KURDYJSKI RUCH NIEPODLEGŁOŚCIOWY W TURCJI W XX WIEKU

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "KURDYJSKI RUCH NIEPODLEGŁOŚCIOWY W TURCJI W XX WIEKU"

Transkrypt

1 Wyższa Szkoła Studiów Międzynarodowych Wydział Studiów Międzynarodowych i Dyplomacji Krzysztof Belczyński Nr albumu KURDYJSKI RUCH NIEPODLEGŁOŚCIOWY W TURCJI W XX WIEKU Praca dyplomowa napisana pod kierunkiem dr Ewy Klimy Łódź 2002

2 Spis treści Wstęp... 4 Rozdział I. W poszukiwaniu tożsamości... 6 Rozdział II. Przeciwko uciskowi Rozdział III. Walka o przetrwanie Rozdział IV. O wolny Kurdystan Rozdział V. Terror Rozdział VI. Upadek Zakończenie Bibliografia Spis rysunków Spis tabel

3 "...Wszystkie narody mają prawo do samostanowienia. Z mocy tego prawa swobodnie określają one swój status polityczny i swobodnie zapewniają swój rozwój gospodarczy, społeczny i kulturalny..." (Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych) - 3 -

4 Wstęp Podczas przygotowania niniejszej pracy, której głównym celem jest przedstawienie historii kurdyjskiego ruchu niepodległościowego w Turcji w XX wieku, w rozmowach z różnymi osobami, spotkano się z postawą popierającą dążenia Kurdów do niepodległości, przy pobieżnej jedynie znajomości problemu ze strony rozmówców. W ich odczuciu wystarczającym argumentem dla poparcia dążeń Kurdów jest analogia ich obecnej sytuacji do sytuacji Polski pod zaborami 1. Postawa ta wydaje się być zrozumiała choćby ze względu na to, że literatura polskojęzyczna związana z tematyką kurdyjską jest bardzo uboga. Brak jest wyczerpujących opracowań, a opublikowane dotychczas materiały są często niedostępne. Przykładem może być książka Kurdystan i Kurdowie Abdula R. Ghassemlou wydana w Warszawie w 1969 roku, której niemalże cały nakład został wykupiony przez ambasadę iracką 2. Większość dostępnych w Polsce materiałów to różnorodne publikacje prasowe i wzmianki o tzw. problemie kurdyjskim w publikacjach poświęconych innej tematyce. Praca podejmuje także próbę odpowiedzi na pytanie czy rzeczywiście Kurdowie są narodem, jak mówił w roku 1923 przedstawiciel Turcji na konferencji w Lozannie, czy też jak napisano w roku 1999 w oficjalnej publikacji Ambasady Republiki Turcji w Polsce Kurdowie są jedynie, członkami narodu [tureckiego], który przez wieki podzielał te same wartości wobec języka, religii, kultury i patriotycznej tożsamości, wspólnej historii i woli wspólnej przyszłości. 3 Dokonując próby udzielenia odpowiedzi, w niniejszej pracy zgodnie z tendencjami panującymi w naukach politycznych 4 za najważniejszy uznano aspekt narodu jako wspólnoty politycznej dążącej do wykształcenia i posiadania wspólnej organizacji politycznej w postaci państwa 5. 1 Por. R. Kuźniar, Prawa Człowieka, Warszawa 2000, s Zob. P. Cirin, Szabla na gardle, Polityka, nr 30/ Terroryzm Partii Pracujących Kurdystanu, Warszawa 1999, str Zob. S. Otok, Geografia polityczna, Warszawa 2000, str D. Walczak-Duraj, Podstawy Socjologii, Łódź 1998, str

5 Praca ma charakter kompilacyjny. Podczas jej przygotowania oparto się na przeglądzie literatury, a także analizie dokumentów i danych statystycznych. Dzięki sieci komputerowej Internet uzyskano dostęp do dość bogatych źródeł kurdyjskich nie publikowanych w innej formie, w większości rozpowszechnianych przez pozostających na emigracji przedstawicieli tego narodu. Najaktywniejsze są tu diaspory niemiecka i szwedzka, choć prężnie działa również mniejszość kurdyjska we Francji oraz, w mniejszym stopniu, w Wielkiej Brytanii. Niestety jest to źródło jednostronne i trudne do zweryfikowania. Brak jest publikacji pozwalających na ocenę jego rzetelności. Podczas analizy tych źródeł pomocne okazały się informacje przekazane przez ambasadę Republiki Turcji, której autor składa w tym miejscu serdeczne podziękowania za przekazane materiały. Ale również te materiały nosiły wyraźne znamiona stronniczości. Do ustalenia i weryfikacji faktów oraz oceny wiarygodności źródeł niezbędna była lektura i konfrontacja dużej ilości materiału źródłowego. Kolejną napotkaną podczas przygotowywania niniejszego opracowania trudnością były bariery językowe część materiałów, do których udało się dotrzeć, opublikowana była w języku arabskim lub w jednym z dialektów kurdyjskich (najczęściej w kurmandżi północnym lub południowym). Dlatego podczas opracowywania pracy oparto się głównie na źródłach anglo-, choć także polskoi niemieckojęzycznych. Pracę można podzielić na trzy główne części. W pierwszej (pokrywającej się z rozdziałem I), znajdują się informacje ogólne oraz omówienie pochodzenia ludności kurdyjskiej i historia walk do końca XIX wieku, w zakresie przydatnym dla zrozumienia poruszanej w dalszych częściach problematyki. Część druga (rozdziały II IV) została poświęcona walce z tureckim uciskiem i budzeniu się świadomości narodowej Kurdów w XX wieku. W ostatniej części (rozdziały V - VI) opisano niepodległościowe działania Kurdów w latach

6 Rozdział I. W poszukiwaniu tożsamości Popularna Encyklopedia Powszechna z 2002 roku definiuje Kurdystan jako krainę naturalną w południowo-zachodniej Azji leżącą na pograniczu Turcji, Iraku i Iranu. Powierzchnia Kurdystanu wynosi około 450 tys. km 2, z tego ponad połowa znajduje się w granicach Turcji. W literaturze określenie granicy Kurdystanu jako państwa rozpoczyna się najczęściej od północno-wschodniego wierzchołka góry Ararat. Linia graniczna przebiega w kierunku zachodnim do Sivasu. Dalej na południe do zatoki Iskenderun, stąd na wschód do gór Sindżar, później przez Mosul i Kirkuk do Mandali. Dalej na południowy-wschód od Kermanszah. Następnie linia graniczna zawraca na północ do Sanandadż i góry Ararat 6 (Rysunek 1). Granica ta pokrywa się w większości z granicą krainy geograficznej. Rysunek 1. Kurdystan na mapie geograficznej. Źródło: Opracowanie własne na podstawie Atlas Świata, red. T. Naumienko, Warszawa 1962 oraz F. Jomma, Kurdystan i Kurdowie, Gdańsk Zob. F. Jomma, Kurdystan i Kurdowie, Gdańsk 2001, str

7 Kurdystan charakteryzuje różnorodność ukształtowania terenu i panujących warunków klimatycznych. Większość jego obszaru to tereny wyżynne i górzyste, choć w części południowej znajdują się obszary nizinne. W tureckiej części Kurdystanu występują pustynne wyżyny, solniska, dobrych ziem uprawnych, osad ludzkich i miast jest niewiele 7. Duże powierzchnie na zachodzie pokrywa lawa wulkaniczna. Jest to obszar aktywny sejsmicznie, znajdujący się na styku płyty anatolijskiej i płyty arabskiej (Rysunek 2). W północnej części krainy panuje klimat podzwrotnikowy, w części centralnej i południowej klimat zwrotnikowy, w części zachodniej w okolicach zatoki Iskenderun zwrotnikowy morski. Rysunek 2. Granice płyt tektonicznych. Źródło: Opracowanie własne na podstawie R. Gore, Gniew bogów, National Geographic, nr 7/2000 Kurdowie mieszkają współcześnie głównie w Turcji, Iraku, Iranie i Syrii, ale także na terytoriach Azerbejdżanu, Armenii a nawet Kazachstanu i Afganistanu. Trudno ocenić rzeczywistą liczebność Kurdów, bowiem państwa na terenie, których mieszkają, celowo fałszują dane 8. W Turcji nie prowadzi się ewidencji ludności wg narodowości zgodnie z tureckim prawem Turcja jest państwem jednonarodowym. W Syrii w roku 1962 Kurdowie zostali pozbawieni obywatelstwa i zepchnięci na margines życia społecznego. Dodatkowo częste konflikty zbrojne na terenach granicznych Turcji, Iranu, Iraku i Syrii powodują migracje dużych grup ludności kurdyjskiej pomiędzy tymi państwami. W skrajnych sytuacjach jak podczas wojny 7 B. Czyż, Turcja, [w:] Geografia Świata, red. J. Barbag, Warszawa 1985, str Por. F. Jomma, dz. cyt., str

