LITERATURA 6 (508) 2014

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "LITERATURA 6 (508) 2014"

Transkrypt

1 LITERATURA 12

2 SPOŁECZEŃSTWO Wokół filmu W poszukiwaniu utraconego krajobrazu Dolny Śląsk oczami Leo Kantora Tamara Włodarczyk W czasie tegorocznej edycji Międzynarodowego Festiwalu Filmowego Żydowskie Motywy jednym z filmów dokumentalnych, które miały tam swoją premierę, był obraz W poszukiwaniu utraconego krajobrazu. Film, który nakręcił urodzony w Charkowie, potem mieszkający w Strzegomiu na Dolnym Śląsku, a po 1969 roku w Sztokholmie publicysta i animator kultury Leo Kantor. Ten tytułowy utracony krajobraz to Dolny Śląsk, gdzie Leo Kantor spędził szczęśliwe dzieciństwo, ale jego opowieść ma znacznie szerszą perspektywę. Przywołuje w niej nie tylko dzieje żydowskich repatriantów i osiedleńców, którzy zamieszkali na tym terenie po II wojnie światowej, ale opowiada historie ich poprzedników Żydów niemieckich, którzy pozostawili po sobie w spadku cmentarze, nieliczne synagogi i wiele obiektów użyteczności publicznej. W tym filmie ważni są ludzie, ale równie ważną rolę odgrywają miejsca, a przede wszystkim sam krajobraz. Mogłoby się wydawać, że najważniejszy jest on Leo Kantor, który snuje swoją opowieść o utraconej ojczyźnie i Dolnym Śląsku jako krainie dziecięcej szczęśliwości. Oprócz niego jest jednak cała plejada bohaterów, charakterystycznych ludzi z dawnych fotografii nie tylko tych wybitnych postaci, ale także tych prostych Żydów zwyczajnych i pięknych w swojej prostocie jak możemy usłyszeć w filmie, którzy po wojennej tułaczce na Dolnym Śląsku szukali swojego miejsca na ziemi. Leo Kantora poznajemy jako siedmio- może ośmioletniego chłopca, krótko po tym, jak jego rodzina w ramach tzw. repatriacji osiedliła się w Strzegomiu. Ze zdjęcia spogląda na nas chłopiec, który w swoim krótkim życiu doświadczył już wiele, bo i utraty ojca, ucieczki z matką z rodzinnego Charkowa, a w końcu pobytu na Uralu. Patrząc na tego chłopca nie sposób nie myśleć o jego żydowskich rówieśnikach, których w drugiej połowie lat 40. setki biegały po ulicach dolnośląskich miast, bawiąc się w wojnę. Gdzieś tam za sobą zostawili doświadczenia wojny i Holokaustu, choć niejednokrotnie sam fakt ich przeżycia można było traktować w kategoriach cudu. Te same pytania nasuwają się, kiedy patrzę na inne zdjęcie z filmu, przedstawiające grupę dzieci z Wrocławia. Stoją na ulicy Włodkowica, parę kroków od siedziby Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego i synagogi Pod Białym Bocianem. W powojennych albumach reportażach z życia żydowskiego na Dolnym Śląsku zdjęcie to nosi tytuł Dzieci z leśnych bunkrów. Przyglądam się ich przedwcześnie dojrzałym twarzom, na których trudno znaleźć ślad uśmiechu i zastanawiam się, jak wyglądało ich życie jeszcze parę lat wcześniej. Fotograf uchwycił moment, jak starannie ubrane w odzież z amerykańskich paczek, uczesane i dobrze odżywione na pozór wyglądają jak zwykłe, polskie dzieci. Tylko jest coś, co nie pozwala im zapomnieć o przeszłości i stać się z powrotem zwykłymi dziećmi dziewczynkami, które bawią się lalkami, chłopcami biegającymi z procą. To pamięć o rodzinach i bliskich, których już nie ma, i których nie można nawet opłakać na grobach, może też wspomnienia miejsc, gdzie się ukrywały, ludzi, przed którymi musiały uciekać, głodu, zimna, strachu Lubię to zdjęcie z jeszcze innego względu, bo jest takim łącznikiem miedzy starymi a nowymi czasami między żydostwem niemieckim, które symbolizuje stojący za plecami dzieci opustoszały gmach Żydowskiego Seminarium Teologicznego, a Żydami polskimi. A ta grupka ocalałych z Holokaustu dzieci żydowskich to symbol nowego życia, które z mozołem na Dolnym Śląsku próbowali budować ich rodzice Pisząc o ludziach z filmu Leo Kantora nie mogę pominąć też tramwajarki z Wałbrzycha młodej dziewczyny Film W poszukiwaniu utraconego krajobrazu w reżyserii Leo Kantora został wyprodukowany przez wrocławską firmę V-Film Sp. z o.o., a opiekę artystyczną sprawował nad nim Zbigniew Rybczyński. W dniu 2 czerwca 2014 roku w Dolnośląskim Centrum Filmowym we Wrocławiu odbyła się jego premiera na Dolnym Śląsku, z udziałem członków organizacji żydowskich i mieszkańców Wrocławia. W lipcu będzie go można obejrzeć we Wrocławiu, w ramach Międzynarodowego Festiwalu Filmowego Nowe Horyzonty. Leo Kantor, reżyser filmu W poszukiwaniu utraconego krajobrazu. Fot. arch. SŻ 13

3 SPOŁECZEŃSTWO Jest też w filmie zdjęcie rabina Mojżesza Halbersberga w otoczeniu gromadki dzieci. Postaci niezwykłej z wielu względów, której życiorys wystarczyłby na odrębny film. Rabin pochodził z Lublina, gdzie ukończył szkołę talmudyczną. W 1916 roku wstąpił do Legionów, po demobilizacji mieszkał nadal w Lublinie, gdzie pracował jako robotnik w hucie i trudnił się handlem. Od połowy lat 30. był niższym funkcjonariuszem przy Rabinacie Wojskowym Dowództwa Okręgu Korpusu nr 2, a następnie nr 9 w Lublinie. Podczas okupacji niemieckiej przebywał w getcie w Dęblinie, a następnie ukrywał się. Wojnę udało mu się przeżyć i po jej zakończeniu trafił na Dolny Śląsk, gdzie zamieszkał w Wałbrzychu i zaangażował się w pomoc żydowskim dzieciom. W maju 1949 roku wyemigrował do Izraela, gdzie był głównym rabinem Hano- ar Aliyat wydziału Agencji Żydowskiej, która zajmowała się odnajdywaniem dzieci żydowskich i wywożeniem ich do Erec. Patrząc na zdjęcie kapitana Halbersberga rabina, legionisty i syjonisty, nie sposób nie zastanowić się nad zawiłością losów żydowskich Strzegom Grupa Żydówek, z lewej matka Leo Kantora Mera Kantor, przełom lat 40. i 50. XX wieku. Fot. arch. Leo Kantora Strzegom Helena i Jakub Langerowie z czterema synami, lata 50. XX wieku. Fot. arch. Leo Kantora 14 w tramwajarskim mundurze, której zdjęcie mogłoby mieć wydźwięk propagandowy. W żydowskiej prasie z tamtych lat wielokrotnie podkreślano, że Żydówki na Dolnym Śląsku aktywnie włączają się w budowanie osiedla żydowskiego i żadna praca nie jest im obca. Faktycznie kobiety licznie pracowały w spółdzielniach żydowskich, w gospodarstwach rolnych, w urzędach były niezależne, a przede wszystkim robiły to, o czym ich matki i babki nie śmiałyby nawet myśleć. Dziś w Wałbrzychu od wielu lat nie ma już tramwajów, sama tramwajarka jeżeli jeszcze żyje gdzieś w świecie z pewnością jest już bardzo leciwą damą, ale pozostało to zdjęcie, dzięki któremu długo ją będziemy pamiętać. W filmie zostały przedstawione losy zwykłych strzegomskich Żydów rodziny Kantorów z piękną rosyjską Żydówką Merą Kantor z Charkowa, jej drugim mężem polskim Żydem Grzegorzem Kantorem z Kołomyi oraz małym Leo, którego ojczym adoptował, dając mu swoje nazwisko. Z innego filmu Leo Kantora wiemy, że jego matka nie była w Strzegomiu szczęśliwa, bo brakowało jej przedwojennego życia pełnego teatru, muzyki i koncertów. Widzimy ją na zdjęciu razem z innymi Żydówkami ze Strzegomia. W odświętnej sukience w groszki, ze starannie ułożoną fryzurą, wyróżnia się na tle pozostałych kobiet. Nie wiem, jakie doświadczenia miały za sobą bohaterki tego zdjęcia, ale przyglądając się im nie mam wątpliwości, że zakładając białe, odświętne bluzki, chciały choć na moment znów poczuć się piękne i atrakcyjne. Wreszcie w ich życiu nadszedł czas, kiedy już nie wstydziły się swoich semickich rysów, zdradzających ich pochodzenie i znów mogły założyć kolorowe sukienki, nosić eleganckie torebki i po prostu podobać się mężczyznom. Choć z pewnością trudno im było nadrobić tych sześć lat, kiedy ich kobiecość została wystawiona na ciężką próbę, na nowo uczyły się ról kochanek, żon i matek. Losy bohaterek tego zdjęcia potoczą się różnie większość wyemigruje z Polski, a Mera Kantor w 1968 roku umrze w wieku 49 lat i spocznie na cmentarzu, który połączył Żydów niemieckich, polskich i ją, rosyjską Żydówkę. Inną strzegomską rodziną, której losy poznajemy w filmie, są Langerowie. Jakub i Helena Langerowie pochodzili z Kalisza, a w Strzegomiu zamieszkali razem ze swoimi czterema synami. Na jednym z ich rodzinnych zdjęć widzimy, jak pozują w strzegomskim mieszkaniu, które jeszcze niedawno należało do innej, niemieckiej rodziny. Wydaje się, że po wojennej tułaczce wreszcie znaleźli swój azyl. Mieli mieszkanie, dzieci były zdrowe i chodziły do szkoły, ojciec pracował jako woźnica w żydowskim tartaku, matka zajmowała się domem. Żyją skromnie jak wiele innych podobnych im żydowskich, ale i polskich rodzin. Bo w powojennej rzeczywistości Dolnego Śląska właściwie nie było różnicy, skąd kto przyjechał z Wielkopolski, z Kresów, z Uralu, Syberii, Łemkowszczyzny, czy z Polski centralnej. Wszystkim było tak samo ciężko, wszyscy zaczynali od nowa, zostawiając za sobą trudne wspomnienia i próbując sklecić na nowo swoje życie. Ale jednak okazuje się, że Langerom Strzegom nie był pisany na zawsze. W 1957 roku porzucili poniemieckie mieszkanie z wygodami i wyruszyli do Izraela, aby w małej wiosce wieść trudne życie osadników. Potem oglądamy zdjęcia Langerów już

4 SPOŁECZEŃSTWO z Erec chłopców przy pracy w polu i dojrzałych już mężczyzn, z których wszyscy byli w wojsku, a trzech ukończyło studia wyższe na politechnice w Hajfie. Dla Leo Kantora Helena Langerowa stała się symbolem żydokomuny, bo powodziło się jej trochę lepiej niż innym, co miało symbolizować kakao z zagranicznych paczek ówczesna oznaka luksusu i koza trzymana w komórce na podwórku. Zanim oburzymy się na strywializowanie niezwykle istotnego problemu, spróbujmy razem z nim spojrzeć na tamte czasy oczyma dziesięcioletniego chłopca. Czy możemy mieć do niego pretensje, że nie wspomniał o żydowskich funkcjonariuszach UB i SB, którzy licznie zasilali szeregi dolnośląskich struktur aparatu bezpieczeństwa? Myślę, że nie, bo doskonale przypominają o tym historycy IPN, skrupulatnie odnotowując żydowskie pochodzenie kadry UB i SB, ujawniając zmienione nazwiska i imiona funkcjonariuszy, a nawet ich rodziców oraz informując, kiedy zdecydowali się wyemigrować do Izraela. Ich podobizny można było nawet obejrzeć na wystawie Twarze wrocławskiej z mieszanej rodziny żydowsko-niemieckiej, którego rodzice w 1933 roku podjęli decyzję o ochrzczeniu syna, chcąc uchronić go przed prześladowaniami reżimu hitlerowskiego. Równie, a może nawet bardziej skomplikowane, były losy dwóch wybitnych polskich uczonych, którzy zostali wspomniani w filmie Ludwika Hirszfelda i Hugona Steinhausa. Choć obydwaj doświadczyli osobiście tragedii Holokaustu Hirszfeld półtora roku spędził w getcie warszawskim, a Steinhaus ukrywał się pod zmienionym nazwiskiem, to umieszczenie ich w tym filmie wydaje się zabiegiem bardzo ryzykownym. Nie dlatego, że obaj byli zasymilowani i ochrzczeni, ale dlatego, że żaden z nich sam o sobie nie myślał w kategoriach żydostwa. W autobiograficznej Historii jednego życia Ludwik Hirszfeld wspominał, jak bardzo w getcie był obcy narodowi żydowskiemu i odrzucony przez tłum jako chrześcijanin. Ten wybitny lekarz, naukowiec i humanista otwarcie pisał o tym, że nie zna Żydów i nie wie, jak trafia się do ich serc, nigdy nie czując się jednym z nich. Pomimo tragicznej wspólnoty losów, nigdy też nie utożsamił się z narodem żydowskim, a w getcie mieszkał wraz z innymi chrześcijanami na plebanii kościoła Wszystkich Świętych. W związku z tym stawianie go wbrew jego woli w jednym rzędzie z dolnośląskimi Żydami, wydaje się dużym nieporozumieniem. bezpieki eksponowanej w 2006 roku na wrocławskim Rynku. Natomiast Leo Kantor chciał opowiedzieć historie zwykłych Żydów, którym czasami tak samo daleko było do komunizmu, jak i do syjonizmu, a ich głównym zmartwieniem było nie to, jak zgnębić przeciwnika jedynie słusznego ustroju, ale jak zadbać o to, aby dzieci nie były głodne i nie chorowały, aby pilnie chodziły do szkoły i dostały się na studia, a raz do roku mogły pojechać na żydowskie kolonie nad morze. W tym filmie właśnie ci prości polscy Żydzi, którzy na Dolnym Śląsku próbowali zacząć wszystko od nowa, wydają się znacznie bardziej ciekawi od swoich wspaniałych poprzedników Żydów niemieckich, stanowiących elitę intelektualną, kulturalną i gospodarczą regionu. Nazwiska noblistów rozsławiły Dolny Śląsk, ale ich stosunek do religii i tradycji żydowskiej był bardzo zróżnicowany. Dlatego nazywanie niektórych z nich Żydami może okazać się dużym nadużyciem jak w przypadku Fritza Habera, który przeszedł na protestantyzm, czy Reinharda Seltena (rocznik 1930), pochodzącego Inaczej rzecz się ma z Edytą Stein (św. Teresą Benedyktą od Krzyża OCM) wybitną filozof i najbardziej znaną w tej części Europy Żydówką, która została później świętą katolicką. Pomimo faktu, że odwróciła się od judaizmu i przyjęła chrześcijaństwo, w Auschwitz zginęła jako jedna z milionów europejskich Żydów. Także jej stosunek do dziedzictwa judaizmu nie był jednoznaczny wychowała się w praktykującej rodzinie żydowskiej, we Wrocławiu brała udział w żydowskim życiu religijnym, a dopiero w wieku 31 lat zdecydowała się na chrzest, z czym nigdy nie pogodziła się jej matka. Jeszcze zanim wstąpiła do zakonu karmelitanek, zabiegała o audiencję u papieża Piusa XI, aby przekonać go do wydania encykliki potępiającej antysemityzm, ale jednocześnie deklarowała pokutę za niewiarę ludu żydowskiego. To postać, która wymyka się prostym ocenom. Jedno nie ulega wątpliwości została zamordowana z powodu swojego żydowskiego pochodzenia i w ten sposób symbolicznie powróciła do swojego narodu, co jednak nie czyni jej symbolem żydowsko-katolickiego porozumienia, jak często można przeczytać i usłyszeć. Pisząc o Żydach niemieckich i polskich na Dolnym Śląsku warto zwrócić uwagę, że te dwie społeczności właściwie nie miały okazji się spotkać. Pomimo faktu, że po drugiej wojnie światowej przez pewien czas przebywała tu większa grupa Żydów niemieckich, a we Wrocła- Kolonia dla dzieci żydowskich z Dolnego Śląska, w środku Leo Kantor jako wychowawca grupy; lata 60. XX wieku. Fot. arch. Leo Kantora 15

