Grubosze, rozchodniki, eszewerie

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Grubosze, rozchodniki, eszewerie"

Transkrypt

1 Pismo Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Wrocławskiego Czerwiec 2010 Grubosze, rozchodniki, eszewerie glądając kolekcję sukulentów w naszym Ogrodzie, warto zwrócić uwagę na grupę roślin z rodziny gruboszowatych (Crassulaceae). Można je znaleźć zarówno w starej kaktusiarni, jak i w szklarniach z sukulentami Afryki i Meksyku. Nazwa tej rodziny wywodzi się od łacińskiego słowa crassus, czyli gruby. Należą do niej rodzaje: grubosz (Crassula), rozchodnik (Sedum), eszeweria (Echeveria), kalanchoe (Kalanchoe), eonium (Aeonium), Aichryson, kotyledon (Cotyledon), Monanthes, Pachyphytum, Adromischus. Są to niewielkie rośliny zdolne gromadzić duże zapasy wody w swych mięsistych łodygach i liściach, co umożliwia im przetrwanie długich okresów suszy. W naszej kolekcji znajdują się głównie rośliny afrykańskie i meksykańskie. Najwięcej można ich zobaczyć w szklarni z ekspozycją sukulentów Afryki, gdzie najliczniejszym rodzajem jest grubosz. Są to zimozielone krzewy o wysokości od 2 cm do 1,5 m. Ich łodygi są mięsiste, zielne, czasem drewniejące u podstawy. Małe, pojedyncze kwiaty wyrastają u nasady liści, tworząc białe bądź różowe, rzadziej czerwone lub żółte grona. Grubosze mają gładkie liście, niekiedy pokryte woskowym nalotem, który ogranicza parowanie wody. Do tego rodzaju należy grubosz portulakowaty (Crassula portulacea), bardzo popularny w naszych mieszkaniach, zwany potocznie drzewkiem szczęścia, a także grubosz widłakowaty (C. lycopodioides) i jego odmiany, grubosz drzewiasty (C. arborescens) o popielatych liściach z czerwoną obwódką i wiele innych. Ciekawą grupą są występujące na Wyspach Kanaryjskich eonia krzaczaste lub mające pojedynczą łodygę rośliny, których liście tworzą ścisłe rozety. Najciekawsze to osiągające duże rozmiary Aeonium nobile, Ae. canariense, Ae. haworthii czy też O Adromischus cooperi. Fot. Anna Banasiak talerzowate Ae. tabuliforme. Kolejny interesujący rodzaj to kalanchoe. Największą wysokość osiąga okazałe Kalanchoe beharensis, które dorasta nawet do 5 m. Do cieszących się od niedawna dużą popularnością należą żyworodne, wytwarzające na obrzeżach liści dużą ilość rozmnóżek (maleńkich roślinek) K. daigremontiana i K. tubiflora. Natomiast do najładniejszych zalicza się dostępne w kwiaciarniach K. blossfeldiana i jego odmiany o pięknych, różnobarwnych kwiatach. Z kolei w szklarni z sukulentami Meksyku najliczniejszy rodzaj to rozchodnik. Najciekawsze jest Sedum rubrotinctum i jego odmiana 'Aurora' płożące się rośliny, których liście w słoneczne, letnie dni przebarwiają się na ciemnoróżowo i czerwono, a w zimie zielenieją. Podobne, lecz wyrastające w górę, jest S. pachyphyllum. Zobaczyć tu jeszcze można S. arborescens, S. stahlii, S. nussbaumerianum, S. hintonii i inne. Rozchodniki są roślinami delikatnymi i bardzo łatwo, zwłaszcza przy przesadzaniu, tracą liście. Oprócz nich w szklarni tej spotkamy jeszcze innych przedstawicieli gruboszowatych, takich jak rozetowe eszewerie, tworzące latem dzwonkowate kwiaty o różnych barwach, gatunki z rodzaju Pachyphytum o grubych, szpiczastych liściach i międzyrodzajowe mieszańce Graptoveria. Wszystkie gruboszowate potrzebują mocno przepuszczalnego podłoża, silnego nasłonecznienia i umiarkowanego podlewania. Należy pamiętać, że są to rośliny klimatu suchego i nadmiar wody może doprowadzić do uszkodzenia, a nawet do śmierci rośliny. Odpowiednio pielęgnowane będą jednak długo cieszyć nasze oczy. JACEK KAŃSKI