8 w Zatoce Perskiej granicę z Turcją przekraczały nawet dwa miliony Kurdów. W związku z tym dane o liczebności Kurdów opierają się wyłącznie na szacunkach. Wg danych z 1991 roku liczbę tę ocenia się na 25 milionów 9, z czego najwięcej, bo niemal połowa Kurdów żyje w Turcji, około 7 milionów w Iranie, około 4 milionów w Iraku. W Turcji Kurdowie stanowią 1 / 5, a w Iraku 1 / 4 ludności kraju. Jak już wspomniano, dane te są szacunkowe, dodatkowo mogą być obarczone dużym błędem także z powodu różnic w poziomie przyrostu naturalnego. Ludność kurdyjska charakteryzuje się bowiem dużo wyższym współczynnikiem przyrostu naturalnego niż społeczeństwa państw w których mieszka (Tabela 1). Niektóre źródła kurdyjskie szacują, że obecnie liczba Kurdów sięgnęła już 40 milionów 10. Mówiąc o liczebności Kurdów nie można zapomnieć o diasporze. Kurdowie na emigracji żyją głównie w Niemczech, Szwecji, Francji i Wielkiej Brytanii. Największa i najprężniejsza diaspora istnieje w Niemczech. Jej liczebność szacuje się na 500 tysięcy, D. Mc Dowell w swojej książce A Modern History of the Kurds (Współczesna historia Kurdów) wspomina o łącznej liczbie 700 tysięcy Kurdów w Europie zaś F. Jomma w pracy Kurdystan i Kurdowie operuje liczbą 2 milionów na Starym Kontynencie, szacując jednocześnie emigrację kurdyjską na świecie na 7 milionów osób. Tabela 1. Prognozowane trendy wzrostu liczby ludności kurdyjskiej do roku Rok Ludność ogółem Liczba Kurdów % ludności kurdyjskiej Ludność ogółem Liczba Kurdów % ludności kurdyjskiej Ludność ogółem Liczba Kurdów % ludności kurdyjskiej Ludność ogółem Liczba Kurdów % ludności kurdyjskiej Turcja 56,7 13,8 24,3 65,9 19,0 28,8 87,5 32,8 37,5 105,8 47,8 45,1 Iran 55,6 6,1 11,0 73,9 8,4 11,3 130,6 15,0 11,5 192,5 21,5 11,2 Irak 18,8 3,9 20,7 22,6 5,6 24,8 38,2 9,6 25,1 53,0 13,0 24,5 Syria 12,6 1,2 9,5 17,2 1,6 9,3 28,0 2,9 10,4 33,7 3,9 11,6 WNP - 0, , , ,1 - Razem - 25, , , ,3 - Źródło: M. R. Izady, Present and Near Future Kurdish Demographic Trends, 9 Zob. Popularna Encyklopedia Powszechna, Tom 6, Kraków Warszawa 2002, str Zob. K. N. Jamili, About the Kurds and Kurdistan,

9 Kurdowie posługują się pochodzącym z zachodniej grupy języków irańskich (w grupie języków indoeuropejskich) podzielonym na dialekty, językiem kurdyjskim. Na niemalże całym obszarze Kurdystanu plemiona kurdyjskie posługują się dialektem kurmandżi północnym (bahdinani) lub południowym (sorani). W niewielkiej południowo-wschodniej części krainy dominują odrębne dialekty południowo-wschodnie, w tym gurani. W części północno-zachodniej znajduje się obszar zamieszkany przez plemiona używające dialektu zaza (Rysunek 3). Rysunek 3. Rozmieszczenie dialektów kurdyjskich. Źródło: D. McDowall, A modern History of the Kurds, London New York 2000 Choć należy zauważyć, że w literaturze znaleźć można sugestie poddające w wątpliwość prawidłowość łączenia tych dialektów w jeden język. Na przykład w Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN z 1965 roku pod hasłem kurdyjski język znajduje się informacja, że jest to język Kurdów (...), [który] dzieli się na 2 grupy dialektów, jednak w dalszej części noty encyklopedia informuje, że narzecze gurani jest wg niektórych odrębnym językiem. Wydaje się, że znacznie większym problemem niż różnice w poszczególnych dialektach, jest stosowanie w różnych regionach Kurdystanu odmiennych alfabetów (zmodyfikowanego łacińskiego, arabskiego, a nawet cyrylicy)

10 W Turcji Kurdowie mieszkają głównie w części południowo-wschodniej (w zasadzie na całym terytorium Kurdystanu tureckiego). Jednak w wyniku migracji i przesiedleń jakie miały miejsce w XX wieku, duże skupiska ludności kurdyjskiej znajdują się także w centralnej części kraju (Rysunek 4). Znaczna liczba Kurdów osiedliła się także w Stambule. Rysunek 4. Rozmieszczenie ludności kurdyjskiej w Turcji. Źródło: Opracowanie własne na podstawie The Kurdish Nationalist Movement in the 1990s: Its Impact on Turkey and the Middle East, red. R. Olson, Lexington Badanie literatury dotyczącej kurdyjskiej historii pokazuje, że nie ma jednej, powszechnie akceptowanej hipotezy dotyczącej powstania społeczności kurdyjskiej. Przedstawiane poglądy często zależą od pochodzenia ich twórcy. Dowodzi się więc tureckiego, semickiego lub arabskiego pochodzenia Kurdów. Dużą popularnością wśród badaczy cieszy się hipoteza rosyjskiego orientalisty W. F. Minurskiego wskazującego na powiązanie powstania plemion kurdyjskich z wędrówkami Medów i Persów, które miały miejsce w końcu drugiego tysiąclecia p.n.e. 11 Hipotezę tę przytacza również polska Popularna Encyklopedia Powszechna z 2002 roku. Historycy kurdyjscy, poszukując źródeł kurdyjskiej tożsamości narodowej, opisując genezę i historię Kurdów sięgają do okresu kultury Halaf, który rozpoczął się około lat p.n.e Por. F. Jomma, dz. cyt., str Por. M. Izady, Exploring Kurdish Origins,

11 Istnieje wiele legend kurdyjskich o powstaniu narodu. Jedna z nich głosi, że za czasów króla Salomona, potężne duchy-dżiny uwiodły kilkaset najpiękniejszych dziewic wschodu i wprowadziły je do królewskiego haremu w nadziei, że posiadający setki żon Salomon tego nie zauważy. Król Salomon prędko zorientował się, że rzekome dziewice z jego haremu są brzemienne i kazał je wypędzić w niedostępne góry na północy. Tam kobiety powiły potomstwo, potomstwo dżinów, które dało początek plemionom kurdyjskim. Już w czasach starożytnych, a także w średniowieczu Kurdystan był miejscem ścierania się wpływów ówczesnych potęg. Do tego terenu rościli sobie prawo między innymi władcy Armenii, Rzymu oraz Konstantynopola. Na przełomie er istniały na tym terenie różnej wielkości plemienne królestwa i księstwa, np. na zachodzie Królestwo Kapadocji oraz Imperium PontusQall, które w pierwszym stuleciu p.n.e stały się wasalami Rzymu, zaś na wschodzie królestwa Gordyene, Corte, Media, Kirm i Adiabene. Królestwa na zachodzie upadły w trzecim stuleciu naszej ery dzieląc los Cesarstwa Rzymskiego, od którego były zależne. Także królestwa na wschodzie upadały stopniowo, głównie z powodu nacisku Sasaniców i Persów. Jedynie drobnym księstwom udało się przetrwać do VII wieku, kiedy to tereny zamieszkane przez plemiona kurdyjskie zostały podbite przez kalifów arabskich 13. Kalifowie, których głównym celem było szerzenie islamu, pozostawili plemionom szeroką autonomię zyskując tym ich lojalność. Umożliwiło to swobodny rozwój plemiennych dynastii, które dzięki autonomii mogły dość samodzielnie kierować rozwojem swoich terenów. W wielu przypadkach był to dla nich okres pomyślnego rozwoju. Szeroka autonomia i plemienna organizacja społeczności kurdyjskiej powodowały, że władcy plemienni nie byli zainteresowani tworzeniem jednego państwa kurdyjskiego. Integrację utrudniał także brak komunikacji międzyplemiennej górzysty teren powodował izolację poszczególnych plemion. W czasie panowania kalifów rozpoczęła się islamizacja ludności kurdyjskiej, która nabrała na sile w XI wieku, kiedy Kurdowie zostali podbici przez tureckich 13 Kalif tytuł następców Mahometa. Kalif stojący na czele kalifatu (organizacji polityczno-religijnej) reprezentował najwyższą władzę świecką i religijną. Na skutek sporów pomiędzy dynastiami Fatymidów i Omajjadów w 929 roku nastąpił podział na kalifat kordobański i arabski. Kalifat kordobański na skutek wojny domowej upadł w roku Kalifat arabski (od 1517 roku turecki) przetrwał do roku

