zustände. Zur Kritik eines allgegenwärtigen Ressentiments, Münster 2009, str DIALOG-PHENIBEN - N 8 21

12 P O M N I K W C I E N I U Historia i pamięć - przykład Berlina Wschodniego G Jak można i jak powinno się postępować z pamięcią o podziale miasta, ze śladami po dyktaturze, obecnymi w Berlinie Wschodnim? G Jak można połączyć pamięć o katach i ich zbrodniach ze wspomnieniem i upamiętnieniem ofiar? Wolfgang Templin Ponad czterdzieści lat historii podzielonego Berlina obejmuje różne okresy, które dla wschodniej części miasta były momentami dramatycznych zmian. Formowanie na nowo W czasie zimnej wojny miasto podzielone na cztery sektory, naznaczone śladami wojny i wspólną historią, mimo blokady Berlina Zachodniego cieszy się względnie otwartą komunikacją między wszystkimi częściami, a także silnymi więzami między berlińczykami. Gdy Walter Ulbricht, przewodniczący SED, w 1951 roku kazał wysadzić częściowo zniszczony podczas wojny zamek miejski, było to czymś więcej niż tylko barbarzyńskim aktem rozliczenia się ze znienawidzoną dynastią Hohenzollernów i pruskimi tradycjami niemieckiej historii. Była to zapowiedź jego ambicji, by Berlin uformować na nowo. 22 DIALOG-PHENIBEN - N 8 2 grudnia 1961, Berlin. Historyczna Brama Brandenburska oddzielona od zachodniej części miasta świeżo wzniesionym murem. Fot. AP/East News Na rozległych gruzowiskach na wschód od Alexanderplatz powstała na początku lat 50. pierwsza socjalistyczna pokazowa ulica Berlina Wschodniego - aleja Stalina. Jej pompatyczne i kiczowate budowle wzniesione na wzór sowiecki miały jak na tamte czasy wysoki standard mieszkalny. To tam kadra partyjna NRD, przodownicy pracy i wierni aktywiści znaleźli swoją ojczyznę. Właśnie ona była świadkiem strajków budowniczych z Berlina Wschodniego w czerwcu 1953 roku, które w krótkim czasie przerodziły się DIALOG-PHENIBEN - N 8 23

13 w powstanie ludowe obejmujące całą NRD. Dopiero interwencja radzieckich czołgów krwawo stłumiła protesty. Wydarzenia te ciągle są traumą w pamięci berlińczyków. Miejsca strajków i demonstracji stały się obecnie miejscami pamięci, które w ramach polityki historycznej mają upamiętniać bunt w obrazie Berlina. Dopiero po wzniesieniu muru w 1961 roku mogło się rozwinąć coś na kształt tożsamości wschodnich berlińczyków, a ambicja polityczna SED, żeby wschodnią część miasta przekształcić w stolicę NRD, mogła się urzeczywistnić. Mur, dramatyczne wydarzenia z nim związane oraz liczba ofiar, które pochłonął, stały się jedynym w swoim rodzaju miejscem pamięci. W dotkniętym przez wojnę centrum Berlina Wschodniego od połowy Październik 1961, Berlin Zachodni. Mieszkańcy zachodniej części miasta przyglądają się budowie muru i pozdrawiają swoich sąsiadów z Berlina Wschodniego. Fot. AKG/East News 28 maja 1950, Berlin. Pochód niemieckiej młodzieży komunistycznej. Uczestnicy manifestacji niosą portrety przywódców krajów bloku wschodniego. Pierwszy z lewej wódz ZSRR Józef Stalin, z prawej prezydent NRD Wilhelm Pieck. Fot. AP/East News lat 60. panoszył się architektoniczny i urbanistyczny gigantyzm późnego okresu rządów Waltera Ulbrichta. Alexanderplatz i wieża telewizyjna stały się oficjalnymi symbolami NRD. Budowniczowie szybko przebijali się przez miasto w kierunku byłego Schlossplatz (od 1951 roku Marx-Engels- Platz), przy którym stał zburzony zamek. Fontannę Neptuna i kościół św. Marii pozostawiono jako historyczne relikty na salonach Republiki, podczas gdy w nowo postawionych blokach pasaży ratusza zakwaterowano rodziny kolejnego pokolenia elit NRD. Obecnie kompleks budynków sprawia makabryczne wrażenie opuszczenia; nie powinniśmy jednak zapominać, jak silnie był związany z tożsamością Berlina Wschodniego i drugą połową historii NRD. Rewolucja outsiderów Zamiana Waltera Ulbrichta na Ericha Honeckera w 1971 roku wzmocniła stołeczne ambicje Berlina Wschodniego. Wraz z coraz silniejszą pozycją międzynarodową oraz falą akceptacji dla NRD stolica zyskiwała na znaczeniu. W monumentalnych budowlach, takich jak Pałac Republiki, wyrażała się wola kształtowania rzeczywistości oraz walka o własną tożsamość pań- 24 DIALOG-PHENIBEN - N 8 DIALOG-PHENIBEN - N 8 25

14 26 DIALOG-PHENIBEN - N 8 Wolfgang Templin Rocznik 1948, niemiecki działacz na rzecz praw obywatelskich i publicysta. Od 2010 roku dyrektor Biura Regionalnego Fundacji im. Heinricha Bölla w Warszawie. W NRD w 1983 roku otrzymał zakaz wykonywania zawodu, został aresztowany, a w 1988 roku wraz z rodziną pod przymusem wyemigrował. W 1989 roku podczas obrad Okrągłego Stołu w Polsce Templin był przedstawicielem Inicjatywy Pokój i Prawa Człowieka - ruchu praw obywatelskich i grupy opozycyjnej w Berlinie Wschodnim. Współzałożyciel partii Bündnis 90 (założona w 1989 roku przez grupy walczące o prawa człowieka, po zjednoczeniu Niemiec połączyła się z Zielonymi z RFN). W 2008 roku odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej za zasługi w rozwijaniu współpracy polsko-niemieckiej. stwową i społeczną. Wraz z totalną porażką ekonomiczną, ekologiczną, infrastrukturalną i urbanistyczną dużej części prowincji NRD w Berlinie Wschodnim zawzięcie czyniono starania, żeby miasto stało się wizytówką państwa. Aby przekształcić politykę bezpośrednich represji za czasów Ulbrichta w skuteczniejsze i doskonalsze metody totalnej kontroli i profilaktycznego traktowania potencjalnych wichrzycieli za czasów Honeckera, państwo potrzebowało dziesiątek tysięcy nowych, wykwalifikowanych funkcjonariuszy służby bezpieczeństwa oraz ich cichych pomocników. Centrala tego gigantycznego aparatu przejmowała blok za blokiem w dzielnicy Lichtenberg i od nazwiska szefa służby bezpieczeństwa wpisała się do historii jako Imperium Mielkego. Jednak Berlin Wschodni jako duże miasto w każdej fazie historii NRD przyciągał niezależne, krytyczne duchy oraz niedopasowanych, którzy również zapisali się na kartach jego historii. W latach 70., gdy Erich Honecker cieszył się uznaniem międzynarodowym i chciał pokazać światu obraz normalnego, skonsolidowanego NRD, w okręgu Prenzlauer Berg i w innych uboższych częściach centrum Berlina Wschodniego rozwijała się alternatywna kontrkultura. Powstała jako wschodnia reakcja na zachodnie wyzwania socjokulturalne roku Outsiderzy - początkowo niekoniecznie opozycjoniści, prześladowani i zwalczani przez władzę - stworzyli oryginalną symbiozę z mieszkańcami dzielnic proletariatu robotniczego i lumpenproletariatu. Podczas gdy na peryferiach Berlina Wschodniego rosły miasteczka satelickie: Hohenschönhausen, Marzahn i Hellersdorf dla nowych kadr i elit, ludzie ci zapisywali pierwszy akapit innej historii. Mieli całkowicie różne, częściowo przeciwstawne doświadczenia życiowe, inną mentalność, odmienny stosunek do podziału miasta i budowy muru: wściekłość i rozgoryczenie, obrona i wyparcie, próba wyobrażenia sobie rzeczywistości po upadku muru. W opozycji do tego stała postawa wpasowująca własne życie w porządek NRD, utrwalająca go na wieczność oraz upiększająca okoliczności jego istnienia. Chociaż służby bezpieczeństwa starały się kontrolować i utrudniać kontakty międzynarodowe, we wschodnioberlińskich kręgach związanych z Kościołem i w grupach niezależnych rozwijała się opozycja. Byli tu korespondenci zachodnich gazet, pracownicy ambasad i dyplomaci, którzy zdawali relację z sytuacji i działań opozycji oraz wykorzystywali swój immunitet, żeby przemycać informacje, literaturę i urządzenia do kopiowania. Do Berlina Zachodniego trafiali liczni opozycjoniści, wykupywani z aresztu lub wypędzeni z NRD represjami - Jürgen Fuchs i Roland Jahn, obecny dyrektor Urzędu ds. Akt Służby Bezpieczeństwa NRD (BSTU), byli zapewne najsłynniejszymi z nich. Uważali się za emigrantów politycznych i starali się zrobić wszystko, żeby nawiązywać kontakty z NRD i wspierać tamtejszą opozycję. Wielu przyjeżdżających z Zachodu aktywistów zachodniego ruchu pokojowego, Zielonych czy politycznych sympatyków wschodnich dysydentów przed wyjazdem do Berlina Wschodniego nawiązywało kontakty z zachodnioberlińską grupą wsparcia powstałą wokół Fuchsa i Jahna. Gdyby nie to, mogliby mieć poważne kłopoty już w trakcie kontroli granicznej, a także nie mogliby liczyć na kontakty po wschodniej stronie. Nawet jeśli te przyjazdy, przygotowujące grunt pod późniejsze masowe protesty i nadchodzący przełom, nie odgrywały dużej roli, stanowiły ważny wyjątek na tle niezliczonych delegacji, które w tym czasie ściągały do oficjalnego Berlina Wschodniego. Młodzi socjaliści, lewicowe związki zawodowe oraz organizacje studenckie bliskie NRD postrzegały Berlin Wschodni jako ważny przystanek. W dzielnicy miasta Biesdorf znajdowała się tajna szkoła partyjna dla dzieci aparatu Niemieckiej Partii Komunistycznej. Od połowy lat 70. międzynarodowy krąg zwolenników akceptacji NRD sięgał daleko poza obóz sympatyzujący z realnym socjalizmem. Podkreślali oni pozytywne intencje polityki wschodniej i odprężenia, tłumaczyli, że stosowanie małych kroków poprawi los mieszkańców NRD. W ten sposób utrwalono system i odebrano legitymację opozycji. Uznawano ją - podobnie jak Solidarność w Polsce - za iluzoryczną, zagrażającą pokojowi i odprężeniu. Zrastanie Pokojowe rewolucje wolnościowe roku 1989 objęły cały blok wschodni i dotarły aż do NRD i Berlina Wschodniego. Mur upadł i blisko czterdzieści lat podziału przeszło do historii. Jak można i jak powinno się postępować z pamięcią o podziale miasta, ze śladami po dyktaturze obecnymi w Berlinie Wschodnim? Ci, którzy oczekiwali ze strony Niemiec Federalnych i mieszkańców Berlina Zachodniego demokratycznej odpowiedzialności, poczuli się rozczarowani. Obojętność i oportunizm brały górę. Dużo wysiłku kosztowało zatrzymanie prawie całkowitej rozbiórki pozostałości muru berlińskiego. Aby stworzyć na Bernauer Straße nowoczesne miejsce pamięci na solidnych podstawach historycznych trzeba było dwóch dekad. Muzeum Muru Berlińskiego przy Checkpoint Charlie, które skończyło jako jarmark muzealny i Disneyland, nigdy nie mogło go w tej funkcji zastąpić. Zachowanie jako miejsca pamięci centrali służby bezpieczeństwa, siedziby Ericha Mielkego na Normannenstraße, zawdzięczano wyłącznie inicjatywie byłych opozycjonistów, którzy musieli chronić jej pomieszczenia przed pazernością władz Berlina Zachodniego. To, co przed drugą wojną było urzędem skarbowym, miało ponownie stać się urzędem skarbowym. Centralne więzienie śledcze Ministerstwa Bezpieczeństwa Narodowego NRD w Hohenschönhausen mogło stać się miejscem pamięci dopiero po masowych interwencjach byłych więźniów i związków ofiar. Obecnie jest to jeden z najczęściej odwiedzanych obiektów pamięci w Berlinie. Innym, dużo większym wyzwaniem było zniesienie podziału i ponowne zrastanie się Berlina w jedno miasto. W jaki sposób można zachować pamięć o niemieckiej historii dyktatury XX wieku, o okropieństwach i nieludzkim wymiarze dyktatury nazistowskiej? Jak można połączyć pamięć o katach i ich zbrodniach ze wspomnieniem i upamiętnieniem ofiar? Topografia Terroru, wzniesiony po długich bojach pomnik Pomordowanych Żydów Europy oraz pomnik Sinti i Romów zamordowanych przez nazistów zaznaczają kolejne etapy drogi, która jeszcze długo się nie skończy. Wolfgang Templin Z niemieckiego przełożyła Dorota Leśkiewicz DIALOG-PHENIBEN - N 8 27