5 SPOŁECZEŃSTWO pozostała do dziś. Innym ważnym filmowym miejscem jest także poniemiecka kamienica, gdzie mieszkał Leo Kantor, przy ulicy, której nazwy na przestrzeni dziejów zmieniały się jak w kalejdoskopie Wilhelmstr., Marszałka Roli-Żymierskiego, Feliksa Dzierżyńskiego, a obecnie Ignacego Paderewskiego. Czy jest w Polsce inna ulica, której patronami na przestrzeni dziejów byliby cesarz niemiecki, oficer rezerwy armii austro-węgierskiej i legionista w jednej osobie, współpracownik Lenina i symbol terroru oraz wybitny działacz niepodległościowy i premier II Rzeczypospolitej? Dokument podróży Leo Kantora, wystawiony dla niego przez władze PRL w następstwie wydarzeń marcowych. Fot. arch. Leo Kantora 16 wiu to oni byli pierwszymi, którzy reaktywowali życie religijne, to bardzo szybko jako obywatele niemieccy zostali zmuszeni do wyjazdu. Symbolicznym miejscem spotkania obu społeczności stały się cmentarze w Dzierżoniowie, Jaworze, Kłodzku, Legnicy, Świdnicy, Wałbrzychu i we Wrocławiu, gdzie obok nagrobków z niemieckobrzmiącymi nazwiskami spoczęli Żydzi ze sztetli Polski centralnej i Kresów Wschodnich. Na wrocławskim cmentarzu przy ul. Lotniczej polskich Żydów chowano nieopodal kwatery honorowej żydowskich żołnierzy poległych na frontach pierwszej wojny światowej. Obok tych bohaterów wojennych, którzy wiernie służyli swojej niemieckiej ojczyźnie, z honorem poświęcając dla niej życie, spoczęli byli więźniowie obozów koncentracyjnych, gett, którzy zostali przez rasę panów skazani na całkowitą zagładę. Te same Żelazne Krzyże, którymi tak szczycili się Żydzi niemieccy, ich polscy współbracia widywali na mundurach swoich oprawców To taka jedna z zawiłości historii żydowskiej na Dolnym Śląsku, a może w ogóle niemiecko-polsko-żydowskich losów. Miejsc ważnych w różnym kontekście dla dolnośląskich Żydów jest w filmie wiele. Szerzej chciałabym opowiedzieć o kilku. Jednym z nich jest strzegomski kościół św. Barbary, o którego wcześniejszej funkcji powojenni żydowscy i polscy mieszkańcy Strzegomia nie mieli pojęcia. Przed wiekami był on synagogą, która po wypędzeniu Żydów ze Śląska w XV wieku została przebudowana na kościół rzymskokatolicki, którym Miejscem, które Leo Kantor wspomina w filmie kilkakrotnie, jest obóz Gross-Rosen. Choć zarówno w samym obozie, jak i w jego około stu rozsianych po całym Śląsku filiach, więźniowie żydowscy stanowili znaczną grupę, wbrew temu, co zostało powiedziane w filmie, nie trafiali tam Żydzi dolnośląscy. Ich losy zostały dobrze udokumentowane dzięki pracom wrocławskich naukowców wiemy, jak wyglądały deportacje i dokąd trafiały transporty. Od listopada 1941 do czerwca 1943 roku, w ramach dziewięciu deportacji Żydów z Dolnego Śląska wywożono m.in. do Theresienstadt, do Auschwitz, do getta tranzytowego w Izbicy i do Kowna. Dla mnie osobiście jednym z ważniejszych miejsc w powojennym żydowskim życiu regionu był Dolnośląski Teatr Żydowski. W filmie widzimy go zarówno na zdjęciach archiwalnych zwłaszcza tym jednym, bardzo wymownym, gdzie grupa Żydów odgruzowuje dawny gmach przedwojennego niemieckiego kina Kammer-Lichtspiele, jak i współczesnych. Z archiwaliów na uwagę zasługują także sceny z filmu nakręconego z okazji uroczystego otwarcia teatru w dniu 2 kwietnia 1949 roku, gdzie można dostrzec postaci Idy Kamińskiej wybitnej aktorki i reżyser związanej z Wrocławiem, czy Jakuba Egita ówczesnego przewodniczącego Wojewódzkiego Komitetu Żydów Polskich. Przejmujące są także współczesne ujęcia pustego teatru, który choć na pozór nadal tętni życiem, wydaje się opustoszały, bo nie ma już tych, którzy stworzyli jego genius loci. W filmie pojawia się także inne symboliczne dla dolnośląskich Żydów miejsce synagoga Pod Białym Bocianem. Może trochę żal, że reżyser nie poświęcił jej więcej uwagi, bo to obiekt niezwykle ważny w najnowszych dziejach wrocławskiej społeczności żydowskiej, a jej odzyskiwanie, a następnie przywracanie do dawnej świetności, stanowi jeden z mitów założycielskich obecnej gminy żydowskiej. Brakuje mi w filmie także innych miejsc i instytucji ważnych dla współczesnych Żydów z TSKŻ, gminy żydowskiej czy dwóch wrocławskich szkół prowadzących nauczanie języka hebrajskiego, kultury i historii żydowskiej. Oglądając sceny dotyczące czasów obecnych odnosi się wrażenie, że życia żydowskiego już

6 SPOŁECZEŃSTWO tu nie ma, a na Dolnym Śląsku pozostała garstka starszych osób, które nie wychodzą z domów, bo nie mają dokąd. Nie jest to prawdą, bo abstrahując od oceny działalności tych organizacji to życie żydowskie we Wrocławiu po 1989 roku rozwija się intensywnie. Dotyczy to jego różnych aspektów zarówno religijnego (gmina wyznaniowa żydowska), kulturalnego (16 edycji Festiwalu Kultury Żydowskiej Simcha, wystawy i koncerty w synagodze), upamiętniania Holokaustu (różne inicjatywy TSKŻ), czy wreszcie edukacyjnego (działania podejmowane przez Fundację Bente Kahan). Kultura żydowska tworzona, inicjowana lub firmowana przez organizacje żydowskie, na trwałe wpisała się w pejzaż kulturalny Wrocławia. Leo Kantor tego nie dostrzega, ale może dlatego, że dla niego Żydzi dolnośląscy to byli ci zwykli i piękni w swojej prostocie ocaleńcy z Holokaustu, którzy może nie byli religijni, ale dla których jidyszkajt był wartością nadrzędną. Ostatni z tych Żydów, jeżeli nie wyjechali w ramach kolejnych emigracji, dziś już odchodzą. Razem z nimi odchodzi też żydowski świat, który znał i zapamiętał Leo Kantor. To, co nastąpiło później, jest już zupełnie inną wartością. Jeśli zaś chodzi o krajobrazy, to kraina dzieciństwa Leo Kantora pełna jest zbóż, maków, chabrów i porzeczek. Te maki, chabry i kwitnące kasztanowce były tym, co przywitało rodzinę Kantorów, kiedy po wojennej tułaczce i wielotygodniowej podróży pociągiem repatriacyjnym z Jekaterynburga wysiedli na stacji w niewielkim dolnośląskim miasteczku Strzegomiu. Sam reżyser napisał kiedyś, że takich porzeczek nie ma nigdzie na świecie, a jeden z takich krzewów rośnie w jego sztokholmskim ogrodzie. I tak jak dla bohatera filmu Tam gdzie rosną poziomki, innego reżysera ze Szwecji Ingmara Bergmana poziomkowa polana staje się miejscem, które wywołuje duchy przeszłości, dla Leo Kantora stają się tym samym poniemieckie ogrody w Strzegomiu pełne krzewów porzeczek. Nawet jeżeli chcemy się zżymać na ten sentymentalny obraz zatrzymany w kadrze to tak właśnie zapamiętał Dolny Śląsk Leo Kantor. Z drzewami czereśniowymi uginającymi się pod ciężarem owoców, z krzewami czerwonych porzeczek rosnącymi przy drodze. I nie krytykujmy go za to, bo przecież każdy nosi w sobie wyśniony obraz krainy dzieciństwa. Dla Leo Kantora był nią Dolny Śląsk Dlaczego ten film warto zobaczyć? Stanowi on bardzo osobistą narrację Leo Kantora żydowskiego emigranta. Żydowskiego emigranta, ale jednocześnie człowieka bardzo głęboko zanurzonego w polskiej kulturze, w polskim języku i w szeroko rozumianej polskości. Co ciekawe ten emigrant tym razem chciał opowiedzieć nie tylko swoją historię polsko-rosyjskiego Żyda, urodzonego w Charkowie, którego losy rzuciły na Ural, później na polski Dziki Zachód, a po 1969 roku do Sztokholmu. Leo Kantor upomniał się niejako o pamięć dla innych dolnośląskich Żydów, także dla tych, z którymi nie łączyła go wspólnota języka i doświadczeń życiowych. W swoim filmie pokazał, że na Dolnym Śląsku ta przedwojenna i powojenna historia uzupełniła się choć ci niemieccy Żydzi musieli wyjechać, ich miejsce zajęli przybysze z ziem polskich. Różniło ich bardzo wiele, ale połączyło miejsce, gdzie jedni i drudzy byli szczęśliwi, zakładali rodziny, robili interesy, z lepszym lub gorszym skutkiem próbowali zapuścić korzenie. Wreszcie jedni i drudzy pozostawili po sobie groby na cmentarzach, które często dziś są tak samo opuszczone i zapomniane. Cieszę się, że o tę pamięć o dolnośląskich Żydach upomniał się przedstawiciel pokolenia marcowych emigrantów. Myślę, że nie mógł w sposób bardziej przejmujący pokazać, jak bardzo jest z Dolnego Śląska Leo Kantor urodzony w 1940 roku jest publicystą, obecnie mieszka w Szwecji. Podczas wojny przebywał na Uralu, a jego ojciec zginął w 1941 roku z rąk Niemców. W 1945 roku został adoptowany przez Grzegorza Kantora, podoficera Wojska Polskiego ocalałego z Zagłady. Rok później wraz z matką i ojczymem przybył do Strzegomia, gdzie spędził dzieciństwo. Pod koniec lat 50. zaczął studiować filologię rosyjską w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Opolu, gdzie następnie został wykładowcą. Zorganizował tam Klub Akademicki Skrzat i Zimową Giełdę Piosenki. Po wydarzeniach marca 68 został zwolniony z pracy za ukryte pochodzenie i zmuszony do emigracji. Zanim opuścił Polskę, w maju przeprowadził się do Łodzi. W międzyczasie proponowano mu posadę na Uniwersytecie Łódzkim, jednak odmówił. W lipcu zmarła jego matka. W 1969 roku wyjechał do Szwecji, gdzie osiadł w Sztokholmie. W 1970 roku związał się z Uniwersytetem Sztokholmskim, na którym pracował do Od 2001 roku jest dyrektorem Międzynarodowego Festiwalu Filmów Dokumentalnych Człowiek w świecie, w latach był członkiem Szwedzkiej Rządowej Rady ds. Równości Etnicznej. Od 1990 roku jest szefem Międzynarodowego Forum Kultury w Szwecji. Od 1989 r. wykłada gościnnie na uniwersytetach w Polsce. Leo Kantor jest członkiem jury na wielu międzynarodowych festiwali filmowych, a także organizatorem wielu międzynarodowych seminariów, spotkań i sesji naukowych na temat Holokaustu, tolerancji oraz praw człowieka i obywatela. W 1989 roku został odznaczony medalem Zasłużonego dla Kultury Polskiej, a w 2000 Krzyżem Kawalerskim Orderu Zasługi RP. W 2008 roku otrzymał główną nagrodę Federacji Artystów Szwedzkich za obronę praw człowieka i walkę z rasizmem w filmie dokumentalnym. W końcu 2011 roku zrealizował film dokumentalny Tam gdzie rosną porzeczki nad którym patronat honorowy objął PISF. Wywiad z Leo Kantorem przeprowadzony przez Piotra Piluka ukazał się dwa lata temu w Słowie Żydowskim (nr 5/483 z maja 2012, str ) Tam, gdzie rosną porzeczki oraz relacja ze spotkania twórcy filmu z mieszkańcami Strzegomia (nr 7/485 z lipca 2012, str. 60. Tamara Włodarczyk jest doktorantką w Instytucie Politologii Uniwersytetu Wrocławskiego i autorką publikacji o dolnośląskich Żydach. Od 1999 roku zawodowo związana z organizacjami żydowskimi, gdzie zajmowała się m.in. ochroną dziedzictwa żydowskiego. Obecnie przygotowuje doktorat o emigracjach Żydów z Dolnego Śląska w latach i współpracuje z organizacjami mniejszości narodowych i etnicznych. 17