12 Seldżuków. Także tym razem kurdyjscy książęta zachowali swoją, niekiedy dużą, autonomię. Układ ten sprawnie funkcjonował przez kolejne stulecia. Lokalni władcy jedynie czasami, gdy imperium od którego byli zależni przeżywało kryzys lub było w stanie wojny, buntowali się i wzniecali powstania, chcąc odzyskać niezależność 14. Były to jednak działania inspirowane przez rody (dynastie), które dążyły do uniezależnienia wyłącznie własnych księstw. Kurdystan był w tym czasie miejscem walki o wpływy pomiędzy Persją i imperium osmańskim. Kulminacją tej rywalizacji była bitwa na równinie Czałdyran, która miała miejsce 23 sierpnia 1514 roku i zakończyła się zwycięstwem wojsk osmańskich. W wyniku bitwy Kurdystan został podzielony pomiędzy Persję i imperium osmańskie, które otrzymało większość jego terenów. Władcy obu tych państw starali się pozyskać plemiona kurdyjskie i wykorzystywać je do walki z przeciwnikiem. Po raz kolejny za przynętę posłużyła lokalna autonomia. W jej efekcie powstało wiele drobnych księstw kurdyjskich. Niektóre z nich przetrwały aż do połowy XIX wieku. Podział z 1514 roku został potwierdzony w zawartym 17 maja 1639 roku w Zohab traktacie persko-tureckim 15, potwierdzanym potem trzykrotnie, w latach 1746, 1823 i W XIX wieku Kurdowie żyjący w imperium osmańskim kilkukrotnie wzniecali powstania (w latach 1826, 1842, 1853, 1880). Podobnie jak w VII wieku powstania te były inspirowane przez lokalnych władców. W przeciwieństwie jednak do wcześniejszych zrywów, te obejmowały większe tereny. Niektórzy z ich przywódców próbowali jednoczyć plemiona kurdyjskie, a nawet dążyli do powstania niepodległego Kurdystanu, nie spotykali się jednak ze zrozumieniem innych plemion. Dochodziło do walk wewnętrznych pomiędzy Kurdami. Powstania te były szybko dławione, a księstwa, na terenie których wybuchały, likwidowane i włączane do imperium osmańskiego. Wydaje się, że ówczesny rozwój świadomości narodowej Kurdów można porównać do świadomości niemieckiej z przełomu XVIII i XIX wieku, kiedy to zarysy przyszłego niemieckiego państwa narodowego jawiły się jeszcze bardzo mgliście (...) [i] coraz częściej się słyszało o niemieckim ludzie (...) ale było to pojęcie językowe, które nawet w najmniejszym stopniu nie otwierało 14 Zob. K. Jamili, About the Kurds and Kurdistan, 15 Był to pierwszy z trzech międzynarodowych traktatów, w którym bez udziału Kurdów decydowano o losie zamieszkiwanych przez nich terenów

13 perspektywy przezwyciężenia partykularyzmu poszczególnych państw i ich integracji w jedno państwo narodowe 16. W XX wiek Kurdowie wkraczali bez własnego państwa i poczucia wspólnoty narodowej. W organizacji społecznej dominowały struktury plemienne. Brak wspólnych organizacji uniemożliwiał porozumienie międzyplemienne, dodatkowo utrudniane przez podział terenów kurdyjskich pomiędzy dwa mocarstwa. 16 H. Schulze, Niemcy, Kraków 1999, str

14 Rozdział II. Przeciwko uciskowi XX wiek przyniósł Kurdom nową nadzieję na niepodległość. Kilkukrotnie na początku stulecia wydawało się, że powstanie wolnego Kurdystanu jest już bliskie. Szansę na niepodległość podzielonemu pomiędzy imperium osmańskie i Persję Kurdystanowi przyniosła w 1908 roku rewolucja młodoturecka. Zapowiedź reform w imperium osmańskim ożywiła nacjonalistyczną działalność Kurdów. Wykształceni Kurdowie tworzyli organizacje polityczne, społeczne i kulturalne np. w Stambule powstał Kurdyjski Komitet Narodowy. Na fali przemian zakładano kurdyjskie szkoły i wydawano kurdyjską prasę. Okres częściowej wolności trwał jednak bardzo krótko. W szeregach tureckich rewolucjonistów zwyciężyła grupa nacjonalistyczna, której polityka wymusiła na Kurdach zaprzestanie działalności politycznej i kulturalnej. W wyniku klęski poniesionej w I wojnie światowej przez Państwa Centralne, po stronie których (w wyniku podpisanej 2 sierpnia 1914 roku umowy tureckoniemieckiej) wystąpiło imperium osmańskie, sprawa podziału imperium stała się przedmiotem międzynarodowych postanowień. 8 stycznia 1918 roku Prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson w 14 punktowym programie, określił cele wojenne Ameryki 17. Punkty przedstawionego programu zostały dość wyraźnie podzielone na dwie grupy. Pierwszych osiem punktów zawierało cele, które były niejako obowiązkowe, a więc te, które musiały być spełnione 18 kolejne sześć, wyznaczało cele, które jedynie powinny być zrealizowane. Dwunastym na tej liście, był punkt odnoszący się do tureckich części imperium osmańskiego, gwarantujący innym niż turecka narodowościom imperium, trwałe bezpieczeństwo istnienia i możliwość rozwoju bez przeszkód 19, a także nadanie autonomii. Umieszczenie problemu autonomii narodów tworzących dotychczas imperium osmańskie w oficjalnym planie przedstawionym przez prezydenta Stanów Zjednoczonych pozwalało działaczom kurdyjskim żywić nadzieję na utworzenie niezależnego Kurdystanu. Z drugiej strony fakt, że punkt ten znajdował się poza 17 H. Kissinger, Dyplomacja, Warszawa 1996, str H. Kissinger, dz. cyt., str Cyt. za D. Kołodziejczyk, Turcja, Warszawa 2000, str

15 grupą punktów obowiązkowych, powodował, że strona turecka od początku brała pod uwagę możliwość jego niewypełnienia i pozostawienia w granicach własnego, suwerennego państwa także terytoriów zamieszkanych przez ludność kurdyjską. Rozwinięcie 12 punktu planu Wilsona znalazło się w zawartym w roku 1920 w Sěvres traktacie zwycięskich w I wojnie światowej państw 20 z sułtańską Turcją, który zakładał w postanowieniach ustępu III, w artykułach 62 do 64, możliwość utworzenia niepodległego państwa kurdyjskiego na terenach na wschód od Eufratu, na południe od południowej granicy Armenii (...) oraz na północ od granicy Turcji z Syrią i Mezopotamią 21 (Rysunek 5). Rysunek 5. Obszar Kurdystanu określony w traktacie z Sěvres (na mapie ze współczesnym podziałem politycznym regionu). Źródło: Opracowanie własne na podstawie The World War I Document Archive. Mimo, że postanowienia traktatu były dość ogólnikowe i pozostawiały kwestie szczegółowe do określenia w oddzielnym układzie, nie można nie docenić ich znaczenia dla Kurdów. Dzięki traktatowi z Sěvres sprawa niepodległości Kurdystanu została poruszona na forum międzynarodowym, co dało nowy impuls do budzenia się świadomości narodowej Kurdów. Nie wszyscy wierzyli jednak w możliwość powstania niepodległego Kurdystanu, upatrując jedynej szansy dla Kurdów w autonomii lub federacji z Turcją. Te różnice poglądów wykorzystywał 20 Jednym z sygnatariuszy tego traktatu była Rzeczpospolita Polska. 21 Traktat z Sěvres z 1920 r. art

