PUBLICATION. European XFEL (in Polish)

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PUBLICATION. European XFEL (in Polish)"

Transkrypt

1 EuCARD-PUB European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION European XFEL (in Polish) Romaniuk, R S (Warsaw University of Technology) 04 June 2013 The research leading to these results has received funding from the European Commission under the FP7 Research Infrastructures project EuCARD, grant agreement no This work is part of EuCARD Work Package 2: DCO: Dissemination, Communication & Outreach. The electronic version of this EuCARD Publication is available via the EuCARD web site <http://cern.ch/eucard> or on the CERN Document Server at the following URL : <http://cds.cern.ch/record/ EuCARD-PUB

2 Europejski laser rentgenowski prof. dr hab. inż. Ryszard S. Romaniuk Politechnika Warszawska, Instytut Systemów Elektronicznych Uwarunkowania międzynarodowe oraz krajowe i jak to się zaczęło w Niemczech? Wydawałoby się, że opisywanie wielkich powstających obecnie infrastruktur badawczych, zlokalizowanych w bogatych i przodujących technologicznie państwach świata, a szczególnie takich, których nie można zbudować u nas w kraju, ze względu na gigantyczne koszty, być może ma ograniczony sens. Mówimy tu o kosztach np. rzędu kilkudziesięciu miliardów euro, ale także i mniejszych, ale na pewno większych niż jeden miliard euro. W przypadku infrastruktur badawczych mówimy o perspektywie czasowej projektu rzędu co najmniej dwóch dekad i perspektywie budowy około dekady. Tego typu megaprojekty naukowe i techniczne (ale także inne projekty o tak wielkiej skali) przyciągają znaczną uwagę publiczną i medialną ze względu na ich duży potencjalny wpływ na całe społeczeństwo, globalne społeczności zawodowe, a także środowisko i budżet. Takim megaprojektem w Polsce była budowa stadionów na Euro Wśród naukowych projektów globalnych można wymienić: ALMA wielka matryca radioteleskopów mikrofalowych, CLIC Kompaktowy Zderzacz Liniowy, ELT Europejski Teleskop Gigantyczny, EXFEL Europejski Laser Rentgenowski, FAIR Ośrodek Badawczy Antyprotonów i Jonów, ILC Międzynarodowy Zderzacz Liniowy, JET i ITER Tokamakowy Projekt Fuzji Jądrowej, LBT Teleskop Wielka Lornetka, LHC Wielki Zderzacz Hadronów, NIF Laserowy Zapłon Jądrowy, SSC niedoszły Super Zderzacz Nadprzewodzący, TMT Teleskop 30 metrowy, SKA radioteleskop, VLA radioteleskop, HST- teleskop Hubbla, ISS Stacja Kosmiczna, JWST planowany Teleskop James Webb, Herschel Obserwatorium Kosmiczne ESA, GPS i wiele innych. Łącznie budżet tych projektów naukowo-technicznych przekracza dziesiątki bilionów Euro. Jest jednak kilka powodów, dla których być może warto o tym pisać, właśnie o takim projekcie jak Europejski Laser Rentgenowski, lub jemu podobnych. Otóż znaczne środowiska naukowe i techniczne w naszym kraju, i inżynierskie i fizyczne, są przeciwne budowie takiej wielkiej infrastruktury badawczej. Kontrowersje budzi nawet budowa nowych badawczych reaktorów jądrowych, nie mówiąc o energetyce jądrowej i ogólniej o przemyśle atomistycznym. Nie stać nas nie tylko na wybudowanie, nawet z pomocą międzynarodową, ale potem na ogromne koszty eksploatacji infrastruktury badawczej. Wybór miejsca lokalizacji takiej infrastruktury (w przypadku lasera rentgenowskiego), wydawałoby się, że oczywisty, wcale oczywistym nie jest. W doraźnych celach szermowano, znacznie nadużywając zaufanie środowisk naukowych, różnymi miejscami, czasami wziętymi z sufitu, jak np. Park Naukowy Bemowo, Park Naukowy Siekierki itp. Lokalizacja infrastruktury w NCBJ w Świerku napotyka pewien sprzeciw środowiska krajowego, pozawarszawskiego, co odzwierciedla się w krajowych niezbyt zachęcających recenzjach takich projektów, pisanych na zlecenie władz (mimo umieszczenia takich projektów na listach ESFRI). Mniejsze infrastruktury, jak nowo budowany krakowski synchrotron, cierpią na niedostatek finansów, także związany z wieloma przyczynami, w tym brakiem jednolitego frontu opinii w naukowo-technicznym środowisku krajowym. Raczej nie wygląda na to abyśmy byli w stanie w kraju zbudować w bliższej perspektywie coś większego, o skali europejskiej, tzn. o takim potencjale odkrywczym, który sam w sobie przyciągałby uczonych europejskich. Przykładem tej tezy jest wieloletnia już historia starań o budowę polskiego lasera rentgenowskiego POLFEL, który miał stać się dość ważnym elementem w europejskiej sieci takich laserów mniejszych i większych, budowanych obecnie we Francji, Szwecji, Hiszpanii, Włoszech, Anglii, Niemczech, z Europejskim Laserem Rentgenowskim na czele. Wielka infrastruktura badawcza, jeśli by powstała, mogła by powstać tylko w jednym miejscu w kraju. Środowisko naukowe nie jest gotowe na tak wielką polaryzację i centralizację obszaru nauki i techniki w kraju. Wielka infrastruktura badawcza o znacznym potencjale odkrywczym spowodowałaby (powinna spowodować) powstanie raczej nie parku ale miasta technologicznego, pracującego na rzecz i w otoczeniu infrastruktury przynajmniej tak to się dzieje na świecie. Powstają w otoczeniu centra badawcze w zakresie chemii, inżynierii materiałowej, fotoniki i elektroniki, metrologii, mechatroniki, fizyki technicznej i inne. O Europejskim Laserze Rentgenowskim EXFEL (a także innej wielkiej infrastrukturze badawczej o zasięgu globalnym) warto pisać z powodu tego, że w budowie tej wielkiej i bardzo skomplikowanej maszyny uczestniczą liczni inżynierowie mechanicy, termodynamicy, elektronicy i elektrycy, chemicy, i fizycy, a także managerowie projektów z Polski. Budują systemy kriogeniczne, optoelektroniczne, optyczne i fotoniczne, elektroniczne, sterowania i pomiarowe, projektują wnęki rezonansowe i systemy okablowania, prowadzą obliczenia dotyczące konstrukcji maszyny i jej potencjalnych zastosowań, opracowują nowe generacje systemów zabezpieczenia maszyny i bezpieczeństwa obsługi. W tej grupie jest wielu młodych uczonych, doktorantów, którzy realizują swoje pasje badawcze i budują swoją międzynarodową karierę naukową. Projekt EXFEL jest znakomitą kuźnią kadr naukowych i technicznych a także managerskich najwyższej jakości. Praca w takich warunkach wielkiego projektu infrastrukturalnego zapewnia zdobycie unikalnego doświadczenia potem łatwego do sprzedania wszędzie na całym świecie, bardzo dobre publikacje jeśli jest się w stanie dołożyć do budowy i eksploatacji wielkiej maszyny w sposób twórczy, a stąd znakomite i szybko uzyskiwane wskaźniki bibliometryczne, niezłe finanse i bardzo dobre warunki socjalne dla siebie i swojej rodziny. Na marginesie należy wspomnieć, że uzyskiwane w ten sposób wysokie wartości wskaźników bibliometrycznych młodych uczonych nie mają się jak porównać z analogicznymi wskaźnikami krajowej samodzielnej kadry naukowej. Ten proces jest konieczny, by młodzi uczeni z kraju nie różnili się pod tym względem od swoich kolegów w tym samym wieku i o takich samych uzdolnieniach z innych państw, np. z Włoch czy Anglii. Młodzi uczeni pochodzą zazwyczaj z silniejszych ośrodków krajowych posiadających bardziej formalną współpracę z odpowiednimi ośrodkami zagranicznymi i międzynarodowymi o charakterze globalnym. Doktoranci pochodzą prawie wyłącznie z takich ośrodków, posiadając często podwójnych opiekunów naukowych w kraju i miejscu prac badawczych. Wartości takiego bezpośredniego transferu wiedzy i technologii nie da się przecenić. W zasadzie takiego transferu nie da się dokonać w inny sposób. Licencji na unikalne, wielkie, jednorazowe rozwiązania nie da się nigdzie kupić. Można kupić urządzenie, ale wówczas buduje je i uruchamia, a potem serwisuje ekipa zagraniczna. Od około 20 lat, na terenie Niemieckiego Laboratorium Synchrotronowego DESY (Deutsches Elektronen Synchrotron) w Hamburgu prowadzone są prace nad laserem rentgenowskim na swobodnych elektronach z wykorzystaniem techniki akceleracji elektronów w rezonansowych, mikrofalowych wnękach nadprzewodzących o bardzo wysokiej dobroci. Prace te wynikły zapewne z dużego doświadczenia tego laboratorium w zakresie akceleracji i generacji promieniowania synchrotronowego. Utworzone zostało laboratorium testowe TESLA o nazwie TTF (TESLA Test Facility), którego celem był rozwój na terenie DESY tej tech- Elektronika 4/