2 2 ZE STARYCH KSIĄG Cedr libański tóż z nas nie zna, lub nie słyszał o cedrach Libańskich, a mianowicie o siedmiu Kz nich olbrzymich wymiarów, o których legenda powiada, że krzewiły się już za czasów Salomona. Długoletność tych drzew nie ulega żadnéj wątpliwości, podanie więc to przedstawia wiele prawdopodobieństwa. Szczątki starożytnych lasów cedrowych, które niegdyś wieńczyły Liban, powiada Pouchet, są zwiedzane z religijném poszanowaniem przez wędrowców podróżujących w Syryi wszelako z lasów, które ongi Salomon polecił zniszczyć stutysięcznej armii robotników, dla zbudowania świątynii Panu, nie pozostało ani śladu. W 1787 roku, pewien podróżny naliczył blizko sto cedrów na Libanie, z pośród których siedm odznaczało się kolosalnym wzrostem. W 1830 roku, szczątki te istniały jeszcze i jak się zdaje przetrwają bardzo długo, gdyż ludność arabska otacza je osobliwszém poważaniem. Wszelako Liban nie jest wyłącznym rodzicem cedrów. Wędrowcy opisują w ma - lowniczych barwach przepyszne lasy cedrowe w Azyi Mniejszéj, a mianowicie w Taurus w Cylicyi, gdzie krzewi się flora wielce bogata. Dęby, sosny, jodły, cisy, drzewa oliwne, mirtowe i laurowe, rozrastają się tam w niezliczoném mnóstwie, lecz wśród nich cedry imponują wzrostem i wspaniałością. Fizyognomia ich jest charakterystyczną. Od jodły czerpnęły gałęzie horyzontalne, od sosny włoskiéj szeroką koronę liścienną, rozpostartą w postaci parasola, i połączyły w sobie surową powagę drzew szyszkowych, z okazałością najpiękniéjszych dębów. Obrazy z życia Flory. Opracował według najnowszych źródeł Wincenty Niewiadomski. Warszawa, drukiem Józefa Ungra, 1880, s. 68, 71 (pisownia oryginalna). Wincenty Niewiadomski ( ) warszawski literat, publicysta, populary zator wiedzy przyrodniczej; z zawodu urzędnik, pracował m.in. w mennicy Królestwa Polskiego i na kolei. Gałązka cedru z szyszkami. Za: Christoph Jakob Trew, Plantae selectae, Nürnberg Rośliny kupione i obchodzenie się z niemi Pelargonia pasiasta (Pelargonium zonale). Za: Vilmorin s Blumengärtnerei, Band II, Berlin ierwsze w życiu naszem rośliny otrzymujemy zwykle w podarunku, rzadziej ku- je sami, a skoro raz obudzono w nas zamiłowanie do roślin staramy się Ppujemy przez kupno znacznej liczby najrozmaitszych, postawić swą hodowlę kwiatów pokojowych na możliwie wysokim stopniu doskonałości. Jeżeli wtedy spotka nas jeden i drugi zawód, co jest przecież rzeczą zupełnie naturalną wobec braku do - świadczenia, to zdarza się często, że przestajemy interesować się roślinami a uczucie przyjemności ustępuje miejsca zniechęceniu. Są to chwile bardzo niebezpieczne dla miłośnika kwiatów, gdy utraci wiarę w swą sztukę i ochotę do powolnego, stopniowego zżycia się ze światem roślinnym i zapoznania się ze wszystkiemi jego potrzebami. To też nie jest dobrze, jeżeli w samym początku nakupimy odrazu wiele różnych roślin. Daleko