7 SZTUKA Twórczość rzeźbiarska Aliny Szapocznikow Stan przerafinowanego rozdygotania Tomasz Holak Zagadnienie tożsamości materialnej ciała jest od wieków problematycznym acz frapującym dogmatem. Bowiem jak sobie można wyobrazić rozważania wokół ciała, każdej jego cząsteczki materii? Trudność pojawia się w momencie oderwania choćby odrobiny z ciała żywego złożonego z organów. Ponieważ nasze ciała to złożone organy niczym części i narzędzia niezbędne do wykonywania czynności. Wychodząc od ciała, którego włosy, usta, ręce, brzuch są tylko częścią, pewnym elementem konstytuującym nasze ciało a zarazem będącym w sferze sacrum i profanum powstaje dzieło sztuki dzieła Aliny Szapocznikow. Genotyp genetyczny początek tego, co nieuniknione Alina Szapocznikow, Kroczące usta, Fot. dzięki uprzejmości Piotra Stanisławskiego / arch. Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie Redakcja Słowa Żydowskiego serdecznie dziękuje Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie za udostępnienie zdjęć dzieł Aliny Szapocznikow. 18 Alina Szapocznikow dziś to artystka światowego formatu. Jest jedną z czołowych i można zaryzykować stwierdzenie, że najciekawszych polskich rzeźbiarek w XX wieku. Reprezentuje już pokolenie powojennych polskich artystów, co nie jest bez znaczenia dla historii sztuki. Rozwija ona bowiem nową linię rzeźby. Kroczy ku własnemu językowi. Nie tylko poprzez materiał, z którego będą w późniejszym czasie wykonywane jej prace, ale poprzez idee. Wdziera się w kanon kobiet rzeźbiarek. Trudno rozważać o niej samej. Najlepiej i najszerzej dokonali tego już inni. Tacy badacze jej sztuki jak Jola Gola czy Agata Jakubowska. Z precyzją i myślę, że pewną subtelnością ukazały, ba, odsłoniły twórczość Szapocznikow na nowo. Swoistą kropką nad i są ostatnio wydane w 2012 roku przez Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie listy Aliny Szapocznikow do jej najpierw ukochanego, a później pierwszego męża Ryszarda Stanisławskiego, wieloletniego dyrektora Muzeum Sztuki w Łodzi. Urodziła się 16 maja 1926 roku w Kaliszu, zmarła 2 marca 1973 roku we Francji. Pochodziła z rodziny żydowskiej. Jej ojciec zmarł jeszcze przed wybuchem drugiej wojny światowej w 1938 roku. Niewiadomy jest wpływ ojca na córkę, ale na pewno nie był bez znaczenia, co zostanie ukazane w jednej z jej ostatnich prac z serii Pamiątki z 1971 roku. Przed wojną rodzina mieszkała w Pabianicach. Tam, przyszła artystkę i jej matkę, zastała druga wojna światowa. W tamtejszym getcie razem z matką spędziła dwa lata okupacji, następnie przeniesiono ją do łódzkiego getta, a stamtąd do obozów koncentracyjnych. Po wojnie, którą przetrwała od Auschwitz po Theresienstadt, dzięki matce lekarzowi pomagając jej być może jako pielęgniarka nie wróciła do Polski. Wraz z częścią wyzwolonych udała się do Czech. Nie wiadomo dokładnie jak to było. Tam podając fałszywą miejscowość urodzenia (graniczny Cieszyn) dostała obywatelstwo czeskie, które bardzo jej pomogło w dalszym życiu. Jej matka zaś zamieszkała w Łodzi podejmując pracę w szpitalu jako pediatra. Alina Szapocznikow nie wróciwszy do Polski postanowiła podjąć studia rzeźbiarskie w Pradze w pracowni rzeźbiarza Otokara Velimskiego, a potem studia w Wyższej Szkole Artystyczno- Przemysłowej u Josefa Wagnera. Dzięki stypendium Alina Szapocznikow studiowała w latach w paryskiej Ecole Nationale Superieure des Beaux-arts jako wolna słuchaczka w pracowni Paula Niclausse a w Paryżu. Kod czyli język artystki Swoistym kodem do zrozumienia prac artystki jest ona sama. Jej życie to jej dzieło. I tak pokazywała swoje życie poprzez sztukę. Jej wczesne lata twórcze w Pradze czy Paryżu to intelektualne uniesienia bohemy artystycznej, lekko lewicującej w sposób zachodnioeuropejski. W Paryżu

8 SZTUKA Alina Szapocznikow, Portret wielokrotny (dwukrotny), Fot. arch. Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie poznaje wielu przedstawicieli inteligencji. Nowej jak i starej Polonii. Czyta masę książek, artykułów z zakresu sztuki i literatury. Dyskutuje, myśli, walczy. Walczy z ideą dla idei i ze słabym zdrowiem. Jest wolna. Są problemy trwałej materii jak bark pieniędzy czy sprawy polityczne. Jest czas na miłość. Alina Szapocznikow poruszała się także w obrębie sztuki socrealistycznej tworząc ogromne pomniki dla władzy. Trudno dziś powiedzieć na ile były to chałtury dla obowiązującego czy przymusowego systemu, a na ile jej prawdziwy język. Początkowo są to rzeźby figuralne. Stopniowo je upraszcza, aby z czasem odejść zupełnie od tej formy Alina Szapocznikow urodziła się 16 maja 1926 roku w Kaliszu, zmarła 2 marca 1973 roku w sanatoryjnej miejscowości Praz-Coutant w Passy we Francji. Pochodziła z żydowskiej rodziny z Pabianic. Tam dopadła ją w raz z matką zawierucha wojenna. Przeszła przez łódzkie getto (Litzmannstadt Ghetto), obozy zagłady na terenie Polski i Czech. Szapocznikow nie wróciwszy do Polski postanowiła podjąć studia rzeźbiarskie w Pradze w pracowni rzeźbiarza Otokara Velimskiego, a potem studia w Wyższej Szkole Artystyczno-Przemysłowej u Josefa Wagnera. Dzięki stypendium Alina Szapocznikow studiowała w latach w paryskiej Ecole Nationale Superieure des Beaux-arts jako wolna słuchaczka w pracowni Paula Niclausse a w Paryżu. Na początku lat 50. XX wieku wróciła ze względu na stan zdrowia do Warszawy. W 1963 roku wyjechał na stałe do Paryża. Zmarła na chorobę nowotworową. Czytelnikom polecamy książkę wydaną przez Wydawnictwo Karakter Alina Szapocznikow i Ryszard Stanisławski Kroją mi się piękne sprawy. Listy , Kraków

9 SZTUKA reżim. Tą rzeźbą wkroczyła w dyskurs o indywidualną cielesność. Od tej pory Alina Szapocznikow będzie iść już tym tropem. Jej językiem stanie się własna młodość, dojrzałość śmierć. Biologiczny piktogram twórczości Alina Szapocznikow, Małe brzuchy, Fot. arch. Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie Alina Szapocznikowna tle pracy Wielka plaża, Fot. arch. Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie 20 i wykorzystać jako materiał tworzywo sztuczne, w którym daje popis zupełnie innej rzeźby. Tworzywa sztuczne takie jak poliester i poliuretan to eksperymenty, które nadawały rzeźbom pewną materię ciała. Plastyczne, szybko stygnące doskonale oddają zamysł artystki. Wróćmy jednak do alfabetu jej języka. Pierwsze kroki to jednak plastyczne rzeźby doby socrealizmu. Takie dzieła jak Kobieta z dzieckiem ( Pokój, Nadzieja matki ) z lat , a także Gimnastyczka, Portret sportowca oraz wiele podobnych to ćwiczenia młodej dziewczyny poprzedzające przejście po odwilży w inną sferę twórczości. Pierwszą taką jaskółką jest rzeźba Trudny wiek z 1956 roku. Przedstawia ona młodą kobietę dziewczynę właściwie. Jej linia i poza to ukazanie młodzieńczej butności, ale zarazem kobiecego dojrzewania. Wchodzenie w świadomy stan ludzkiej seksualności. To dzieło rewolucyjne, świadome. Przełamanie tabu i bunt przeciw oficjalnym zasadom plastycznym wdrażanym przez komunistyczny Multiplikacja ust, twarzy, rąk, ramion, piersi, a także fragmentów korpusu to próba utrwalenia własnej biologiczności, fizjologii. Jej prace można nazwać swoistym pamiętnikiem, przekazującym emocje kobiety pełnej zmysłowości, erotyzmu i świadomości własnego ciała. To pełne życia i wzbudzające fascynację artystki ciało pod wpływem choroby nowotworowej staje się pod koniec życia symbolem przemijania i powodem cierpienia, stąd coraz dalej idące dekonstrukcje. Analizuje, poszukuje poprzez odciski swojego ciała tej biologicznej prawdy, bólu i radości. Ciało bowiem skrywa tajemnice. Ciało tęskni do pewnej fizycznej harmonii całości. Cykl prac Brzuchy, Nowotwory to obiekty pełne organiczności i biologii. Zmaganie się z chorobą ciała i duszy. Nieme ciało z rzeźb artystki pozostawiło w swym materiale czyn odciśnięte palce twórcy. To dowód zmagania się ze śmiercią przez Alinę Szapocznikow. Odlewy ramion, nóg to istne wota składane w sanktuariach z prośbą o uzdrowienie. Obraz człowieka z kosmosem jego nieszczęść, chorób. Forma obrazowego ujawnienia zjawisk cielesno-chorobowych i duchowo-moralnych. Obiekty rzeźby są uwikłane w życie i metafizykę. Nowotwory to rodzaj urazu, a zarazem protezy. Uraz to zmiany biologiczne w naszym ciele prowadzące do trwałych śladów. Zarówno tych fizycznych jak i duchowych. Proteza to próba przedłużenia siły, życia i witalności organizmu jakiej dokonuje i którą fetyszyzuje w swych asamblażach Alina Szapocznikow.

10 SZTUKA Fetysz a fantazmat w obiektach twórcy Lekcja anatomii, której nam udziela Szapocznikow multiplikując własne ciało to rodzaj fetyszyzacji i fantazmatów wokół ciała i cielesności. Trudno zdefiniować tego rodzaju typologię. Rodzaj szokowej terapii czy raczej wejście w głąb każdego z nas? Cielesność autorki ukrytą za jej autoportretem widzimy w rzeźbie Portret czterokrotny z 1967 roku. Sztandarowa praca artystki przedstawia jej twarz odtworzoną w brązie i wielokolorowych poliuretanowych żywicach. Zwielokrotnione odbicie jest tajemnicą zwierciadłem postaci. Nasz wzrok podąża za każdą kopią w poszukiwaniu oryginału. Nasze dłonie, palce pragną dotknąć obiektu wtopić się w zastygłą masę istnienia. Gwałtowne rozdarcie Portretu czterokrotnego to pozbawienie materii spójności. Następuje rozbicie i fragmentaryzacja. Inna rzeźba Goldfinger to praca, która została uhonorowana nagrodą Fundacji Copley na XXI Salonie Majowym w 1965 roku w Paryżu. Złoty kciuk. Jest to odlew kciuka skierowanego w górę. Kciuk został zestawiony z częściami samochodowymi. Powstała rzeźba demonstrująca destrukcję czy autodestrukcję ciała. Fetysze czy wspomniane wcześniej Nowotwory tworzą jej własną drogę ukazującą zmasakrowane powolną chorobą ciało i duszę. To nie tylko fetysz odciśniętego kawałka ciała to podjecie tematu ważnego i bolącego lecz poprzez ucieczkę we własne fantazmaty. Jej szczególna ontologia Mój gest kieruje się w stronę ciała ludzkiego, tej»sfery całkowicie erogennej«, w stronę najbardziej nieokreślonych i najulotniejszych jego odczuć. Sławić nietrwałość w zakamarkach naszego ciała, w śladach naszych kroków po tej ziemi. Przez odciski ciała ludzkiego usiłuję utrwalić w przezroczystym polistyrenie ulotne momenty życia, jego paradoksy i jego absurdalność. (...) Usiłuję zawrzeć w żywicy odciski naszego ciała: jestem przekonana, że wśród wszystkich przejawów nietrwałości, ciało ludzkie jest najwrażliwszym, jedynym źródłem wszelkiej radości, wszelkiego bólu i wszelkiej prawdy, a to z powodu swej ontologicznej nędzy tak samo nieuniknionej, jak w płaszczyźnie świadomości zupełnie nie do przyjęcia. Tak brzmi przesłanie artystyczne Aliny Szapocznikow. Widzimy jak dosłownie potraktowała swoją pracę. Jak jej rzeźby nabierają sensu. Gdy ciało przemija pozostaje je utrwalić. Co jeszcze utrwalała? Nigdy nie opowiadała o swoim pobycie w obozach zagłady. Delikatnie unikała tego tematu. Jedynie poprzez listy do Ryszarda Stanisławskiego dowiadujemy się jedynie o kilku faktach z tamtego okresu. To zaledwie kilka zdań. Wiemy, że ponad wszystko chciała żyć. Pamiątka I z 1971 roku praca składająca się z fotografii zatopionej w poliestrze. Co przedstawia ta fotografia? Jest to zdjęcie małej Aliny niesionej na barkach ojca. Wspomnienie dzieciństwa, wspomnienie ojca. Ale i pamiątka nie tylko z dziecięcych wakacji a i zarazem obraz Holokaustu. Szapocznikow dokonuje równocześnie fotomontażu starego zdjęcia z lat raju utraconego z wizerunkiem umęczonej, wychudzonej, nagiej kobiety. Ta przerażająca postać przypomina ludzi ginących w obozach zagłady. Nie wiemy czy o taki zabieg chodziło artystce. Czy rzeczywiście jest to straszna pamiątka z obozu. Wszystkie jej prace są próbą scalenia poprzez wykorzystanie własnego ciała jej biografii jej życia. Skumulowała osobiste przeżycia. Dramaty wojenne, odnalezienie się w powojennej rzeczywistości czy dotyk śmiertelnej choroby.a mimo wszystko, a może przede wszystkim jej prace to nie tylko obraz człowieczego i kobiecego cierpienia. To także autoironia, potęga zmysłów. Pewna intymność i dramatyzm zatopione w sztucznych, poliuretanowych łzach. W Paryżu ścigała się z grupą Nowych realistów jak Niki de Saint-Phalle, Arman, Ce sar. Z kim dziś podjęła by artystyczną wędrówkę? Tego nie wiemy. Wiemy, że przebyła długą drogę od pierwszych młodzieńczych prac utrwalonych w żeliwie i betonie do nietrwałych i ulotnych z ostatnich czasów. Stan przerafinowanego rozdygotania odzwierciedlał prace i twórczość innej wielkiej rzeźbiarki Katarzyny Kobro, która sama tak pisała o swoich rzeźbach. Natomiast stan ducha Aliny Szapocznikow to również pewne rozdygotanie w afirmacji życia. Alina Szapocznikow na tle pracy Wielkie brzuchy, Fot. arch. Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie Tomasz Holak jest krytykiem, kuratorem, historykiem sztuki absolwentem Uniwersytetu Łódzkiego. Działał z wieloma łódzkimi galeriami sztuki czy muzeami. Współtworzył Galerię Stowarzyszenia Sztuk Pol. Kurator i współkurator wystaw artystów, grup artystycznych z całej Polski i zagranicy. Publikacje między innymi w Biuletynie Łódzkich Historyków Sztuki, Techne i na portalu Niezła sztuka. 21