3 nologii. Laboratorium to wspierało od strony praktycznej przygotowania do gigantycznego projektu TESLA (Teralectronvolt Electron Superconducting Linear Accelerator), budowy przez DESY zderzacza liniowego o długości ponad 30 km i docelowej energii zderzenia e + -e - 1 TeV. Zderzacz miał z założenia pełnić rolę uzupełniającą do planowanego wówczas zderzacza LHC. Miał nie tylko potwierdzać potencjalne odkrycia LHC, ale mierzyć otoczenie tych odkryć ze znacznie większą dokładnością, mimo kilkunastokrotnie mniejszej energii zderzanych leptonów, w porównaniu z energią zderzanych hadronów. Zderzaczowi TESLA towarzyszył laser FEL. Pełen projekt techniczny infrastruktury TESLA opublikowano w roku Rząd Niemiecki nie podjął decyzji o finansowaniu większej części projektu TESLA. Dalszą dyskusję nad tym projektem podjęło środowisko międzynarodowe zorganizowane w kilku gremiach: ICFA, ECFA, TTC, ESGARD i innych. W wyniku tych dyskusji powstał projekt ILC pod nadzorem grupy GDE, po połączeniu z projektem CLIC, przekształconej w LCC. Zderzacz ILC ma obecnie największe szanse realizacyjne w Japonii, choć propozycje lokalizacyjne były także rozważane na terenie USA w FermiLab oraz w Rosji. DESY nie podjęło się realizacji pełnego projektu zderzacza TESLA (ze względu na ogromne koszty), jednak postanowiono kontynuować projekt samego lasera FEL (2003), tego który był początkowo planowany jako część całego projektu TESLA. Opracowano od nowa pełen projekt lasera, utworzono Konsorcjum Europejskie Lasera Rentgenowskiego FEL o nazwie E-XFEL, a także pilotażowy projekt TTF (w kolejnych wersjach TTF2, TTF3) projektu TESLA przekształcono w projekt lasera FEL o nazwie FLASH (Free Electron Laser in Hamburg). FLASH stał się laboratorium testowym dla E-XFEL. W eksperymencie FLASH, który obecnie jest maszyną w pełni eksploatacyjną, oraz w budowie E-XFEL uczestniczą liczni specjaliści z Polski. Konsorcjum E-XFEL obejmuje Hiszpanię, Francję, Włochy, Niemcy, Danię, Polskę, Słowację, Węgry, Grecję, Szwecję, Szwajcarię, i Rosję. Kraje te współfinansują projekt, budowę i następnie eksploatację lasera i całej infrastruktury. Konsorcjum E-XFEL jest członkiem organizacji EIROforum. EIROforum grupuje takie organizacje jak: CERN, EFDA JET, EMBL, ESA, ESO, ESRF, E-XFEL oraz ILL. Budowę infrastruktury dla E-XFEL rozpoczęto na początku 2009 r., budowę tuneli o łącznej długości ok. 6 km rozpoczęto w 2010 r. a zakończono w 2012 r. Pełne zakończenie infrastruktury jest przewidziane w 2014 r. Od 2012 r. prowadzone są w tunelach i gotowych budynkach prace instalacyjne sprzętu akceleracyjnego i infrastrukturalnego. Laboratorium pilotowe lasera FLASH oraz jego rozwój FLASH II Pierwszy laser FEL w DESY zasilany liniakiem o długości 100 m został uruchomiony w ramach projektu TTF Tesla Test Facility, i jego kolejnych przedłużeń TTF2, TTF3. Laser nosił nazwę VUV- FEL (Vacuum Ultrafiolet Free Electron Laser). W kwietniu 2006 laboratorium TTF zostało zmienione na FLASH (Free Electron Laser in Hamburg), a liniak elektronowy został przedłużony dodatkowym tunelem do ponad 200 m. Cała długość infrastruktury FLASH wynosi 315 m, łącznie z halą eksperymentalną. FLASH działa dokładnie tak samo jak budowany E-XFEL. Stosuje wnęki rezonansowe nadprzewodzące niobowe TESLA o częstotliwości 1,3 GHz. Osiem dziewięciocelowych wnęk jest zorganizowanych w jeden kriomoduł. Akcelerator FLASH posiada działo elektronowe z fotokatodą pobudzaną laserem, iniektor i siedem kriomodułów ACC1-7. Oprócz tego w torze wiązki, pomiędzy kriomodułami ACC1 i ACC2 znajduje się rezonansowa wnęka eksperymentalna dla trzeciej harmonicznej ACC39, pracująca na częstotliwości 3,9 GHz. Poprawia ona jakość zgęstek elektronowych. Wnęka kształtuje zgęstki elektronowe w taki sposób aby uzyskać maksymalne natężenie wiązki fotonowej. Moduł 3,9 GHz został zbudowany w laboratorium Fermilab. Energia wiązki elektronowej wynosi 1,25 GeV. Minimalna długość 150 generowanej fali optycznej wynosi w podstawowej harmonicznej ok. 4 nm. Ta długość fali w harmonicznej podstawowej odpowiada tzw. oknu wodnemu, gdzie woda staje się przezroczysta dla tego obszaru spektrum (2,2 4,4 nm). Działanie lasera z pierwszą harmoniczną w oknie wodnym pozwala na jego zastosowanie do badania próbek w środowisku wodnym. Woda nie zakłóca absorpcji przez atomy węgla w próbkach biologicznych. Undulator posiada stałą wartość szczeliny. Maszyna posiada możliwość efektywnej generacji wyższych harmonicznych o dużej mocy. Piąta harmoniczna dostarcza fali o długości poniżej 1 nm. Jest to długość porównywalna z analizowanymi molekułami. FLASH posiada jeden undulator i sześć stacji eksperymentalnych. Infrastruktura FLASH jest obecnie rozbudowywana o gałąź FLASH2, w związku z czym laser jest wyłączony. Ponowne uruchomienie jest przewidziane na dzień 1 lipca Czwarty okres użytkowy lasera trwał od marca 2012 do lutego Dostarczył użytkownikom 3800 godzin wiązki. Pierwszy okres użytkowy został uruchomiony w 2005 r. Podsumowując, parametry FLASH są następujące: zakres długości generowanej fali optycznej w pierwszej harmonicznej 4,1 45 nm, energia pojedynczego impulsu µj, czas trwania impulsu optycznego FWHM fs, moc szczytowa 1 3 GW, moc średnia 400 mw, szerokość spektralna 0,7 2%, średnia jasność [fotonów/s/mrad 2 /0,1% pasma], jasność szczytowa [fotonów/s/mrad 2 /0,1% pasma], natężenie zgęstek elektronowych po kompresji 1 2 ka, długość jednej sekcji undulatora 27 m, liczba sekcji 3, magnesy NdFeB, szczelina undulatora 12 mm, okres undulatora 27,3 mm, natężenie pola magnetycznego ok. 0,5 T zasada działania SASE oraz Seeded. FLASH, oprócz istotnej roli laboratorium rozwojowego maszyny EXFEL, jest głównie silnym laboratorium użytkowym. Prowadzone są badania, na zasadzie przyznawanych grantów, w zakresie fizyki ciała stałego, inżynierii materiałowej, fizyki powierzchni oraz biologii molekularnej. Jako laboratorium rozwoju maszyny służy do testów nowych rozwiązań technologii SRF. W połączeniu z maszynami TTF i następnie FLASH uruchomiono w DESY kilka uzupełniających laboratoriów do testów pojedynczych wnęk rezonansowych, kompletnych kriomodułów, układów kriosystemu do transportu helu nadprzewodzącego, kriogenicznych linii transmisyjnych dużej mocy elektrycznej, konstrukcji i badania długich i bardzo długich (ponad 100 m) undulatorów, układów sprzęgaczy wielkiej mocy do wnęk rezonansowych, układów dystrybucji wielkiej mocy mikrofalowej, układów kontrolno-pomiarowych LLRF a także układów zabezpieczenia maszyny, i innych podzespołów kluczowych całego systemu. Maszyna FLASH i poprzedzające ją etapy rozwojowe TTF i VUV FEL stanowiły bardzo ważny etap rozwojowy laserów FEL wykonywanych w technologii SRF TESLA, 1,3 GHz. Wokół maszyny FLASH powstała znaczna infrastruktura rozwojowa stanowiąca znakomity przyczółek do budowy dziesięciokrotnie większej maszyny E-XFEL. Laser FLASH II powstaje w DESY jako rozszerzenie infrastruktury FLASH. Infrastruktura badawcza FLASH okazała się tak potrzebna środowisku badawczemu w zakresie biomedycyny, chemii, inżynierii materiałowej, że DESY łącznie z HZB postanowiło rozbudować część eksperymentalną. Rozbudowa obejmuje budowę drugiej hali eksperymentalnej obok istniejącej. Wiązka elektronowa jest przełączana za ostatnim krio-modułem akceleracyjnym w drugi odrębny tor, w którym znajduje się: kompresor wiązki, długi undulator oraz system zasiewu laserowego wymuszający generację wiązki fotonowej wysokich harmonicznych (HHG seed laser). Ze względu na ogromne zapotrzebowanie na stacje eksperymentalne lasera FEL, rozbudowa infrastruktury FLASH co najmniej podwoi ich liczbę. Nowy undulator o zmiennym wymiarze szczeliny pozwoli na generację dwóch niezależnych i znacznie różnych długości fal, i dostarczanie ich jednocześnie do dwóch różnych stacji eksperymentalnych. Wiązka elektronowa z liniaka nadprzewodzącego FLASH obsługuje obie infrastruktury I i II i jest przełączana pomiędzy nimi. Kąt pierwszego zwierciadła odchylającego dla Elektronika 4/2013

4 eksperymentu II wynosi 1 o. Jedna z linii eksperymentalnych będzie zasilana piątą harmoniczną o długości fali 0,8 nm. Infrastruktura może pracować w modzie SASE oraz HHG seeding w zakresie długości fal nm. Do zasiewu stosowany jest laser VUV dużej mocy Ti:Sa o częstotliwości repetycji impulsu 100 khz. Dla mniejszych długości fali przewidziano zastosowanie techniki HGHG. Podsumowując, parametry FLASH II są następujące: dla wiązki elektronowej: zakres energii 0,5 1,25 GeV, prąd szczytowy 2,5 ka, ładunek 0,1 1 nc, emitancja znormalizowana 1,4 mm mrad, widmo energii 0,5 MeV; dla undulatora: typ planarny hybrydowy, okres 31,4 mm, szczelina 9 18 mm, metoda ogniskowania FODO, okres 6,6 mm, średnia wielkość parametru beta 6 m; dla wiązki fotonowej: zakres długości fal nm dla HHG oraz 4 80 nm dla SASE, średnia energia pojedynczego impulsu 1 50 µj dla HHG oraz µj dla SASE, czas trwania impulsu FWHM mniej niż 15 fs dla HHG oraz fs dla SASE, moc szczytowa 1 5 GW dla HHG i dla SASE, szerokość spektralna 0,1 1% dla HHG i 0,5 1,5% dla SASE, jasność szczytowa dla HHG i dla SASE. Projekt FLASH II obejmuje także generację wiązki terahercowej. Jednym z eksperymentów prowadzonych w infrastrukturze FLASH, o nazwie sflash jest testowanie techniki seeding, zasiewu laserowego. Promieniowanie w obszarze kilkudziesięciu nm jest tworzone przy pomocy lasera IR dużej mocy i strumienia gazu szlachetnego technika HHG. Wiązka promieniowania EUV jest następnie kierowana wzdłuż toru wiązki elektronowej wewnątrz undulatora. EXFEL fakty i liczby Całkowita długość infrastruktury lasera EXFEL wynosi ok. 3,5 km. Na tej długości zbudowane są trzy infrastruktury powierzchniowe połączone tunelem. Początek lasera z działem elektronowym, tzw. kompleks iniektora, jest na terenie głównego kampusu DESY i zajmuje powierzchnię ok. 2 ha. W miejscu podziału wiązki elektronowej na kilka oraz konwersji wiązek znajduje się budynek i teren laboratoryjny o powierzchni ok. 1,5 ha, a na końcu wiązek fotonowych znajdują się laboratoria badawcze, o największej powierzchni ok. 15 ha. Tunel jest usytuowany na głębokości od 6 38 m pod ziemią. Nie występuje więc żadne zagrodzenie radiacyjne, gdyż tunel biegnie głównie pod obszarem niezabudowanym. Naziemny i podziemny kompleks iniektora zawiera: halę iniektora, duży szyb dostępowy do tunelu, halę modulatorów zasilających liniak. Koszt całości wyniesie prawdopodobnie ok. 2 mld euro. Niemcy wykładają 54% tych kosztów, Rosja 23% a reszta partnerów składkowo po 1 3,5%. W celu realizacji projektu powołano w 2009 r. odrębną firmę non-profit o ograniczonej odpowiedzialności European XFEL GmbH. Początkowo jej jedynym udziałowcem był DESY. Roczny budżet firmy wynosi nieco ponad 140 milionów euro. Obecnie EXFEL GmbH zatrudnia 250 pracowników etatowych. Udziałowcami projektu jest 12 krajów, okres budowy: , uruchomienie infrastruktury: Początek pracy infrastruktury dla użytkowników: 2016 z jedną wiązką użytkową i dwoma stacjami eksperymentalnymi. Źródłem zasilania lasera jest liniak nadprzewodzący o długości 2,1 km, przy czym długość aktywna akceleratora wynosi 1,7 km, i na tą długość składa się 101 kriomodułów. Maksymalna energia elektronów: 17,5 GeV. Częstotliwość maksymalna impulsów laserowych: 27 khz. Zakres długości generowanej fali fotonowej: od 6 nm do 50 pm. Zasada działania lasera: SASE (self-amplified spontaneous emission). Długość undulatorów ponad 100 m. Czas trwania najkrótszych impulsów: mniej niż 100 fs. Maksymalna wartość jasności wiązki: [foton/s/mm 2 /mrad 2 /0,1% pasma]. Średnia wartość jasności wiązki: 1, [foton/s/mm 2 / mrad 2 /0,1% pasma]. Wiązka fotonowa wykazuje się wysokim stopniem koherencji energetycznej i przestrzennej. Pierwszy etap rozwoju maszyny przewiduje budowę 5 undulatorów i początkowo 6, a następnie 10 stacji eksperymentalnych. W dalszym etapie rozbudowy EXFEL przewiduje się osiągnięcie jasności wiązki fotonowej powyżej [foton/s/mm 2 /mrad 2 /0,1% pasma]. EXFEL potencjał badawczy, odkrywczy, aplikacyjny? Klub i konferencje użytkowników lasera FEL Pierwsza konferencja użytkowników źródeł światła czwartej generacji odbyła się w DESY w roku Od tej pory konferencje takie organizowane są regularnie co roku w skali globalnej. Tworzone są kluby użytkowników laserów FEL, często w połączeniu ze starszymi stowarzyszeniami promieniowania synchrotronowego. Celem cyklu tych konferencji jest zgromadzenie zarówno użytkowników maszyny, jak i konstruktorów aby wymieniać wzajemnie informacje o potrzebach użytkowników i możliwościach konstruktorów i operatorów maszyny. Obecnie celem jest przedstawienie jak najszerszej grupie użytkowników zupełnie nowych możliwości badawczych, które będą dostępne po uruchomieniu tej zupełnie unikalnej infrastruktury laserowej. Od 2016 roku, przez przynajmniej dekadę, jedynej na świecie. Następna konferencja i szkoła z tego cyklu XFEL 2013 odbędzie się we wrześniu we Francji. Potencjał badawczy lasera EXFEL można przedstawić w kilku różnych obszarach nauki: badanie nanostruktur, a następnie pikostruktur, badanie procesów femtosekundowych i attosekundowych oraz wytwarzanie i badanie ekstremalnych stanów materii. Z każdą z tych grup badawczych związane będą odrębne stacje eksperymentalne wyposażone w specjalistyczną aparaturę. Cel konferencji użytkowników laserów FEL będzie przesuwał się z uczenia się tej skomplikowanej maszyny w kierunku propozycji nowych metod badawczych. Już można zaobserwować ten proces na kolejnych konferencjach użytkowników i operatorów. Użytkownicy zaczynają formułować zapotrzebowania wpływające na szczegóły konstrukcji maszyny i stacji eksperymentalnych. Badanie nanostruktur dotyczy np. ustalania dokładnych struktur biomolekuł oraz nowych optymalizowanych materiałów w skali atomowej. Fotografia takich struktur jest możliwa dzięki współmiernej długości fali EM, koherencji promieniowania oraz ultrakrótkim czasom trwania impulsów oświetlających. Jedną z zupełnie nowych możliwości jest bezpośrednie badanie dokładnej struktury 3D rybosomów różnych organizmów. Rybosomy są fabrykami białek. Biomolekuła jest fotografowana w czasie znacznie krótszym od czasu jej reakcji na to promieniowanie. W czasie ekspozycji molekuła nie ulega zmianie. Po pewnym czasie ulega denaturalizacji i znacznie zmienia strukturę lub nawet eksploduje. Klasyczne i bardzo pracochłonne metody badania rybosomów wymagają hodowania ich do postaci krystalicznej. Trudniejsze lecz możliwe stają się badania struktur na poziomie atomowym całych wirusów. Taka możliwość jest unikalna ze względu na to, że niektóre wirusy, jak AIDS czy Hermes, zupełnie nie podlegają krystalizacji. Procesy funkcjonalne komórkowych membran biologicznych na poziomie chemicznym sub-molekularnym, obejmujące ruch molekuł i w domenie czasu femtosekundowego są obserwowane przy pomocy serii impulsów attosekundowych. Mikroskopia dyfrakcyjna w nanoskali wymaga oświetlenia obserwowanego obiektu, np. kropki kwantowej (składającej się zaledwie kilku tysięcy atomów) lub innych struktur materiałowych falą EM o współmiernej, lub lepiej mniejszej, długości od wymiaru przedmiotu. W jednym urządzeniu, takim jak nanometrowy laser FEL, może być połączona nanoobrabiarka materiału i mikroskop o rozdzielczości nanometrowej, a także trymer poprawiający strukturę, w zależności od werdyktu mikroskopu. Maszyna wykonuje strukturę i od razu obrazując ją np. metodą dyfrakcyjną sprawdza jej poprawność. Opanowanie metod precyzyjnego ogniskowania i skanowania rentgenowskiej wiązki lasera FEL może wprowadzić rewolucję w wytwarzaniu układów elektronicznych VLSI, zarówno w aspekcie kosztowym jak i technologicznym, uzysku materiału, uzysku produkcyjnego, minimalizacji błędów, Elektronika 4/