15 P O M N I K W C I E N I U Warszawskie bóle fantomowe Fot. Karol Serewis/East News Żeby pogodzić się z czyimś odejściem lub śmiercią, trzeba najpierw dokonać symbolicznego aktu pożegnania, opłakać, może i pogrzebać. Na Muranowie zabrakło tego rytuału. Teraz historia domaga się uwzględnienia - mówi Beata Chomątowska, autorka książki Stacja Muranów, w rozmowie z Karoliną Przewrocką 28 DIALOG-PHENIBEN - N 8 DIALOG-PHENIBEN - N 8 29

16 Dzielnicę taką jak Muranów trudno znaleźć w jakimkolwiek zakątku świata. Przed wojną był częścią warszawskiej Dzielnicy Północnej, zasiedlonej głównie przez Żydów, w czasie wojny stanowił teren getta. Świadomie - na gruzach i z gruzów - zbudowano tu osiedle mieszkaniowe. Zaprojektowane według awangardowych wzorców, pożenionych z narzuconymi odgórnie socrealistycznymi standardami. Urodziłyśmy się w Krakowie, w pobliżu Kazimierza, który dał nam obraz dzielnicy żydowskiej. Muranów lekko mnie rozczarował. Beata Chomątowska: A mnie zdezorientował i zaskoczył. Doskonale znałam ten, który już nie istnieje - z archiwalnych zdjęć, map. Przypadek sprawił, że siedem lat temu po przyjeździe do Warszawy zamieszkałam na Elektoralnej, tuż obok kładki łączącej dwie części getta, a pracowałam na ulicy Stawki. Codziennie piechotą obchodziłam dookoła socrealistyczne budynki Muranowa. Moim przewodnikiem po mieście była wtedy książka Warszawa: w poszukiwaniu centrum trójki dziennikarzy: Anny Sańczuk, Bartka Chacińskiego i Jacka Skolimowskiego. Znalazłam tam informację o muranowskich domach zbudowanych z przemielonych gruzów. Przeczytałam wypowiedź Agaty Passent, że prawdziwe duchy żydowskiej Warszawy można spotkać przy wielkim pustym placu z pomnikiem Bohaterów Getta. To wszystko mnie zaciekawiło, ale nie wchodziłam w środek, obawiałam się, że zobaczę niezabliźnione rany po getcie. Pewnego dnia kolega zabrał mnie na spacer od pomnika przez Karmelicką aż do alei Solidarności. Tu jest ładnie, pomyślałam zdziwiona, trochę jak na osiedlu Wandy w Krakowie. Wielorodzinne domy na małych wzniesieniach, dużo zieleni, spokój - urok małego miasteczka. Zrozumiałam, że nie ma się czego bać. To było jak odkrycie nieznanego lądu. Od razu uderzyła mnie metafizyka Warszawa, Ruiny warszawskiego getta. Pośrodku kościół św. Augustyna, który służył wojskom niemieckim jako punkt obserwacyjny. Warszawa, Dzielnica Muranów powstała na miejscu zrównanego z ziemią getta. Widok na ulicę Nowolipki i kościół św. Augustyna. Fot. Karol Szczeciński/East News Domy na małych wzniesieniach, dużo zieleni - urok małego miasteczka. Nie ma się czego bać Muranowa. I ta niesamowita sprzeczność. Przecież to profanacja: użyć gruzów dawnej dzielnicy, zawierających ludzkie szczątki, do budowy nowych kamienic! A z drugiej strony wielka mądrość tkwiąca w pomyśle, by pamięć o starej dzielnicy tak dosłownie zakląć w murach nowej. Pomyślałam, że na pewno ktoś już opisał historię osiedla-pomnika. Okazało się, że nie, zaczęłam więc zbierać materiały do swojej książki. Gdy tuż po wojnie w Pracowni Architektonicznej Zakładów Osiedli Robotniczych spod ręki architekta Bohdana Lacherta wychodził projekt dzielnicy Muranów - miasta-pomnika na gruzach getta, w duchu Le Corbusiera, hołdujący modernistycznej utopii - nie dyskutowano o odbudowie dzielnicy według starych fotografii. Dlaczego? Pamięć budziła strach? Jeśli tak, to skąd nietypowy pomysł, by użyć gruzów do budowy domów? - Muranów był bardzo XIX-wieczny, jego rozwój chaotyczny i bezplanowy, a warszawscy urbaniści, zafascynowani duchem modernizmu, najchętniej zburzyliby go i zabudowali po swojemu. Jeszcze podczas wojny, przed Zagładą, w konspiracji snuli plany nowej zabudowy Warszawy, w tym Dzielnicy Północnej. To, że znikła, zmieniając się w pole gruzów, paradoksalnie było spełnieniem ich marzeń. Bohdan Lachert zaprzyjaźnił się z Józefem Sigalinem, szefem Biura Odbudowy Stolicy, i dostał szansę stworzenia fantastycznego projektu według zachodnich wzorców. Muranów miał być modelową socjalistyczną dzielnicą, wzniesioną z popiołów niczym Feniks, a do tego z rozmachem. Gotowa była już Trasa W-Z, miasto trawił głód mieszkań. Podkreślano, że przed wojną Muranów był dzielnicą wyzysku, rasizmu, walki klasowej. Teraz lud miał triumfalnie wkroczyć do Śród- 30 DIALOG-PHENIBEN - N 8 DIALOG-PHENIBEN - N 8 31