16 Mustafa Kemal turecki generał 22, który zachęcał Kurdów do pozostania w strukturach państwa tureckiego. Udało mu się pozyskać wielu Kurdów, w tym Yusufa Zia Bega, którego oddziały odznaczyły się w tureckich walkach z Ormianami. Beg miał powiedzieć wtedy: Sądzę, że wyostrzyliśmy dziś szablę, która poderżnie nam gardła W zmienionej sytuacji geopolitycznej, tj. po wyparciu z terenów Turcji obcych wojsk, sprawujący władzę niemal dyktatorską Mustafa Kemal, nie zamierzał respektować postanowień traktatu z Sěvres. W roku 1923 w Lozannie rozpoczęła się konferencja pokojowa, na której przedstawiciele Turcji przedstawili dokument podpisany przez kurdyjskich członków parlamentu tureckiego, stwierdzający, że oba narody, kurdyjski i turecki, mają równe prawa i powinny samodzielnie decydować o swoim losie. Reprezentujący na konferencji Turcję, Ismet Inönü deklarował, że Kurdowie i Turcy razem tworzą Republikę Turcji. Kurdowie nie są mniejszością, lecz narodem; rząd w Ankarze jest rządem zarówno Turków jak i Kurdów 24. Na tej podstawie państwa uczestniczące w konferencji zdecydowały o wykreśleniu z przygotowywanych dokumentów wszystkich ustaleń związanych z kwestią kurdyjską. W ten sposób sprawa powstania niepodległego państwa kurdyjskiego nie znalazła się w podpisanym traktacie i przestała być przedmiotem międzynarodowej dyskusji. Współcześni rodacy kurdyjskich parlamentarzystów z 1923 roku nazywają ich zdrajcami 25. Wydaje się jednak, że parlamentarzyści ci, będąc pod wpływem tureckiej propagandy obiecującej Kurdom szeroką autonomię i wierząc w składane im obietnice, dalecy byli od zdrady własnego narodu. Jak złudne były nadzieje równości okazało się już w kolejnym roku, gdy po zniesieniu kalifatu, któremu towarzyszyło zamknięcie religijnych szkół i sądów, rozpoczęto wprowadzanie głębokich reform społecznych i kulturowych zmierzających do laicyzacji państwa tureckiego 26. Likwidacja szkół religijnych i ujednolicenie szkolnictwa świeckiego oznaczało w praktyce zaprzestanie nauczania w języku kurdyjskim, choć artykuł 39 Traktatu z Lozanny gwarantował 22 Później przywódca i pierwszy prezydent Turcji. Wielki reformator. Uważany za ojca współczesnej Turcji i jej ideologi kemalizmu. Nazwany przez parlament Atatürkiem (Ojcem Turków). 23 Cyt. za P. Cirin, Szabla na gardle, Polityka, nr 30/ Cyt. za K. Burkay, The Kurdish question its history and present situation, 25 Zob. F. Jomma, dz. cyt., str

17 mieszkańcom Turcji swobodę używania własnego języka we wszystkich dziedzinach życia: Żadne restrykcje nie będą ograniczać swobodnego używania przez jakiegokolwiek tureckiego obywatela jakiegokolwiek języka w kontaktach prywatnych, handlowych, religijnych, w prasie lub publikacjach dowolnego rodzaju lub spotkaniach publicznych. Niezależnie od funkcjonowania języka urzędowego, obywatele tureccy posługujący się innym niż turecki językiem będą mieli możliwość posługiwania się przed sądami własnym językiem. 27 Zaprzestanie nauczania w ojczystym języku było wstępem do próby likwidacji mniejszości narodowych. Wkrótce nie tylko posługiwanie się językiem kurdyjskim, ale i rozmowy o Kurdach zostały zakazane i były traktowane jak przestępstwo. Nacjonalizm turecki nie dopuszczał istnienia na terenie Turcji mniejszości narodowych czy kulturowych zakładając, że Turcja jest monolitem narodowym. Prowadzono wspieraną przez aparat państwowy akcję przymusowej asymilacji obywateli, wśród których, jak głosiła później oficjalna propaganda, zaszczepione zostały idee i uczucia takie jak «kurdyjskość», «czerkieskość» 28, a nawet «laicyzm» (...) fałszywe koncepcje będące pozostałością absolutystycznego reżimu i długotrwałego ucisku 29. Działania te prowadziły do wzrostu niezadowolenia wśród ludności kurdyjskiej. Należy jednak przypuszczać, że głównym źródłem niezadowolenia było pozbawienie żyjącej w zgodzie z tradycją ludności kurdyjskiej dotychczas funkcjonujących instytucji religijnych, a nie rosnąca świadomość narodowa. W kraju, w którym aż 89,4% 30 mieszkańców było analfabetami, oficjalna propaganda miała bezpośredni wpływ jedynie na wykształconych mieszkańców miast. Poza nimi, odczuwalne były jedynie zmiany, które można by określić mianem organizacyjnych. Wydaje się, że o niezadowoleniu wynikającym z braku poszanowania praw mniejszości narodowych można mówić tylko w odniesieniu do rodzącej się inteligencji kurdyjskiej. 26 Sułtanat zniesiono już w 1922 roku, kładąc tym kres dynastii osmańskiej, która rządziła nieprzerwanie od 1291 roku. 27 Traktat z Lozanny z 1923 r. - artykuł Czerkiesi niewielki naród współcześnie zamieszkujący głównie w Turcji, ale także w Syrii, Jordanii i Iraku. Ponadto Czerkiesi zamieszkują tereny Karaczajo-Czerkiesji w Federacji Rosyjskiej. 29 Cyt. za D. Kołodziejczyk, dz. cyt., str Zob. tamże, str

18 Rosnące niezadowolenie z zachodzących zmian postanowili wykorzystać nacjonalistyczni działacze organizacji Azadi (Wolność) mającej siedzibę w Dersim, którzy planowali wzniecenie w maju 1925 roku powstania pod hasłem przywrócenia kalifatu i utworzenia niepodległego Kurdystanu. Przygotowaniami kierowali Yusuf Zia Beg, dawny deputowany do Zgromadzenia Narodowego, Khalid Beg Jibran kierujący dwoma regimentami z 7 Korpusu Armii Tureckiej stacjonującymi w miejscowości Hamidiya oraz szejch 31 Said będący przywódcą religijnego bractwa nakszbendich. Przywódcy powstania liczyli, że włączenie do walk żołnierzy kurdyjskiego pochodzenia przechyli szalę zwycięstwa na ich stronę. Spodziewano się także, że dzięki popularności i autorytetowi, jakim cieszył się szejch Said, do powstania przyłączy się miejscowa ludność i okoliczne plemiona koczownicze. Szejch Said zabiegał również o poparcie dla powstania u innych przywódców lokalnych. Plany powstańców zostały pokrzyżowane aresztowaniem przez armię turecką części spiskowców. Podjęte próby ich odbicia doprowadziły do, wcześniejszego niż planowano, wybuchu powstania, które zaczęło się 13 lutego 1925 roku w rejonie Dersimu. Początkowo powstańcy odnosili nawet znaczne sukcesy zajmując miasto Elazig i podejmując próbę opanowania miasta Diyarbarkir. Do walki skierowano dwa korpusy armii tureckiej liczba żołnierzy tureckich w rejonie konfliktu zwiększyła się do około 52 tysięcy pod koniec kwietnia 1925 r. Dysponując przewagą liczebną i logistyczną armia turecka szybko stłumiła rewoltę. 4 marca 1925 roku Zgromadzenie Narodowe uchwaliło Ustawę o utrzymaniu porządku powołującą dwa Trybunały Niepodległości, z których jeden został skierowany na wschód w rejon powstania. Trybunał ten został mocą ustawy upoważniony do samodzielnego orzekania kary śmierci. 4 września 1925 roku wyrokiem Trybunału Niepodległości wykonano wyrok śmierci na szejchu Saidzie i 46 innych przywódcach powstania. Trybunały w czasie dwuletniego obowiązywania ustawy aresztowały 7,5 tysiąca podejrzanych, z czego straconych zostało 660 osób. Fakt, że w powstaniu wzięli udział członkowie i zwolennicy religijnego bractwa nakszbendich sprawił, że władze tureckie uznały wszystkie takie bractwa za zagrożenie dla państwa. W ten sposób półtora roku po likwidacji kalifatu, 30 listopada 1925 roku zdelegalizowano także wszelkie bractwa religijne. 31 Szejch duchowny, przywódca suficki. Sufizm mistyczny islam, w którym znaczną rolę odgrywają duchowość, tajemne praktyki i mistrz otoczony uczniami (zob. A. Czubiński, W. Olszewski, Historia powszechna, Poznań 1999, str. 593)