5 maksymalizacji skali integracji, możliwości dalszej komplikacji i optymalizacji funkcjonalnej układów scalonych. Filmowanie procesu tworzenia molekuł z atomów i innych procesów chemicznych jest możliwe przy pomocy fotografii femtosekundowych wykonywanych laserem FEL. Pełne zrozumienie i np. opanowanie modyfikacji tych procesów może prowadzić do optymalizacji wielu procesów przemysłowych, związanych np. z produkcją żywności, nowych lekarstw, materiałów budowlanych, tekstyliów, konstrukcyjnych w technice samochodowej itp. Filmowanie biomolekuł komórkowych w czasie ich działania prowadzi do poznania ich funkcjonalności. Biomolekuła jest aktywowana chemicznie bądź optycznie i obserwowane są jej przemiany oraz oddziaływanie z naturalnym otoczeniem biochemicznym. Innym obszarem poza biomedycyną są badania materiałowe na rzecz fotowoltaiki, energetyki słonecznej oraz poszukiwania struktur materiałowych dla ultra wydajnych ogniw paliwowych. Technologia wydajnych ogniw paliwowych zadecyduje w przyszłości o kierunku rozwoju motoryzacji i wielu innych obszarów infrastruktury technicznej przyszłego społeczeństwa. Miniaturowe, pojemne i bardzo trwałe ogniwa paliwowe mogą zmienić także elektronikę użytkową małej mocy. Ogniwo takie zintegrowane z urządzeniem może wystarczyć na cały czas życia tego urządzenia. Badania nad nowymi materiałami wykonywane są często metodą pompy i próbek. Obecne gęste magnetyczne nośniki danych pozwalają na zapis kilku TB danych na jednym talerzu. Dalszy postęp w gęstości zapisu danych binarnych wymaga badań nad szczegółami magnetyzacji adekwatnych materiałów. W czasie demagnetyzacji namagnesowanych materiałów magnetycznych zachodzą skomplikowane i bardzo szybkie procesy elektronowe w materiale. Te procesy są badane z bardzo dużą rozdzielczością przestrzenną i czasową przy pomocy fotografii wykonywanych laserem XFEL. Znaczna rozdzielczość badań jest konieczna do określenia granicznych parametrów gęstości przestrzennej i szybkości zapisu danych na nośniku magnetycznym nowej generacji. Optymalizacja złożonego materiału magnetycznego wymaga poznania wpływu na ogólny stan magnetyzacji materiału wszystkich jego składników odrębnie, jak i wzajemnych oddziaływań tych składników. Istotą jest szybkie tworzenie magnetyzacji i jej bardzo szybkie odwracanie w strukturach nanometrowych, a być może nawet subnanometrowych w przyszłości. Pojedyncze atomy, molekuły, klastry atomowe i nanocząstki zachowują się odmiennie w bardzo silnych polach EM rentgenowskich generowanych przez laser FEL. Zachowania są silnie nieliniowe i zależne od szczegółów pobudzenia oraz warunków brzegowych. Tego typu badania mają nie tylko charakter podstawowy, ale także mogą prowadzić do opracowywania nowych materiałów na elementy elektroniczne, także nowe materiały katalityczne o bardzo specjalizowanych właściwościach. Gigantyczne gradienty pola bardzo silnie polaryzują obserwowane cząstki, wprowadzają je w nowe nieznane stany kwantowe lub plazmoniczne. Badania nad stanami atomowymi i cząsteczkowymi wysoce zjonizowanymi prowadzą na przykład do nowych metod potencjalnej generacji energii. Obiektem intensywnych badań są klastry atomowe składające się z od kilku do kilkudziesięciu tysięcy atomów. Takie klastry posiadają silne cechy zachowania kolektywnego. Zjawiska kolektywne mogą prowadzić do wykorzystania klastrów jako elementów fotonicznych i elektronicznych. Klastry są testowane jako ruchome ostrza na powierzchni, jako katalizatory, magnetyczne kropki kwantowe w urządzeniach do zapisu danych, emitery optoelektroniczne. Wysokie natężenie wiązki rentgenowskiej lasera FEL, w oddziaływaniu np. z materiałem optycznym, może prowadzić w materiale do generacji fotonicznych zjawisk nieliniowych różnego rzędu. Wiele z takich zjawisk, analogicznych do występujących w zakresie widzialnym i w podczerwieni, posiada znaczny potencjał aplikacyjny. Można tutaj wymienić takie zjawiska jak: samo-ogniskowanie wiązki, up-konwersja częstotliwości rentgenowskiej, podwajanie, przesuwanie częstotliwości, mieszanie 152 częstotliwości różnych wiązek, mieszanie częstotliwości rentgenowskiej z optyczną, generacja superkontinuum rentgenowskiego, generacja fali uderzeniowej i wiele innych. Takie procesy mogą występować potencjalnie jedynie w warunkach bardzo wysokich natężeń i gradientów pola wiązki, przy jednoczesnym bardzo krótkim czasie trwania impulsów, takim aby nie przekroczyć progu zniszczenia materiału. Ogólnie mówiąc, fotoniczne procesy nieliniowe w rentgenowskim obszarze widma są obszarem słabo dotąd zbadanym, gdyż wymagają nowych narzędzi badawczych, takich jak EXFEL. Gigantyczny impuls rentgenowski generuje w materii stany plazmowe bardzo wysokiego ciśnienia i temperatury. Badania takich stanów materii, które występują jedynie w warunkach kosmicznych, pozwala na badania zjawisk astrofizycznych (jądra planet, wnętrze gwiazd), a także metod fuzyjnych generacji energii termojądrowej. Stany wytworzonej plazmy przez jeden lub kilka impulsów laserowych są odczytywane przez detektory promieniowania i cząstek wychodzących w kuli ognia. Stany plazmy próbkowane są także przy pomocy odczytujących impulsów laserowych. Plazma generowana przy pomocy lasera EXFEL będzie posiadać ciśnienie ponad miliard atmosfer i temperaturę dziesiątków tysięcy stopni Celsjusza. W zakresie badań nanoskalowych, femtosekundowych i stanów ekstremalnych materii EXFEL będzie osiadał kilka laboratoriów: SPB badanie pojedynczych cząstek, klastrów cząstek oraz biomolekuł; określanie struktury pojedynczych cząstek materii, klastrów atomowych, prostych i skomplikowanych biomolekuł, cząstek wirusa, całych komórek. Wykorzystywaną metodą badawczą jest tutaj na ogół nanometrowa mikroskopia dyfrakcyjna, SCS spektroskopii i rozpraszania koherentnego; badania struktury atomowej i elektronowej a także dynamiki nanostruktur; badania obiektów biologicznych przy pomocy miękkiego promieniowania rentgenowskiego, MID obrazowanie materiałów i dynamika; określanie struktury i dynamiki materiałów w nanoskali; badania nano-urządzeń z nowych materiałów, FXE rentgenowskie eksperymenty nanosekundowe; badania w dziedzinie czasu dynamiki ciał stałych, cieczy i gazów, HED eksperymenty z oddziaływaniem energii o wielkiej gęstości z materią; badania oddziaływania twardego promieniowania rentgenowskiego, SQS badania małych systemów kwantowych; badanie atomów, jonów, molekuł i klastrów w polu EM o wielkim natężeniu; badanie oddziaływań nieliniowych promieniowanie cząstki materii. EUROFEL Europejska sieć infrastruktur laserów FEL Nie należy mylić terminu European X-Ray FEL (E-XFEL) z terminem EuroFEL. Pierwszy oznacza wielką infrastrukturę badawczo użytkową, drugi EuroFEL jest siecią naukowo-techniczną i infrastrukturalną łączącą europejskie infrastruktury laserowe o charakterze konsorcjum. EUROFEL Europejska Kolaboracja Laserów FEL gromadzi wszystkie laboratoria europejskie które posiadają lub budują infrastrukturę laserową. EuroFEL jest elementem mapy drogowej ESFRI. Faza organizacyjna EuroFEL była realizowana w postaci projektu przygotowawczego IRUVX- PP (Infrared, ultrafiolet and X-ray FELs in Europe preparatory phase) w ramach programu FP6. Instytucje partnerskie projektu IRVUX-PP oraz Europejskie konsorcjum E-XFEL, łącznie 10 instytucji (Francja, Niemcy, Wielka Brytania, Włochy, Polska, Szwecja i Szwajcaria), utworzyło w maju 2012 r. Kolaborację EuroFEL. Przewodniczącym EuroFEL na pierwszą trzyletnią kadencję został wybrany prof. Josef Feldhaus z DESY. Lasery FEL działają także w Japonii (SCSS, SACLA) i w USA (LCLS, UCSB-FIR FEL, CEBAF 12 GeV JLab, MW-FEL-JLab, SLAC). Europejskie lasery FEL (krajowe) budowane są (lub już działają) np. w: Elektronika 4/2013