17 mieścia. Niestety, wkrótce po rozpoczęciu realizacji na Lacherta spadły gromy: miejsce przypomina koszary, szarość i prostota budynków są nie do przyjęcia i trzeba je urozmaicić. Obowiązującą doktryną stał się socrealizm, w tym duchu zaczęto wznosić MDM i uwaga całego miasta odwróciła się od Muranowa. Lachert musiał przerobić projekt. Do modernistycznych fasad doklejono zupełnie niepasujące ozdobne elementy, domy otynkowano i pomalowano na wesołe kolory, tak jak chcieli mieszkańcy. Lachert do końca życia miał poczucie twórczej porażki - zniszczono mu ten projekt. Gdyby tak się nie stało, mieszkalibyśmy dziś w całkiem innej wizualnie dzielnicy. Mocno stoi Muranów na pochówku pamięci - pisał Jerzy Ficowski. Czy na pewno stoi mocno? - Pewien obraz dają badania Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego przeprowadzone w 2007 roku dla Muzeum Historii Żydów Polskich. Sto osób - mieszkańców i turystów - zapytano o stosunek do Muranowa, a wyniki porównano z rezultatami podobnych badań w innych miastach. Okazało się, że Muranów ma największy odsetek mieszkańców bardzo silnie związanych z miejscem, podkreślających niezwykłość lokalnej atmosfery i więzi sąsiedzkich. Co ciekawe - ich mapa emocjonalna dzielnicy nie pokrywa się z turystyczną: jako miejsca ważne wskazują np. kościoły czy Operę Kameralną, a nie pomnik Bohaterów Getta czy kopiec Anielewicza. Jak pamięć historyczna wpływa na życie mieszkańców dzielnicy? - Podchodzą do niej na kilka sposobów. Pierwszy to kompletna i niezamierzona nieświadomość. W swojej książce dr Ewa Klekot, adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, opowiada o Muranowie jako tajemniczym ogrodzie dzieciństwa - nic nie zapowiada tego, czego wiele lat później dowie się, trafiając przypadkiem na pamiętniki Czerniakowa. Osobom, dla których Muranów była taką mityczną Arkadią, trudno teraz ocenić, jak wiedza o przeszłości dzielnicy wpłynęłaby kiedyś na jej postrzeganie. Nabywanie wiedzy o Muranowie sprawia, że jego postrzeganie kompletnie się zmienia. Ta wiedza nie ułatwia życia, a zagłębianie się w nią wymaga pewnej dojrzałości i odpowiedzialności. Niepamięć jest wygodniejsza: idziesz po bułki i nie zastanawiasz się, że przechodzisz przez ulicę-cmentarz. To rozwiązanie dla wrażliwych - świadomość, gdzie mieszkają, może być dla nich obciążeniem. Są też tacy, których w chwili przeprowadzki na Muranów przeszłość niewiele obchodziła. Przyjeżdżało się z Olsztyna czy Radomia, dostawało się mieszkanie w centrum Warszawy w nowych blokach i każdy się z tego cieszył. Jest też inna niepamięć, narzucona odgórnie przez politykę. Przecież w Polsce o sprawach związanych z żydowską przeszłością na dobre zaczęto mówić dopiero po 1989 roku. Na Muranowie są pomniki i skwery poświęcone ofiarom reżimu komunistycznego i hitlerowskiego, więźniom politycznym. Ostatnio słyszałam o pomyśle, by ofiarom katastrofy smoleńskiej posadzić tu 96 drzew. Dlaczego akurat na Muranowie? Tutaj przecież toczyła się zupełnie inna historia. Podobne wysiłki sprawiają wrażenie, jak byśmy tę historię starali się zagłuszyć upamiętnianiem bardziej naszych wydarzeń. Mówiąc wprost - nieżydowskich. Słyszałam o pomyśle, by ofiarom katastrofy smoleńskiej posadzić tu 96 drzew. Dlaczego akurat na Muranowie? Tutaj przecież toczyła się zupełnie inna historia Warszawa, getto, 1943 rok. Fot. Żydowski Instytut Historyczny Co z młodym pokoleniem? Jak radzą sobie z tą pamięcią licealiści, studenci? Tych na Muranowie nie brakuje. - Szymon Płóciennik, młody historyk pasjonat, dziś student, zrobił w Warszawie ważne badanie w szkołach na terenie dawnego getta. Okazało się, że większość uczniów nie wiedziała, co działo się na Muranowie w czasie wojny i kto tu żył przed jej wybuchem. W historycznym budynku dawnej szkoły powszechnej tuż przy Umschlagplatz mieści się zespół szkół, w którym jedynym odwołaniem do tragicznej historii jest stworzona w latach 80. izba pamięci. Zakurzona, nieodwiedzana. Uczniowie nie wiedzą nawet, że istnieje. Szymon Płóciennik próbował przeprowadzić w tej szkole badania dotyczące pamięci historycznej, ale dyrekcja się nie zgodziła. Najsmutniejszym spostrzeżeniem Szymona była obojętność młodych ludzi. To przykre, jeśli ktoś wypowiada się źle na temat Żydów i żydowskiej historii. Ale emocjonalne zaangażowanie, nawet negatywne, przynajmniej daje pole do dyskusji. A gdy uczniowie są obojętni, a nauczycielom nie zależy na tym, by poznali historię miejsca, w którym się uczą, niewiele już można zrobić. Na szczęście zauważam też nowy, pozytywny trend. Coraz więcej ludzi wynajmuje tu mieszkania, bo interesują się przeszłością, bo żyła tu kiedyś rodzina, bo losy dawnej Dzielnicy Północnej są ciekawe i należy o nich przypominać. To ludzie pełni zapału, aktywni. Pojawiają się w naszym stowarzyszeniu Stacja Muranów i przynoszą ciekawe pomysły na projekty społeczne. Jak reagują Twoi czytelnicy? Co uderza Cię w tych reakcjach najbardziej? - Niektórzy z góry deklarują, że książki nie przeczytają, bo ponoć kreuje Muranów na miejsce niemal rodem z horroru, a to przecież zwyczajna mieszkalna dzielnica. Na pewno komuś zależy na tym, żeby zniechęcić do niej ludzi! To niepamięć, która się boi, że przyjdą obcy - konkretnie po- 32 DIALOG-PHENIBEN - N 8 DIALOG-PHENIBEN - N 8 33

18 tomkowie żydowskich mieszkańców dzielnicy - i nam ją odbiorą. Miejsce, w którym mieszkamy, kiedyś należało do kogoś innego, dlatego mamy problem z wymoszczeniem sobie gniazda. Przywodzi mi to na myśl jedną z moich rodzinnych historii - babcia ze strony ojca, przesiedlona z terenów dzisiejszej Białorusi na ziemie zachodnie, wprowadziła się do uroczego poniemieckiego domu z czerwonej cegły, z pięknym ogrodem. Nigdy nie poczuła się tam jak u siebie, zawsze wiedziała, że ktoś tam był przed nią. I gdy wujek wybudował w tej samej miejscowości nowy, zupełnie zwyczajny dom, z estetycznego punktu widzenia znacznie mniej atrakcyjny, przeniosła się tam z ulgą. Ciekawe też, że wiele osób w przypadkowych rozmowach o mojej książce nagle wspomina konotacje żydowskie w historii swojej rodziny albo że babcia ratowała Żydówkę, albo że ktoś ma kolegę z Izraela... Nie wiem, jak na to reagować. A może sama dzielnica upomina się o swoje? Osuwająca się ziemia, ludzkie kości wypłukiwane przez deszcz, legendy o muranowskich duchach... - Żeby pogodzić się z czyimś odejściem lub śmiercią, trzeba najpierw dokonać symbolicznego aktu pożegnania, opłakać, może i pogrzebać. Na Muranowie zabrakło tego rytuału. Była pustka i nagle po wojnie zastąpiono ją czymś całkiem nowym. Lachert chciał symbolicznie ocalić przeszłość, ale projekt zmieniono i zatarto jej ślady. Teraz ta historia domaga się uwzględnienia. Czy nie za późno już na rytuały? - Alternatywą może być próba odwrócenia uwagi od śmierci, przekucie lęku przed przemijaniem w pozytywną kontynuację. Bo przecież śmierci już tu nie ma - wymarła przestrzeń zamieniła się w dzielnicę-ogród, gdzie mieszkają zajęci swoimi sprawami ludzie. Sądzę, że przypominanie, przebijanie się do publicznej świadomości z wiedzą, czym był Muranów, może być swego rodzaju pogodzeniem przeszłości z teraźniejszością, substytutem rytuału. Najgorsze jest przemilczanie, spychanie w podświadomość. Tak jak w psychoterapii - czego nie wyrzucisz z siebie, tego nie oswoisz. Idealnym dopełnieniem byłaby moim zdaniem integracja przedwojennej narracji mieszkańców z narracją współczesnych. I jedni, i drudzy byli lub są przekonani, że to miejsce należy do nich. To idea, która łączy. Już niedługo, dzięki obecności Muzeum Żydów Polskich, Muranów stanie się jednym z najważniejszych punktów na mapie Warszawy i może zrodzić lokalną dumę z dzielnicy. Jak zmieniła się Twoja percepcja Muranowa, gdy gromadziłaś materiały i spotykałaś się z mieszkańcami? - Nie spodziewałam się, że powojenny Muranów jest tak atrakcyjny dzięki architekturze, zwłaszcza w południowej części, a także przez specyficzne ukształtowanie terenu na pogettowym gruzowym tarasie. Ma swój urok - te bramy, schodki, sekretne przejścia, zaułki, zieleń. Ale to urok schowany, nie widzisz go na pierwszy rzut oka. Po przełamaniu barier okazuje się, że nowy Muranów da się polubić, a nawet pokochać. Warszawa to miasto bez centrum, jest zszyta z dzielnic tak jak Berlin. Beata Chomątowska Stacja Muranów Wołowiec 2012 W Warszawie getto dochodziło do połowy dzisiejszego Pałacu Kultury; wciąż mamy tam niezagospodarowa ną przestrzeń. W Berlinie stał mur. Wyrwę po murze jednak zszyto, budując wieżowce przy Potsdamer Platz i imponujący dworzec kolejowy. Na próżno, życie toczy się gdzie indziej Wierzę w Muranów. Ma wszelkie predyspozycje, by stać się atrakcyjnym centrum i dla mieszkańców, i dla gości. Dzielnice pożydowskie przyciągają artystów, ludzi, którzy coś chcą robić. Tu widzę niesamowity potencjał. Wydaje mi się, że Muzeum ostatecznie zmieni senny charakter dzielnicy i wreszcie, po latach, rozkwitnie życiem. Czy robiłaś kiedyś bilans, co straciliśmy w wojennej zawierusze, a co zyskaliśmy w związku z powojenną przebudową? - To zdecydowanie dwie różne sprawy. W Zagładzie zginął cały przedwojenny świat, zginęli ludzie. Tamtej atmosfery w żaden sposób nie da się odtworzyć. W książce nazywam to bólem fantomowym. To tak, jakby odjęto ci rękę - tego nie da się zrekompensować. Nigdy nie wyrównamy straty. Nawet gdyby ktoś podjął się próby rekonstrukcji żydowskiego Muranowa, byłaby to zwykła cepeliada. Trudno też powiedzieć, że powojenny Muranów w pełni wykorzystał swoją architektoniczną szansę. Szkoda. Ciekawe, jak by się teraz żyło we wzorcowym osiedlu á la Le Corbusier. To był ciekawy czas, właściwie ostatni, w którym myślano o mieście jako całości. Kiedy projektowano dzielnicę, zaczynano od wytyczenia prowadzących do niej ciągów komunikacyjnych, uwzględniano (przynajmniej w teorii) potrzeby mieszkańców: szkoły, przedszkola, sklepy, obiekty kulturalne, tereny zielone. Nie to co dziś, gdy na wolnych parcelach powstają grodzone osiedla bez żadnego związku z otoczeniem. Oczywiście nie wszystkie powojenne projekty udało się w pełni zrealizować, a my niechętnie wracamy myślą do tego okresu, bo tamta architektura kojarzy się nam z panującym wówczas ustrojem. Dopiero ostatnio pojawia się zainteresowanie modernizmem i socrealizmem, zaczynamy doceniać budynki w tym stylu, szukać informacji o autorach. W swojej książce równie często odwołujesz się do swoich doświadczeń krakowskich, jak i do Berlina. Z czego to wynika? - W Berlinie, który bardzo lubię, widzę wiele podobieństw do Warszawy. Głównie architektonicznych, bo jeśli chodzi o tempo życia i sposób spędzania czasu, Berlin jest bardziej krakowski. Warszawę i Berlin łączy symboliczne pęknięcie w środku miasta. W Warszawie getto dochodziło do połowy dzisiejszego Pałacu Kultury; wciąż mamy tam niezagospodarowaną przestrzeń. W Berlinie stał mur. Wyrwę po murze jednak zszyto, budując wieżowce przy Potsdamer Platz i imponujący dworzec kolejowy. Na próżno, bo prawdziwe życie nadal toczy się gdzie indziej. W Berlinie jest też Karl- Marx-Allee, większa siostra krakowskiej Nowej Huty i Muranowa, a na tyłach socrealistycznych gmachów, w tej samej dzielnicy Friedrichshain - rozkwit kawiarni, sklepów, życia. To może zdarzyć się na Muranowie. Architektonicznie oba miejsca mają podobną historię - pierwsze powojenne plany zabudowy Berlina były utopijne, podobne do wizji snutych przez architektów z Biura Odbudowy Stolicy. A pierwszymi budynkami, jakie postawiono wzdłuż Karl-Marx-Allee po wojnie, były galeriowce - ulubiony motyw Lacherta! Właśnie za to kocham Muranów, że skupia w sobie Nową Hutę, Karl-Marx-Allee i - w niewidocznej warstwie - krakowski Kazimierz. To niecodzienne połączenie stwarza niesamowite pole do interpretacji. Rozmawiała: Karolina Przewrocka 34 DIALOG-PHENIBEN - N 8 DIALOG-PHENIBEN - N 8 35