11 Wydarzenia Wielki Rodzinny Piknik w Śródborowiance Jom ha Acmaut 5774 Piotr Piluk Otwock Członkowie Zarządu Głównego TSKŻ, organizatora pikniku, wciągnęli na maszt izraelską flagę. Tegoroczny Wielki Rodzinny Piknik z okazji Dnia Niepodległości Izraela zorganizowany przez Zarząd Główny i Oddział Warszawski Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce należy uznać za wyjątkowo udany. Po prostu znowu sukces można by rzec. Przybylo na niego ponad 200 uczestników z różnych miast nawet tych odległych, a czas wypełnił im bogaty program muzyczny oraz kulinarny. Tradycyjnie była to również sposobność do rozmów i odświeżenia kontaktów z dawno niewidzianymi znajomymi. Piknik rozpoczął się w południe, 10 maja od wciągnięcia na maszt flagi i wspólnego odśpiewania Hatikwy. Otwock Na piknik przybyli członkowie TSKŻ z oddziałów w różnych miastach. 22 Flagę wciągnęli przedstawiciele Zarządu Głównego TSKŻ: Artur Hofman, Roman Antonowicz, Ewa Prończuk, Hanna Rajber i Henryk Albert. Obecny był także Mateusz Pigoń dyrektor Departamentu Kultury w Ambasadzie Izraela. Kiedy już biało-niebieska flaga powiewała na maszcie nad ogrodem Śródborowianki, brzmiała Hatikwa w wykonaniu studentów uczelni muzycznej z Izraela, którzy akurat przebywali w Polsce. Była to piętnastoosobowa grupa izraelskiej młodzieży z Colleage Rimon w Tel Awiwie. Ich wizytę współfinansował Wydział Kultury Urzędu Miasta Stołecznego Warszawy. Goście w jej ramach zwiedzali miasto, uczestniczyli w warsztatach prowadzonych przez Marię Pomianowską. W ten sposób nawiązali też kontakt z polską młodzieżą z Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina. Koordynacją wizyty zajmowała się Dominika Zakrzewska z Fundacji Żywy Most. Przedmiotem wspólnych działań młodzieży z obu krajów była polska muzyka ludowa oraz folklor żydowski i izraelski. Izraelczycy wykonali także trzy koncerty dla warszawskiej publiczności. Dominika Zakrzewska powiedziała, że w ramach działań Fundacji Żywy Most była to już trzecia grupa z Izraela, któ-

12 Wydarzenia Otwock Występ izraelskiej młodzieży z Colleage Rimon w Tel Awiwie. ra pojawiła się w TSKŻ. Poza odśpiewaniem Hatikwy młodzi Izraelczycy dali też około godzinny, niezwykle dynamiczny koncert pieśni swojego rodzinnego kraju. Po koncercie wszyscy udali się na obiad. Po posiłku na uczestników czekały kolejne atrakcje muzyczne. Pierwszą z nich był występ Joanny Stefańskiej-Matraszek, której akompaniował Janusz Tylman. Joanna Stefańska-Matraszek jest absolwentką Wydziału Wokalno-Aktorskiego Akademii Muzycznej w Warszawie (obecnie Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina). Podczas studiów rozpoczęła współpracę z Warszawską Operą Kameralną, z którą jest związana do dziś. Współpraca ta zaowocowała debiutem w operze Wesele Figara Mozarta rolą Zuzanny oraz udziałem w festiwalach: Mozartowskim, Rossiniego, Oper Barokowych, Oper Otwock Znakomita oprawa muzyczna pikniku sprawiła, że uczestnicy chętnie tańczyli. Staropolskich. W tym czasie brała udział w licznych koncertach oratoryjno-kantatowych. Równolegle z muzyką operową wykonuje również repertuar musicalowy i operetkowy. Koncertowała w wielu krajach Europy oraz w Japonii, Libanie, na Wyspach Kanaryjskich. W 2013 roku otrzymała tytuł doktora sztuk muzycznych w dziedzinie wokalistyki. Natomiast Janusz Tylman jest kompozytorem oraz 23

13 Wydarzenia Otwock W ogrodzie Śródborowianki goście rozmawiali i korzystali z poczęstunku. pianistą, twórcą muzyki filmowej, teatralnej oraz musicali. Ukończył również Akademię Muzyczną Otwock Janusz Tylman znany uczestnikom pikniku z programu Śpiewające fortepiany. Otwock Sopranistka Joanna Stefańska- Matraszek zaśpiewała popularne przeboje operetkowe i musicalowe. w Warszawie. Najbardziej jest znany publiczności z programu Śpiewające fortepiany (TVP2, emisja w latach ). Janusz Tylman od lat jest związany z Teatrem Żydowskim w Warszawie. Kolejny punkt programu stanowił występ dziecięcej grupy teatralnej działającej przy Warszawskim Oddziale TSKŻ Janusz Korczak Kinder Teater, prowadzonej przez Jacoba Weitznera. Dzieci śpiewały dla publiczności piosenki w jidysz, podobnie jak ich opiekun. Do wykonawców spontanicznie dołączyła również Patrycja Zywert aktorka współpracująca z TSKŻ, której akompaniował Janusz Tylman. Potem znów nastąpiła przerwa, tym razem na grilla. Po niej dla gości zagrał znany dobrze uczestnikom naszych imprez, zespół The Warsaw Dixielanders. Przeboje lat 60. i 70. poderwały wiele osób do tańca. 24

14 Wydarzenia Otwock Atrakcja dla dzieci, czyli zjeżdżalnia Słoneczko. Krótko przed rozpoczęciem pikniku uczestnicy otrzymali okolicznościowe koszulki z nadrukami. Ponadto przez cały czas trwania imprezy były serwowane: humus, pity, chałki, piwo, lody i inne kulinaria. Nie zabrakło atrakcji dla dzieci, które stanowiły na pikniku dosyć liczną grupę. Specjalnie dla nich organizatorzy przygotowali animacje, zjeżdżalnię Słoneczko i stolik ze smakołykami. Wielki Rodzinny Piknik z okazji Dnia Niepodległości Izraela został zrealizowany dzięki dotacji Ministra Administracji i Cyfryzacji. Wsparły go także inne osoby i instytucje: firma Tatuum, klub Pardon To Krakowa, Legnicy, Łodzi, Wrocławia i Żar. Z lubelskiego TSKŻ przyjechało autokarem ponad 30 osób, a z Warszawy około 50. Wśród gości były także osoby współpracujące z TSKŻ i życzliwe naszej organizacji. Pomimo tego, że nie było zbyt słonecznie, pogoda jednak pozwoliła na zabawę w ogrodzie. Atmosfera pikniku była bardzo przyjemna, co wielokrotnie podkreślali uczestnicy, doceniając zaangażowanie organizatorów w jego bardzo dobre przygotowanie. Organizatorzy Otwock Występ zespołu The Warsaw Dixielanders ze szlagierami lat 60. i 70. Otwock Występ dzieci z Janusz Korczak Kinder Teater. Fotografie: Piotr Piluk Tu, restauracja Magat, Ambasada Izraela w Polsce i Adam Brzuszkiewicz producent lodów Miś. Organizatorzy wszystkim serdecznie za to wsparcie dziękują. Warto podkreślić fakt, że na pikniku pojawili się działacze TSKŻ z wielu miast, m.in.: Bielska-Białej, Katowic, natomiast nie kryli zadowolenia z dobrych nastrojów gości. Pikniki organizowane przez TSKŻ z okazji Jom ha Acmaut stały się już tradycją i zawsze są udane. A następny już za rok. 25

15

16 HISTORIA Czym była rewolucja permanentna Lwa Trockiego? Rozmowa z Mikołajem Mirowskim Jerzy Diatłowicki Już wiele lat temu postanowiłem nie czytać książek grubszych niż 300 stron, bo już psychicznie osłabłem, a może to starość. I nagle otrzymuję 500-stronicową pracę Muszę przyznać, że książka mnie zachwyciła i mimo tak dużej dawki informacji, nie znużyła Bardzo dziękuję za tak miłe słowa, za które chyba każdy autor, nieważne jakiej książki, byłby wdzięczny. Cieszę się tym bardziej, gdyż temat pracy nie był ani łatwy, ani nader popularny Postać mojego bohatera w połączeniu z ogromną dozą historiozofii i ideologii marksistowskiej nie jest też w polskiej nauce zbyt częstym celem badawczym. Po 1989 roku klasycznych biografii Stalina i Lenina było na polskim rynku wydawniczym sporo, choć raczej zagranicznych, niż polskich autorów. Natomiast Trocki, w pewnym momencie człowiek bardzo wpływowy w bolszewickiej Rosji, był totalnie nieobecny i niezauważony. Ano właśnie, dlaczego 34-letni autor na temat swojej debiutanckiej książki naukowej bierze tak nie modny temat jak Trocki? Temat, który leży gdzieś w głębokich piwnicach, albo na najwyższych półkach archiwów z napisem historia idei, bo takim przykładem jest analizowana przez pana teoria rewolucji permanentnej. Z jakiego powodu, którędy Trocki do pana przyszedł? Zacznijmy od tego, że zawsze interesowałem się historią Związku Radzieckiego i ostatnimi latami caratu, mniej więcej od udanego zamachu na Stołypina i rewolucji 1905 roku, skończywszy gdzieś na śmierci Lenina w 1924 roku. Frapowała mnie również polityczno-ideowa droga bolszewików do władzy, od nielicznej sekty zawodowych rewolucjonistów wegetującej gdzieś na emigracji lub na carskich katorgach, po koryfeuszy nowej wiary, która cytując za dziennikarzem Johnem Reedem, miała wstrząsnąć światem. Lew Trocki w tej historii jest jedną z najważniejszych postaci, a w niektórych momentach zwrotnych jak np. podczas rewolucji październikowej czy wojny domowej, gdzie dowodził Armią Czerwoną, wręcz kluczowy. W pierwszych latach istnienia Rosji Radzieckiej był absolutnie człowiekiem numer dwa rządu bolszewickiego. Na wiele wydarzeń miał decydujący wpływ. To jego kolosalne wręcz znaczenie w latach zderzyło się z prawie zupełnym pominięciem tej postaci w polskiej historiografii. W III RP Trocki w badaniach naukowych praktycznie nie istnieje, zresztą pod tym względem w PRL było podobnie. Co ciekawe w II RP kraju, który nie miał powodów by kochać twórcę Armii Czerwonej książki Trockiego szeroko drukowano. Na marginesie mogę dodać, że w niektórych uniwersyteckich bibliotekach wciąż istnieją peerelowskie utrudnienia w korzystaniu z prac autorstwa Trockiego, co uprzykrzało mi nieco badania. Z kolei w światowym piśmiennictwie historycznym dominowały, jak do tej pory dwa, równie zakłamane spojrzenia na tę postać: demoniczne stalinowskie i apologetyczne, tworzone przez ludzi będących członkami rozmaitych odłamów ruchu trockistowskiego. W tej sytuacji wydawało mi się czymś fascynującym, ale i potrzebnym, napisanie poważnej monografii poświęconej Trockiemu. Uznałem też, że najważniejszą osią tej narracji będzie jego polityczne i ideowe dziecko, czyli teoria rewolucji permanentnej. Trocki, jak każdy radykalny marksista przykładał ogromną wagę do ideologii, ale jak wiadomo świat realny zazwyczaj weryfikuje wiele z teoretycznych założeń, dlatego też uznałem, że praca, która będzie starała się odpowiedzieć na to pytanie, może być ciekawa i twórcza. No a poza tym Trocki był indywidualnością tak niebanalną, że grzechem byłoby nie ruszyć takiego tematu. Czy zwrócił pan uwagę, że w swojej wypowiedzi operuje pan pojęciem rewolucja, które obecnie nie znaczy już tego, co kiedyś i może być kojarzone bardziej z przymiotnikiem seksualna? Absolutnie nie zwracam na to uwagi. Szczęśliwie jestem historykiem i nie muszę w tym kontekście przejmować się współczesnością. To zresztą w tym zawodzie jest, co muszę przyznać, niezwykle przyjemne. A wracając do meritum, fakt, iż rewolucyjny marksizm i jego odłam zwany nie do końca słusznie trockizmem to dziś histo- Mikołaj Mirowski, autor książki Rewolucja permanentna Lwa Trockiego. Między teorią i praktyką. Fot. arch. SŻ Mikołaj Mirowski, Rewolucja permanentna Lwa Trockiego. Między teorią i praktyką, Wydawnictwo DiG