6 DESY, Hamburg FLASH FEL, liniak nadprzewodzący 1,3 GHz, maszyna użytkowa i prototyp maszyny E-XFEL, Laboratorium Synchrotronowe Trieste FEL pokrywający obszar VUV-miękkie X, długość fali od 4 do 100 nm, maszyna użytkowa, HZB, Berlin BERLinPRO; liniak z technologią odzyskiwania energii ERL (energy recovery linac); FEL z liniakiem ERL, Dresden FEL, INFN we Frascati oraz Uniwersytet Tor Vergata FEL SPARX, zakres długości fal 0,6 40 nm, MAX LAB, Uniwersytet Lund w Szwecji, SFEL zasilanie liniakiem 3,5 GeV; działo elektronowe z fotokatodą RF, Instytut PSI, Willingen Swiss FEL, RAL STFC NLS; FEL w Didcot, Oxfordshire, POLFEL NCBJ Świerk; liniak 1 GeV, praca CW; technologia TESLA 1,3 GHz, Francja, CNRS Orsay, FEL ARC-EN-CIEL, Holandia, Laboratorium FOM FELIX IR-FEL, Rosja IR FEL. Starsze lasery użytkowe FEL działają w zakresie IR, a nowsze w zakresie widzialnym UV, EUV, VUV i miękkiego promieniowania X. Następne generacje laserów będą budowane dla twardego promieniowania X oraz w dalszej przyszłości promieniowania gamma. Lasery wojskowe FEL wielkiej mocy także działają w zakresie IR. Konkurencja światowa, wielkie maszyny FEL: EXFEL LCLS SACLA Budowana wielka infrastruktura EXFEL nie jest jedyną na świecie. Najdłuższy obecnie działający elektronowy akcelerator liniowy pracujący w technologii ciepłej w laboratorium SLAC (3 km) wykorzystano do budowy lasera rentgenowskiego LCLS (Linac Coherent Light Source). Laser uruchomiono w roku 2009 i była to pierwsza infrastruktura laserowa generująca w pierwszej harmonicznej falę o długości poniżej 1nm. Częstotliwość repetycji impulsów laserowych wynosi 120 Hz. Minimalna długość generowanej fali 0,15 nm. Maksymalna energia elektronów z liniaka wynosi ok. 14,5 GeV. Całkowita długość maszyny 3 km. Infrastruktura zawiera 1 undulator i do 5 stacji eksperymentalnych. Maksymalna jasność wiązki fotonowej wynosi ok , a średnia ok W porównaniu z tymi danymi EuroFEL będzie posiadał większą częstotliwość repetycji. W Japonii w 2011 roku uruchomiono maszynę SACLA (Spring- 8Angstrom Compact FEL). Bazuje ona na liniaku normalnie przewodzącym o długości nieco mniejszej niż 1 km. Częstotliwość impulsów laserowych wynosi 60 Hz. Minimalna długość generowanej fali fotonowej 8 Angstremów. Energia elektronów z liniaka wynosi maksymalnie 8 GeV. Infrastruktura posiada 3 undulatory i 4 stacje eksperymentalne. Maksymalna jasność wiązki , a średnia ponad Zasadniczą różnicą pomiędzy laserami LCLS i SACLA a EXFEL, oprócz technologii ciepłej i zimnej, jest częstotliwość repetycji impulsów. Wynosi ona odpowiednio dla tych maszyn: 120 Hz, 60 Hz i 27 khz. Dzięki temu jasność wiązki EXFEL będzie znacznie większa. Maszyny LCLS i SACLA jednak już działają od pewnego czasu a EXFEL będzie działać jako maszyna użytkowa dopiero w roku Polska: EXFEL POLFEL EuroFEL Krajowy projekt POLFEL jest potencjalnym uczestnikiem sieci EuroFEL. Planowany laser VUV o pracy ciągłej może być zbudowany na terenie NCBJ w Świerku, wykorzystując technologię TESLA. Projekt jest umieszczony już od kilku lat na liście ESFRI. Znaczna szansa jego realizacji jest związana z kolejną transzą środków europejskich w latach Opracowano dokument TDR dla planowanej maszyny. Planowane są inicjatywy związane z budową infrastruktury towarzyszącej, takiej jak np. stanowiska testowego iniektora nadprzewodzącego o pracy ciągłej i z fotokatodą ołowianą. Maszyna POLFEL ma być częścią Europejskiej sieciowej infrastruktury laserowej EuroFEL, a także ma być związana z infrastrukturą E-XFEL jako tester rozwojowy, np. w zakresie iniektora SRF CW. Takie usieciowienie infrastruktury w kraju gwarantuje jej optymalne wykorzystanie przez środowisko krajowe i europejskie. Perspektywy rozwoju laserów rentgenowskich i gamma FEL Perspektywy te w dużej mierze zależą od postępów w budowie nowych generacji liniowych akceleratorów elektronowych, a także rozwoju całkiem nowych metod akceleracji. Klasyczna już technologia SRF używana w rozwiązaniu typu TESLA 1,3 GHz posiada ograniczenia w wielkości pola przyspieszającego prawdopodobnie do ok. 50 MV/m. Obecnie to ograniczenie jest praktycznie na poziomie ok MV/m. Technologia wnęk ciepłych pracujących w wyższych pasmach częstotliwości 30, 12 GHz posiada ograniczenie znacznie wyżej, na poziomie nawet rzędu 200 MV/m. Obecnie ten poziom jest rzędu MV/m. Nowe metody akceleracji cząstek obejmują techniki laserowe i plazmowe. Tam ograniczenia wielkości przyspieszającego pola EM są na poziomie raczej GV/m niż MV/m. Odrębnym zagadnieniem jest budowa efektywnych i niskoemitancyjnych iniektorów (o pracy impulsowej i ciągłej) składających się z działa elektronowego, przed-akceleratora i układów kształtowania wiązki. Jednym z zagadnień badawczych w tym obszarze jest budowa nadprzewodzącego działa elektronowego, zamiast ciepłego jakie jest stosowane w klasycznych rozwiązaniach w większości obecnie działających akceleratorów. To ostatnie wyzwanie jest jednym z ambitnych zadań podjętych przez zespół projektujący i przygotowujący się do budowy w kraju maszyny POLFEL, która będzie infrastrukturą akceleratorowo laserową o pracy ciągłej. Ogólnie, różne tendencje rozwojowe laserów FEL obejmują: skracanie długości generowanej fali w kierunku zakresu gamma w obszar pikometrowy i subpikometrowy, zwiększanie natężenia wiązki, skracanie czasu trwania impulsów w obszar femtosekundowy, subfemtosekundowy a następnie attosekundowy i w dalszej przyszłości subattosekundowy, budowa laserów FEL miniaturowych typu samodzielne urządzenie na stole laboratoryjnym, budowa mobilnych laserów FEL wielkiej mocy dla celów wojskowych, budowa laserów FEL asystujących w systemie fuzji inercyjnej, budowa odwrotnych laserów FEL (IFEL) i laserowych akceleratorów cząstek np. dla celów medycznych. To ostatnie, przyszłościowe rozwiązanie wydaje się dzisiaj bardzo efektywne, pozwoli całkowicie uniknąć w systemach terapii hadronowej rozprowadzania terapeutycznej wiązki cząsteczkowej i budowy urządzenia gantry. Zamiast tego rozprowadzana jest wiązka fotonowa o stosownym natężeniu i energii. Wiązka fotonowa na miejscu, w okolicy gabinetu zabiegowego, generuje wiązkę hadronową w niewielkim urządzaniu typu IFEL. Literatura [1] European XFEL [www.xfel.eu]; [xfel.desy.de] [2] EuroFEL [www.eurofel.org], [WWW.iruvx.eu [3] XFEL 2013 [http://xfel2013.univ-rennes1.fr/] [4] Free electron laser FLASH [flash.desy.de] [5] Extension of the FLASH Facility with Flash II [flash2.desy.de] [6] An experiment at FLASH for a seeded VUV-FEL [sflash.desy.de] [7] SPARX FEL [http://www.sparx-fel.it/index.php/en] [8] SFEL MAX-Lab [https://www.maxlab.lu.se/node/382] [9] Polski wkład w EuroFEL [http://www.ncbj.gov.pl/node/1599] [10] POLFEL [Polfel.pl] [11] Polska Platforma Technologii Nuklearnych [http://www.pptn.pl/] [12] Romaniuk R.S.: Zaawansowane systemy elektroniczne i inżynieria Internetu, Wilga luty 2013, Elektronika, nr 3, 2013, str [13] Romaniuk R.S.: Kompaktowy solenoid mionowy perspektywa dekady, Elektronika, nr 3, 2013, str [14] Romaniuk R.S.: Akceleratory dla społeczeństwa TIARA 2012, Elektronika, nr 3, 2013, str [15] Romaniuk, R.S, EuCARD-2, Elektronika, nr 3, 2013, str [16] Romaniuk R.S.: Międzynarodowy Zderzacz Liniowy, Elektronika, nr 3, 2013, str [17] Ackerman W. et.al.: (TESLA Collaboration), Operation of a free-electron laser from the extreme ultraviolet to the water window, Nature Photonics, vol.1, no.6, pp , Elektronika 4/