19 P O M N I K W C I E N I U Historia Polski zamiast historii Polaków? G Skąd się wzięły w Warszawie podwórkowe kapliczki? G Gdzie znajduje się skwer Szmalcowników? G O czym kłamie kobieta z pomnika na placu Krasińskich, schodząc z dzieckiem do kanału? G Czego jeszcze nie wiemy o Akcji pod Arsenałem? G Historii, jaką w Festung Warschau opowiada Elżbieta Janicka, nie uczą w szkole. G Nie utrwalają w pomnikach i na tablicach pamiątkowych. G A jednak jest uporczywie obecna, nie tylko w pamięci ludzi i na kartach zakurzonych książek. G Jest obecna w przestrzeni miasta, które obsesyjnie próbuje się od niej uwolnić Tomasz Żukowski, Sławomir Kapralski, Elżbieta Janicka, Anna Zawadzka o czym jest ta opowieść Elżbiety Janickiej? - zastanawia się we wstępie Bożena Keff i podpowiada. O walczącym mieście, a raczej Więc o społecznych grupach pamięci i/lub politykach, którzy pozyskują dla siebie zdobycze terytorialne: domy, ulice i parki. Dawna niesłuszność usunięta, nasza słuszność uwieczniona. A dawna niesłuszność, jeszcze jako słuszność, też miała swoją niesłuszność, którą pominęła, usunęła, zarosła. I tak w koło. Od ukazania się Festung Warschau minęło kilka miesięcy. Jak zinterpretowano przesłanie książki? Jak daleko możemy odejść od nacjonalistycznego 36 DIALOG-PHENIBEN - N 8 modelu rozumienia historii? I czy nadszedł już czas na otwarcie jej dla tych, którzy nie są Polakami? Przedstawiamy skrócony zapis dyskusji Historia Polski zamiast historii Polaków, w której na te pytania odpowiadali dr Sławomir Kapralski (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej), Anna Zawadzka (Instytut Slawistyki PAN), dr Tomasz Żukowski (Instytut Badań Literackich PAN) oraz autorka książki dr Elżbieta Janicka. Tomasz Żukowski: - Festung Warschau traktowano najczęściej jako rodzaj spacerownika po przestrzeni miejskiej Warszawy. Mówiono też, że jest to książka o symbolach i pracy symbolicznej. W dyskusji umknęło jednak, że książka Elżbiety Janickiej dotyczy również mechanizmów przemocy symbolicznej obecnych w polskiej kulturze. Jak w świetle Festung Warschau widzicie Państwo ową przemoc? Sławomir Kapralski: - Przestrzeń zawsze jest sferą rozgrywki różnych sił o to, kto ją kontroluje. Badałem historię materialnej obecności Żydów w południowo-wschodniej Polsce. Bezpośrednio po wojnie ślady te niszczono. Często posługiwano się przy tym argumentem funkcjonalnym: trzeba naprzód z żywymi, a żywi potrzebują dróg, dworców, stacji benzynowych. Jeżeli wygodnie jest je wybudować na terenie cmentarza żydowskiego, to właściwie nie ma się o co obrażać. Biuletyny wojewódzkich konserwatorów zabytków np. z lat 70. odnotowują wszystkie przydrożne kapliczki jako zabytki, natomiast nie są tam obecne całkiem dobrze się mające wspaniałe synagogi. Wykluczono je ze wspólnoty dorobku kulturowego. W Przeworsku na środku cmentarza żydowskiego stanął wielki pomnik upamiętniający 30-lecie PRL. Pomnik ten pokazywał obraz historii, w której nie ma miejsca na wspomnienia o ludziach niemieszczących się w kanonie walki proletariatu z burżuazją. W 2000 roku pomnik ten nabrał nowego kształtu. Do jednej z trzech kolumn symbolizujących dekady komunizmu przytwierdzono belkę poprzeczną, a do niej figurę Chrystusa. Kłania się Krasiński i jego Galilejczyku, zwyciężyłeś. Władza, kontrolując przestrzeń, zwykle lubi się odnieść do idei politycznej czy religijnej, która uzasadnia, że jej się to słusznie należy. Przeszłość żydowska staje się dziś ofiarą wewnętrznego polsko-polskiego konfliktu o pamięć, konfliktu pomiędzy komunistycznym zawłaszczeniem i odzyskiwaniem tzw. autentycznej historii. Elżbieta Janicka: - Sprawa przemilczania czy też zawłaszczania historii Żydów w okresie PRL jest bardziej złożona. Politykę historyczną prowadzono wówczas aktywnie na wielu obszarach. Dotyczyła także Katynia czy powstania warszawskiego, ale jakoś nie udało się narzucić tzw. ludziom oficjalnej narracji na temat obu tych wydarzeń. Bez trudu natomiast przyjęła się odgórna opowieść o Zagładzie i stosunku Polaków do Żydów. Także wśród większości ludzi zdeklarowanych przeciwko systemowi i prześladowanych przez system. W trakcie kampanii antysemickiej 68 roku niektóre z tych osób, bardzo zasłużone skądinąd, włączyły się w partyjno-państwową operację propagandową, służąc jej swoim niekwestionowanym autorytetem. W filmie Kidawy i Gontarza Sprawiedliwi z 1968 roku antysemickie poglądy wygłaszała np. członkini Żegoty, intelektualistka katolicka Maria DIALOG-PHENIBEN - N 8 37