19 Wciąż rosnące represje ze strony państwa powodowały, że nie słabły bojowe nastroje wśród Kurdów, którzy wzniecali w zamieszkanych przez siebie wschodnich częściach Turcji kolejne powstania. Już w 1927 roku, ukrywający się w górach Araratu, ocaleni powstańcy z 1925 roku, wzniecili kolejny bunt. Walki w tym rejonie z różnym nasileniem trwały w zasadzie aż do roku W okresie największego rozwoju powstania, liczba walczących w jego szeregach Kurdów przekraczała 5 tysięcy. Sprawną interwencję wojskową utrudniał tureckiej armii górzysty teren podzielony dodatkowo granicą państwową z Iranem. Do walki z powstańcami skierowano łącznie ponad 50 tysięcy żołnierzy, ale dopiero zgoda szacha Iranu na skorzystanie przez armię turecką z terenów przygranicznych, umożliwiła Turkom zajęcie strategicznych pozycji na wzgórzach i zdławienie powstania. W celu ułatwienia w przyszłości wojskowej kontroli górzystych rejonów Araratu, wykorzystując czasową poprawę stosunków międzypaństwowych, Turcja wymieniła z Iranem część niedużych powierzchniowo terytoriów granicznych. Z pojmanymi powstańcami rozprawiano się bezlitośnie. Siły tureckie zastrzeliły 1,5 tysiąca osób wziętych do niewoli. Podczas pacyfikacji okolicznych terenów uśmiercono ponad 3 tysiące cywilów, w tym kobiet i dzieci. Z ziemią zrównano ponad 500 wiosek. Ucieczką przed prześladowaniami ratowało się 1,5 tysiąca rodzin, które schroniły się po irackiej stronie granicy 32. Żołnierze dokonujący eksterminacji Kurdów byli bezkarni, gdyż zgodnie z przyjętą wówczas ustawą nikt zaangażowany w walkę z Kurdami nie mógł być sądzony za żadne okrucieństwa. Wybuchowi kolejnych powstań miały zapobiec stanowcze działania podjęte przez władze tureckie. Obok zakazu posługiwania się językiem kurdyjskim, wprowadzono dodatkowe ograniczenia, między innymi zabroniono wykonywania tańców narodowych. Kurdowie zostali także objęci obowiązkową służbą wojskową. W roku 1932 rozpoczęły się masowe akcje deportacyjne. Niewielkie, czasem nawet kilkuosobowe, grupy Kurdów przesiedlano przymusowo w głąb kraju, gdzie ludność kurdyjska stanowiła nie więcej niż 5% mieszkańców. Z kolei tereny opuszczone przez Kurdów zasiedlali Turcy. W wyniku tych działań, Kurdowie z okolic objętych wcześniej represjami, w 1937 roku kolejny raz wystąpili zbrojnie przeciwko tureckiemu uciskowi. Buntem kierował Seyed Raza. Armia turecka, która posiadała już na wschodzie stałe bazy nie miała problemów w opanowaniu rozruchów. Przy 32 Zob. D. McDowall, A Modern History of the Kurds, London New York 2000, str

20 użyciu artylerii i lotnictwa bardzo szybko rozprawiono się z powstańcami 33. Seyed Raza i siedmiu innych dowódców zostało straconych. W uniknięciu kary śmierci nie pomógł im apel skierowany przez Raza na ręce brytyjskiego Sekretarza Spraw Zagranicznych Anthonego Edena, w którym opisano brutalne działania armii tureckiej, mordy i prześladowania ludności kurdyjskiej, łamanie podstawowych praw mniejszości narodowych. Państwa Zachodu nie były zainteresowane zmianą układu sił w roponośnym rejonie granicznym Turcji, Iranu, Iraku, i nie ingerowały w konflikty wewnętrzne. Wręcz przeciwnie, dążyły do podpisania przez państwa regionu układu, w którym państwa te zobowiązywały się do samodzielnego zwalczania działających na terenach granicznych zbrojnych band. Artykuł 7 paktu podpisanego ostatecznie w dniu 5 czerwca 1937 roku pod patronatem Wielkiej Brytanii przez Turcję, Iran, Irak i Afganistan stanowił: Każdy z wysokich sygnatariuszy zobowiązuje się poczynić w swojej strefie kroki zapobiegające organizowaniu i działalności zbrojnych band, stowarzyszeń lub innych organizacji zmierzających do obalenia instytucji odpowiedzialnych obecnie za gwarantowanie porządku i bezpieczeństwa każdego odcinka granicy współsygnatariuszy tego paktu. 34 Na forum międzynarodowym władze tureckie prowadziły w tym czasie skuteczną akcję propagandową, przedstawiając konflikt z Kurdami jako wewnętrzny problem z nie chcącymi poddać się edukacji, zacofanymi ludami koczowniczymi. Akcja ta odnosiła wymierne skutki londyński dziennik The Times opublikował zgodny z oficjalnym stanowiskiem tureckim artykuł pod wymownym tytułem Kurds who Object to Education 35 (Kurdowie, którzy sprzeciwiają się edukacji). Wydawało się, że działania władz tureckich podjęte w pierwszej połowie XX wieku odniosły wreszcie skutek. Po powstaniu z 1937 roku nastąpił okres względnego spokoju. Polityka represji, przesiedlania i likwidacji przywódców religijnych doprowadziła w końcu do zaprzestania walk. Jak się jednak okazało w następnych latach to, co początkowo zdawało się być sukcesem, było w rzeczywistości klęską idei państwa jednonarodowego. Przesiedlenie Kurdów w głąb kraju nie przyniosło oczekiwanych rezultatów. Nie nastąpiła, bowiem całkowita asymilacja mniejszości kurdyjskiej. Wbrew zamierzeniom władz 33 Mimo, że większość tureckiego uzbrojenia pochodziła z czasów I wojny światowej. 34 Cyt. za F. Jomma, dz. cyt. str Zob. D. McDowall, dz. cyt., str

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ Łukasz Leśniak IVti W początkowej fazie drugiej wojny światowej rząd polski w skutek działań wojennych musiał ewakuować się poza granice kraju. Po agresji sowieckiej

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

EUROBAROMETR UE28 PARLAMENT EUROPEJSKI W ODBIORZE SPOŁECZNYM W POLSCE REGIONY W KRAJU ANALIZA MIĘDZYREGIONALNA WYNIKI DLA POLSKI

EUROBAROMETR UE28 PARLAMENT EUROPEJSKI W ODBIORZE SPOŁECZNYM W POLSCE REGIONY W KRAJU ANALIZA MIĘDZYREGIONALNA WYNIKI DLA POLSKI REGIONY W KRAJU 1 ZAŁĄCZNIK DOTYCZĄCY METODOLOGII: ANALIZA WYNIKÓW EUROBAROMETRU Z ROZBICIEM NA REGIONY Poniższa analiza regionalna jest oparta na badaniach Eurobarometru zleconych przez Parlament Europejski.

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ 70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ Wojna 1939-1945 była konfliktem globalnym prowadzonym na terytoriach: Europy, http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/galeria/402834,5,niemcy-atakuja-polske-ii-wojna-swiatowa-na-zdjeciach-koszmar-ii-wojny-swiatowej-zobacz-zdjecia.html

Bardziej szczegółowo

WOJNA DOMOWA W HISZPANII 1936-1939

WOJNA DOMOWA W HISZPANII 1936-1939 WOJNA DOMOWA W HISZPANII 1936-1939 Wiek XIX i pierwsze dekady XX były dla Hiszpanii bardzo trudnym okresem licznych wojen domowych i rewolt. Z olbrzymiego niegdyś imperium kolonialnego pozostały jedynie

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Wrocławski

Uniwersytet Wrocławski Uniwersytet Wrocławski Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Instytut Historii Państwa i Prawa Zakład Historii Administracji Studia Stacjonarne Administracji pierwszego stopnia Anna Jaskóła SYTUACJA

Bardziej szczegółowo

1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI. Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu

1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI. Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu 1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu W 1945 roku skończyła się II wojna światowa. Był to największy, jak do tej pory, konflikt zbrojny na świecie. Po 6 latach ciężkich walk hitlerowskie

Bardziej szczegółowo

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 Roman Kabaczij WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 SPIS TREŚCI Wstęp 11 Rozdział I. Koncepcja wysiedlenia Ukraińców z Polski w kontekście