7 [18] Romaniuk R.S., Wójcik W.: Światłowody i ich zastosowania 2012, Elektronika nr 12, 2012, str [19] Romaniuk R.S.: Development of free electron laser and accelerator technology in Poland (CARE and EuCARD projects), Proc.SPIE, vol 7502, paper (2009). [20] Romaniuk R.S., Institute of Electronic Systems in CARE and EuCARD projects; Accelerator and FEL research, development and applications in Europe, Proc.SPIE, vol. 7502, paper (2009). [21] Romaniuk R.S.: EuCARD i CARE Rozwój techniki akceleratorowej w kraju, Elektronika, vol. 49, nr.10, 2008, str [22] Romaniuk R.S.: Instytut Systemów Elektronicznych w projektach CARE i EuCARD; Badania i zastosowania akceleratorów w Europie, Elektronika, vol. 50, nr 8/2009, str [23] Romaniuk R.S.: CARE Coordinated Accelerator Research in Europe, Elektronika 2 3/2005, II okładka. [24] Romaniuk R.S., Poźniak K.T., Czarski T.: Udział Politechniki Warszawskiej w programie CARE, Elektronika nr 2 3, 2005, str. 75. [25] Romaniuk R.S.: EuCARD 2010: European coordination of accelerator research and development, Proc. SPIE 7745, paper (2010). [26] Romaniuk R.S.: Accelerator infrastructure in Europe EuCARD 2011, Proc. SPIE, vol. 8008, art. no (2011). [27] Romaniuk R.S.: Accelerator Science and Technology in Europe Eu- CARD 2012, International Journal of Electronics and Telecommunications, 2012, Vol.58, No.4, pp [28] Romaniuk R.S.: Space and High Energy Experiments Advanced Electronic Systems 2012, International Journal of Electronics and Telecommunications, 2012, Vol. 58, No. 4, pp [29] Romaniuk R.S.: Accelerator Technology and High Energy Physics Experiments; Photonics and Web Engineering, Wilga May 2012, Proc. SPIE 8454, art. no (2012). [30] Romaniuk R.S.: Rozwój techniki akceleratorowej w Europie EuCARD 2012, (Development of accelerator technology in Europe EuCARD 2012), Elektronika, vol. 53, Nr 9, 2012, str [31] Romaniuk R.S., Technika akceleratorowa i eksperymenty fizyki wysokich energii, Wilga 2012, Elektronika, vol. 53, Nr 9, 2012, str [32] Koprek W. i in: Oprogramowanie dla systemu kontrolno-pomiarowego akceleratora TESLA, Elektronika, nr 1, 2005, str [33] Romaniuk R.S.: Fizyka fotonu i badania plazmy, Wilga 2012, Elektronika, vol. 53, nr 9, 2012, str [34] Romaniuk R.S.: EuCARD 2010 Technika akceleratorowa w Europie EuCARD, Elektronika vol. 51, no. 8, pp (2010). [35] Romaniuk R.S.: Infrastruktura akceleratorowa w Europie EuCARD 2011, Elektronika, vol. 52, no. 12, pp (2011). [36] Romaniuk R.S.: POLFEL laser na swobodnych elektronach w Polsce, Elektronika, vol. 51, nr 4, str (2010). [37] Zagozdzinska A. i in.: TRIDAQ systems in HEP experiments at LHC accelerator, Proc. SPIE 8698, art.no.86980o, 10 pages (2012). [38] Romaniuk R.S.: Review of EuCARD project on accelerator infrastructure in Europe, Proc.SPIE 8698, art.no.86980q, 10 pages (2012). [39] Giergusiewicz W. i in: Ośmiokanałowy system sterowania modułem akcelerator TESLA, Elektronika, nr 7, 2005, str [40] Poźniak K., Romaniuk R., Kierkowski K.: Modularna platforma do systemu sterowania akceleratorem TESLA, Elektronika, z. 7. ss [41] Romaniuk R.S. et al.: Optical network and fpga/dsp based control system for free electon laser, Bulletin of the Polish Academy of Sciences: Technical Sciences 53 (2), pp (2005). [42] Romaniuk R.S. et al.: Metrological aspects of accelerator technology and high energy physics experiments, Measurement Science and Technology, 18 (8), art. no. E01 (2008). [43] Fąfara P. et al.: FPGA-based implementation of a cavity field controller for FLASH and X-FEL, Measurement Science and Technology, 18 (8), pp (2008). [44] Czarski T. et al.: Superconducting cavity driving with fpga controller, Nuclear Instruments and Methods in Physics Research A, 568 (2), pp (2006). [45] Czarski T. et al.: TESLA cavity modeling and digital implementation in fpga technology for control system development, Nuclear Instruments and Methods in Physics Research A, 556 (2), pp (2006). [46] Czarski T.,et al.: Cavity parameters identification for TESLA control system development, Nuclear Instruments and Methods in Physics Research A, 548 (3), pp (2005). [47] Romaniuk R.S.: POLFEL A free electron laser in Poland, Photonics Letters of Poland, 1 (3), pp (2009). [48] CMS Collaboration, The CMS experiment at the CERN LHC, JINST 3, 2008, art. S [49] CMS Collaboration, Performance of CMS muao reconstruction in cosmic-ray events, JINST 5 (03), 2012, art. T [50] CMS Collaboration, Commissioning of the CMS experiment and the cosmic run at four tesla, JINST 5 (03), 2010, art. T Symantec Future bezpieczeństwo sieci komputerowych 154 Cyberbezpieczeństwo dotyczy nas wszystkich tym hasłem firma Symantec zapraszała na wyjątkową konferencję Symantec Future, na której poruszono różnorodne tematy związane z cyberbezpieczeństwem. W świecie, w którym systemy informatyczne są fundamentem sprawnego działania najważniejszych obszarów życia. Przejęcie kontroli nad dowolnym urządzeniem nie stanowi większego problemu, można nawet przejąć kontrolę nad czyimś rozrusznikiem serca. W tej sytuacji nikt nie może sobie pozwolić na ignorowanie zagrożeń jakie niesie ze sobą powsze-chny dostęp do internetu. Konferencja była wspaniałą okazją do porozmawiania o nowych rozwiązaniach w dziedzinie cyberbezpieczeństwa. W stoiskach firmowych byli obecni przedstawiciele firmy Symantec autorzy opracowań. Konferencję otworzyła Jolanta Malak, dyrektor generalny firmy Symantec. Zapowiedziała, że uczestnicy konferencji dowiedzą się na czym polegają współczesne cyberataki, jak można się przed nimi bronić oraz jak robią to inni. Cyber zagrożenia to skutek uboczny technicznego rozwoju środków przekazu elektronicznego głownie internetu, jakiego świadkami jesteśmy współcześnie. Firma Symantec ogłosiła w styczniu br. nową strategię firmy zawierającą się w stwierdzeniu: chcemy, aby ludzie, firmy i państwa nie musiały obawiać się o bezpieczeństwo swoich cyfrowych danych. Dlatego zadaniem firmy stało się przedstawianie zagrożeń czyhających w cyberprzestrzeni oraz metod obrony przed nimi. Do realizacji tych zadań firma wprowadziła wiele rozwiązań, a wśród nich: programowanie antywirusowe ochronę przed programami typu spyware ochronę przeglądarek ochronę użytkownika w serwisie Facebook ochronę przed kradzieżą tożsamości w Internecie automatyczne tworzenie kopii zapasowych i optymalizacja komputera. Urządzenia NetBackup 5220 i Backup Exec 3600 spełniają założenia wspomnianej nowej strategii firmy. U wielu klientów problemy z ochroną serwerów wirtualnych i fizycznych są spowodowane mnogością rozwiązań do tworzenia kopii zapasowych w jednym środowisku oraz trudnościami z integracją sprzętu i oprogramowania. Firma Symantec oferuje kompleksowe, zintegrowane urządzenia do tworzenia kopii danych z serwerów, pamięci masowej i oprogramowania. Budowanie systemu backupowego od podstaw wymaga pracy zespołu IT nad integracją rozwiązań taśmowych, dyskowych, deduplikacyjnych, fizycznych i wirtualnych. Natomiast rozwiązania Symantec obejmują już zintegrowany sprzęt, oprogramowanie i pamięć, dzięki czemu można je zainstalować w niespełna 30 minut. NetBackup 5220 Tworzy pełne kopie zapasowe z szybkością kopii przyrostowych, przyspieszając cały proces nawet stukrotnie. Łączy szybkość tworzenia migawek z niezawodnością kopii zapasowych, chroniąc duże woluminy danych i maszyny wirtualne. Zasosowane tam rozwiązanie (Symantec V-ray) umożliwia ochronę nawet 3000 maszyn wirtualnych VMware za pomocą jednego urządzenia, jednocześnie umożliwiając szybkie przywracanie plików lub obrazów bez wyraźnej rozbudowy sprzętu. Usuwanie skutków awarii jest możliwe przez sieć, łącząc deduplikację z replikacją. Urządzenie zapewnia niezawodne kopie zapasowe nawet w środowiskach o dużych opóźnieniach transmisji. Backup Exec 3600 Backup Exec 3600 zmienia sposób zarządzania kopiami zapasowymi. Ustawienia zoptymalizowano pod kątem małych i średnich firm tak, aby mogły one wdrażać najlepsze zasady tworzenia kopii zapasowych, nawet nie będąc ekspertami w tej dziedzinie. Zintegrowane przywracanie od podstaw obejmujeprocedury konwersji Backup-to-Virtual (B2V) oraz Physical-to-Virtual (P2V), umożliwiając przywrócenie uszkodzonego systemu na maszynie wirtualnej VMware lub Hyper-V. Urządzenie Backup Exec 3600 teraz obsługuje taśmy, umożliwiając dodatkową ochronę danych przez dłuższy czas lub nawet poza siedzibą firmy. Zintegrowana deduplikacja danych umożliwia użytkownikom chronić więcej danych, ograniczając wymagania pamięciowe nawet o 90% i zwiększając wydajność tworzenia kopii zapasowych. Kopie zapasowe, potocznie zwane backup em, jako specyficzna potrzeba pojawiły się krótko po upowszechnieniu komputerów osobistych. Wiele firm pytanie: czy warto? już dawno uznaje za retoryczne, ale dobrze jest znać najważniejsze powody, dla których zasadne jest stosowanie backupu. (cr) Elektronika 4/2013

EuCARD-PUB-2009-012. European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION

EuCARD-PUB-2009-012. European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION EuCARD-PUB-2009-012 European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION Nowa seria wydawnicza Politechniki Warszawskiej Technika Akceleratorowa (New editorial series on Accelerator

Bardziej szczegółowo

EuCARD-PUB-2013-001. European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION

EuCARD-PUB-2013-001. European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION EuCARD-PUB-2013-001 European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION Advanced Photonic and Electronic Systems for HEP Experiments, Astroparticle Physics, Accelerator Technology,

Bardziej szczegółowo

Formularz informacyjny dotyczący propozycji projektu infrastruktury badawczej w związku z aktualizacją Polskiej Mapy Drogowej Infrastruktury Badawczej

Formularz informacyjny dotyczący propozycji projektu infrastruktury badawczej w związku z aktualizacją Polskiej Mapy Drogowej Infrastruktury Badawczej Formularz informacyjny dotyczący propozycji projektu infrastruktury badawczej w związku z aktualizacją Polskiej Mapy Drogowej Infrastruktury Badawczej (Proszę o wpisanie wymaganych informacji w puste pola;

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po wielkich urządzeniach badawczych

Przewodnik po wielkich urządzeniach badawczych Przewodnik po wielkich urządzeniach badawczych 5.07.2013 Grzegorz Wrochna 1 Wielkie urządzenia badawcze Wielkie urządzenia badawcze są dziś niezbędne do badania materii na wszystkich poziomach: od wnętrza

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011 Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 8 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011 Współczesne eksperymenty Wprowadzenie Akceleratory Zderzacze Detektory LHC Mapa drogowa Współczesne

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA POZNAŃSKA Wydział: BMiZ Kierunek: MiBM / KMiU Prowadzący: dr hab. Tomasz Stręk Przygotował: Adrian Norek Plan prezentacji 1. Wprowadzenie 2. Chłodzenie największego na świecie magnesu w CERN

Bardziej szczegółowo

Niezwykłe światło. ultrakrótkie impulsy laserowe. Piotr Fita

Niezwykłe światło. ultrakrótkie impulsy laserowe. Piotr Fita Niezwykłe światło ultrakrótkie impulsy laserowe Laboratorium Procesów Ultraszybkich Zakład Optyki Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Światło Fala elektromagnetyczna Dla światła widzialnego długość

Bardziej szczegółowo

Witamy w CERN. 2014-02-24 Marek Kowalski

Witamy w CERN. 2014-02-24 Marek Kowalski Witamy w CERN Co to jest CERN? CERN European Organization for Nuclear Research oryg. fr Conseil Europeén pour la Recherche Nucléaire Słowo nuclear (Jadrowy) czysto historyczne. W czasie, gdy zakładano

Bardziej szczegółowo

FUZJA LASEROWA JAKO PRZYSZŁE ŹRÓDŁO ENERGII

FUZJA LASEROWA JAKO PRZYSZŁE ŹRÓDŁO ENERGII Konferencja naukowo-techniczna NAUKA I TECHNIKA WOBEC WYZWANIA BUDOWY ELEKTROWNI JĄDROWEJ MĄDRALIN 2013 Warszawa, 13-15 lutego 2013 roku. Instytut Techniki Cieplnej Politechniki Warszawskiej FUZJA LASEROWA

Bardziej szczegółowo

Akceleratory elektronów przeznaczone do sterylizacji radiacyjnej. Jerzy Stanikowski

Akceleratory elektronów przeznaczone do sterylizacji radiacyjnej. Jerzy Stanikowski Akceleratory elektronów przeznaczone do sterylizacji radiacyjnej Jerzy Stanikowski Instytut Chemii i Techniki Jadrowej Zakład Chemii i Techniki Radiacyjnej Pracownia Akceleratorów Źródła promieniowania

Bardziej szczegółowo

Narodowe Centrum Radioterapii Hadronowej. Centrum Cyklotronowe Bronowice

Narodowe Centrum Radioterapii Hadronowej. Centrum Cyklotronowe Bronowice 1 Narodowe Centrum Radioterapii Hadronowej Centrum Cyklotronowe Bronowice Instytut Fizyki Jądrowej im. Henryka Niewodniczańskiego Polskiej Akademii Nauk ul. Radzikowskiego 152, 31-342 Kraków www.ifj.edu.pl

Bardziej szczegółowo

OPTOELEKTRONIKA. Katedra Metrologii i Optoelektroniki. Dołącz do najlepszych!

OPTOELEKTRONIKA. Katedra Metrologii i Optoelektroniki. Dołącz do najlepszych! OPTOELEKTRONIKA Katedra Metrologii i Optoelektroniki Dołącz do najlepszych! Oferta dydaktyczna Wykładane przedmioty Elementy i układy optoelektroniczne Optyczne techniki pomiarowe Optyczna transmisja i

Bardziej szczegółowo

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Jednostka akceleratora cząstek

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Jednostka akceleratora cząstek Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Jednostka akceleratora cząstek Zastosowanie: Akceleratory wysokiego napięcia Materiał: Tlenek glinu FRIALIT F99.7 Pierścienie miedziane L = 560 mm D = 350 mm Produkcja

Bardziej szczegółowo

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Komora próżniowa

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Komora próżniowa Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Komora próżniowa Zastosowanie: Zaginanie toru cząstki w akceleratorze Materiał: Tlenek glinu FRIALIT F99.7 L = 1350 mm D = 320 mm Produkcja Friatec Na całym świecie

Bardziej szczegółowo

30 maja 2007 Dokument Techniczny nr 1 dołączony do Konwencji dotyczącej Europejskiego Ośrodka XFEL

30 maja 2007 Dokument Techniczny nr 1 dołączony do Konwencji dotyczącej Europejskiego Ośrodka XFEL 30 maja 2007 Dokument Techniczny nr 1 dołączony do Konwencji dotyczącej Europejskiego Ośrodka XFEL STRESZCZENIE projektu technicznego XFEL (część A) i scenariusz szybkiego uruchomienia Europejskiego Ośrodka

Bardziej szczegółowo

Sprzęganie światłowodu z półprzewodnikowymi źródłami światła (stanowisko nr 5)

Sprzęganie światłowodu z półprzewodnikowymi źródłami światła (stanowisko nr 5) Wojciech Niwiński 30.03.2004 Bartosz Lassak Wojciech Zatorski gr.7lab Sprzęganie światłowodu z półprzewodnikowymi źródłami światła (stanowisko nr 5) Zadanie laboratoryjne miało na celu zaobserwowanie różnic

Bardziej szczegółowo

Symantec Backup Exec System Recovery 7.0 Server Edition. Odtwarzanie systemu Windows w ciągu najwyżej kilkudziesięciu minut nie godzin czy dni

Symantec Backup Exec System Recovery 7.0 Server Edition. Odtwarzanie systemu Windows w ciągu najwyżej kilkudziesięciu minut nie godzin czy dni GŁÓWNE ZALETY Odtwarzanie systemu Windows w ciągu najwyżej kilkudziesięciu minut nie godzin czy dni Firma Symantec wielokrotnie publicznie udowadniała, że dzięki oprogramowaniu Backup Exec System Recovery

Bardziej szczegółowo

POLFEL polski laser na swobodnych elektronach

POLFEL polski laser na swobodnych elektronach INSTYTUT PROBLEMÓW JĄDROWYCH im. Andrzeja Sołtana THE ANDRZEJ SOŁTAN INSTITUTE FOR NUCLEAR STUDIES POLFEL polski laser na swobodnych elektronach www.polfel.pl Świerk, 6.11.2008 Instytut Problemów Jądrowych