20 Kann. Władysław Bartoszewski natomiast po 1968 roku przygotował wydanie na zagranicę książki o Polakach ratujących Żydów e Blood Shed Unites Us (Interpress, Warszawa 1970), którą polskie władze rozpowszechniały za granicą jako parawan dla trwającej czystki rasowej. Kościół katolicki w Polsce, ale także Watykan, we własnym mniemaniu tak dbałe o prawdę, w całej tej sprawie konsekwentnie milczały. Czy nie był to rodzaj porozumienia ponad podziałami? Dzisiaj dysponujemy udokumentowaną wiedzą na temat historii Żydów i Zagłady, w tym także na temat stosunku Polaków chrześcijan do Żydów. Praktycznie nikt tej wiedzy nie neguje. Strategią dominującą nie jest obecnie przemilczanie, lecz obstawianie. W Warszawie np. pomnik wywózek Żydów z Umschlagplatzu został obstawiony pomnikiem wywózek radzieckich. Gdzie indziej do obstawiania służą symbole takie jak krucyfiksy lub pomniki tzw. żołnierzy wyklętych. Upamiętnia się żydowską obecność i historię, ale w taki sposób, żeby wizerunek własny większości, który jest stawką w tej rozgrywce, nie doznał uszczerbku. Słowem, historia mniejszości nadal nie jest częścią wspólnej historii. W wielu muzeach zsyła się ją zresztą do tzw. kącików mniejszości. Tomasz Żukowski: - Interesuje mnie kwestia owego porozumienia ponad podziałami. Po 1956 roku dwie pamięci: komunistyczna i polska, znajdują wspólną ścieżkę - nacjonalizm. Elżbieta Janicka niesłychanie dobrze to opisuje. Przykładem są Kamienie na szaniec Aleksandra Kamińskiego, gdzie powstanie w getcie zostaje zepchnięte w cień Akcji pod Arsenałem. Kiedy przyglądamy się upamiętnieniom patriotycznym na przykład pod dzisiejszym Arsenałem, na ulicy Bohaterów Getta, to zdajemy sobie sprawę, że istnieje więź między patriotyzmem a praktykami dyskryminacyjnymi. Jak w świetle Festung Warschau wygląda polska świadomość zbiorowa, która utwierdza się na co dzień w rytuałach patriotycznych? Anna Zawadzka: - Nie zgadzam się, że walka o pamięć, którą toczy polityka historyczna, to tak naprawdę wojna polsko-polska, a Żydzi to inna sprawa. Przeciwnie, to dokładnie ta sama sprawa. Dziś obowiązkowym, bezrefleksyjnym elementem tożsamości Polaka jest antykomunizm. Przyjmuje się, że antykomunizm jest moralnie słusznym wyborem, a komunizm złym. A Żydzi służą do tego, żeby pokazać, na czym polega różnica. Z ich pomocą można formować antykomunizm, a komunizm zepchnąć na obcych. Polityka historyczna PRL spada tej współczesnej jak gwiazdka z nieba. Kogo oni w PRL upamiętniali? Żydów, którzy byli komunistami. A my upamiętniamy Polaków, czyli powstanie warszawskie, bo jesteśmy antykomunistami. Upamiętniamy to, co słuszne. Jeżeli przyjmiemy, że antykomunizm jest kluczowy dla współczesnej polskiej tożsamości, to nie możemy wyprzeć z pola widzenia antysemityzmu. Antysemityzm z antykomunizmem są splecione od czasów transformacji, a właściwie dłużej, bo jak powiedzieliście od 68 roku. Sławomir Kapralski: - Zgadzam się z panią w kwestii relacji pomiędzy patriotyzmem a wykluczającą przemocą. Z tym że patriotyzm to złożone i skomplikowane zjawisko. Wszystko zależy od tego, jak określimy słowo patria. Bo można je rozumieć w sposób plemienno-etniczny jako więź Dr Elżbieta Janicka - literaturoznawczyni, fotografka. Absolwentka Université Paris VII Denis Diderot i Uniwersytetu Warszawskiego. Autorka monografii Andrzeja Trzebińskiego Sztuka czy naród? (Kraków 2006). Edytorka apokryfu Wacława Antczaka Antoś Rozpylacz. Polski Odyseusz. Najsławniejszy wojownik w walce z Niemcami hitlerowskimi. Epopeja partyzantów z czasów powstania w Warszawie (Łódź 2008). Sygnatariuszka m.in. Listu stu kobiet do Parlamentu Europejskiego (2002). Swoje fotografie prezentowała w łódzkiej Galerii FF i tamtejszym Atlasie Sztuki. Dr Tomasz Żukowski - literaturoznawca, redaktor kwartalnika Bez Dogmatu, pracownik Instytutu Badań Literackich PAN. Dr Sławomir Kapralski - socjolog przez wiele lat związany z Central European University (Praga, Budapeszt, Warszawa). Obecnie wykładowca Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie oraz Centre for Social Studies przy IFiS PAN. Zajmuje się teorią kultury, nacjonalizmami, etnicznością i zagadnieniami tożsamości, pamięcią zbiorową, antysemityzmem i Holokaustem oraz problemami europejskich Romów. Członek Gypsy Lore Society oraz redakcji Studia Romologica. Anna Zawadzka - socjolożka, w ramach pracy Archiwum Etnograficznego przy ISNS UW zajmuje się tematem żydokomuny krwi - takie plemienne patriotyzmy bardzo chętnie karmią się ideą wroga. Ale możemy go też pojmować w sposób obywatelski. Taki patriotyzm włącza różne kategorie ludzi uznawanych jakoś tam za swoich, choć plemiennie trudno by się z nimi utożsamić. Polski patriotyzm jest rozpięty między tymi dwiema skrajnościami i często się zdarza, że to, co w praktyce wynika z plemiennego rozumienia patriotyzmu, znajduje ideologiczne uzasadnienia w koncepcji patriotyzmu obywatelskiego. Dlatego lubimy się chwalić Rzeczpospolitą wielu narodów, odwieczną tradycją polskiej tolerancji itd. Jednak będę bronił tezy, że wiele działań wymazujących historię Żydów dokonuje się bez głębszej refleksji. Po wojnie w polskiej przestrzeni pojawiły się dwie związane z historią Żydów nazwy ulic i placów: Bohaterów Getta i Berka Joselewicza. Obie mieszczą się w polskim micie. Bohaterowie-powstańcy, no i Berek Joselewicz - kawalerzysta, uczestnik powstania kościuszkowskiego. W wyborze nazw kryje się przekaz: Włączymy was pod warunkiem, że wpasujecie się w etos naszego męczeńskiego heroizmu lub będziecie kawalerzystami. Tomasz Żukowski: - Rzeczywiście, są mechanizmy, które pozwalają włączyć mniejszość we wspólnotę obywatelską, ale działają tak, że wspólnoty nie udaje się jednak stworzyć. Emblematem tych zabiegów jest dla mnie oś Nalewek, którą opisuje Elżbieta Janicka. Mamy tam niesłychane nagromadzenie upamiętnień związanych z powstaniem warszawskim i z walką narodowowyzwoleńczą. A niedaleko, tam gdzie była brama getta, tylko skromniutkie upamiętnienie muru. Mam wrażenie, że polskiemu patriotyzmowi zawsze towarzyszy ta druga strona - gorsza, bezimienna, która nie dorasta. Elżbieta Janicka: - Powiedziałabym nawet, że rozłączność i wykluczenie są warunkiem upamiętnienia. Nic nie grozi tzw. polskiemu dobremu imieniu, jak długo Żydzi są zamknięci za murami, gdzie pastwią się nad nimi Niemcy. Znakomitym przykładem jest tu warszawskie upamiętnienie kładki łączącej duże i małe getto nad ulicą Chłodną. Figura kładki symbolicznie lokuje Polaków na pozycji szczelnie odizolowanych i bezradnych świadków. Tymczasem kilkaset metrów dalej znajduje się miejsce, gdzie Polacy i Żydzi kontaktowali się ciało w ciało. Przy sądach u wylotu Białej gromadzili się mianowicie szmalcownicy i dzień w dzień dokonywali selekcji przechodniów, decydując o życiu lub śmierci Żydów, którzy próbowali tamtędy uciekać z getta. W przestrzeni miasta i w potocznej pamięci nie ma po tym śladu. Kiedy próbujemy o Polakach i Żydach opowiedzieć łącznie, okazuje się, że narracja z pozycji bezsilnego świadka jest nie do utrzymania. Patriotyzm to uczucie. Dekretowanie go jako obowiązującej normy jest uzurpacją. Patriotyzm tzw. otwarty? Ale co to za patriota, który zamiast kochać Polskę jako dobro najwyższe, stawia jej nadrzędne warunki i pyta: jak ma być w tej Polsce z mniejszościami, z ochroną zdrowia, ze związkami partnerskimi, z prawem pracy, z prawami kobiet, z uchodźcami? Opowieść o patriotyzmie obywatelskim służy często za parawan dla mechanizmu, który można określić jako Paragraf 22 : przyjmiemy cię, jeśli spełnisz warunki, których nie możesz spełnić. Zasymilowani Żydzi zdali wszystkie egzaminy z podporządkowania i ciągle pozostawali na zewnątrz. Berek Joselewicz stał się figurą mityczną. Nie mówi się, że jego syna odesłano z kwitkiem, kiedy się zgłosił do powstania listopadowego. Nie pamięta się 38 DIALOG-PHENIBEN - N 8 DIALOG-PHENIBEN - N 8 39

Czas Cele Temat Metody Materiały

Czas Cele Temat Metody Materiały Aleksandra Kalisz, Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Konspekt dnia studyjnego w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau "Dyskryminacja, prześladowanie,

Bardziej szczegółowo

JARMARKI ŚWIĄTECZNE W BERLINIE 2015

JARMARKI ŚWIĄTECZNE W BERLINIE 2015 Przeżyjcie niezapomnianą przygodę w blasku bożonarodzeniowych świateł odwiedźcie Berlińskie Jarmarki. JARMARKI ŚWIĄTECZNE W BERLINIE 2015 Rozkoszujcie się zimową magią Berlina i dajcie się zaczarować nostalgicznym

Bardziej szczegółowo

JARMARKI ŚWIĄTECZNE W BERLINIE 2015

JARMARKI ŚWIĄTECZNE W BERLINIE 2015 Przeżyjcie niezapomnianą przygodę w blasku bożonarodzeniowych świateł odwiedźcie Berlińskie Jarmarki. JARMARKI ŚWIĄTECZNE W BERLINIE 2015 Rozkoszujcie się zimową magią Berlina i dajcie się zaczarować nostalgicznym

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 2015 ROKU

HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 2015 ROKU HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 05 ROKU STYCZEŃ 70 rocznica wyzwolenia hitlerowskiego obozu w Płaszowie 5.0 teren byłego obozu w Płaszowie Związek Kombatantów RP i Byłych Więźniów

Bardziej szczegółowo

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Spis treści str. 10 str. 12.12 str. 20 sir. 21 Wprowadzenie Wstęp Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Struktura narodowościowa

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Grabowska Katarzyna Panius Łukasz Kępski Malte Mansholt. Potulice jedno miejsce, dwie pamięci. Przewodnik po Miejscu Pamięci Potulice

Małgorzata Grabowska Katarzyna Panius Łukasz Kępski Malte Mansholt. Potulice jedno miejsce, dwie pamięci. Przewodnik po Miejscu Pamięci Potulice Małgorzata Grabowska Katarzyna Panius Łukasz Kępski Malte Mansholt Potulice jedno miejsce, dwie pamięci Przewodnik po Miejscu Pamięci Potulice Oldenburg Toruń 2009 1. Hitlerowski kompleks obozowy Potulice

Bardziej szczegółowo

Marcin Witkowski Wystawa "Katyń" Wadoviana : przegląd historyczno-kulturalny 13, 284-287

Marcin Witkowski Wystawa Katyń Wadoviana : przegląd historyczno-kulturalny 13, 284-287 Marcin Witkowski Wystawa "Katyń" Wadoviana : przegląd historyczno-kulturalny 13, 284-287 2010 Marcin Witkowski Wystawa Katyń W dniach 9 kwietnia 14 maja 2010 roku na wadowickim Rynku prezentowaliśmy wystawę

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze gazowej obozu zagłady w Treblince) polski pedagog, publicysta,

Bardziej szczegółowo

PROJEKT EDUKACYJNY "Krokus" w GM16

PROJEKT EDUKACYJNY Krokus w GM16 Projekt gimnazjalny Krokus ocalić od zapomnienia jest elementem międzynarodowego przedsięwzięcia Irlandzkiego Towarzystwa Edukacji o Holokauście i Muzeum śydowskiego Galicja w Krakowie, które przekazują

Bardziej szczegółowo

WOLNE WYBORY I OKRĄGŁY STÓŁ Autor: Marcin Wierzbicki, kl. III d

WOLNE WYBORY I OKRĄGŁY STÓŁ Autor: Marcin Wierzbicki, kl. III d WOLNE WYBORY I OKRĄGŁY STÓŁ Autor: Marcin Wierzbicki, kl. III d Wolne wybory Wybory parlamentarne w Polsce w 1989 roku (tzw. wolne wybory) odbyły się w dniach 4 i 18 czerwca 1989. Zostały przeprowadzone

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów

Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów Patronat Honorowy: Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej zaprasza na obchody, upamiętniające 75. rocznicę utworzenia przez Niemców w Kutnie, getta

Bardziej szczegółowo

Praca w narodowosocjalistycznych gettach

Praca w narodowosocjalistycznych gettach Praca w narodowosocjalistycznych gettach Deutsches Historisches Institut & Żydowski Instytut Historyczny Termin: 3 i 4 grudnia 2010 r. Ofiarą narodowosocjalistycznej polityki ekspansji i eksterminacji

Bardziej szczegółowo

[ ]Zebrałem mnóstwo wartościowych doświadczeń, które będą profitować korzyściami zawodowymi jak również prywatnymi. Najważniejszym jest jednak to, że w czasie pobytu w Polsce nie tylko poznałem nowych

Bardziej szczegółowo

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności Problemy współczesności Obecnie przeżywamy okres, w którym ludzkość znalazła się w stadium dotychczas nieznanych, wielkich problemów cywilizacyjnych. Jesteśmy świadkami nagromadzenia się przeróżnych trudności,

Bardziej szczegółowo

8 grudnia 1941 roku do niemieckiego ośrodka zagłady w Kulmhof (Chełmno nad Nerem) przybył pierwszy transport więźniów.