Bardziej szczegółowo

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH COUNCIL OF EUROPE CONSEIL DE L EUROPE Czym jest Konwencja Ramowa o Ochronie Mniejszości Narodowych? Konwencja Ramowa, która weszła w życie 1 lutego 1998

Bardziej szczegółowo

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca WYMAGANIA EDUKACYJNE Z WIEDZY O SPOŁECZEŃSTWIE NA POSZCZEGÓLNE OCENY KLASA II GIMNAZJUM Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej Temat lekcji 1. O czym będziemy się uczyć na lekcjach wiedzy o społeczeńst

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE 2015.05.11 1 BALTIJOS JŪRA LENKIJOS IR LIETUVOS KONCEPCIJOSE IR POLITIKOJE: ŽVILGSNIS Į LIETUVIŠKUS VADOVĖLIUS / MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ A 388068 Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe Redakcja i opracowanie: Andrzej Ciupiński Kazimierz Malak WARSZAWA 2004 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 CZĘŚĆ I. NOWE PODEJŚCIE DO POLITYKI

Bardziej szczegółowo

Prawa i obowiązki człowieka

Prawa i obowiązki człowieka Prawa i obowiązki człowieka Prawa oraz wolności obywatelskie zgodnie z polską konstytucją Zgodnie z naszą konstytucją wyróżniamy trzy grupy praw i wolności obywatelskich. Są to: Prawa i wolności osobiste

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA Andrzej Jezierski Cecylia Leszczyńska HISTORIA Wydawnictwo Key Text Warszawa 2003 Spis treści Od autorów 13 Rozdział 1 Polska w średniowieczu 1.1. Państwo 15 1.2. Ludność 19 1.2.1. Zaludnienie 19 1.2.2.

Bardziej szczegółowo

Antony Polonsky. Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika

Antony Polonsky. Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Antony Polonsky Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Antony Polonsky Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

O POTRZEBWIE WPROWADZENIA REJESTRU ZAGRANICZNYCH LOBBYSTÓW

O POTRZEBWIE WPROWADZENIA REJESTRU ZAGRANICZNYCH LOBBYSTÓW O POTRZEBWIE WPROWADZENIA REJESTRU ZAGRANICZNYCH LOBBYSTÓW Dr Andrzej Pogłódek Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie Żeby prowadzić wojnę potrzeba trzech rzeczy: pieniędzy, pieniędzy i

Bardziej szczegółowo

Żydzi Dlaczego warto o nich mówić?

Żydzi Dlaczego warto o nich mówić? Żydzi Dlaczego warto o nich mówić? Mamy wspólną wielowiekową historię Mają bogatą kulturę, tradycję i sztukę. Warto je poznać! Jan Paweł II nazwał ich starszymi braćmi w wierze. Czas zapomnieć o nieporozumieniach

Bardziej szczegółowo

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 W 2000 roku społeczność międzynarodowa przyjęła Milenijne Cele Rozwoju na rzecz eliminowania ubóstwa oraz zapewnienia globalnej równowagi gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

90. ROCZNICA ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI

90. ROCZNICA ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI "Kto nie szanuje i nie ceni swojej przeszłości, ten nie jest godzien szacunku teraźniejszości, ani nie ma prawa do przyszłości". Józef Piłsudski Po 123 latach zaborów Polacy doczekali się odzyskania niepodległości.

Bardziej szczegółowo

Migracje w demografii

Migracje w demografii Migracje w demografii ze szczególnym uwzględnieniem emigracji i repatriacji Wykład z 14 lub 21 stycznia 2015 roku Definicje Migracja wędrówka ludności mająca na celu zmianę miejsca pobytu. Przyczyny migracji

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie...

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie... Spis treści Przedmowa.............................................................. 11 Strona internetowa książki................................................. 14 Uwagi na temat statystyk migracyjnych......................................

Bardziej szczegółowo

BS/181/2006 POLACY, WĘGRZY, CZESI I SŁOWACY O SYTUACJI NA BLISKIM WSCHODZIE KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2006

BS/181/2006 POLACY, WĘGRZY, CZESI I SŁOWACY O SYTUACJI NA BLISKIM WSCHODZIE KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2006 BS/181/2006 POLACY, WĘGRZY, CZESI I SŁOWACY O SYTUACJI NA BLISKIM WSCHODZIE KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2006 PRZEDRUK I ROZPOWSZECHNIANIE MATERIAŁÓW CBOS W CAŁOŚCI LUB W CZĘŚCI ORAZ WYKORZYSTANIE

Bardziej szczegółowo

Prawo tworzenia stowarzyszeń, członkowstwo, władze.

Prawo tworzenia stowarzyszeń, członkowstwo, władze. Prawo tworzenia stowarzyszeń, członkowstwo, władze. 1. Komu przysługuje prawo tworzenia. Prawo tworzenia stowarzyszeń przysługuje: obywatelom polskim, mającym pełną zdolność do czynności prawnych, którzy

Bardziej szczegółowo

Liczba. Jednostka tematyczna. Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO 1. Lekcja organizacyjna Ustalenie kontraktu, omówienie kryteriów

Liczba. Jednostka tematyczna. Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO 1. Lekcja organizacyjna Ustalenie kontraktu, omówienie kryteriów Jednostka tematyczna Zagadnienia Klasa III I. PRAWO. Lekcja organizacyjna Ustalenie kontraktu, omówienie kryteriów 2//4/5. Prawo cywilne i rodzinne oceniania, wymagań programowych. Zapoznanie z procedurami

Bardziej szczegółowo

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Dał Polsce wolność, granice, moc i szacunek. Warsztaty historyczne KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Śladami Józefa Piłsudskiego Część 2: DAŁ POLSCE WOLNOŚĆ, GRANICE, MOC SZACUNEK Podczas studiów Józef zaangażował

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku

Bardziej szczegółowo

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9 Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów.... 7 Wstęp.... 9 Rozdział I Usytuowanie Policji w systemie organów administracji publicznej. 13 1. Geneza Policji... 13 2. Źródła prawa dotyczące Policji... 16 3.

Bardziej szczegółowo

Demokracja ma swój początek w Starożytnej Grecji. Słowo pochodzi z języka greckiego od słów demos, co znaczy lud oraz kratos władza.

Demokracja ma swój początek w Starożytnej Grecji. Słowo pochodzi z języka greckiego od słów demos, co znaczy lud oraz kratos władza. Demokracja ma swój początek w Starożytnej Grecji. Słowo pochodzi z języka greckiego od słów demos, co znaczy lud oraz kratos władza. W znaczący wkład w jej rozwój ma także kultura Starożytnego Rzymu oraz

Bardziej szczegółowo

Ocena Demokracji i Rządów Prawa w Polsce

Ocena Demokracji i Rządów Prawa w Polsce Ocena Demokracji i Rządów Prawa w Polsce dla Wyniki badania Metodologia i cele badania Badanie zostało przeprowadzone w dniach 24.05-3.06.2013 metodą internetowych zestandaryzowanych wywiadów kwestionariuszowych

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

OCHRONA ZDROWIA - POWINNOŚĆ PAŃSTWA CZY OBYWATELA? WARSZAWA, LUTY 2000

OCHRONA ZDROWIA - POWINNOŚĆ PAŃSTWA CZY OBYWATELA? WARSZAWA, LUTY 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi

1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi 1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi 2. Przeczytaj poniższy tekst. Następnie zapisz w wyznaczonym miejscu odpowiedzi dwa

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY

EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z wiedzy o społeczeństwie Zadanie 1. (0 1) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Życie młodych ludzi w państwie Izrael

Życie młodych ludzi w państwie Izrael III SPOTKANIE - Konflikt izraelsko-palestyński na progu XXI wieku Życie młodych ludzi w państwie Izrael 1. Powszechna służba wojskowa kobiet i mężczyzn (rola IDF w społeczeństwie); 2. Aktywność polityczna

Bardziej szczegółowo

KODEKS ETYKI STUDENTA WYŻSZEJ SZKOŁY TURYSTYKI I EKOLOGII W SUCHEJ BESKIDZKIEJ

KODEKS ETYKI STUDENTA WYŻSZEJ SZKOŁY TURYSTYKI I EKOLOGII W SUCHEJ BESKIDZKIEJ KODEKS ETYKI STUDENTA WYŻSZEJ SZKOŁY TURYSTYKI I EKOLOGII W SUCHEJ BESKIDZKIEJ 1 Wypełniając obowiązek nałożony przez art. 202 ust. 5a znowelizowanej ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1 Spis treści Wstęp... XI DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R.... 1 Rozdział I. Monarchia patrymonialna... 3 Część I. Powstanie państwa polskiego... 3 Część II. Ustrój polityczny... 5 Część III. Sądownictwo...