Bardziej szczegółowo

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32

2. Metody, których podstawą są widma atomowe 32 Spis treści 5 Spis treści Przedmowa do wydania czwartego 11 Przedmowa do wydania trzeciego 13 1. Wiadomości ogólne z metod spektroskopowych 15 1.1. Podstawowe wielkości metod spektroskopowych 15 1.2. Rola

Bardziej szczegółowo

Wstęp do Optyki i Fizyki Materii Skondensowanej

Wstęp do Optyki i Fizyki Materii Skondensowanej Wstęp do Optyki i Fizyki Materii Skondensowanej Część I: Optyka, wykład 8 wykład: Piotr Fita pokazy: Andrzej Wysmołek ćwiczenia: Anna Grochola, Barbara Piętka Wydział Fizyki Uniwersytet Warszawski 2014/15

Bardziej szczegółowo

Politechnika Gdańska i gospodarka Pomorza wspólne wyzwania rozwojowe

Politechnika Gdańska i gospodarka Pomorza wspólne wyzwania rozwojowe Politechnika Gdańska i gospodarka Pomorza wspólne wyzwania rozwojowe Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej Gdańsk, 08.05.2012 1. STRATEGIA ROZWOJU WYDZIAŁU Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki

Bardziej szczegółowo

Warto zostać inżynierem

Warto zostać inżynierem Warto zostać inżynierem Czy warto zostać inżynierem? Najbliższe dziesięciolecia należą do inżynierów. Dobry inżynier jest na wagę złota. Perspektywy rozwoju tej branży są bardzo dobre, dlatego warto planować

Bardziej szczegółowo

The Right Direction. www.tspace.pl

The Right Direction. www.tspace.pl The Right Direction www.tspace.pl Jesteśmy specjalistami w budowie zaawansowanych platform utrzymujących krytyczne systemy IT oraz systemów składowania i zabezpieczania danych Dlaczego TSpace? Zespół Kapitał

Bardziej szczegółowo

Akceleratory dla społeczeństwa TIARA 2012

Akceleratory dla społeczeństwa TIARA 2012 Akceleratory dla społeczeństwa TIARA 2012 prof. dr hab. Ryszard S. Romaniuk Politechnika Warszawska, Instytut Systemów Elektronicznych Konsorcjum TIARA i Projekt EU FP7 TIARA-PP TIARA jest Europejskim

Bardziej szczegółowo

Cele szczegółowe projektów realizowanych w ramach programu strategicznego pn. Nowe systemy uzbrojenia i obrony w zakresie energii skierowanej

Cele szczegółowe projektów realizowanych w ramach programu strategicznego pn. Nowe systemy uzbrojenia i obrony w zakresie energii skierowanej Cele szczegółowe projektów realizowanych w ramach programu strategicznego pn. Nowe systemy uzbrojenia i obrony w zakresie energii skierowanej Uwaga: 1. Projekty powinny być realizowane z uwzględnieniem

Bardziej szczegółowo

PUBLICATION. Infrastruktura akceleratorowa w Europie - EuCARD 2011 (Accelerator infrastructure in Europe), Elektronika, vol.52, no 8/2011, pp.

PUBLICATION. Infrastruktura akceleratorowa w Europie - EuCARD 2011 (Accelerator infrastructure in Europe), Elektronika, vol.52, no 8/2011, pp. EuCARD-PUB-2011-012 European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION Infrastruktura akceleratorowa w Europie - EuCARD 2011 (Accelerator infrastructure in Europe), Elektronika,

Bardziej szczegółowo

Park Naukowo-Technologiczny Uniwersytetu Zielonogórskiego Centrum Technologii Informatycznych

Park Naukowo-Technologiczny Uniwersytetu Zielonogórskiego Centrum Technologii Informatycznych Uniwersytetu Zielonogórskiego Centrum Technologii Informatycznych dr inż. Wojciech Zając Geneza Przykład wzorowej współpracy interdyscyplinarnej specjalistów z dziedzin: mechaniki, technologii, logistyki,

Bardziej szczegółowo

HUAWEI TECHNOLOGIES CO., LTD. BACKUPCUBE BUNDLE APPLIANCE

HUAWEI TECHNOLOGIES CO., LTD. BACKUPCUBE BUNDLE APPLIANCE HUAWEI TECHNOLOGIES CO., LTD. BACKUPCUBE BUNDLE APPLIANCE Dlaczego bundle CommVault i Huawei? CommVault jest światowym liderem w kategorii Enterprise Backup&Recovery, czego dowodem jest 19 000 zadowolonych

Bardziej szczegółowo

Laser na swobodnych elektronach w Hamburgu

Laser na swobodnych elektronach w Hamburgu Laser na swobodnych elektronach w Hamburgu Janusz A. Zakrzewski Instytut Fizyki Doświadczalnej, Uniwersytet Warszawski Pamięci Bjoerna Wiika 1. Wstęp Niniejszy wykład, rozpoczynający XXXVI Zjazd Fizyków

Bardziej szczegółowo

Podstawy Fizyki IV Optyka z elementami fizyki współczesnej. wykład 3, 20.02.2012. Radosław Chrapkiewicz, Filip Ozimek

Podstawy Fizyki IV Optyka z elementami fizyki współczesnej. wykład 3, 20.02.2012. Radosław Chrapkiewicz, Filip Ozimek Podstawy Fizyki IV Optyka z elementami fizyki współczesnej wykład 3, 20.02.2012 wykład: pokazy: ćwiczenia: Czesław Radzewicz Radosław Chrapkiewicz, Filip Ozimek Ernest Grodner Wykład 2 - przypomnienie

Bardziej szczegółowo

PUBLICATION. Accelerators for Society - TIARA 2012 Test Infrastructure and Accelerator Research Area (in Polish)

PUBLICATION. Accelerators for Society - TIARA 2012 Test Infrastructure and Accelerator Research Area (in Polish) EuCARD-PUB-2013-007 European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION Accelerators for Society - TIARA 2012 Test Infrastructure and Accelerator Research Area (in Polish) Romaniuk,

Bardziej szczegółowo

Wstęp do Akceleratorów. Mariusz Sapiński CERN BE/BI 24 listopada 2009

Wstęp do Akceleratorów. Mariusz Sapiński CERN BE/BI 24 listopada 2009 Wstęp do Akceleratorów Mariusz Sapiński CERN BE/BI 24 listopada 2009 Definicja Akcelerator cząstek (wg. Encyclopedia Brittanica): każde urządzenie produkujące wiązkę szybkich, naładowanych cząstek (jonów

Bardziej szczegółowo

Politechnika Wrocławska Wydział Podstawowych Problemów Techniki

Politechnika Wrocławska Wydział Podstawowych Problemów Techniki Politechnika Wrocławska Wydział Podstawowych Problemów Techniki specjalność FOTONIKA 3,5-letnie studia stacjonarne I stopnia (studia inżynierskie) FIZYKA TECHNICZNA Charakterystyka wykształcenia: - dobre

Bardziej szczegółowo

PR242012 23 kwietnia 2012 Mechanika Strona 1 z 5. XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów

PR242012 23 kwietnia 2012 Mechanika Strona 1 z 5. XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów Mechanika Strona 1 z 5 XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów Odwrócona zasada: liniowy silnik ruch obrotowy System napędowy XTS firmy Beckhoff

Bardziej szczegółowo

SAMOCHODOWY RADAR POWSZECHNEGO STOSOWANIA

SAMOCHODOWY RADAR POWSZECHNEGO STOSOWANIA Koncern Delphi opracował nowy, wielofunkcyjny, elektronicznie skanujący radar (ESR). Dzięki wykorzystaniu pozbawionej ruchomych części i sprawdzonej technologii monolitycznej, radar ESR zapewnia najlepsze

Bardziej szczegółowo

Satelitarny system optoelektronicznej obserwacji Ziemi

Satelitarny system optoelektronicznej obserwacji Ziemi Opracowanie studium wykonalności dla programu strategicznego na rzecz bezpieczeństwa i obronności państwa pn.: Satelitarny system optoelektronicznej obserwacji Ziemi. dr inż. Marcin SZOŁUCHA Warszawa dnia,

Bardziej szczegółowo

NOWE ŚWIATŁO DLA NAUKI: EUROPEJSKI RENTGENOWSKI LASER NA SWOBODNYCH ELEKTRONACH

NOWE ŚWIATŁO DLA NAUKI: EUROPEJSKI RENTGENOWSKI LASER NA SWOBODNYCH ELEKTRONACH NOWE ŚWIATŁO DLA NAUKI: EUROPEJSKI RENTGENOWSKI LASER NA SWOBODNYCH ELEKTRONACH R. Sobierajski i K. Lawniczak-Jablonska Instytut Fizyki Polskiej Akademii Nauk, Al. Lotników 32/46, 02-668 Warszawa, Polska

Bardziej szczegółowo

Dział: 7. Światło i jego rola w przyrodzie.

Dział: 7. Światło i jego rola w przyrodzie. Dział: 7. Światło i jego rola w przyrodzie. TEMATY I ZAKRES TREŚCI NAUCZANIA Fizyka klasa 3 LO Nr programu: DKOS-4015-89/02 Moduł Dział - Temat L. Zjawisko odbicia i załamania światła 1 Prawo odbicia i

Bardziej szczegółowo

Wybrane zagadnienia fizyki jądrowej i cząstek elementarnych. Seweryn Kowalski

Wybrane zagadnienia fizyki jądrowej i cząstek elementarnych. Seweryn Kowalski Wybrane zagadnienia fizyki jądrowej i cząstek elementarnych Seweryn Kowalski Listopad 2007 Akceleratory Co to jest akcelerator Każde urządzenie zdolne do przyspieszania cząstek, jonów naładowanych do wysokich

Bardziej szczegółowo

Czym jest prąd elektryczny

Czym jest prąd elektryczny Prąd elektryczny Ruch elektronów w przewodniku Wektor gęstości prądu Przewodność elektryczna Prawo Ohma Klasyczny model przewodnictwa w metalach Zależność przewodności/oporności od temperatury dla metali,

Bardziej szczegółowo

Grafen materiał XXI wieku!?

Grafen materiał XXI wieku!? Grafen materiał XXI wieku!? Badania grafenu w aspekcie jego zastosowań w sensoryce i metrologii Tadeusz Pustelny Plan prezentacji: 1. Wybrane właściwości fizyczne grafenu 2. Grafen materiał 21-go wieku?

Bardziej szczegółowo

Ramowy Program Specjalizacji MODELOWANIE MATEMATYCZNE i KOMPUTEROWE PROCESÓW FIZYCZNYCH Studia Specjalistyczne (III etap)

Ramowy Program Specjalizacji MODELOWANIE MATEMATYCZNE i KOMPUTEROWE PROCESÓW FIZYCZNYCH Studia Specjalistyczne (III etap) Ramowy Program Specjalizacji MODELOWANIE MATEMATYCZNE i KOMPUTEROWE PROCESÓW FIZYCZNYCH Studia Specjalistyczne (III etap) Z uwagi na ogólno wydziałowy charakter specjalizacji i możliwość wykonywania prac

Bardziej szczegółowo

NMR (MAGNETYCZNY REZONANS JĄDROWY) dr Marcin Lipowczan

NMR (MAGNETYCZNY REZONANS JĄDROWY) dr Marcin Lipowczan NMR (MAGNETYCZNY REZONANS JĄDROWY) dr Marcin Lipowczan Spis zagadnień Fizyczne podstawy zjawiska NMR Parametry widma NMR Procesy relaksacji jądrowej Metody obrazowania Fizyczne podstawy NMR Proton, neutron,

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia modulacyjna

Spektroskopia modulacyjna Spektroskopia modulacyjna pozwala na otrzymanie energii przejść optycznych w strukturze z bardzo dużą dokładnością. Charakteryzuje się również wysoką czułością, co pozwala na obserwację słabych przejść,

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo dla wszystkich środowisk wirtualnych

Bezpieczeństwo dla wszystkich środowisk wirtualnych Bezpieczeństwo dla wszystkich środowisk wirtualnych SECURITY FOR VIRTUAL AND CLOUD ENVIRONMENTS Ochrona czy wydajność? Liczba maszyn wirtualnych wyprzedziła fizyczne już 2009 roku. Dzisiaj ponad połowa

Bardziej szczegółowo

KONWERGENCJA ELEKTROENERGETYKI I GAZOWNICTWA vs INTELIGENTNE SIECI ENERGETYCZNE WALDEMAR KAMRAT POLITECHNIKA GDAŃSKA

KONWERGENCJA ELEKTROENERGETYKI I GAZOWNICTWA vs INTELIGENTNE SIECI ENERGETYCZNE WALDEMAR KAMRAT POLITECHNIKA GDAŃSKA KONWERGENCJA ELEKTROENERGETYKI I GAZOWNICTWA vs INTELIGENTNE SIECI ENERGETYCZNE WALDEMAR KAMRAT POLITECHNIKA GDAŃSKA SYMPOZJUM NAUKOWO-TECHNICZNE Sulechów 2012 Kluczowe wyzwania rozwoju elektroenergetyki

Bardziej szczegółowo

StoreOnce - To więcej niż Backup2Disk

StoreOnce - To więcej niż Backup2Disk StoreOnce - To więcej niż Backup2Disk Krzysztof Jamiołkowski HP Storage Solutions Architect Bezpieczeństwo Danych Bezpieczeństwo danych to Dane podlegają wielu zagrożeniom Jakie problemy miałeś ostatnio?