8 grudnia 1941 roku do niemieckiego ośrodka zagłady w Kulmhof (Chełmno nad Nerem) przybył pierwszy transport więźniów. Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN Źródło: http://www.pamiec.pl/pa/kalendarium-1/13081,8-grudnia-1941-roku-do-niemieckiego-osrodka-zaglady-w-kulmhof-chelmnonad-nerem-.html Wygenerowano: Wtorek, 5 lipca

Bardziej szczegółowo

Wizyta w Miejscach Pamięci II wojny światowej jako wyzwanie i szansa dla projektów wymiany polsko-niemieckiej

Wizyta w Miejscach Pamięci II wojny światowej jako wyzwanie i szansa dla projektów wymiany polsko-niemieckiej Wizyta w Miejscach Pamięci II wojny światowej jako wyzwanie i szansa dla projektów wymiany polsko-niemieckiej Seminarium metodyczne dla animatorów wymian polsko-niemieckich Oświęcim, 10 14 grudnia 2013

Bardziej szczegółowo

Koperta 2 Grupa A. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię

Koperta 2 Grupa A. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Koperta 2 Grupa A Podczas dzisiejszego szukania śladów przeszłości w starym mieście Kostrzyn, dla waszej grupy ciekawe będą

Bardziej szczegółowo

Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku!

Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku! Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku! Wraz z podręcznikiem oddajemy do twoich rąk zeszyt ćwiczeń. Zawarte są w nim różne polecenia i zadania. Powinny one pomóc ci zrozumieć zagadnienia omawiane w podręczniku

Bardziej szczegółowo

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Uczestniczyliśmy w dodatkowych zajęciach na temat historii i kultury Żydów. Wzięliśmy udział w obchodach Międzynarodowego

Bardziej szczegółowo

WSPÓLNA PRZESZŁOŚĆ. Ukraińcy i Polacy jako ofiary terroru komunistycznego

WSPÓLNA PRZESZŁOŚĆ. Ukraińcy i Polacy jako ofiary terroru komunistycznego KONFERENCJA NAUKOWO-PRAKTYCZNA w 75 rocznicę Zbrodni Katyńskiej WSPÓLNA PRZESZŁOŚĆ. Ukraińcy i Polacy jako ofiary terroru komunistycznego P R O G R A M Kijów, 25 marca 2015 roku 1 ORGANIZATORZY KONFERENCJI:

Bardziej szczegółowo

1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI. Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu

1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI. Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu 1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu W 1945 roku skończyła się II wojna światowa. Był to największy, jak do tej pory, konflikt zbrojny na świecie. Po 6 latach ciężkich walk hitlerowskie

Bardziej szczegółowo

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of Przemówienie Ambasadora Stephena D. Mulla Ceremonia wręczenia dyplomów WIEMBA Uniwersytet Warszawski 29 czerwca 2013r. Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i wielu poświęceniom otrzymujecie

Bardziej szczegółowo

Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument

Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument DWA ŚWIATY BOGACTWO I NĘDZA W WIELKIM MIEŚCIE KAIR, miasto na styku światów القاهرة Kair to położona nad Nilem stolica

Bardziej szczegółowo

Białystok, ulica Kopernika 21 (w latach 1944-1956 Szosa Południowa)

Białystok, ulica Kopernika 21 (w latach 1944-1956 Szosa Południowa) Śladami zbrodni Źródło: http://www.slady.ipn.gov.pl/sz/projekt-naukowo-badawc/wojewodztwo-podlaskie/bialystok/7647,wiezienie-karno-sle dcze-1944-1955-wiezienie-centralne-1955-1956.html Wygenerowano: Wtorek,

Bardziej szczegółowo

Równe szanse. Zawsze. Rok tematyczny o eliminacji rasizmu 2014. Federalne Biuro ds. Przeciwdziałania Dyskryminacji

Równe szanse. Zawsze. Rok tematyczny o eliminacji rasizmu 2014. Federalne Biuro ds. Przeciwdziałania Dyskryminacji Równe szanse. Zawsze. Rok tematyczny o eliminacji rasizmu 2014 Federalne Biuro ds. Przeciwdziałania Dyskryminacji Rasizm dotyczy nas wszystkich Brak ofert wynajęcia mieszkania i ofert mejsc pracy, niesprawiedliwe

Bardziej szczegółowo

Pomniki i tablice. Toruń. Zbigniew Kręcicki

Pomniki i tablice. Toruń. Zbigniew Kręcicki Zbigniew Kręcicki Pomniki i tablice Toruń Po lewej. Plac Rapackiego. Uroczyste odsłonięcie pomnika Marszałka nastąpiło 15 sierpnia 2000 r. w 80. rocznicę bitwy warszawskiej. Po prawej. Pierwszy, tymczasowy

Bardziej szczegółowo

BIOGRAFIA. Irena Sendlerowa, właściwie Irena Stanisława Sendler,

BIOGRAFIA. Irena Sendlerowa, właściwie Irena Stanisława Sendler, BIOGRAFIA Irena Sendlerowa, właściwie Irena Stanisława Sendler, Sendler z domu Krzyżanowska - ur. 15 lutego 1910 w Warszawie, zm. 12 maja 2008 w Warszawie. Polska działaczka społeczna. Swoje dzieciństwo,

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

AKCJA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA ŻONKILE 72. ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM

AKCJA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA ŻONKILE 72. ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM 72. ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM Wolontariusze Muzeum POLIN Zdj. M. Starowieyska POWSTANIE W GETCIE WARSZAWSKIM W 2015 roku obchodzimy 72. rocznicę Powstania w Getcie Warszawskim, które było

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

Tadeusz Cegielski 80. rocznica powstania Rady Najwyższej 33º RSDU dla Niemiec (Frankfurt/M., 6-7 marca 2010 roku)

Tadeusz Cegielski 80. rocznica powstania Rady Najwyższej 33º RSDU dla Niemiec (Frankfurt/M., 6-7 marca 2010 roku) Tadeusz Cegielski 80. rocznica powstania Rady Najwyższej 33º RSDU dla Niemiec (Frankfurt/M., 6-7 marca 2010 roku) Ars Regia : czasopismo poświęcone myśli i historii wolnomularstwa 12/19, 298-302 2010 298

Bardziej szczegółowo

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ 70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ Wojna 1939-1945 była konfliktem globalnym prowadzonym na terytoriach: Europy, http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/galeria/402834,5,niemcy-atakuja-polske-ii-wojna-swiatowa-na-zdjeciach-koszmar-ii-wojny-swiatowej-zobacz-zdjecia.html

Bardziej szczegółowo

Antony Polonsky. Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika

Antony Polonsky. Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Antony Polonsky Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Antony Polonsky Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY KOD UCZNIA: Drogi Uczestniku! WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY Dialog to budowanie wzajemności ks. prof. Józef Tischner Test zawiera pytania z kilku

Bardziej szczegółowo

Skwer przed kinem Muranów - startujemy

Skwer przed kinem Muranów - startujemy 27 IX 2014 RAJD OCHOTY ŚLADAMI POWSTANIA WARSZAWSKIEGO W 75. ROCZNICĘ UTWORZENIA POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO W sobotę, 27 września 2014 roku na terenie Śródmieścia odbył się Rajd Ochoty Śladami Powstania

Bardziej szczegółowo

Deutscher Bundestag. Program

Deutscher Bundestag. Program Deutscher Bundestag Berlin, 21. Januar 2010 Referat IO 1 Besucherdienst Kay Wahlen Telefon: +49 30 227-35855 Mobil: +49 171-210 37 60 Jana Ottilige Telefon: +49 30 227-32606 Mobil: +49 152-093 514 79 kay.wahlen@bundestag.de

Bardziej szczegółowo

Opublikowane scenariusze zajęć:

Opublikowane scenariusze zajęć: mgr Magdalena Tomczyk nauczyciel dyplomowany historii, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie w Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie. Naukowo zajmuje się historią XIX i

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak. przyjaciel dzieci

Janusz Korczak. przyjaciel dzieci Janusz Korczak przyjaciel dzieci Janusz Korczak o lekarz o pedagog o wychowawca o pisarz Dzieciństwo, młodość i edukacja Janusz Korczak (właściwe nazwisko Henryk Goldszmit) urodził się 22 lipca 1878 roku

Bardziej szczegółowo

POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI

POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI A 332 02 < Krzysztof Skubiszewski POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI Przemówienia, oświadczenia, wywiady 1989-1993 Warszawa 1997 PRZEDMOWA 11 WYBRANE PRZEMÓWIENIA, OŚWIADCZENIA I WYWIADY

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Nie można uczynić niewolnikiem człowieka wolnego, gdyż człowiek wolny pozostaje wolny nawet w więzieniu. Platon

Nie można uczynić niewolnikiem człowieka wolnego, gdyż człowiek wolny pozostaje wolny nawet w więzieniu. Platon Nie można uczynić niewolnikiem człowieka wolnego, gdyż człowiek wolny pozostaje wolny nawet w więzieniu. Platon Definicja getta Getto część miasta przymusowo zamieszkiwana przez mniejszość narodową lub

Bardziej szczegółowo

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!!

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! 1 1. Podaj imię i nazwisko burmistrza Gostynia i starosty Powiatu Gostyńskiego.