Bardziej szczegółowo

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE "PRZED 75 LATY, 27 WRZEŚNIA 1939 R., ROZPOCZĘTO TWORZENIE STRUKTUR POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO. BYŁO ONO FENOMENEM NA SKALĘ ŚWIATOWĄ. TAJNE STRUKTURY PAŃSTWA POLSKIEGO, PODLEGŁE

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji

USTAWA z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji Dz.U. z 2000 r. Nr 106, poz. 1118 USTAWA z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji Uznając, że powinnością Państwa Polskiego jest umożliwienie repatriacji Polakom, którzy pozostali na Wschodzie, a zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

Gdy żołnierzom nie wolno strzelać, czyli operacje pokojowe ONZ. Autor: Artur Brzeziński

Gdy żołnierzom nie wolno strzelać, czyli operacje pokojowe ONZ. Autor: Artur Brzeziński Gdy żołnierzom nie wolno strzelać, czyli operacje pokojowe ONZ Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Uczniowie poznają podstawowe informacje na temat celów i struktury Organizacji Narodów Zjednoczonych

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III Ważnym elementem procesu dydaktycznego jest ocena, która pozwala określić zakres wiedzy i umiejętności opanowany przez ucznia.

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Nauczyciel prowadzący: Jacek Foszczyński Liczba tygodni nauki: 38 Liczba godzin w tygodniu: 3 Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

Pełna Oferta Usług Edu Talent

Pełna Oferta Usług Edu Talent Przedstawiamy Ci naszą Pełną Ofertę Usług. Przygotowaliśmy dla Ciebie szeroką ofertę profesjonalnego, terminowego i taniego pisania prac. Piszemy dla Ciebie: - prace magisterskie i licencjackie - prace

Bardziej szczegółowo

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Rok 2005 został ogłoszony przez Radę Europy Europejskim Rokiem Edukacji Obywatelskiej. Ma to zwrócić uwagę na znaczenie edukacji dla wspierania

Bardziej szczegółowo

Głosowanie w wyborach do Parlamentu Szkockiego

Głosowanie w wyborach do Parlamentu Szkockiego Głosowanie w wyborach do Parlamentu Szkockiego Niniejszy dokument zawiera informacje na temat wpisu na listę wyborców, reguł głosowania oraz znaczenia głosu każdego wyborcy. Czy wiesz, że... Wybory do

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO

Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO Jednostka tematyczna 1. Prawo i systemy prawne 2. Rzeczpospolita Polska jako państwo prawa Zagadnienia Klasa III I. PRAWO normy prawne i ich charakter koncepcje budowy normy prawnej źródła norm prawnych

Bardziej szczegółowo

Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży

Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży Instytut Wschodni UAM moduł: Mapa problematyki społeczno-gospodarczej Azji Centralnej

Bardziej szczegółowo

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Prawo jest na naszej stronie! www.profinfo.pl www.wolterskluwer.pl codzienne aktualizacje pełna oferta zapowiedzi wydawnicze rabaty na zamówienia zbiorcze do negocjacji

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia I. Społeczeństwo socjologia

Bardziej szczegółowo

OCENA REFORM SPOŁECZNYCH

OCENA REFORM SPOŁECZNYCH OCENA REFORM SPOŁECZNYCH Warszawa, lipiec 1999 Prawie trzy czwarte Polaków (71%) uważa, że rząd źle zrobił wprowadzając wszystkie cztery reformy w tym samym czasie. Przeciwnego zdania jest tylko jedna

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS semestr trzeci( klasa II) Dział I. Społeczeństwo 1. Życie zbiorowe i jego reguły socjologia formy życia społecznego normy społeczne

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Zrozumieć prawa pacjenta

Zrozumieć prawa pacjenta Zrozumieć prawa pacjenta Historia praw dziecka w pigułce 1819 r. - Wielka Brytania, Robert Owen proponuje prawem zagwarantowany zakaz zatrudnienia małych dzieci w kopalniach i fabrykach; 1908 r. zakaz

Bardziej szczegółowo

SKRÓT KONWENCJI O PRAWACH DZIECKA

SKRÓT KONWENCJI O PRAWACH DZIECKA SKRÓT KONWENCJI O PRAWACH DZIECKA Czy wiesz, że masz prawa zagwarantowane przez państwo, które są spisane w dokumencie nazwanym Konwencją o prawach dziecka? Jeżeli nie wiedziałeś, przeczytaj uważnie ten

Bardziej szczegółowo

Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE)

Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) 1 Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) Sporządzony w Helsinkach dnia 1 sierpnia 1975 r. Deklaracja zasad rządzących wzajemnymi stosunkami między Państwami uczestniczącymi

Bardziej szczegółowo

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów radio telewizja Internet publikacje książkowe ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU wideokasety filmy fonografia wysokonakładowa prasa płyty kasety dzienniki czasopisma serwisy agencyjne

Bardziej szczegółowo

Tadeusz Zieliński POWIETRZNY WYMIAR DZIAŁAŃ BOJOWYCH W LIBII (2011) OPERACJA ODYSSEY DAWN I UNIFIED PROTECTOR. Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM

Tadeusz Zieliński POWIETRZNY WYMIAR DZIAŁAŃ BOJOWYCH W LIBII (2011) OPERACJA ODYSSEY DAWN I UNIFIED PROTECTOR. Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM Tadeusz Zieliński POWIETRZNY WYMIAR DZIAŁAŃ BOJOWYCH W LIBII (2011) OPERACJA ODYSSEY DAWN I UNIFIED PROTECTOR Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM Poznań 2014 Recenzent: Prof. dr hab. Eugeniusz Zabłocki 2014

Bardziej szczegółowo

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ Władysław Kobyliński Podstawy współczesnego zarządzania Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi Łódź - Warszawa 2004 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE... 7 1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI

Bardziej szczegółowo

Kim Ir Sen. 6 kwietnia 1993 roku

Kim Ir Sen. 6 kwietnia 1993 roku Kim Ir Sen Dziesięciopunktowy program wielkiej konsolidacji całego narodu w imię zjednoczenia Ojczyzny 6 kwietnia 1993 roku Położenie kresu trwającej prawie pół wieku historii rozdzielenia i konfrontacji,

Bardziej szczegółowo

POLSKIE DOŚWIADCZENIA UKRAIŃSKIE PERSPEKTYWY

POLSKIE DOŚWIADCZENIA UKRAIŃSKIE PERSPEKTYWY POLSKIE DOŚWIADCZENIA UKRAIŃSKIE PERSPEKTYWY Wybory 2012 Autorzy: Ewa Nowak-Koprowicz Dominik Łazarz Katarzyna Stępak Daniel Szeligowski PO SĄSIEDZKU - cykl warsztatów o polskich doświadczeniach i ukraińskich

Bardziej szczegółowo

Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym

Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym Małgorzata Joanna Adamczyk Kolegium MISH UW Collegium Invisibile m.adamczyk@ci.edu.pl Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym Ewolucja czy rewolucja? Zdobywanie przez osoby

Bardziej szczegółowo

Roczny plan pracy z wiedzy o społeczeństwie dla III klasy gimnazjum zintegrowany z serią Dziś i jutro część 2 - wymagania na poszczególne oceny

Roczny plan pracy z wiedzy o społeczeństwie dla III klasy gimnazjum zintegrowany z serią Dziś i jutro część 2 - wymagania na poszczególne oceny Roczny plan z wiedzy o społeczeństwie dla III klasy gimnazjum zintegrowany z serią Dziś i jutro część 2 - wymagania na poszczególne oceny Temat lekcji 1. Polska polityka zagraniczna 2. Integracja europejska

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VII Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: prof. dr hab. Jan Jacek Bruski Redaktor

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2011 BS/12/2011 O STANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO I ŹRÓDŁACH JEGO FINANSOWANIA

Warszawa, styczeń 2011 BS/12/2011 O STANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO I ŹRÓDŁACH JEGO FINANSOWANIA Warszawa, styczeń 2011 BS/12/2011 O STANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO I ŹRÓDŁACH JEGO FINANSOWANIA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 4 lutego 2010 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r.