Bardziej szczegółowo

Trackery Leica Absolute

Trackery Leica Absolute BROSZURA PRODUKTU Trackery Leica Absolute Rozwiązania pomiarowe Leica Leica Absolute Tracker AT402 z sondą B-Probe Ultra przenośny system pomiarowy klasy podstawowej Leica B-Probe to ręczne i zasilane

Bardziej szczegółowo

SYMANTEC TO SYMANTEC TO KOPIE ZAPASOWE. ODZYSKIWANIE DANYCH.

SYMANTEC TO SYMANTEC TO KOPIE ZAPASOWE. ODZYSKIWANIE DANYCH. SYMANTEC TO KOPIE ZAPASOWE. Firma Symantec oferuje szybkie i skuteczne kompleksowe rozwiązania do ochrony danych i systemów w środowiskach wirtualnych i fizycznych. SYMANTEC TO ODZYSKIWANIE DANYCH. Wirtualizacja

Bardziej szczegółowo

Grafen perspektywy zastosowań

Grafen perspektywy zastosowań Grafen perspektywy zastosowań Paweł Szroeder 3 czerwca 2014 Spis treści 1 Wprowadzenie 1 2 Właściwości grafenu 2 3 Perspektywy zastosowań 2 3.1 Procesory... 2 3.2 Analogoweelementy... 3 3.3 Czujniki...

Bardziej szczegółowo

Laboratorium Pomiarów Dozymetrycznych Monitoring ośrodka i rozwój dozymetrii

Laboratorium Pomiarów Dozymetrycznych Monitoring ośrodka i rozwój dozymetrii Laboratorium Pomiarów Dozymetrycznych Monitoring ośrodka i rozwój dozymetrii Jakub Ośko Działalność LPD Ochrona radiologiczna ośrodka jądrowego Świerk (wymaganie Prawa atomowego) Prace naukowe, badawcze,

Bardziej szczegółowo

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman

Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Porównanie Przewaga klasycznego spektrometru Ramana czyli siatkowego, dyspersyjnego nad przystawką ramanowską FT-Raman Spektroskopia FT-Raman Spektroskopia FT-Raman jest dostępna od 1987 roku. Systemy

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: Chemia, drugi Sylabus modułu: Spektroskopia (0310-CH-S2-016)

Kierunek i poziom studiów: Chemia, drugi Sylabus modułu: Spektroskopia (0310-CH-S2-016) Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Chemia, drugi Sylabus modułu: Spektroskopia () 1. Informacje ogólne koordynator modułu prof. dr hab. Henryk Flakus rok akademicki 2013/2014

Bardziej szczegółowo

Galaktyki aktywne I. (,,galaktyki o aktywnych jądrach'') (,,aktywne jądra galaktyk'') ( active galactic nuclei =AGN)

Galaktyki aktywne I. (,,galaktyki o aktywnych jądrach'') (,,aktywne jądra galaktyk'') ( active galactic nuclei =AGN) Galaktyki aktywne I (,,galaktyki o aktywnych jądrach'') (,,aktywne jądra galaktyk'') ( active galactic nuclei =AGN) System klasyfikacji Hubble a (1936) Galaktyki normalne / zwyczajne -różnoraka morfologia

Bardziej szczegółowo

Video Recording Manager export Wizard Version 1.0. Instrukcja obsługi oprogramowania

Video Recording Manager export Wizard Version 1.0. Instrukcja obsługi oprogramowania Video Recording Manager export Wizard Version 1.0 pl Instrukcja obsługi oprogramowania Video Recording Manager export Wizard Spis treści pl 3 Spis treści 1 Wstęp 4 2 Ogólne informacje o systemie 4 3 Instalacja

Bardziej szczegółowo

Konstrukcje nosne dla. przemysłu solarnego.

Konstrukcje nosne dla. przemysłu solarnego. Konstrukcje nosne dla przemysłu solarnego. Indywidualnie dopasowane, gotowe do montażu konstrukcje nośne urządzeń fotowoltaicznych i solarnych: Wymagania te spełnia SCHRAG Polska niezawodny partner budownictwa

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE SŁONECZNE DNI ENERGIA SŁOŃCA FOTOWOLTAIKA TECHNOLOGIE, OPŁACALNOSĆ, REALIZACJE Centrum Innowacji i Transferu Technologii Uniwersytet

EUROPEJSKIE SŁONECZNE DNI ENERGIA SŁOŃCA FOTOWOLTAIKA TECHNOLOGIE, OPŁACALNOSĆ, REALIZACJE Centrum Innowacji i Transferu Technologii Uniwersytet EUROPEJSKIE SŁONECZNE DNI ENERGIA SŁOŃCA FOTOWOLTAIKA TECHNOLOGIE, OPŁACALNOSĆ, REALIZACJE Centrum Innowacji i Transferu Technologii Uniwersytet Warmińsko Mazurski w Olsztynie Olsztyn, 9 maja 2013 r. Szanowni

Bardziej szczegółowo

Sekcja Mechaniki Materiałów. NbTi 316 L LHC/CERN

Sekcja Mechaniki Materiałów. NbTi 316 L LHC/CERN Sekcja Mechaniki Materiałów Komitetu Mechaniki PAN Edycja 2012 NbTi LHC/CERN 316 L Zakres prac SMM Poczynając od eksperymentu, poprzez identyfikację zjawisk zachodzących w materiałach już na poziomie atomowym,

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE. Zamawiający. Przedmiot zapytania ofertowego. Wrocław, dnia 23.03.2015 r.

ZAPYTANIE OFERTOWE. Zamawiający. Przedmiot zapytania ofertowego. Wrocław, dnia 23.03.2015 r. ZAPYTANIE OFERTOWE Wrocław, dnia 23.03.2015 r. W związku z realizacją przez Nova Telecom spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, projektu pn.: Wdrożenie zintegrowanego systemu klasy B2B, umożliwiającego

Bardziej szczegółowo

Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła

Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła Politechnika Gdańska WYDZIAŁ ELEKTRONIKI TELEKOMUNIKACJI I INFORMATYKI Katedra Optoelektroniki i Systemów Elektronicznych Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła Instrukcja do ćwiczenia laboratoryjnego

Bardziej szczegółowo

Tematy prac magisterskich 2014/15

Tematy prac magisterskich 2014/15 Tematy praktyk - 2014 1) Temat: Wsparcie prac rozruchowych systemu sterowania synchrotronem a) Opis: W najbliższych miesiącach następować będzie rozruch systemów synchrotronu. Uruchamianie poszczególnych

Bardziej szczegółowo

156.17.4.13. Adres IP

156.17.4.13. Adres IP Adres IP 156.17.4.13. Adres komputera w sieci Internet. Każdy komputer przyłączony do sieci ma inny adres IP. Adres ten jest liczbą, która w postaci binarnej zajmuje 4 bajty, czyli 32 bity. W postaci dziesiętnej

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA WIĄZKI GENEROWANEJ PRZEZ LASER

CHARAKTERYSTYKA WIĄZKI GENEROWANEJ PRZEZ LASER CHARATERYSTYA WIĄZI GENEROWANEJ PRZEZ LASER ształt wiązki lasera i jej widmo są rezultatem interferencji promieniowania we wnęce rezonansowej. W wyniku tego procesu powstają charakterystyczne rozkłady

Bardziej szczegółowo

Adam Maj IFJ PAN Kraków. Adam.Maj@ifj.edu.pl www.adam-maj.pl Warszawa, FP7 Info Day, 2 czerwca 2009

Adam Maj IFJ PAN Kraków. Adam.Maj@ifj.edu.pl www.adam-maj.pl Warszawa, FP7 Info Day, 2 czerwca 2009 Projekt SPIRAL2 PP Adam Maj IFJ PAN Kraków Adam.Maj@ifj.edu.pl www.adam-maj.pl Warszawa, FP7 Info Day, 2 czerwca 2009 SPIRAL 2 na mapie drogowej ESFRI Bruksela, 19.10.2006 European Research Infrastructure

Bardziej szczegółowo

WiComm dla innowacyjnego Pomorza

WiComm dla innowacyjnego Pomorza Centrum Doskonałości WiComm WiComm dla innowacyjnego Pomorza Michał Mrozowski wicomm@wicomm.pl Centrum Doskonałości WiComm Inżynieria Systemów Komunikacji Bezprzewodowej Politechnika Gdańska Ul. Narutowicza

Bardziej szczegółowo

CENTRUM FOTOWOLTAIKI WARSZAWA MIEJSCOWOŚĆ TŁO PRZEDSIĘWZIĘCIA. województwo mazowieckie

CENTRUM FOTOWOLTAIKI WARSZAWA MIEJSCOWOŚĆ TŁO PRZEDSIĘWZIĘCIA. województwo mazowieckie CENTRUM FOTOWOLTAIKI WARSZAWA województwo mazowieckie Centrum Fotowoltaiki w Polsce (Centrum PV) promuje szerokie wykorzystanie słonecznej energii elektrycznej (fotowoltaiki) jako realnego, niezawodnego

Bardziej szczegółowo

Ogólne cechy ośrodków laserowych

Ogólne cechy ośrodków laserowych Ogólne cechy ośrodków laserowych Gazowe Cieczowe Na ciele stałym Naturalna jednorodność Duże długości rezonatora Małe wzmocnienia na jednostkę długości ośrodka czynnego Pompowanie prądem (wzdłużne i poprzeczne)

Bardziej szczegółowo

TECHNIKA PRECYZYJNA I PRÓŻNIOWA

TECHNIKA PRECYZYJNA I PRÓŻNIOWA TECHNIKA PRECYZYJNA I PRÓŻNIOWA O firmie Firma PREVAC założona w 1996 r. znajduje się w Rogowie na Górnym Śląsku Oferowane przez PREVAC rozwiązania koncepcyjne są opracowywane przez zespół pracowników

Bardziej szczegółowo

Fizyka cząstek elementarnych warsztaty popularnonaukowe

Fizyka cząstek elementarnych warsztaty popularnonaukowe Fizyka cząstek elementarnych warsztaty popularnonaukowe Spotkanie 3 Porównanie modeli rozpraszania do pomiarów na Wielkim Zderzaczu Hadronów LHC i przyszłość fizyki cząstek Rafał Staszewski Maciej Trzebiński

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK NR 1.8 do PFU Serwery wraz z system do tworzenia kopii zapasowych i archiwizacji danych - wyposażenie serwerowni

ZAŁĄCZNIK NR 1.8 do PFU Serwery wraz z system do tworzenia kopii zapasowych i archiwizacji danych - wyposażenie serwerowni ZAŁĄCZNIK NR 1.8 do PFU Serwery wraz z system do tworzenia kopii zapasowych i archiwizacji danych - wyposażenie serwerowni 1. Serwer główny 1 szt. Komponent Obudowa Płyta główna Wydajność Pamięć RAM Karta

Bardziej szczegółowo

PUBLICATION. Instytut Systemów Elektronicznych w projektach CARE i EuCARD (ISE WUT in CARE and EuCARD Projects)

PUBLICATION. Instytut Systemów Elektronicznych w projektach CARE i EuCARD (ISE WUT in CARE and EuCARD Projects) EuCARD-PUB-2009-011 European Coordination for Accelerator Research and Development PUBLICATION Instytut Systemów Elektronicznych w projektach CARE i EuCARD (ISE WUT in CARE and EuCARD Projects) Romaniuk,

Bardziej szczegółowo

Testy kontroli fizycznych parametrów aparatury rentgenowskiej. Waldemar Kot Zachodniopomorskie Centrum Onkologii Szczecin 26.04.2014 r.