Bardziej szczegółowo

RASIZM DYSKRYMINACJA RASOWA. Magdalena Syryca

RASIZM DYSKRYMINACJA RASOWA. Magdalena Syryca RASIZM DYSKRYMINACJA RASOWA Magdalena Syryca Rasizm, dyskryminacja rasowa zespół poglądów głoszących tezę o nierówności ludzi, a wynikająca z nich ideologia przyjmuje wyższość jednych ras nad innymi. Przetrwanie

Bardziej szczegółowo

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM Imię i nazwisko Szkoła.. 1. W którym roku uchwalono konstytucję kwietniową?... 2. Podaj lata, w jakich Piłsudski był Naczelnikiem Państwa?... 3. W jakiej tradycji

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 4 maja 2012 r. Sz. P. Donald Tusk Prezes Rady Ministrów

Warszawa, 4 maja 2012 r. Sz. P. Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Warszawa, 4 maja 2012 r. Sz. P. Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Dotyczy: Działań rządu na rzecz podpisania i ratyfikacji Konwencji Rady Europy w sprawie zapobiegania i zwalczania przemocy wobec kobiet

Bardziej szczegółowo

Minister Mariusz Błaszczak na obchodach Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych

Minister Mariusz Błaszczak na obchodach Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych Źródło: http://www.mswia.gov.pl/pl/aktualnosci/14232,minister-mariusz-blaszczak-na-obchodach-narodowego-dnia-pamieci-z olnierzy-wyklet.html Wygenerowano: Piątek, 24 czerwca 2016, 13:01 Strona znajduje

Bardziej szczegółowo

Kroki prowadzące do zorganizowanego ludobójstwa:

Kroki prowadzące do zorganizowanego ludobójstwa: Holocaust Holocaust Holocaust, (całopalenie - termin angielski, pochodzący z kościelnej łaciny holocaustum, z gr. holo-kautóo - spalam ofiarę w całości), spolszczenie: Holokaust określenie stosowane do

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKI DZIEŃ WALKI Z HANDLEM LUDŹMI

EUROPEJSKI DZIEŃ WALKI Z HANDLEM LUDŹMI Strona znajduje się w archiwum. EUROPEJSKI DZIEŃ WALKI Z HANDLEM LUDŹMI Przestępstwo handlu ludźmi jako współczesna forma niewolnictwa stanowi jedną z najcięższych zbrodni, godzącą w podstawowe wartości

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie wybranych przepisów materialnych Karty Praw Podstawowych

Zastosowanie wybranych przepisów materialnych Karty Praw Podstawowych Zastosowanie wybranych przepisów materialnych Karty Praw Podstawowych 1 Zastosowanie wybranych przepisów materialnych Karty Praw Podstawowych Państwo samo powinno dążyć do wypełnienia zobowiązań międzynarodowych.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 24 marca 2014 roku. Sz. P. Leszek Miller Przewodniczący Klubu Poselskiego Sojusz Lewicy Demokratycznej. Szanowny Panie Przewodniczący,

Warszawa, 24 marca 2014 roku. Sz. P. Leszek Miller Przewodniczący Klubu Poselskiego Sojusz Lewicy Demokratycznej. Szanowny Panie Przewodniczący, Warszawa, 24 marca 2014 roku Sz. P. Leszek Miller Przewodniczący Klubu Poselskiego Sojusz Lewicy Demokratycznej Szanowny Panie Przewodniczący, Koalicja na Rzecz Równych Szans, nieformalna platforma zrzeszająca

Bardziej szczegółowo

Projekty z PNWM - Polsko Niemieckiej Współpracy Młodzieży 2013 rok

Projekty z PNWM - Polsko Niemieckiej Współpracy Młodzieży 2013 rok Projekty z PNWM - Polsko Niemieckiej Współpracy Młodzieży 2013 rok Do KG OHP w Warszawie złożono 2 wnioski Podróże do miejsc pamięci, które stanowią wartościową formę poznawania Historii II Wojny Światowej,

Bardziej szczegółowo

Pięciodniowa wycieczka do Berlina i Tropikalną Wyspę za jedyne 999 zł!!!

Pięciodniowa wycieczka do Berlina i Tropikalną Wyspę za jedyne 999 zł!!! Pięciodniowa wycieczka do Berlina i Tropikalną Wyspę za jedyne 999 zł!!! Berlin tętni życiem. Zmienia się każdego dnia. Pora zwiedzić stolicę, aby móc zachwycać się jej niepowtarzalnymi atrakcjami kulturalnymi,

Bardziej szczegółowo

światowej na terenach Galicji. Wszyscy uczestnicy zapalili na cześć poległych bohaterów symboliczne znicze przy kaplicy cmentarnej.

światowej na terenach Galicji. Wszyscy uczestnicy zapalili na cześć poległych bohaterów symboliczne znicze przy kaplicy cmentarnej. Wycieczka klas 2 A i 2 D Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie w dniu 26 września 2014 roku - - Dąbrowa Tarnowska - cmentarz I wojny światowej nr 248 i Ośrodek Spotkania Kultur Park Historyczny

Bardziej szczegółowo

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Warszawa 2013 Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: dr hab. prof. UW Jerzy Bartkowski Redaktor prowadząca:

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII DLA UCZNIÓW SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ

SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII DLA UCZNIÓW SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ Parys J., Scenariusz lekcji historii dla uczniów szkoły ponadgimnazjalnej nt.: Początek końca... Los ludności żydowskiej w pierwszych miesiącach niemieckiej okupacji Tarnowa w: Tarnowskie Studia Historyczne,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

ZRBG 122 PL. Informacja

ZRBG 122 PL. Informacja Informacja ZRBG 122 PL o prawach do niemieckich świadczeń emerytalno-rentowych dla byłych zatrudnionych w getcie (tzw. emerytura/renta z tytułu zatrudnienia w getcie zgodnie z Ustawą o wypłacaniu emerytur

Bardziej szczegółowo

GRUPA A. a) zniesienie stanu wojennego w PRL-u b) obrady Okrągłego Stołu / 2

GRUPA A. a) zniesienie stanu wojennego w PRL-u b) obrady Okrągłego Stołu / 2 Rozdział VII. W powojennej Polsce GRUPA A 8 1. Podaj rok, w którym miały miejsce poniższe wydarzenia. a) zniesienie stanu wojennego w PRL-u b) obrady Okrągłego Stołu 2. Zdecyduj, czy poniższe zdania są

Bardziej szczegółowo

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ Łukasz Leśniak IVti W początkowej fazie drugiej wojny światowej rząd polski w skutek działań wojennych musiał ewakuować się poza granice kraju. Po agresji sowieckiej

Bardziej szczegółowo

Maraton Pisania Listów 2011

Maraton Pisania Listów 2011 Maraton Pisania Listów 2011 Warszawa, 19.11.2011r. Natalia Olchawa Maraton Pisania Listów 2011 Start: 10.12.2011r. godzina 12:00; Koniec: 11.12.2011r. godzina 12:00; Piszemy całą dobę; Szkoły mogą pisać

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04. 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos E-mail: cbos@pol.pl

629-35 - 69, 628-37 - 04. 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos E-mail: cbos@pol.pl CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/134/2009 WZORY I AUTORYTETY POLAKÓW

Warszawa, październik 2009 BS/134/2009 WZORY I AUTORYTETY POLAKÓW Warszawa, październik 2009 BS/134/2009 WZORY I AUTORYTETY POLAKÓW We współczesnym społeczeństwie dość często mówi się o upadku autorytetów. Poruszane są kwestie braku wzorów osobowych zarówno w działalności

Bardziej szczegółowo

Nazwa i opis przedmiotu

Nazwa i opis przedmiotu Przedwojenna fotografia przedstawiające płytę żorskiego rynku. 1. przedwojenna przedstawiająca portret zbiorowy komendantów żorskiej policji. 2. z ok XIX/XX wieku. Portret, sepia. 3. z ok XIX/XX wieku.

Bardziej szczegółowo

II WOJNA ŚWIATOWA. ZAGŁADA

II WOJNA ŚWIATOWA. ZAGŁADA II WOJNA ŚWIATOWA. ZAGŁADA Scenariusz lekcji do filmu edukacyjnego Noc w galerii II WOJNA ŚWIATOWA. ZAGŁADA. CZĘŚĆ I: WPROWADZENIE 2 Czas pracy: 45 minut. Materiały i środki dydaktyczne: film Noc w galerii,

Bardziej szczegółowo

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IKz6g123. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IKz6g123. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW IKz6g123 ZDS WIL PW mgr inż. Stanisław Żurawski Zagadka IKz6g123 ULICA LICZY SOBIE OKOŁO 240 LAT A JEJ NAZWA O POŁOWĘ MNIEJ. JEST ULICĄ W MIARĘ DŁUGĄ. ZABUDOWA KIEDYŚ I OBECNIE BARDZO RÓŻNORODNA, OD ZWARTYCH

Bardziej szczegółowo

I. REGULAMIN Niniejszy Regulamin jest jedynym dokumentem, który określa zasady przeprowadzenia konkursu dla wolontariuszy Fundacji Świat na Tak.

I. REGULAMIN Niniejszy Regulamin jest jedynym dokumentem, który określa zasady przeprowadzenia konkursu dla wolontariuszy Fundacji Świat na Tak. 1 Regulamin konkursu Razem lepiej dla wolontariuszy Fundacji Świat na Tak organizowanego przez Fundację Polsko-Niemieckie Pojednanie i Fundację Świat na Tak I. REGULAMIN Niniejszy Regulamin jest jedynym

Bardziej szczegółowo

Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic!

Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic! Szanowni Mieszkańcy Krzczonowic! W związku ze zbliżającą się 70. rocznicą wybuchu II wojny światowej ( 1 września 2009 r. ) grupa byłych i obecnych mieszkańców naszej wsi w składzie: 1. Krzysztof Granat

Bardziej szczegółowo

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady,

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, Laura Mastalerz, gr. IV Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, w których mieszkały wraz ze swoimi rodzinami:

Bardziej szczegółowo

KONKURS JĘZYKA NIEMIECKIGO I. BERLIN. 1. Proszę podać nazwę stolicy Niemiec i podać rok, w którym to miasto zostało stolicą...

KONKURS JĘZYKA NIEMIECKIGO I. BERLIN. 1. Proszę podać nazwę stolicy Niemiec i podać rok, w którym to miasto zostało stolicą... KONKURS JĘZYKA NIEMIECKIGO I. BERLIN 1. Proszę podać nazwę stolicy Niemiec i podać rok, w którym to miasto zostało stolicą.... 2. Jaka rzeka przepływa przez Berlin? 3. Podaj datę upadku Muru Berlińskiego.

Bardziej szczegółowo

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów radio telewizja Internet publikacje książkowe ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU wideokasety filmy fonografia wysokonakładowa prasa płyty kasety dzienniki czasopisma serwisy agencyjne

Bardziej szczegółowo

Historisch-technisches Informationszentrum.