17 HISTORIA Paszportowe zdjęcie Lwa Trockiego, gdy udawał się do Szwajcarii na konferencję w Zimmerwaldzie w 1915 roku. 28 ria, na pewno sprzyjają spokojnej analizie. Dziś idee Trockiego żywotne są jedynie w Ameryce Południowej i to też w pewnej ograniczonej i zmodyfikowanej formie. W mojej książce nie zajmowałem się recepcją trockizmu albo aktualnością pojęcia rewolucji jako całości. Skądinąd to ciekawe zagadnienie. Pamiętajmy, że samo słowo rewolucja wciąż występuje w różnych znaczeniach i myślę, że ma się dobrze. Przypomnijmy chociażby miłą naszemu sercu bezkrwawą rewolucję Solidarności, czy dziejące się nie tak dawno rewolucje w krajach arabskich. Że nie wspomnę wydarzeń na Majdanie i obecnej sytuacji Ukrainy. Wróćmy do bohatera pana książki. Jeśliby się zastanowić jacy cudzoziemcy w pierwszej połowie XX wieku mieli wpływ na historię Polski to na czele najbardziej znienawidzonych byłby Trocki, dlaczego? To oczywiste. Swoje zrobiła wojna polsko-bolszewicka, gdzie Trocki urasta do roli jastrzębia tego konfliktu, a jego demoniczny wizerunek jest wdzięcznym tematem dla polskiej propagandy. Podczas konfliktu funkcjonował między innymi świetny polski plakat (zamieszczam go w książce) przedstawiający diabła Trockiego któremu dodatkowo uwypukla się semickie rysy. Mit żydokomuny ma tu zresztą pełne zastosowanie. Niemniej jak sądzę nie tylko i nie przede wszystkim o to tu chodzi. Polscy politycy faktycznie uważali, że jednym ze spiritus movens tego konfliktu był Trocki. Być może najważniejszym, a jeśli nie, to przynajmniej tak ważnym jak Lenin. Nie było powodu by tak nie sądzić. Dowcip polega na tym, że jak dowodzą fakty i tajna bolszewicka korespondencja, do której dotarłem, to właśnie Trocki był najbardziej wpływowym przedstawicielem elity bolszewickiej, sprzeciwiającej się zbyt intensywnemu angażowaniu się w wojnę z Polakami. Oczywiście Trocki zawsze uważał, że rewolucja musi ogarnąć świat, ale nie należy jej przenosić na bagnetach, albo nie tylko na nich, gdyż ciężko na nich siedzieć jak powiada znany bom mot. W 1921 roku w jednej z dyskusji, którą zresztą cytuję w książce Trocki stwierdził, że Interwencja wojskowa to jak kleszcze ginekologiczne, zastosowane we właściwym momencie mogą ulżyć w męczarniach porodowych. Użyte przedwcześnie spowodują tylko poronienie. Rewolucja, więc może się dokonać w każdym kraju pod warunkiem, że istnieje w nim partia i proletariat, który chce tej rewolucji. Trocki od byłego członka SDKPiL, Juliana Marchlewskiego, wiedział, że w Polsce rodzimi komuniści są bardzo słabi, a proletariat będzie odbierał Armię Czerwoną jako w prostej linii kontynuatorkę caratu. Na pewno nie będą widzieli w niej wyzwolicieli z kajdan kapitału. Trocki był słusznie przekonany, że polscy robotnicy prędzej posłuchają antybolszewickich wezwań PPS, niż odezw Feliksa Dzierżyńskiego. Nie mylił się. Jaki był stosunek Trockiego do społeczności żydowskiej, ile w nim było z Bronsteina a ile Trockiego? Jest taka słynna anegdota, w której rabin Moskwy Mazeh prosił Trockiego, by w imię żydowskich korzeni, użył siły Armii Czerwonej do opanowania pogromów. W tym momencie Trocki miał to skomentować: Mylicie się. Jestem socjaldemokratą. Nikim innym. To właśnie po tym spotkaniu i znaczącej odpowiedzi Trockiego, rabin Moskwy miał powiedzieć słynne zdanie Troccy robią rewolucję, a Bronsteinowie za to płacą. Trocki dość jednoznacznie odcinał się od środowisk żydowskich, nie chciał mieć z nimi nic wspólnego. Jeszcze w 1903 roku gdy na II zjeździe SDPRR stanęła sprawa Bundu, partii żydowskich socjalistów domagających się dla siebie szerokiej autonomii w ramach rosyjskiej socjaldemokracji, był jedną z najgorliwszych i najbardziej zdecydowanych osób, które zwalczały ten postulat jako przejaw nacjonalizmu. Trocki był zwolennikiem czerwonej asymilacji, był pod tym względem klinicznym wręcz przykładem nieżydowskiego Żyda, takiego, który chce za wszelką cenę zaprzeczyć swoją żydowskość. Przez długi czas żył iluzją, którą żyła też chociażby Róża Luksemburg, że gdy wszyscy będą równi a narodowości rozpłyną się, zniknie zarazem powód by istniał antysemityzm. Żyjąc mrzonką zdawał sobie jednak sprawę z uwarunkowań kraju, w którym bolszewicy przejęli władzę. Znany jest chociażby fakt jak w 1917 roku stanowczo odmówił Leniowi objęcia

18 HISTORIA stanowiska ludowego komisarza spraw wewnętrznych. Argumentacja była oczywista, jak twierdził Trocki: gdy Żyd będzie stał na czele bezpieczeństwa, na pewno zwiększy się w Rosji antysemityzm. Polemizuje pan z tuzami polskiej i nie polskiej nauki. Na przykład w paru miejscach z samym Leszkiem Kołakowskim, ale i z Normanem Davisem oraz najsłynniejszym polskim trockistą Ludwikiem Hassem. Ładnie to tak podważać autorytet Kołakowskiego w dziedzinie marksizmu? zować, nie zgodzić się i przedstawić inną interpretację. Chociażby czy stalinowski totalitaryzm był nieuchronnym dopełnieniem utylitaryzmu Lenina? Czy Trocki jeśliby wygrał rywalizację o władzę stałby się jeszcze większym zamordystą niż wielki językoznawca? Odpowiedzi na te pytania nie są według mnie oczywiste. Dlatego warto je stawiać. Poza tym nie jest prawdą, że w książce jakoś fundamentalnie spieram się z Kołakowskim. Co innego Norman Davies, szacowny brytyjski historyk w mojej ocenie w kilku miejscach błędnie interpretuje role Trockiego podczas wojny polsko-bolszewickiej. Jeśli historyk, a tak było w moim przypadku, w świetle zebranego materiału źródłowego ma nieco odmienną opinię, powinien przecież skorygować ustalenia poprzedników. To samo tyczy się Ludwika Hassa, który świadomie bądź nie, dokonał pewnych przeinaczeń. Inną kwestią jest to, co już powiedziałem, że Trocki generalnie miał pecha do swoich biografii. Nawet te skądinąd bardzo dobre pod względem źródłowym i faktograficznym cierpią na tak zwany syndrom fałszywej politycznej bezstronności. A pan tego syndromu uniknął? Nie mnie oceniać. Trzeba sobie jednak powiedzieć jasno, że nie ma obiektywnej historii, myślenie o czymś takim to utopia. My historycy zawsze opisujemy coś z pewnym bagażem doświadczeń, sumą poglądów czy przekonań. Nie w tym jak sadzę leży problem, choć nie można z tym przesadzać. Najważniejszym jest tak podejść do tematu by być wobec niego maksymalnie uczciwym. Wykazać się dobrą wolą ukazania różnych punktów widzenia, przynajmniej tak starałem się pisać o Trockim. Między innymi dlatego np. wątek polski chciałem potraktować jak najbardziej neutralnie. Założeniem było by maksymalnie wyzbyć się emocjonalności, opisując wydarzenie jakbym był nie polskim i nie rosyjskim badaczem. Zresztą najlepiej grzechy zaangażowania widać w biografiach Trockiego pisanych przez trockistów. Na wyspie Prinkipo, przy biurku gdzie Lew Trocki napisał Moje Życie i Historię Rewolucji Rosyjskiej. Turcja, 1929 rok. Trocki to duży temat, pana motyl to dinozaur. Co ciekawe praca nie jest biografią, czy od początku tak miało być? W żadnym wypadku nie podważam wielkości Leszka Kołakowskiego, nie śmiałbym! Jego monumentalna książka Główne Nurty Marksizmu to wybitna pozycja. Myślę, że lepszej w tym temacie nie napisano. Przed Kołakowskim chylę czoło. Nie znaczy to wszelako bym nie mógł z pewnymi jego opiniami czy sądami polemi- Tak, od początku planowałem napisać monografię, ale nie zgodzę się, że w książce nie ma elementów biografii Trockiego. Nie można oddzielić jego osoby od idei permanentnej rewolucji, to jego oryginalna koncepcja. Pisząc książkę chciałem przede wszystkim rzetelnie zrekonstruować poglądy Lwa Trockiego a zarazem zdekonstruować jego mit. Tak białą, jak i czarną legendę. Praca miała połączyć trzy różne perspektywy: historyka idei, historyka marksizmu i trochę biografa. Swoją rolę pełnią też konkretne wydarzenia historyczne rzucone na siatkę ideologii. Rewolucja chińska z lat , wydarzenia Niemieckiego Października z 1923 roku, czy Traktat Brzeski pełnią też osobny, monograficzny opis. Wierzę, że wypełniają lukę w polskiej historiografii. Nie sądzę na przykład, że w Polsce poważnie (wyjątkiem są książki Tadeusza Kotłowskiego) analizowane były przez historyków bolszewickie próby wszczęcia rewolucji w Republice Weimarskiej z lat Inny, przyziemny, ale kluczowy problem to, że nie miałbym na klasyczną biografię pieniędzy. Trzeba byłoby sporo jeź- Od lewej: Trocki, Lenin i Zinowjew podczas II kongresu III Międzynarodówki 29

19 HISTORIA Parvus Przede wszystkim człowiekiem pełnym sprzeczności. Był radykalnym socjalistą i znakomitym biznesmenem, wzbogacił się na handlu bronią podczas wojen bałkańskich, potem został doradcą finansowym ruch młodotureckiego. Był też marszandem rosyjskiej rewolucji jak słusznie głosi tytuł jedynej jego klasycznej biografii z 1965 roku, autorstwa Winfreda Scharlaua i Zbynka Zemana. Rosyjski Żyd, zakochany w kulturze niemieckiej, a przy tym rewolucjonista i doskonały ideolog. Głosił konieczność dokonania radykalnych przemian społecznych, ale nie odrzucał idei wolnego handlu światowego. Dodam, ale o tym jest sporo w mojej książce, że to on właśnie zainspirował Trockiego do sformułowania koncepcji permanentnej rewolucji. Był działaczem rosyjskiego i niemieckiego ruchu socjalistycznego, a zarówno agentem niemieckich służb specjalnych. To on stał za organizacją przejazdu Lenina ze Szwajcarii do Rosji w słynnym zaplombowanym wagonie. Zza kulis asystował też przy bolszewickim zamachu stanu w 1917 roku. Jego udział w doprowadzenia do upadku państwa Mikołaja II jest paradoksalnie odwrotnie proporcjonalny do znaczenia pseudonimu, który obrał parvus czyli mały. A on był naprawdę dużym graczem. Idealny uczeń Machiavellego. Maksymę, że cel uświęca środki mógłby sobie spokojnie kazać wygrawerować na swoim nagrobku. A jak skończył? Chyba jednak jako parvus? Wizerunek Trockiego na polskim plakacie propagandowym z okresu wojny polskobolszewickiej, lipiec 1920 roku. 30 dzić po świecie: Meksyk, Turcja, Norwegia, Dania, Francja Instytut Hoovera w USA. Przy pracy nad tą książką byłem w Instytucie Historii Społecznej w Amsterdamie i bardzo krótko w Moskwie, na moją skromną kieszeń i tak były to kosztowne wyjazdy, szczęśliwie do koncepcji pracy spokojnie to wystarczyło. Odkurzył pan, a dla mnie powiem nawet odkrył niektóre nazwiska. Chociażby postać Parvusa była dla mnie kompletnie nie znana, a jak wynika z pańskich ustaleń jest niezmiernie ważna. Kto to właściwie był? To prawda. Zmarł jako majętny człowiek, ale o jego zasługach dla bolszewickiej rewolucji bardzo chcieli zapomnieć zarówno rosyjscy towarzysze, jak i niemieccy partnerzy w interesach. Obie strony nie miały już powodów, aby kontynuować dawną znajomość. Dla bolszewików i Lenina przyznawanie się do kontaktów z niemieckim szpiegiem było co najmniej nie na miejscu Odciął się od niego także jego dawny przyjaciel z pierwszej emigracji, Lew Trocki. Związek Spartakusa założony przez Różę Luksemburg a potem KPD również nie miał ochoty pamiętać, że Parvus to ich dawny towarzysz. Zmarł w 1924 roku. Bogaty, ale bez przyjaciół dla, których tak wiele zrobił. To wciąż bardzo tajemnicza, ale i barwna postać, jego biografia to gotowy scenariusz na świetny film historyczny. Chciałbym zadać panu pytanie z kategorii historii alternatywnej. Jak wyglądałby ZSRR pod rządami Trockiego, czy miał on szansę w konfrontacji ze Stalinem, czy mógł i dlaczego ostatecznie nie przejął władzy po śmierci Lenina? Czy w ogóle wolno historykowi zadać takie pytanie? To trudne pytanie zwłaszcza, że nie falsyfikowalne, niemniej nie odrzucam pytań z kategorii historii kontrfaktycznej. Próba zmierzenia się z takim pytaniami dla historyka jest ważna, ale często bagatelizowana. Uważam, że należy rozpatrywać także wyimaginowane, czysto teoretyczne możliwości. W przypadku braku wzięcia ich pod uwagę pozbawiamy się możliwości dokładniejszego poznania historii realnej. Wagę i znaczenie jakiegoś przełomowego wydarzenia można lepiej poznać analizując hipotezę co mogłoby się stać gdyby owo zdarzenie się nie zmaterializowało. Oczywiście trzeba mieć świadomość grząskiego gruntu i ostrożności w snuciu hipotetycznych pytań. Niemniej postawimy sprawę jasno: bez tych pytań, jestem o tym przekonany, historyk byłby tylko zwykłym zbieraczem wiedzy. A jakie są niebezpieczeństwa wynikające z tego typu myślenia? Są trzy poważne zastrzeżenia. Pierwszy problem stanowi fakt iż, to co nie miało miejsca dla części historyków jest zwyczajnie nieważne. Krótko mówiąc: skoro czegoś nie było, nie można mówić, że posiadało przyczyny