łatwiej i pewniej nabędziemy doświadczenia, jeżeli na początek sprobujemy sił naszych na kilku szczególnie wytrzymałych, jak: zielistka (chlorophytum), bluszcz, pelargonia, fuksja, tradescantia, i dopiero później weźmiemy się do roślin delikatniejszych. Najlepszą porą do kupowania roślin jest niewątpliwie wiosna i lato. Pokoje nasze mają wtedy najwięcej światła i powietrza, natomiast wolne są od suchego ciepła zimowego. W tym czasie mniejsza zachodzi różnica między pokojem a szklarnią, przeto roślinom łatwiej przyzwyczaić się do nowych warunków. Robert Betten, Praktyczna hodowla kwiatów, przekład według 5-go wydania oryginału, Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie 1911, s. 21 (pisownia oryginalna). Robert Betten ( ) niemiecki ogrodnik, redaktor Praktycznego Poradnika Sadowniczo-Ogrodniczego, autor książek o pielęgnowaniu roślin pokojowych. Jego imieniem nazwano jedną z odmian gruszy. CZASOPISMO WYDAWANE PRZEZ OGRÓD BOTANICZNY UNIWERSYTETU WROCŁAWSKIEGO Adres redakcji: ul. Sienkiewicza 23 tel. (071) w Wrocław Komitet redakcyjny: Wojciech Chądzyński przewodniczący Anna Banasiak, Magdalena Mularczyk Autorzy: Ewa Biała, Hanna Grzeszczak-Nowak, Ryszard Kamiński, Jacek Kański, Justyna Kiersnowska, Jolanta Kochanowska, Jolanta Kozłowska-Kalisz, Krystyna Kromer, Tomasz Nowak, Karolina Sokołowska, Krzysztof Szczerbiński, Adam Szepiela dtp i druk: 6x7

3 BOTANICZNE FASCYNACJE roku cała Polska eks- się podróżą pre- Wcytowała miera Donalda Tuska do Peru i przy znaniem mu przez tamtejsze władze wysokiego odznaczenia państwowego Orderu Słońca Peru. Mało kto wie, że równo 60 lat wcześniej w taki sam sposób uhonorowany został za szczególne zasługi dla tego kraju wrocławski botanik, dawny asystent Ogrodu i Muzeum Botanicznego, profesor August Weberbauer ( ) pionier badań florystycznych w peruwiańskich Andach. W latach odbył swoją pierwszą podróż po Ameryce Południowej. Potem los rzucił go do Kamerunu, gdzie przez dwa lata kierował ogrodem botanicznym w nadmorskim mieście Victoria (obecnie Limbé). Wreszcie w 1908 roku jego drugą ojczyzną stało się Peru, w którym miał spędzić resztę życia, pracując najpierw w ogrodzie zoologicznym i botanicznym, a od 1914 roku poświęcając się z wielkim zamiłowaniem badaniom florystycznym na terytorium Peru, Boliwii, Chile i Argentyny. Przez wiele lat wykładał też botanikę farmaceutyczną na Universidad Mayor de San Marcos w Limie. Grupa botaników we wrocławskim Ogrodzie Botanicznym, drugi od lewej stoi dr August Weberbauer, ok Archiwum OBUWr. Pod peruwiańskim niebem Wejście do Ogrodu Botanicznego w mieście Victoria w Kamerunie, Deutsches Bundesarchiv. Chyba żaden z dawnych pracowników wrocławskiego Ogrodu Botanicznego nie miał tyle szczęścia, co on, jeśli chodzi o możliwość eksploracji egzotycznych obszarów na drugiej półkuli. Urodzony w naszym mieście syn mikologa Ottona Weberbauera i jego żony Antonii, z domu Adamczyk, studiował biologię na uniwersytetach we Wroc - ła wiu, Berlinie i Heidelbergu. W 1894 roku, wkrótce po promocji doktorskiej, został zatrudniony w Ogrodzie na stanowisku asystenta. Z początkiem nowego stulecia pociągnął go jednak daleki świat. Fot. Carl Hohl Andy Peruwiańskie w rejonie Machu Picchu. Podczas