Historisch-technisches Informationszentrum. 1 Historisch-technisches Informationszentrum. Wojskowy Ośrodek Badawczy w Peenemünde był w latach 1936-1945 jednym z najbardziej nowoczesnych ośrodków technologii na świecie. W październiku 1942 roku udało

Bardziej szczegółowo

Łódź Muzeum Tradycji Niepodległościowych Oddział Radogoszcz

Łódź Muzeum Tradycji Niepodległościowych Oddział Radogoszcz Łódź Muzeum Tradycji Niepodległościowych Oddział Radogoszcz Historia Muzeum mieści się w dawnej fabryce Samuela Abbego u zbiegu ulic Sowińskiego i Zgierskiej. W okresie okupacji niemieckiej znajdowało

Bardziej szczegółowo

Polsko-niemiecki kalendarz rocznic

Polsko-niemiecki kalendarz rocznic Ambasada Republiki Federalnej Niemiec Warszawa Polsko-niemiecki kalendarz rocznic 1939 1989 2009 konferencja prasowa 29.1.2009 r. Ambasada Niemiec Kalendarium imprez rocznicowych 2009 1989 1939 data wydarzenie

Bardziej szczegółowo

ORGANIZATOR: Fundacja Nomina Rosae Ogród Kultury Dawnej

ORGANIZATOR: Fundacja Nomina Rosae Ogród Kultury Dawnej SĄDECKI SZTETL ORGANIZATOR: Fundacja Nomina Rosae Ogród Kultury Dawnej PARTNERZY: Małopolskie Centrum Kultury SOKÓŁ, Małopolskie Towarzystwo Oświatowe, Centrum Kultury i Sztuki im. Ady Sari w Starym Sączu.

Bardziej szczegółowo

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE "PRZED 75 LATY, 27 WRZEŚNIA 1939 R., ROZPOCZĘTO TWORZENIE STRUKTUR POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO. BYŁO ONO FENOMENEM NA SKALĘ ŚWIATOWĄ. TAJNE STRUKTURY PAŃSTWA POLSKIEGO, PODLEGŁE

Bardziej szczegółowo

Żołnierze Wyklęci Źródło: http://www.wykleci.ipn.gov.pl/zw/geneza-swieta/3819,wstep.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia 2016, 02:46

Żołnierze Wyklęci Źródło: http://www.wykleci.ipn.gov.pl/zw/geneza-swieta/3819,wstep.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia 2016, 02:46 Żołnierze Wyklęci Źródło: http://www.wykleci.ipn.gov.pl/zw/geneza-swieta/3819,wstep.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia 2016, 02:46 Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych ma być wyrazem hołdu dla

Bardziej szczegółowo

Obchody 11 listopada Biłgoraj 2014

Obchody 11 listopada Biłgoraj 2014 Obchody 11 listopada Biłgoraj 2014 fot. Zenon Łój od redakcji Spis treści Wstęp 3 Stefan Szmidt Mój Biłgoraj 4 Henryk Wujec Bez uproszczeń Dominikańskie listy z Lublina 6 o. Tomasz Dostatni Wypisy z lektury

Bardziej szczegółowo

OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ

OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ 1 Drogi Czytelniku! Życzymy Ci przyjemnej lektury Szkolnego Newsa. Zachęcamy do refleksji nad pytaniem

Bardziej szczegółowo

Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Joanna Skonieczna

Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Joanna Skonieczna Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej Joanna Skonieczna Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej European Union Agency for Fundamental Rights (FRA) Rozporządzenie Rady (WE) nr 168/2007 z dnia

Bardziej szczegółowo

Temat: Jesień Ludów rozpad systemu komunistycznego.

Temat: Jesień Ludów rozpad systemu komunistycznego. Temat: Jesień Ludów rozpad systemu komunistycznego. 1. Polityka Gorbaczowa i jej konsekwencje 1982r., umiera L. Breżniew; po nim w ZSRR rządzą Jurij Andropow i Konstantin Czernienko ZSRR w coraz większym

Bardziej szczegółowo

Staż zawodowy w Komendzie Siegen Wittgenstein

Staż zawodowy w Komendzie Siegen Wittgenstein Staż zawodowy w Komendzie Siegen Wittgenstein Komisarz Martin Schlagner policjant z Siegen przebywał na stażu zawodowym w Jeleniej Górze we wrześniu 2012 roku, natomiast w październiku w Policji Siegen

Bardziej szczegółowo

ROK HISTORII NAJNOWSZEJ w Zespole Szkół im A. Mickiewicza w Bielsku Podlaskim

ROK HISTORII NAJNOWSZEJ w Zespole Szkół im A. Mickiewicza w Bielsku Podlaskim ROK HISTORII NAJNOWSZEJ w Zespole Szkół im A. Mickiewicza w Bielsku Podlaskim Konkurs Nasi bliscy, nasze dzieje, nasza pamięć - straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką Ministerstwo Edukacji

Bardziej szczegółowo

Pomorskie.travel http://pomorskie.travel

Pomorskie.travel http://pomorskie.travel Forum "Europa z widokiem na przyszłość" Międzynarodowe forum Europa z Widokiem na Przyszłość zgromadzi w ECS szerokie grono ekspertów od spraw europejskich dziennikarzy, publicystów, polityków, dyplomatów,

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 29 października 2004 r., III CZP 58/04

Uchwała z dnia 29 października 2004 r., III CZP 58/04 Uchwała z dnia 29 października 2004 r., III CZP 58/04 Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski Sędzia SN Zbigniew Strus Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku

Bardziej szczegółowo

Materiały nadesłane przez szkoły biorące udział w programie edukacyjnym Przywróćmy Pamięć 2005/2006

Materiały nadesłane przez szkoły biorące udział w programie edukacyjnym Przywróćmy Pamięć 2005/2006 Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 1 w Chełmie PROJEKT: Cały świat to jeden wielki Chełm Realizacja projektu Cały świat to jeden wielki Chełm - marzec 2006 Mamy za sobą kolejny etap realizacji projektu.

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa, tel. (022) 828 91 28 wew. 135 fax. (022) 828 91 29 Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji

Bardziej szczegółowo

Ocena Demokracji i Rządów Prawa w Polsce

Ocena Demokracji i Rządów Prawa w Polsce Ocena Demokracji i Rządów Prawa w Polsce dla Wyniki badania Metodologia i cele badania Badanie zostało przeprowadzone w dniach 24.05-3.06.2013 metodą internetowych zestandaryzowanych wywiadów kwestionariuszowych

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Łowcy Marzeń, projekt: idea: Udoskonalanie Miejsca Zamieszkania. Wojewoda Świętokrzyski

Stowarzyszenie Łowcy Marzeń, projekt: idea: Udoskonalanie Miejsca Zamieszkania. Wojewoda Świętokrzyski Stowarzyszenie Łowcy Marzeń, projekt: idea: Udoskonalanie Miejsca Zamieszkania Wojewoda Świętokrzyski Cele projektu Pomaluj mój świat 1. Stworzenie alternatywnego sposobu spędzania wolnego czasu, 2. Zmniejszenie

Bardziej szczegółowo

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI CELE PROJEKTU: przybliżenie uczniom sylwetki Janusza Korczaka, zapoznanie z jego nowatorskimi poglądami na wychowanie dzieci; uświadomienie dzieciom posiadania

Bardziej szczegółowo

Malborskie mosty. Bernard Jesionowski. Malbork 2008. Bernard Jesionowski Malborskie mosty Strona 1

Malborskie mosty. Bernard Jesionowski. Malbork 2008. Bernard Jesionowski Malborskie mosty Strona 1 Malborskie mosty Bernard Jesionowski Malbork 2008 Bernard Jesionowski Malborskie mosty Strona 1 Tradycja istnienia stałej przeprawy przez Nogat w Malborku ma średniowieczną tradycję. Świadczą o tym cylindryczne

Bardziej szczegółowo

NA INDEKSIE -sytuacja białoruskich studentów

NA INDEKSIE -sytuacja białoruskich studentów NA INDEKSIE -sytuacja białoruskich studentów Centrum im. Ludwika Zamenhofa 18 kwietnia 2011r. 2 S t r o n a Na indeksie, czyli sytuacja białoruskich studentów to konferencja, której głównym założeniem

Bardziej szczegółowo

Geneza holocaustu. Przygotowywanie Żydów do wywozu do obozu zagłady

Geneza holocaustu. Przygotowywanie Żydów do wywozu do obozu zagłady 1 Geneza holocaustu W ramach Szkoły Dialogu nauczyciele z ZS-P w Dobrej znacznie wybiegają ponad podstawę programową i próbują uczniom przybliżyć dramat narodu żydowskiego podczas II wojny światowej. Szeroko

Bardziej szczegółowo

Koperta 2 Grupa B. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię

Koperta 2 Grupa B. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Koperta 2 Grupa B Podczas dzisiejszego szukania śladów przeszłości dla waszej grupy ciekawe będą przede wszystkim: Ratusz,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Zabytkowy Aron ha-kodesz w synagodze w Szczekocinach, b.d. [ze zbiorów AP w Kielcach].

Zabytkowy Aron ha-kodesz w synagodze w Szczekocinach, b.d. [ze zbiorów AP w Kielcach]. Zabytkowy Aron ha-kodesz w synagodze w Szczekocinach, b.d. [ze zbiorów AP w Kielcach]. Chłopcy pochodzenia żydowskiego w Szydłowcu, b.d. [ze zbiorów IPN]. Mężczyzna ubrany w żydowski strój modlitewny,

Bardziej szczegółowo

Polscy związkowcy do prezydenta Francji

Polscy związkowcy do prezydenta Francji Gazeta Wyborcza Polscy związkowcy do prezydenta Francji Fot. Bartosz Bobkowski / Agencja Warszawa. W Wilanowie protestowali związkowcy z ''Solidarności''. Pikieta towarzyszyła spotkaniu przywódców państw

Bardziej szczegółowo

Malowanka Historia Zawiercia dla najmłodszych

Malowanka Historia Zawiercia dla najmłodszych Malowanka Historia Zawiercia dla najmłodszych Publikacja, którą trzymacie Państwo w dłoniach, została przygotowana przez Centrum Inicjatyw Lokalnych. Jest ona efektem naszej fascynacji historią Zawiercia.

Bardziej szczegółowo