20 HISTORIA ambicje. Zapewne było w tym coś z troski o godność rewolucyjną, na której zachowaniu zależało mu bardziej niż na wpływach w partii, których był nadto pewien. Trocki nie potrafił zawierać sojuszy, zjednywać nie lubianych przez siebie ludzi. Zaatakowany przez Zinowjewa, Kamieniewa i Stalina, oskarżony o odstępstwa od linii leninowskiej i działalność frakcyjną nie podjął nawet obrony. Mentalnie okazał się niezdolny do przejęcia i utrzymania władzy. A gdyby chciał? lub skutki, a więc nie ma w sobie atrybutów mogących uczynić je interesującym (w potocznej formie można to podsumować słynnym cytatem z filmu Miś : Czy do stanu wojennego musiało dojść? Widocznie musiało skoro doszło ). Jako drugi, wymienia się zarzut dotyczący braku metod badawczych. Badanie historii sprowadza się do studiowania źródeł i tym samym poznawania zaistniałych faktów. W przypadku wydarzeń, które nie miały miejsca nie dysponujemy bazą źródłową, a więc nie jesteśmy w stanie ich w żaden sposób zweryfikować. Trzecim argumentem przeciwników, jest pogląd, że zajmowanie się tym, co nigdy się nie działo jest stratą czasu, a dodatkowo umniejsza znaczenie rzeczywistych wydarzeń. Wróćmy zatem do hipotetycznego pytania, jak to przełożyć na Trockiego jako alternatywnego przywódcę Związku Radzieckiego? Stawiam tezę, że twórca Armii Czerwonej nie miał najmniejszych szans w starciu ze Stalinem. Na przełomie 1923 i 1924 roku, gdy po raz pierwszy pada pytanie o sukcesie, bohater mojej książki jest już praktycznie na straconej pozycji. Spróbuje to uzasadnić. Otóż, Trocki pokładał nadmierną ufność w swych przymiotach osobistych, nie doceniając zarazem oficjalnych atrybutów władzy. Konkretne stanowiska miały dla niego drugorzędne znaczenie. Zdecydowanie przecenił swój autorytet. Wierzył że wciąż unosi się nad nim aureola rewolucyjnego przywódcy, twórcy Armii Czerwonej. Wbrew pozorom nie był trudnym przeciwnikiem. Chorowity i nieobecny na wielu zebraniach, często nie uczestniczył w podejmowaniu ważnych decyzji. Nawet wtedy, gdy w nich uczestniczył, nie potrafił zadbać o własne sprawy. Był ponad to, zadufany w swe racje. Unikał wrażenia, że rozgrywa prywatne interesy, realizuje własne Kierując do stycznia 1925 roku Komisariatem Ludowym Spraw Wojskowych i Morskich, a także przewodnicząc Rewolucyjnej Radzie Wojskowej ZSRR miał w rękach potężniejszą broń niż Stalin kierujący administracją partyjną. W odróżnieniu od Stalina jednak, bał się i prawdopodobnie nie chciał zostać Bonapartem rewolucji rosyjskiej. W 1924 roku, gdy jeszcze coś znaczył mówił: Nikt z nas nie chce i nie może mieć racji wbrew partii. W ostatecznym wyniku partia ma zawsze rację. W mojej ocenie pytanie Trocki czy Stalin w 1924 roku nie ma sensu. Co innego jeśli na przykład zamach Fani Kapłan z 1918 roku by się powiódł i Lenin by zginął. Jak wiemy, faktycznie został dwukrotnie postrzelony i ciężko ranny. Jeśli jednak Fania Kapłan (lub ktokolwiek inny, bo są w tej sprawie wątpliwości), strzelałaby celniej wtedy jedynym naturalnym kandydatem na następcę, byłby tylko Trocki. Zresztą pytanie o dymisję Lenina padło mgliście w kontekście dyskusji czy bolszewicy powinni przyjąć upokarzające warunki podyktowane przez Niemców w Traktacie Brzeskim. Przejęcie władzy przez Trockiego w 1918, 1919 czy 1920 roku w wyniku udanego zamachu na życie Lenina, potrafię sobie wyobrazić. Czy państwo radzieckie mogło być wtedy znacznie groźniejsze niż w wersji stalinowskiej? Oczywiście nie odpowiem na tak postawione pytanie, niemniej przestrzegałbym przed łatwymi sądami pod tytułem Trocki byłby gorszy niż Stalin. Może tak by było, trockistowski program w gospodarce faktycznie w latach trzydziestych bezpardonowo wcielał w życie Stalin. Z drugiej strony, choć Trocki był radykalnym marksistą i ideologia była dla niego ważniejsza niż wszystko, to wielokrotnie pokazywał swoją pragmatyczną i umiarkowaną twarz. Tak było w przypadku wojny polsko-bolszewickiej, stosunku do NEP, którego bliźniaczy projekt zaproponował już w 1920 roku. Pomysł, który o ponad rok wyprzedzał koncepcje Bucharina. Argumentem za tą hipotezą jest także największe dokonanie Trockiego, czyli stworzenie i kierowanie Armią Czerwoną w latach wojny domowej. Za mało jest danych, aby stawiać kategoryczne hipotezy w jedną lub drugą stronę. Podczas defilady na Placu Czerwonym, 1920 rok. Mikołaj Mirowski jest historykiem, publicystą, doktorem nauk humanistycznych, absolwentem Uniwersytetu Łódzkiego. Jego specjalnością jest historia ZSRR w okresie , a także tematyka stosunków polsko-żydowskich w XX wieku, jest również współpracownikiem ds. historycznych kwartalnika Liberté! i Forum Żydów Polskich. Pisał m.in. dla Znaku, Rzeczpospolitej czy Słowa Żydowskiego. Współprowadzi projekt Warszawa dwóch Powstań. Jerzy Diatłowicki jest socjologiem, publicystą, dziennikarzem telewizyjnym oraz twórcą cyklicznego programu Rzeczpospolita druga i pół. 31

Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów

Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów Patronat Honorowy: Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej zaprasza na obchody, upamiętniające 75. rocznicę utworzenia przez Niemców w Kutnie, getta

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze gazowej obozu zagłady w Treblince) polski pedagog, publicysta,

Bardziej szczegółowo

Aleksander Sas-Bandrowski - tenor z Lubaczowa

Aleksander Sas-Bandrowski - tenor z Lubaczowa 1 Aleksander Sas-Bandrowski - tenor z Lubaczowa W moich wędrówkach po artystycznych śladach kultury muzycznej naszego podkarpackiego regionu dotarłem do znakomitej postaci wspaniałego artysty śpiewaka

Bardziej szczegółowo

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Uczestniczyliśmy w dodatkowych zajęciach na temat historii i kultury Żydów. Wzięliśmy udział w obchodach Międzynarodowego

Bardziej szczegółowo

1 Maria Zduniak Ukończyła studia w zakresie teorii muzyki i gry na fortepianie w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej we Wrocławiu (1961), a także w zakresie historii sztuki na Uniwersytecie Wrocławskim

Bardziej szczegółowo

Projekt edukacyjny uczniów klasy II a Korczak król dzieci

Projekt edukacyjny uczniów klasy II a Korczak król dzieci Janusz Korczak Projekt edukacyjny uczniów klasy II a Korczak król dzieci Projekt realizowany jest przez uczniów II klasy Gimnazjum nr 1 w Błoniu pod kierunkiem nauczyciela, pani Anety Kobosz. Idea przybliżenia

Bardziej szczegółowo

Antoni Guzik. Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży

Antoni Guzik. Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży Antoni Guzik Antoni Guzik Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży Docent Antoni Guzik urodził się 7 kwietnia 1925 r. w Izydorówce, w dawnym województwie stanisławowskim. Szkołę

Bardziej szczegółowo

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!!

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W dniu 30-04-2010 roku przeprowadziłem wywiad z moim opą -tak nazywam swojego holenderskiego dziadka, na bardzo polski temat-solidarność. Ten dzień jest może najlepszy

Bardziej szczegółowo

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Żył w latach 1805 1875; Prozaik, poeta, dramaturg i baśniopisarz duński; W wieku 14 lat, po śmierci ojca, we wrześniu

Bardziej szczegółowo

MICHAIŁ DARAGAN. Życzliwy gubernator i jego dokonania

MICHAIŁ DARAGAN. Życzliwy gubernator i jego dokonania MICHAIŁ DARAGAN Życzliwy gubernator i jego dokonania RODZINA Szlachecka rodzina Daraganów bierze swój początek z dwóch ziem ukraińskich. Najstarszym znanym przodkiem gubernatora był jego pradziadek Iwan

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Polska Szkoła Sobotnia im. Jana Pawla II w Worcester Opracował: Maciej Liegmann 30/03hj8988765 03/03/2012r. Wspólna decyzja? Anglia i co dalej? Ja i Anglia. Wielka

Bardziej szczegółowo

Interdyscyplinarny projekt edukacyjny w PSM I st. w Prudniku - Rok Chopinowski

Interdyscyplinarny projekt edukacyjny w PSM I st. w Prudniku - Rok Chopinowski Interdyscyplinarny projekt edukacyjny w PSM I st. w Prudniku - Rok Chopinowski Nasza inicjatywa to przykład szerokiego myślenia o edukacji artystycznej i perspektywicznego myślenia o szkole, jako społeczności

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

Ewa Warta-Śmietana artystka śpiewaczka, prezes fundacji

Ewa Warta-Śmietana artystka śpiewaczka, prezes fundacji 1 Ewa Warta-Śmietana artystka śpiewaczka, prezes fundacji To wielkie szczęście, kiedy człowiek wykonuje swój zawód i nazywa to swoim hobby, miłością, pasją czy radością. Można to stwierdzenie odnieść do

Bardziej szczegółowo

Kwartet Czterech Kultur Łódź Berlin Tel Awiw Sankt Petersburg

Kwartet Czterech Kultur Łódź Berlin Tel Awiw Sankt Petersburg Kwartet Czterech Kultur Łódź Berlin Tel Awiw Sankt Petersburg ORGANIZATOR: Centrum Dialogu im. Marka Edelmana Filharmonia Łódzka im. Artura Rubinsteina Kwartet Czterech Kultur koncert premierowy ARTYŚCI

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak. przyjaciel dzieci

Janusz Korczak. przyjaciel dzieci Janusz Korczak przyjaciel dzieci Janusz Korczak o lekarz o pedagog o wychowawca o pisarz Dzieciństwo, młodość i edukacja Janusz Korczak (właściwe nazwisko Henryk Goldszmit) urodził się 22 lipca 1878 roku

Bardziej szczegółowo

lekarz, pedagog, pisarz, publicysta, działacz społeczny pochodzenia żydowskiego.

lekarz, pedagog, pisarz, publicysta, działacz społeczny pochodzenia żydowskiego. JANUSZ KORCZAK Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, znany też jako: Stary Doktor lub Pan doktor padoktor (ur. 22 lipca 1878 lub 1879 w Warszawie, zm. 5 sierpnia lub 6 sierpnia 1942 w Treblince)

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII DLA UCZNIÓW SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ

SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII DLA UCZNIÓW SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ Parys J., Scenariusz lekcji historii dla uczniów szkoły ponadgimnazjalnej nt.: Początek końca... Los ludności żydowskiej w pierwszych miesiącach niemieckiej okupacji Tarnowa w: Tarnowskie Studia Historyczne,

Bardziej szczegółowo

ZAŁOGA Nr. MUZEUM POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH w LUSOWIE

ZAŁOGA Nr. MUZEUM POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH w LUSOWIE Zestaw pytań nr 1 ZAŁOGA Nr MUZEUM POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH w LUSOWIE 1. Jaki napis znajduje się na rzeźbie przy wejściu do Muzeum? (10 pkt)...... 2. W zbiorach Muzeum mamy wiele cennych pamiątek, w tym

Bardziej szczegółowo

Zestaw pytań o Janie Pawle II

Zestaw pytań o Janie Pawle II Zestaw pytań o Janie Pawle II 1. Jakie wydarzenie miało miejsce 18.02.1941r? 2. Dokąd Karol Wojtyła przeprowadził się wraz z ojcem w sierpniu 1938 r? 3. Jak miała na imię matka Ojca Św.? 4. Kiedy został

Bardziej szczegółowo

Temat: Jak wędrówka może zmienić człowieka? (na podstawie filmu Emilio Esteveza Droga życia )

Temat: Jak wędrówka może zmienić człowieka? (na podstawie filmu Emilio Esteveza Droga życia ) Temat: Jak wędrówka może zmienić człowieka? (na podstawie filmu Emilio Esteveza Droga życia ) 1. W filmie Emilio Esteveza Droga życia reżyser wykorzystuje retrospekcję. W jaki sposób to robi i czemu ten

Bardziej szczegółowo

"Obrazy, które mnie hipnotyzują" - rozmowa z Anną Wypych

Obrazy, które mnie hipnotyzują - rozmowa z Anną Wypych "Obrazy, które mnie hipnotyzują" - rozmowa z Anną Wypych JUSTYNA NAPIÓRKOWSKA Więcej zdjęć (2) Przedstawiam Państwu młodą malarkę, absolwentkę Akademii Sztuk Pięknych w pracowni profesora Świeszewskiego.