swoich podróży, finansowanych przez Królewską Pruską Akademię Nauk, Muzeum Historii Naturalnej (Field Museum of Natural History) w Chicago oraz macierzysty uniwersytet, August Weberbauer penetrował przede wszy stkim górskie pasma Andów. Zdobyta wiedza pozwoliła mu wydać w 1911 roku fundamentalne dzieło Świat roślinny peruwiańskich Andów w zarysie. Ponadto napisał kilkanaście obszernych prac, doty czą - cych głównie szaty roślinnej po - łudniowoamerykańskich gór, i licz - ne artykuły opublikowane w fachowych czasopismach. Współ pra - co wał z ośrodkami botanicznymi w Berlinie-Dahlem, Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych. Tamtejsi naukowcy opracowywali dostarczany przez niego materiał zielnikowy. Zachowana spuścizna po śląsko-peruwiańskim przyrodniku obejmuje również notatki z za kresu geografii, geologii, klimatologii, a nawet etnografii. Wśród interesujących profesora Fot. Grzegorz Wójcik Weberbauera terenów był szczególnie cenny z botanicznego i zoologicznego punktu widzenia region San Martín w północnym Peru. Charakterystyczne dla tego obszaru są lasy mgliste, rosnące w wysokich górach strefy międzyzwrotnikowej, powyżej ciepłych i wilgotnych lasów deszczowych. Bogactwo flory i fauny jest tam imponujące. W koronach drzew bujnie rozwijają się epifity: paprocie, storczyki, bromelie, czyli przedstawicielki rodziny ananasowatych (Bromeliaceae), cieniolubne mchy. W samych tylko chłodnych lasach mglistych naliczono w sumie prawie 1000 gatunków roślin, a w ca - łym regionie około Spośród ciekawych zwierząt można wymienić bardzo rzadką, zagrożoną wyginięciem małpę wełniaka żółtego, należącą do rodziny jeleniowatych tarukę, gryzonia aguti, niedźwiedzia andyjskiego, kondora królewskiego, papugę amazonkę żółtogło - wą. Warto dodać, że 1983 roku utworzono tam Park Narodowy Río Abiseo, który przed dwudzie - stu laty wpisany został na listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO. Wśród badaczy roślin i zwierząt istnieje zwyczaj, że nowo odkrywanym gatunkom nadaje się nazwy utworzone od nazwisk bądź też imion osób, które je po raz pierwszy znalazły na naturalnych stanowiskach. O wydajności profesora Weberbauera niech świadczy fakt, że jego nazwisko, odmieniane na wszelkie możliwe sposoby weberbaueri, weberbauerianus, weberbaueriana, weberbauerianum stało się epitetem gatunkowym ponad 400 roślin całkowicie nowych dla nauki. Weberbauerocereus winterianus we wrocławskim Ogrodzie Botanicznym żywy pomnik Augusta Weberbauera. Słynny zaś niemiecki botanik samouk i znawca sukulentów Curt Backeberg na cześć swojego za słu - żo nego kolegi nadał nowo odkrytemu kaktusowi nazwę rodzajową Weberbauerocereus. Jeden z przed - stawicieli tego rodzaju, Weberbauerocereus winterianus var. australis, rośnie od niemal 50 lat w kaktusiarni wrocławskiego Ogro - du Botanicznego, upamiętniając postać wybitnego podróżnika i łow- cy roślin, kawalera orderu El Sol del Perú. MAGDALENA MULARCZYK Fot. Magdalena Mularczyk