Testy kontroli fizycznych parametrów aparatury rentgenowskiej. Waldemar Kot Zachodniopomorskie Centrum Onkologii Szczecin 26.04.2014 r. Testy kontroli fizycznych parametrów aparatury rentgenowskiej Waldemar Kot Zachodniopomorskie Centrum Onkologii Szczecin 26.04.2014 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA z dnia 18 lutego 2011 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

VI. Elementy techniki, lasery

VI. Elementy techniki, lasery Światłowody VI. Elementy techniki, lasery BERNARD ZIĘTEK http://www.fizyka.umk.pl www.fizyka.umk.pl/~ /~bezet a) Sprzęgacze czołowe 1. Sprzęgacze światłowodowe (czołowe, boczne, stałe, rozłączalne) Złącza,

Bardziej szczegółowo

Akceleratory do terapii niekonwencjonalnych. Sławomir Wronka

Akceleratory do terapii niekonwencjonalnych. Sławomir Wronka Akceleratory do terapii niekonwencjonalnych Szkoła Fizyki Akceleratorów Medycznych, Świerk 2007 Plan Niekonwencjonalne terapie wiązką e-/x Protony Ciężkie jony Neutrony 2 Tomotherapy 3 CyberKnife 4 Igła

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Streszczenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego jest jedną z technik spektroskopii absorpcyjnej mającej zastosowanie w chemii,

Bardziej szczegółowo

Creotech Instruments doświadczenia w sektorze kosmicznym

Creotech Instruments doświadczenia w sektorze kosmicznym Creotech Instruments doświadczenia w sektorze kosmicznym Obserwacje i wnioski dot. biznesu kosmicznego Globalny charakter konieczność konkurowania z większymi i bardziej doświadczonymi firmami światowymi

Bardziej szczegółowo

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001 LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001 Biuletyn Wydanie 7 Lipiec 2010 Drogi czytelniku, Prezentujemy z przyjemnością siódme wydanie biuletynu LearnIT. W tym wydaniu chcielibyśmy poinformować Cię o przebiegu

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. FINANSOWANIE BADAŃ NA RZECZ MŚP I STOWARZYSZEŃ MŚP

Rozdział 7. FINANSOWANIE BADAŃ NA RZECZ MŚP I STOWARZYSZEŃ MŚP Rozdział 7. FINANSOWANIE BADAŃ NA RZECZ MŚP I STOWARZYSZEŃ MŚP Badania na rzecz MŚP i stowarzyszeń MŚP kierują się specyficznymi zasadami. Doświadczenia z 6PR pokazały, że projekty typu CRAFT i Collective

Bardziej szczegółowo

Działanie 2.3: Inwestycje związane z rozwojem infrastruktury informatycznej nauki

Działanie 2.3: Inwestycje związane z rozwojem infrastruktury informatycznej nauki Program Obliczeń Wielkich Wyzwań Nauki i Techniki POWIEW Marek Niezgódka, Maciej Filocha ICM, Uniwersytet Warszawski Konferencja Nauka idzie w biznes, Warszawa, 7.11.2012 1 Informacje ogólne Działanie

Bardziej szczegółowo

SIŁA PROSTOTY. Business Suite

SIŁA PROSTOTY. Business Suite SIŁA PROSTOTY Business Suite REALNE ZAGROŻENIE Internetowe zagrożenia czyhają na wszystkie firmy bez względu na to, czym się zajmują. Jeśli masz dane lub pieniądze, możesz stać się celem ataku. Incydenty

Bardziej szczegółowo

Program Obliczeń Wielkich Wyzwań Nauki i Techniki (POWIEW)

Program Obliczeń Wielkich Wyzwań Nauki i Techniki (POWIEW) Program Obliczeń Wielkich Wyzwań Nauki i Techniki (POWIEW) Maciej Cytowski, Maciej Filocha, Maciej E. Marchwiany, Maciej Szpindler Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ ELEKTRYCZNYCH NR

ZESPÓŁ SZKÓŁ ELEKTRYCZNYCH NR TECHNIK MECHATRONIK ZESPÓŁ SZKÓŁ ELEKTRYCZNYCH NR 2 os. SZKOLNE 26 31-977 KRAKÓW www.elektryk2.i365.pl Spis treści: 1. Charakterystyka zawodu 3 2. Dlaczego technik mechatronik? 5 3. Jakie warunki musisz

Bardziej szczegółowo

MIKROSKOPIA ELEKTRONOWA. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

MIKROSKOPIA ELEKTRONOWA. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego MIKROSKOPIA ELEKTRONOWA Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Tło historyczne Pod koniec XIX wieku stosowanie mikroskopów świetlnych w naukach

Bardziej szczegółowo

Izabela Zimoch Zenon Szlęk Biuro Badań i Rozwoju Technologicznego. Katowice, dnia 13.08.2013 r.

Izabela Zimoch Zenon Szlęk Biuro Badań i Rozwoju Technologicznego. Katowice, dnia 13.08.2013 r. System informatyczny wspomagający optymalizację i administrowanie produkcją i dystrybucją wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi subregionu centralnego i zachodniego województwa śląskiego Izabela Zimoch

Bardziej szczegółowo

OPCJA KOMPLEKSOWE USŁUGI INTERNETOWE

OPCJA KOMPLEKSOWE USŁUGI INTERNETOWE Warszawa, sierpień 2010 r. KLIKNIJ, ABY EDYTOWAĆ STYL OPCJA KOMPLEKSOWE USŁUGI INTERNETOWE O nas Świadczymy kompleksowe usługi informatyczne od 1991 r. Pracowaliśmy dla niemal 400 Klientów. W tym czasie:

Bardziej szczegółowo

Metrologia wymiarowa dużych odległości oraz dla potrzeb mikro- i nanotechnologii

Metrologia wymiarowa dużych odległości oraz dla potrzeb mikro- i nanotechnologii Metrologia wymiarowa dużych odległości oraz dla potrzeb mikro- i nanotechnologii Grażyna Rudnicka Mariusz Wiśniewski, Dariusz Czułek, Robert Szumski, Piotr Sosinowski Główny Urząd Miar Mapy drogowe EURAMET

Bardziej szczegółowo

Rozmycie pasma spektralnego

Rozmycie pasma spektralnego Rozmycie pasma spektralnego Rozmycie pasma spektralnego Z doświadczenia wiemy, że absorpcja lub emisja promieniowania przez badaną substancję występuje nie tylko przy częstości rezonansowej, tj. częstości

Bardziej szczegółowo

I rocznica utworzenia Narodowego Centrum Badań Jądrowych

I rocznica utworzenia Narodowego Centrum Badań Jądrowych I rocznica utworzenia Narodowego Centrum Badań Jądrowych Grzegorz Wrochna dyrektor NCBJ www.ncbj.gov.pl 13.09.2012 G.Wrochna, NCBJ 1 ncbj@ncbj.gov.pl www.ncbj.gov.pl reaktor Maria Świerk 44 ha terenu 25

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI ««*» ( # * *»»

SPIS TREŚCI ««*» ( # * *»» ««*» ( # * *»» CZĘŚĆ I. POJĘCIA PODSTAWOWE 1. Co to jest fizyka? 11 2. Wielkości fizyczne 11 3. Prawa fizyki 17 4. Teorie fizyki 19 5. Układ jednostek SI 20 6. Stałe fizyczne 20 CZĘŚĆ II. MECHANIKA 7.

Bardziej szczegółowo

Załącznik 1. Nazwa kierunku studiów: FIZYKA Poziom kształcenia: II stopień (magisterski) Profil kształcenia: ogólnoakademicki Symbol

Załącznik 1. Nazwa kierunku studiów: FIZYKA Poziom kształcenia: II stopień (magisterski) Profil kształcenia: ogólnoakademicki Symbol Efekty kształcenia dla kierunku studiów FIZYKA TECHNICZNA - studia II stopnia, profil ogólnoakademicki - i ich odniesienia do efektów kształcenia w obszarze nauk ścisłych Kierunek studiów fizyka techniczna

Bardziej szczegółowo

ELME PRIMUS www.elme.pl info@elme.pl tel. 602 433 228 Nowe zasady przyznawania dotacji unijnych perspektywa 2014-2020

ELME PRIMUS www.elme.pl info@elme.pl tel. 602 433 228 Nowe zasady przyznawania dotacji unijnych perspektywa 2014-2020 Nowe zasady przyznawania dotacji unijnych perspektywa 2014-2020 Perspektywa na lata 2014-2020 będzie wdrażana w Polsce poprzez 6 krajowych programów operacyjnych zarządzanych przez Ministerstwo Infrastruktury

Bardziej szczegółowo

FIZYKA. na Wydziale Podstawowych Problemów Techniki Politechniki Wrocławskiej ROZWIŃ SWÓJ POTECJAŁ!

FIZYKA. na Wydziale Podstawowych Problemów Techniki Politechniki Wrocławskiej ROZWIŃ SWÓJ POTECJAŁ! FIZYKA na Wydziale Podstawowych Problemów Techniki Politechniki Wrocławskiej ROZWIŃ SWÓJ POTECJAŁ! O kierunku FIZYKA Studia licencjackie 3-letnie ( uniwersyteckie ) zapewniają: Bardzo dobre ogólne przygotowanie

Bardziej szczegółowo

ROK AKADEMICKI 2012/2013 studia stacjonarne BLOKI OBIERALNE KATEDRA PRZYRZĄDÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH I OPTOELEKTRONICZNYCH

ROK AKADEMICKI 2012/2013 studia stacjonarne BLOKI OBIERALNE KATEDRA PRZYRZĄDÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH I OPTOELEKTRONICZNYCH ROK AKADEMICKI 2012/2013 studia stacjonarne BLOKI OBIERALNE KATEDRA PRZYRZĄDÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH I OPTOELEKTRONICZNYCH PROPONOWANE BLOKI Systemy i sieci światłowodowe Elektronika motoryzacyjna Mikro-

Bardziej szczegółowo

w obszarze linii Podziały z różnych punktów widzenia lasery oscylatory (OPO optical parametric oscillator)

w obszarze linii Podziały z różnych punktów widzenia lasery oscylatory (OPO optical parametric oscillator) Rodzaj przestrajania Lasery przestrajalne dyskretne wybór linii widmowej wyższe harmoniczne w obszarze linii szerokie szerokie pasmo Podziały z różnych punktów widzenia lasery oscylatory (OPO optical parametric

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe nr 1.4/1/12

Zapytanie ofertowe nr 1.4/1/12 Pieczątka firmowa Zamawiającego Rzeszów, 09042012r Zapytanie ofertowe nr 14/1/12 Z dnia 9 kwietnia 2012 r na zakup usług badawczych na potrzeby projektu pn Wykonanie prototypu detektora bazującego na hetero

Bardziej szczegółowo

AGENDA. Site survey - pomiary i projektowanie sieci bezprzewodowych. Tomasz Furmańczak UpGreat Systemy Komputerowe Sp. z o.o.

AGENDA. Site survey - pomiary i projektowanie sieci bezprzewodowych. Tomasz Furmańczak UpGreat Systemy Komputerowe Sp. z o.o. AGENDA Site survey - pomiary i projektowanie sieci bezprzewodowych Tomasz Furmańczak UpGreat Systemy Komputerowe Sp. z o.o. Zagadnienia projektowe dla sieci WLAN skomplikowane środowisko dla propagacji

Bardziej szczegółowo

Firma Informatyczna ASDER. Prezentacja. Profesjonalne usługi Informatyczne. Przemysław Kroczak ASDER 2012-02-26

Firma Informatyczna ASDER. Prezentacja. Profesjonalne usługi Informatyczne. Przemysław Kroczak ASDER 2012-02-26 2012 Firma Informatyczna ASDER Prezentacja Profesjonalne usługi Informatyczne Przemysław Kroczak ASDER 2012-02-26 Szanowni Państwo, W nowoczesnym biznesie komputery stanowią podstawę komunikacji oraz wymiany

Bardziej szczegółowo

Działalność Obserwatorium specjalistycznego w obszarze energetyki

Działalność Obserwatorium specjalistycznego w obszarze energetyki Działalność Obserwatorium specjalistycznego w obszarze energetyki Gliwice, 22 listopada 2013 Plan prezentacji 1. Kim jesteśmy? 2. Co zrobiliśmy? 3. Co przed nami? 2 Grupa Euro-Centrum Skoncentrowana jest

Bardziej szczegółowo

www.maybatt.pl Studium przypadku: przyłączanie systemu PV do sieci z perspektywy dewelopera (inwestora)

www.maybatt.pl Studium przypadku: przyłączanie systemu PV do sieci z perspektywy dewelopera (inwestora) www.maybatt.pl Studium przypadku: przyłączanie systemu PV do sieci z perspektywy dewelopera (inwestora) Jest wiele miejsc na terenie poszczególnych dystrybutorów, gdzie zasilanie jest słabe (długie ciągi

Bardziej szczegółowo