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. I Preambuła 1. Osiągnięcie celów Traktatu Północnoatlantyckiego wymaga integracji przez jego państwa-strony takich środków

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04. 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos E-mail: cbos@pol.pl

629-35 - 69, 628-37 - 04. 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos E-mail: cbos@pol.pl CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos

Bardziej szczegółowo

Polska i Irlandia Wspólne doświadczenia w walce o wolność

Polska i Irlandia Wspólne doświadczenia w walce o wolność Polska i Irlandia Wspólne doświadczenia w walce o wolność DominikaSiejkowskaklasa II c IRLANDIA Irlandia była pod panowaniemangielskimprzez 750 lat, od złożenia hołdu lennegohenrykowi II z dynastiiplantagenetóww1171r.

Bardziej szczegółowo

Konflikty zbrojne na świecie

Konflikty zbrojne na świecie Informacja o badaniu W świetle niedawnej sytuacji politycznej, dotyczącej prawdopodobieństwa interwencji Stanów Zjednoczonych w Syrii, TNS Polska postanowił zapytać Polaków, jak według nich powinna się

Bardziej szczegółowo

Publikacja dofinansowana przez Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego

Publikacja dofinansowana przez Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego Redakcja i korekta: Anna Kaniewska Projekt okładki: Ewa Bobrowska Copyright 2008 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o., Warszawa ISBN 978-83-7383-284-8 Publikacja dofinansowana przez Wydział Dziennikarstwa

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... XIX Przedmowa... XXV. Część I. Administracja w okresie II Rzeczypospolitej

Spis treści. Wykaz skrótów... XIX Przedmowa... XXV. Część I. Administracja w okresie II Rzeczypospolitej Spis treści Wykaz skrótów... XIX Przedmowa... XXV Część I. Administracja w okresie II Rzeczypospolitej Rozdział I. Pojęcie oraz geneza II Rzeczypospolitej... 7 1 1. Problem tożsamości i ciągłości państwa

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 STOSUNEK POLAKÓW DO INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ WARSZAWA, WRZESIEŃ 93

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 STOSUNEK POLAKÓW DO INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ WARSZAWA, WRZESIEŃ 93 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Żołnierze Wyklęci Źródło: http://www.wykleci.ipn.gov.pl/zw/geneza-swieta/3819,wstep.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia 2016, 02:46

Żołnierze Wyklęci Źródło: http://www.wykleci.ipn.gov.pl/zw/geneza-swieta/3819,wstep.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia 2016, 02:46 Żołnierze Wyklęci Źródło: http://www.wykleci.ipn.gov.pl/zw/geneza-swieta/3819,wstep.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia 2016, 02:46 Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych ma być wyrazem hołdu dla

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o partiach politycznych.

- o zmianie ustawy o partiach politycznych. Warszawa, dnia 19 lutego 2013 r. Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. i na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Ja mam prawo, ty masz prawo, on/ona ma prawo

Ja mam prawo, ty masz prawo, on/ona ma prawo Ja mam prawo, ty masz prawo, on/ona ma prawo Wprowadzenie do praw dziecka Wszyscy mamy prawa. Ponadto jako dziewczyna czy chłopiec w wieku poniżej 18 lat masz pewne szczególne prawa. Konwencja Narodów

Bardziej szczegółowo

BIULETYN INFORMACYJNY RODM BIAŁYSTOK. lipiec 2015

BIULETYN INFORMACYJNY RODM BIAŁYSTOK. lipiec 2015 BIULETYN INFORMACYJNY RODM BIAŁYSTOK lipiec 2015 Grecki roller coaster Lipiec 2015 r. wyryje w historii Hellady głęboką rysę, a wszystko za sprawą pogłębiającego się kryzysu, tego wyspiarskiego państwa,

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 http://www.cbos.pl sekretariat@cbos.pl SEKRETARIAT 629-35 - 69, 628-37

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO Cel kształcenia Opanowanie przez studentów i studentki podstawowej wiedzy o bezpieczeństwie narodowym, w szczególności o organizacji obrony narodowej oraz poznanie zadań

Bardziej szczegółowo

Irak. fot. Tatiana Jachyra SYLLABUS MATERIAŁ DYDAKTYCZNY

Irak. fot. Tatiana Jachyra SYLLABUS MATERIAŁ DYDAKTYCZNY Irak fot. Tatiana Jachyra SYLLABUS MATERIAŁ DYDAKTYCZNY Irak obóz dla uchodźców syryjskich w Domiz w irackim Kurdystanie Kurdowie Kurdowie są ludem pochodzenia indoeuropejskiego. Zamieszkują od wieków

Bardziej szczegółowo

Rada odpowiada za utrzymanie pokoju na świecie. W przypadku wybuchu konfliktu może podjąć decyzję w wysłaniu w rejon konfliktu sił pokojowych.

Rada odpowiada za utrzymanie pokoju na świecie. W przypadku wybuchu konfliktu może podjąć decyzję w wysłaniu w rejon konfliktu sił pokojowych. Katarzyna Gontek Rada odpowiada za utrzymanie pokoju na świecie. W przypadku wybuchu konfliktu może podjąć decyzję w wysłaniu w rejon konfliktu sił pokojowych. Składa się z 15 członków, z czego 5 (USA,

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1 Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1.Nazwa 2.Przedmiot prawa konstytucyjnego i jego miejsce w systemie prawa

Rozdział 1 Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1.Nazwa 2.Przedmiot prawa konstytucyjnego i jego miejsce w systemie prawa POLSKIE PRAWO KONSTYTUCYJNE Red.: Dariusz Górecki Wykaz skrótów Wstęp Rozdział 1 Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1.Nazwa 2.Przedmiot prawa konstytucyjnego i jego miejsce w systemie prawa Rozdział

Bardziej szczegółowo

Ocena integracji środowiska żołnierzy Narodowych Sił Rezerwowych 2013

Ocena integracji środowiska żołnierzy Narodowych Sił Rezerwowych 2013 por. rez. dr inż. Paweł Żuraw adiunkt Społecznej Akademii Nauk w Łodzi, Wydział Zamiejscowy w Świdnicy, żołnierz Narodowych Sił Rezerwowych w 10. Opolskiej Brygadzie Logistycznej Wyniki ankiety przeprowadzonej

Bardziej szczegółowo

Artykuł 25 MIĘDZYNARODOWY PAKT PRAW GOSPODARCZYCH, SOCJALNYCH I KULTURALNYCH. Oto prawa człowieka

Artykuł 25 MIĘDZYNARODOWY PAKT PRAW GOSPODARCZYCH, SOCJALNYCH I KULTURALNYCH. Oto prawa człowieka Oto prawa człowieka w dokumentach ratyfikowanych przez Polskę (patrz Art. 91 Konstytucji R.P.) POWSZECHNA DEKLARACJA PRAW CZŁOWIEKA (Paryż, 10 grudnia 1948 r.) Artykuł 25 1. Każda osoba ma prawo do poziomu

Bardziej szczegółowo

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Spis treści str. 10 str. 12.12 str. 20 sir. 21 Wprowadzenie Wstęp Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Struktura narodowościowa

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

A 397557. Radosław Zenderowski. Stosunki. Uczestnicy - ich miejsce i rola w systemie międzynarodowym

A 397557. Radosław Zenderowski. Stosunki. Uczestnicy - ich miejsce i rola w systemie międzynarodowym A 397557 Radosław Zenderowski Stosunki Miec Naroc y owe Uczestnicy - ich miejsce i rola w systemie międzynarodowym Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszynskiego Warszawa 2005 SPIS TREŚCI WSTĘP

Bardziej szczegółowo

Analiza sekcji młodzieżowej kongresu nowej prawicy jako wewnątrzpartyjnej organizacji młodzieżowej kongresu nowej prawicy

Analiza sekcji młodzieżowej kongresu nowej prawicy jako wewnątrzpartyjnej organizacji młodzieżowej kongresu nowej prawicy P.Prokop, Magister politologii, doktorant nauk o polityce Instytut Politologii i Europeistyki Uniwersytetu Szczecińskiego (Szczecin, Polska) Analiza sekcji młodzieżowej kongresu nowej prawicy jako wewnątrzpartyjnej

Bardziej szczegółowo

RAPORT NA TEMAT OBYWATELI UKRAINY

RAPORT NA TEMAT OBYWATELI UKRAINY RAPORT NA TEMAT OBYWATELI UKRAINY (wg stanu na dzień 18 stycznia 2016 roku) OCHRONA MIĘDZYNARODOWA 1. Wnioski (dane aktualizowane raz w tygodniu) Tabela 1: Liczba obywateli Ukrainy, którzy w latach 2003-2015

Bardziej szczegółowo