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni Biblia dla Dzieci przedstawia Kobieta Przy Studni Autor: Edward Hughes Ilustracje: Lazarus Redakcja: Ruth Klassen Tłumaczenie: Joanna Kowalska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org 2014 Bible

Bardziej szczegółowo

Wincenty Kućma. światło w cieniu WYSTAWA RZEŹBY, RYSUNKU I FOTOGRAFII

Wincenty Kućma. światło w cieniu WYSTAWA RZEŹBY, RYSUNKU I FOTOGRAFII Wincenty Kućma światło w cieniu WYSTAWA RZEŹBY, RYSUNKU I FOTOGRAFII Wincenty Kućma, urodzony 25 maja 1935 roku w Zbilutce (obecnie Zbelutka) na Kielecczyznie. W latach 1957-1962 studiował na Wydziale

Bardziej szczegółowo

ZBRODNI KATYŃSKIEJ. Centrum Edukacyjne IPN, ul. Marszałkowska 21/25

ZBRODNI KATYŃSKIEJ. Centrum Edukacyjne IPN, ul. Marszałkowska 21/25 ROCZNICA ZBRODNI KATYŃSKIEJ Centrum Edukacyjne IPN, ul. Marszałkowska 21/25 Zostaną po nas tylko guziki (bohater filmu Katyń w reż. A. Wajdy) Szanowni Państwo, Mam zaszczyt zaprosić na I przegląd filmów

Bardziej szczegółowo

zapraszają na Film Cezarego Ibera

zapraszają na Film Cezarego Ibera Page1 zapraszają na Film Cezarego Ibera Od 14 stycznia 2011 Page2 Od piątku, 14 stycznia 2011 DIALOG będzie wyświetlany na regularnych pokazach w KinoLAB w Warszawie. W ten sposób zostanie zainaugurowany

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Podczas pobytu w Żywcu artysta malarz portretował wielu mieszczan żywieckich.

Podczas pobytu w Żywcu artysta malarz portretował wielu mieszczan żywieckich. Historia Szkoły bogata, ciekawa, mało znana Odcinek 17. Czy wiesz, że uznanym artystą malarzem i równocześnie nauczycielem tej szkoły był Jan Kazimierz Olpiński, który uczył w niej rysunków, a jego twórczość

Bardziej szczegółowo

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1)

FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) FILM - W INFORMACJI TURYSTYCZNEJ (A2 / B1) Turysta: Dzień dobry! Kobieta: Dzień dobry panu. Słucham? Turysta: Jestem pierwszy raz w Krakowie i nie mam noclegu. Czy mogłaby mi Pani polecić jakiś hotel?

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

Laureat: Nagrody Nobla 80 Nagrody NIKE 98

Laureat: Nagrody Nobla 80 Nagrody NIKE 98 Laureat: Nagrody Nobla 80 Nagrody NIKE 98 Nadchodzi dla Miłosza czas przełomowy zmierzenie się ze sławą i popularnością. Milczenie krytyki polskiej na temat Miłosza ; nieśmiałe upominanie się o jego miejsce.

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa im. Jakuba Szelesta w Dębskiej Woli BEZPIECZNA +

Szkoła Podstawowa im. Jakuba Szelesta w Dębskiej Woli BEZPIECZNA + Szkoła Podstawowa im. Jakuba Szelesta w Dębskiej Woli BEZPIECZNA + Rządowy program wspomagania w latach 2015 2018 organów prowadzących szkoły w zapewnieniu bezpiecznych warunków nauki, wychowania i opieki

Bardziej szczegółowo

Opowieści nocy reż. Michel Ocelot

Opowieści nocy reż. Michel Ocelot Opowieści nocy reż. Michel Ocelot 1. Scenariusz lekcji. (str. 2) Temat: Jak powstaje film? 2. Karta pracy. (str. 5) MATERIAŁY DYDAKTYCZNE DLA NAUCZYCIELI SPIS TREŚCI SCENARIUSZ LEKCJI Opracowała: Paulina

Bardziej szczegółowo

Wizyta w Gazecie Krakowskiej

Wizyta w Gazecie Krakowskiej Wizyta w Gazecie Krakowskiej fotoreportaż 15.04.2013 byliśmy w Gazecie Krakowskiej w Nowym Sączu. Dowiedzieliśmy, się jak ciężka i wymagająca jest praca dziennikarza. Opowiedzieli nam o tym pan Paweł Szeliga

Bardziej szczegółowo

Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem?

Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem? Kim jest autor niezwykłej kolekcji zdjęć. Zawodowcem? Paweł P. Reszka 13.06.2012, aktualizacja: 13.06.2012 19:07 Jedno ze zdjęć znalezionych przy Rynek 4 Kolekcję zdjęć znaleziono na strychu kamienicy

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!!

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! 1 1. Podaj imię i nazwisko burmistrza Gostynia i starosty Powiatu Gostyńskiego.

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Nowy Świat. w Legnicy

Ośrodek Nowy Świat. w Legnicy Instytucja Kultury Samorządu Województwa Dolnośląskiego Ośrodek Nowy Świat w Legnicy Ośrodek Nowy Świat to miejsce zderzenia różnych kultur, miejsce spotkań młodych ludzi stąd i stamtąd, z daleka i z bliska.

Bardziej szczegółowo

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności Problemy współczesności Obecnie przeżywamy okres, w którym ludzkość znalazła się w stadium dotychczas nieznanych, wielkich problemów cywilizacyjnych. Jesteśmy świadkami nagromadzenia się przeróżnych trudności,

Bardziej szczegółowo

Opublikowane scenariusze zajęć:

Opublikowane scenariusze zajęć: mgr Magdalena Tomczyk nauczyciel dyplomowany historii, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie w Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie. Naukowo zajmuje się historią XIX i

Bardziej szczegółowo

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI CELE PROJEKTU: przybliżenie uczniom sylwetki Janusza Korczaka, zapoznanie z jego nowatorskimi poglądami na wychowanie dzieci; uświadomienie dzieciom posiadania

Bardziej szczegółowo

Narodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych - 14 czerwca

Narodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych - 14 czerwca Narodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych - 14 czerwca Zespół Szkół Zawodowych im. R. Mielczarskiego w Katowicach 40-870 Katowice, al. B. Krzywoustego 13 e-mail:

Bardziej szczegółowo

OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ

OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ OKOLICZNOŚCIOWE WYDANIE GAZETKI SZKOLNEJ KLASY III PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. ARMII KRAJOWEJ 1 Drogi Czytelniku! Życzymy Ci przyjemnej lektury Szkolnego Newsa. Zachęcamy do refleksji nad pytaniem

Bardziej szczegółowo

PROJEKT edukacyjny Opery i Filharmonii Podlaskiej Europejskiego Centrum Sztuki w Białymstoku. W świecie wartości Janusza Korczaka

PROJEKT edukacyjny Opery i Filharmonii Podlaskiej Europejskiego Centrum Sztuki w Białymstoku. W świecie wartości Janusza Korczaka PROJEKT edukacyjny Opery i Filharmonii Podlaskiej Europejskiego Centrum Sztuki w Białymstoku W świecie wartości Janusza Korczaka Opera i Filharmonia Podlaska Europejskie Centrum Sztuki realizuje wielopłaszczyznowy

Bardziej szczegółowo

światowej na terenach Galicji. Wszyscy uczestnicy zapalili na cześć poległych bohaterów symboliczne znicze przy kaplicy cmentarnej.

światowej na terenach Galicji. Wszyscy uczestnicy zapalili na cześć poległych bohaterów symboliczne znicze przy kaplicy cmentarnej. Wycieczka klas 2 A i 2 D Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie w dniu 26 września 2014 roku - - Dąbrowa Tarnowska - cmentarz I wojny światowej nr 248 i Ośrodek Spotkania Kultur Park Historyczny

Bardziej szczegółowo

Transkrypcja wywiadu z: p. Przemysławem Namsołkiem

Transkrypcja wywiadu z: p. Przemysławem Namsołkiem Transkrypcja wywiadu z: p. Przemysławem Namsołkiem Wywiad przeprowadziły: Magdalena Weltz Grażyna Niemyjska Fotografia: Justyna Witalis Transkrypcja: Judyta Warzecha 1 -Niech Pan opowie o sobie. Skąd korzenie

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

Propozycja dla III i IV etapu edukacji

Propozycja dla III i IV etapu edukacji Propozycja dla III i IV etapu edukacji Tytuł lekcji multimedialnej: Adaptacja filmowa 5D Nazwa organizatora wraz Stowarzyszenie Dolnośląski Instytut Doradczy z adresem jego siedziby: ul. Perkusyjna 25A/3,

Bardziej szczegółowo

Kartograficzny obraz życia kulturalnego Warszawy na dawnych planach miasta.

Kartograficzny obraz życia kulturalnego Warszawy na dawnych planach miasta. Warszawa ma wiele twarzy Konferencja z cyklu Warszawska Jesień Archiwalna 25 listopada 2015 Warszawa Polska Akademia Nauk Archiwum ul. Nowy Świat 72 Pałac Staszica, sala 022 9.00-9.30 Otwarcie konferencji

Bardziej szczegółowo

TEATR BLIŻEJ DZIECKA

TEATR BLIŻEJ DZIECKA TEATR BLIŻEJ DZIECKA Wiemy nie od dziś, że dziecko uczy się kontaktu ze sztuką już od wczesnego dzieciństwa. Wrodzona wrażliwość pozwala mu żywo reagować na melodyjność głosu matki i śpiewane przez nią

Bardziej szczegółowo

PROJEKT EDUKACYJNY "Krokus" w GM16

PROJEKT EDUKACYJNY Krokus w GM16 Projekt gimnazjalny Krokus ocalić od zapomnienia jest elementem międzynarodowego przedsięwzięcia Irlandzkiego Towarzystwa Edukacji o Holokauście i Muzeum śydowskiego Galicja w Krakowie, które przekazują

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY KOD UCZNIA: Drogi Uczestniku! WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY Dialog to budowanie wzajemności ks. prof. Józef Tischner Test zawiera pytania z kilku

Bardziej szczegółowo

4 7 LIPCA. WARSZAWA / PATIO BUDYNKU PAST-y, ul. Zielna 39 (Metro Świętokrzyska) KLUB FESTIWALOWY HerbaBerba, budynek PAST-y (poziom -1)

4 7 LIPCA. WARSZAWA / PATIO BUDYNKU PAST-y, ul. Zielna 39 (Metro Świętokrzyska) KLUB FESTIWALOWY HerbaBerba, budynek PAST-y (poziom -1) 4 7 LIPCA WARSZAWA / PATIO BUDYNKU PAST-y, ul. Zielna 39 (Metro Świętokrzyska) Artystyczne wrzenie w Warszawie. INFORMACJA PRASOWA Już 4 lipca na patio budynku PAST-y przy Metrze Świętokrzyska startuje

Bardziej szczegółowo

Temat: Obcy, który trafia na Północ, płacze dwa razy (scenariusz lekcji na podstawie filmu Jeszcze dalej niż Północ )

Temat: Obcy, który trafia na Północ, płacze dwa razy (scenariusz lekcji na podstawie filmu Jeszcze dalej niż Północ ) Temat: Obcy, który trafia na Północ, płacze dwa razy (scenariusz lekcji na podstawie filmu Jeszcze dalej niż Północ ) 1. Komedia Jeszcze dalej niż północ przebiła swoją popularnością taki nieśmiertelny

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN RAJDU KOMEND HUFCÓW I DRUŻYNOWYCH CHORĄGWI WARMIŃSKO-MAZURSKIEJ SZLAKIEM FRONTU WCHODNIEGO I WOJNY ŚWIATOWEJ

REGULAMIN RAJDU KOMEND HUFCÓW I DRUŻYNOWYCH CHORĄGWI WARMIŃSKO-MAZURSKIEJ SZLAKIEM FRONTU WCHODNIEGO I WOJNY ŚWIATOWEJ REGULAMIN RAJDU KOMEND HUFCÓW I DRUŻYNOWYCH CHORĄGWI WARMIŃSKO-MAZURSKIEJ SZLAKIEM FRONTU WCHODNIEGO I WOJNY ŚWIATOWEJ Rok 2014 jest związany z ważną rocznicą w historii Europy i Polski. 100 lat wcześniej

Bardziej szczegółowo

Warszawa ma wiele twarzy Konferencja z cyklu Warszawska Jesień Archiwalna

Warszawa ma wiele twarzy Konferencja z cyklu Warszawska Jesień Archiwalna Warszawa ma wiele twarzy Konferencja z cyklu Warszawska Jesień Archiwalna 25 listopada 2015 Warszawa ul. Nowy Świat 72 Pałac Staszica, sala 022 9.00-9.30 Otwarcie konferencji Teatr w wielkim mieście 9.30

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak - nasz patron

Janusz Korczak - nasz patron Janusz Korczak - nasz patron Publiczna Szkoła Podstawowa im. Janusza Korczaka w Czarnocinie Czarnocin 58 26-807, Radzanów Numer 1 03/16 ORGANIZATOR PROJEKTU PARTNER Janusz Korczak (Henryk Goldszmit) urodził

Bardziej szczegółowo

Wybór Patrona dla naszej szkoły to projekt, który rozpoczął się w roku szkolnym 2004/2005. Spośród kilku kandydatur zgłoszonych w szkolnym referendum

Wybór Patrona dla naszej szkoły to projekt, który rozpoczął się w roku szkolnym 2004/2005. Spośród kilku kandydatur zgłoszonych w szkolnym referendum Wybór Patrona dla naszej szkoły to projekt, który rozpoczął się w roku szkolnym 2004/2005. Spośród kilku kandydatur zgłoszonych w szkolnym referendum przeprowadzonym wśród nauczycieli, uczniów i rodziców,

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO SZKOŁA EMOCJI. Ewa Danuta Bia ek

WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO SZKOŁA EMOCJI. Ewa Danuta Bia ek WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO SZTUKA ŻYCIA W ŚWIECIE SZKOŁA EMOCJI Ewa Danuta Bia ek 2 Ewa Danuta Białek Szkoła emocji CYKL WYZWANIA EDUKACYJNE EDUKACJA DLA KAŻDEGO: SZTUKA ŻYCIA W ŚWIECIE 3

Bardziej szczegółowo

...Dumny sztandar pręży pierś W słońcu błyszczą karabiny, Dziś rozlega się już pieśń... rytm jej -wolność przypomina...

...Dumny sztandar pręży pierś W słońcu błyszczą karabiny, Dziś rozlega się już pieśń... rytm jej -wolność przypomina... 1 Budzik dzwonił coraz głośniej i głośniej, a słońce jakby za wszelką cenę chciało się wedrzeć do mojego pokoju. Niedali mi spać już dłużej;wstałam. Wtedy właśnie uswiadomiłam sobie, że jest dzień 11 listopada

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak - przyjacielem dzieci.

Janusz Korczak - przyjacielem dzieci. - przyjacielem dzieci. - lekarz z wykształcenia i zawodu - pisarz z zamiłowania, - wychowawca i pedagog z powołania. urodził się w rodzinie adwokata Józefa Goldszmita i Cecylii z Gębickich. Jednak nie

Bardziej szczegółowo

BIOGRAFIA. Irena Sendlerowa, właściwie Irena Stanisława Sendler,

BIOGRAFIA. Irena Sendlerowa, właściwie Irena Stanisława Sendler, BIOGRAFIA Irena Sendlerowa, właściwie Irena Stanisława Sendler, Sendler z domu Krzyżanowska - ur. 15 lutego 1910 w Warszawie, zm. 12 maja 2008 w Warszawie. Polska działaczka społeczna. Swoje dzieciństwo,

Bardziej szczegółowo

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Warszawa 2013 Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: dr hab. prof. UW Jerzy Bartkowski Redaktor prowadząca:

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum nr 19 im. Zbigniewa Herberta we Wrocławiu. oraz. Stowarzyszenie Ojczyzny Polszczyzny. zapraszają

Gimnazjum nr 19 im. Zbigniewa Herberta we Wrocławiu. oraz. Stowarzyszenie Ojczyzny Polszczyzny. zapraszają Gimnazjum nr 19 im. Zbigniewa Herberta we Wrocławiu oraz Stowarzyszenie Ojczyzny Polszczyzny zapraszają uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych do udziału w V OGÓLNOPOLSKIM KONKURSIE LITERACKIM

Bardziej szczegółowo

Marzycielska Poczta: szczegółowy opis akcji

Marzycielska Poczta: szczegółowy opis akcji Marzycielska Poczta: szczegółowy opis akcji Czym jest Marzycielska Poczta? Marzycielska Poczta to ogólnopolska akcja, która polega na wysyłaniu tradycyjnych listów i kartek do ciężko chorych dzieci. Na

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA 1. Konflikt pokoleń jako motyw literatury. Zanalizuj

Bardziej szczegółowo

PROJEKT refresz ODŚWIEŻ SWÓJ BLOK!

PROJEKT refresz ODŚWIEŻ SWÓJ BLOK! PROJEKT refresz ODŚWIEŻ SWÓJ BLOK! OFERTA WSPÓŁPRACY DLA ZARZĄDCÓW BLOKÓW I SPÓŁDZIELNI MIESZKANIOWYCH Miejsce: KRAKÓW Pragniemy zaprosić Państwa do udziału w konkursie realizowanym w ramach Grolsch ArtBoom

Bardziej szczegółowo

MAŁA AKADEMIA TEATRALNA

MAŁA AKADEMIA TEATRALNA program edukacji kulturalnej dla dzieci z klas IV - VI MAŁA AKADEMIA TEATRALNA Proszę wyobrazić sobie 70-tkę dzieci, które przez dwie godziny bawią się w teatr: słuchają opowieści o historii teatru, oglądają

Bardziej szczegółowo

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM Imię i nazwisko Szkoła.. 1. W którym roku uchwalono konstytucję kwietniową?... 2. Podaj lata, w jakich Piłsudski był Naczelnikiem Państwa?... 3. W jakiej tradycji

Bardziej szczegółowo

Znów jesteśmy w szkole!!!

Znów jesteśmy w szkole!!! Znów jesteśmy w szkole!!! 1 września 2003r. uroczystymi apelami rozpoczęliśmy nowy rok szkolny. Pani dyrektor Elżbieta Pytka powitała nas i naszych rodziców bardzo serdecznie. Następnie wprowadzony został

Bardziej szczegółowo

Bogowie instrukcja obsługi. materiały edukacyjne do wystawy

Bogowie instrukcja obsługi. materiały edukacyjne do wystawy I. Informacje podstawowe o wystawie Bogowie instrukcja obsługi materiały edukacyjne do wystawy Wystawa Bogowie instrukcja obsługi zaprasza gości do podróży w głąb religii świata. Proponujemy, opracowany

Bardziej szczegółowo

Szanowna Mieszkanko, Szanowny Mieszkańcu miejscowości Pleśna! Zabierz głos w sprawie swojej miejscowości!

Szanowna Mieszkanko, Szanowny Mieszkańcu miejscowości Pleśna! Zabierz głos w sprawie swojej miejscowości! Szanowna Mieszkanko, Szanowny Mieszkańcu miejscowości Pleśna! Zabierz głos w sprawie swojej miejscowości! Gmina Pleśna bierze udział w projekcie Samorząd z inicjatywą realizowanym przez Fundację Biuro

Bardziej szczegółowo

KRAJOBRAZ DZIECIŃSTWA

KRAJOBRAZ DZIECIŃSTWA Katarzyna Głowiak, lat 13 Szkoła Podstawowa nr 4 im. K. Makuszyńskiego w Strzegomiu szkolapsp4@wp.pl, tel. 74 8555 322 opiekun: Dorota Bielawska Ja: Szanowny Panie! [ ] Czy Czy byłby Pan skłonny udzielić

Bardziej szczegółowo

KURPIOWSKIE PREZENTACJE ARTYSTYCZNE przy wsparciu Starosty Ostrołęckiego oraz Sponsorów. 130. rocznica urodzin Adama Chętnika

KURPIOWSKIE PREZENTACJE ARTYSTYCZNE przy wsparciu Starosty Ostrołęckiego oraz Sponsorów. 130. rocznica urodzin Adama Chętnika 32 KURPIOWSKIE PREZENTACJE ARTYSTYCZNE przy wsparciu Starosty Ostrołęckiego oraz Sponsorów 130. rocznica urodzin Adama Chętnika 12 kwietnia 2015, sala widowiskowa OCK, godz.10 CELE KONKURSU: * Kultywowanie

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ AKADEMII Z OKAZJI ŚWIĘTA NIEPODLEGŁOŚCI 11 LISTOPADA

SCENARIUSZ AKADEMII Z OKAZJI ŚWIĘTA NIEPODLEGŁOŚCI 11 LISTOPADA SCENARIUSZ AKADEMII Z OKAZJI ŚWIĘTA NIEPODLEGŁOŚCI 11 LISTOPADA Scenariusz i prowadzenie - Elżbieta Bełz Dekoracje - Lidia Zasada, Justyna Goch Opracowanie muzyczne - Magdalena Witkowska Pokaz slajdów

Bardziej szczegółowo

Pytania do testu wiedzy II etapu (z jedną odpowiedzią)

Pytania do testu wiedzy II etapu (z jedną odpowiedzią) Pytania do testu wiedzy II etapu (z jedną odpowiedzią) Pytanie 1 Janusz Korczak urodził się Pytanie 2 22 lipca 1878 lub 1879 roku w Warszawie 21 lipca 1878 lub 1879 roku w Warszawie 22 lipca 1876 lub 1877

Bardziej szczegółowo

Najlepsza Pozycja Seksualna. oswieconykochanek.pl pozycjeseksualne.pl autor: Brunet

Najlepsza Pozycja Seksualna. oswieconykochanek.pl pozycjeseksualne.pl autor: Brunet Najlepsza Pozycja Seksualna oswieconykochanek.pl pozycjeseksualne.pl autor: Brunet Najlepsza pozycja seksualna. Daje zarówno tobie jak i partnerce maksymalne przeżycia. - do stosowania jeśli chcesz mieć

Bardziej szczegółowo

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie?

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie? Pytania konkursowe 1. Podaj imię i nazwisko Jana Pawła II. 2. Podaj imię brata Karola Wojtyły. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo

Bardziej szczegółowo

LITERATURA tematu Temat

LITERATURA tematu Temat Nr tematu LITERATURA Temat 1 Literackie dialogi z Bogiem. Omów temat na podstawie analizy wybranych 2 Funkcjonowanie stereotypów w społeczeństwie polskim. Omów temat, analizując wybrane utwory literackie

Bardziej szczegółowo

Podziękowania naszych podopiecznych:

Podziękowania naszych podopiecznych: Podziękowania naszych podopiecznych: W imieniu swoim jak i moich rodziców składam ogromne podziękowanie Stowarzyszeniu za pomoc finansową. Dzięki działaniu właśnie tego Stowarzyszenia osoby niepełnosprawne

Bardziej szczegółowo

HISTORIA WIĘZIENNEGO STRAŻNIKA

HISTORIA WIĘZIENNEGO STRAŻNIKA HISTORIA WIĘZIENNEGO STRAŻNIKA Tekst biblijny: Dz. Ap. 16,19 36 Tekst pamięciowy: Dz. Ap. 16,31 ( ) Uwierz w Pana Jezusa, a będziesz zbawiony, ty i twój dom. Bóg chce, abyś uwierzył w Jego Syna, Jezusa

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

1 Wiesław Ochman Wiesław Ochman, jeden z najznakomitszych tenorów europejskich, opromieniony światową sławą, jest zarazem najpopularniejszym polskim śpiewakiem operowym. Od debiutu w 1960 roku na scenie

Bardziej szczegółowo

5. To, jak Ci idzie w szkole jest dla Twoich rodziców (opiekunów): A niezbyt ważne B ważne C bardzo ważne 1 ANKIETA DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM

5. To, jak Ci idzie w szkole jest dla Twoich rodziców (opiekunów): A niezbyt ważne B ważne C bardzo ważne 1 ANKIETA DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ANKIETA DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM 5. To, jak Ci idzie w szkole jest dla Twoich rodziców (opiekunów): A niezbyt ważne B ważne C bardzo ważne 1 kod ucznia Drodzy Pierwszoklasiści! Niedawno rozpoczęliście naukę

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO LITERATURA LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO 1. Na wybranych przykładach z różnych epok omów funkcję aluzji jako świadomego umieszczania tekstu w polu tradycji literackiej.

Bardziej szczegółowo

Rok 2010 rokiem chopinowskim

Rok 2010 rokiem chopinowskim Fryderyk Chopin Rok 2010 rokiem chopinowskim Rozpoczęły się oficjalne obchody dwusetnej rocznicy narodzin największego polskiego kompozytora Fryderyka Franciszka Chopina. Jego wkład w rozwój światowej

Bardziej szczegółowo

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa Międzynarodowe badanie ING na temat wiedzy finansowej konsumentów w Polsce i na świecie Wybrane wyniki badania przeprowadzonego dla Grupy ING przez TNS NIPO Maj

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Nr Literatura 1. Literackie wizje polskiego dworu. Omów temat w oparciu o wybrane utwory. 2. Polska, ale jaka? Przedstaw

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA:

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: 1. Omów sposób funkcjonowania motywu wędrówki w literaturze, odwołując się do 2. Odwołując się do wybranych

Bardziej szczegółowo

dr Michał Daszczyszak Prezes Stowarzyszenia MEC

dr Michał Daszczyszak Prezes Stowarzyszenia MEC dr Michał Daszczyszak Prezes Stowarzyszenia MEC WYBRANE PROJEKTY REALIZOWANE PRZEZ STOWARZYSZENIE MEC I CENTRUM MŁODZIEŻY IM. DR H. JORDANA W KRAKOWIE Młodzież Pamięta z Tramwajem Patriotycznym Przegląd

Bardziej szczegółowo

Wnioski odrzucone ze względów formalnych

Wnioski odrzucone ze względów formalnych Program Dziedzictwo Kulturowe, priorytet 4 Tworzenie zasobów cyfrowych dziedzictwa kulturowego I nabór wniosków do 1 grudnia 2008 r. Wnioski odrzucone ze względów formalnych UWAGA! Wnioski odrzucone ze

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Hieronim Bartel. Uroczystość jubileuszu 80-lecia urodzin

Prof. dr hab. Hieronim Bartel. Uroczystość jubileuszu 80-lecia urodzin jubileusze nauczycieli akademickich Prof. dr hab. Hieronim Bartel Uroczystość jubileuszu 80-lecia urodzin płk prof. dr. hab. n. med. Tadeusza Brzezińskiego Zgodnie z kontynuowanym od lat zwyczajem, na

Bardziej szczegółowo

RUCHOMy TEATR XXI WIEKU DLA DZIECI XXIV sceny biblijne i historyczne. OfERTA EDUKACyJnA

RUCHOMy TEATR XXI WIEKU DLA DZIECI XXIV sceny biblijne i historyczne. OfERTA EDUKACyJnA RUCHOMy TEATR XXI WIEKU DLA DZIECI XXIV sceny biblijne i historyczne OfERTA EDUKACyJnA Zapraszamy dzieci do wspaniałego teatru ukazującego polską historię i działanie Opatrzności Bożej w dziejach naszego

Bardziej szczegółowo