4 4 ROŚLINY DLA CIAŁA nowy w lecznictwie. Z Egiptu rącznik dotarł do Indii, później do Anglii i Ameryki. Wzmianki o nim znaleziono też w wielu starożytnych pismach greckich, rzymskich i arabskich. W 1788 roku olej rycynowy został dopuszczony do użytku przez farmaceutów angielskich. W początkach XIX wieku rącznik uprawiano na Kaukazie i w Turkiestanie, a później w Rosji, gdzie nazywano go tureckimi konopiami. W tym okresie zaczęto stosować olej również jako smar do maszyn przemysłowych. Obecnie rącznik rośnie i jest uprawiany w pasie między 50 szerokości geograficznej północnej a 40 szerokości geograficznej po - łud niowej, na wszystkich kontynentach poza Australią i Antarktydą. Jego głównym producentem Leczniczy ciu latach prób zrezygnowano z upraw polowych. Niekorzystne warunki klimatyczne nie pozwoliły na uzyskanie zadowalającej plenności i opłacalności. Zależnie od klimatu rącznik przyjmuje różne formy życiowe. W strefach najcieplejszych jest drzewem o wysokości do 13 metrów, a kierując się ku chłodniejszym rejonom, staje się krzewem, byliną, a w końcu, jak na przykład u nas, rośliną roczną i osiąga do 3 metrów wysokości. Rącznik pospolity jest rośliną rozdzielnopłciową, jednopienną, skich. Kwitnienie trwa od lipca do września. Zapylenie jest krzyżowe (przez wiatr), ale może też dochodzić do samozapylenia. Owocami są wydłużone, trójkomorowe torebki, zwykle pokryte kolcami, pękające wzdłuż trzech szwów. W każdej komorze znajduje się jedno duże (do 22 mm długości), lekko spłaszczone nasienie. Łupina nasienna jest błyszcząca, marmurkowo plamista, purpurowobrunatna, srebrzystoszara lub inna, w zależności od odmiany. Nasiona zawierają silnie działające glikoproteiny należące do najgroźniejszych i śmiertelnie niebezpieczny ącznik pospolity (Ricinus com- popularnie zwany ry- Rmunis), cynusem lub kleszczowiną pospolitą, należy do rodziny wilczomleczowatych (Euphorbiaceae). Ojczyzną rącznika jest najprawdopodobniej Etiopia i Erytrea. W Egipcie znany był od 4000 lat pod nazwą kiki, w grobowcach znaleziono jego nasiona, a w starych papirusach wskazówki, jak go uprawiać i jak stosować olej rycy- Rącznik pospolity w Ogrodzie Botanicznym. Fot. Jolanta Kochanowska są Indie. Część systematyków uznaje rącznik pospolity za gatunek zbiorowy z wieloma podgatunkami i od mianami, inni wyróżniają 16 odrębnych gatunków. W uprawie najbardziej rozpowszechnione są podgatunki: perski, krwistoczerwony, zanzibarski, chiński i indyjski. W Polsce wyhodowano odmiany krajowe, jednak po kilkudziesięsilnie rozgałęzioną. Liście są niezwykle dekoracyjne, długoogonkowe, 5 11-klapowe, ząbkowane, z czerwono zabarwionymi nerwami. Największe dolne liście mają do 1 metra szerokości. Wyraziste, czerwone kwiatostany złożone są u dołu z kwiatów męskich o bardzo licznych pręcikach (do 1000 w kwiecie), a u góry z kwiatów żeńroślinnych trucizn. Zatrucie rycyną objawia się u ludzi pieczeniem w ustach, zawrotami głowy, wymiotami, gwałtowną biegunką i skurczem jelit, zakłóceniem pracy serca, drgawkami. Może nastąpić zapaść i śmierć. Absolutnie nie wolno przyjmować doustnie żadnych części rośliny. Nie należy również sadzić rącznika w ogródkach, w których bawią się dzieci. Ładne, kolorowe nasiona mogą być dla nich śmiertelnie niebezpieczne! Natomiast wytłaczany z nasion olej rycynowy (36 70%) to powszechnie stosowany, wyjątkowo skuteczny środek przeczyszczający. Można go również stosować zewnętrznie do smarowania skóry dotkniętej stanem zapalnym, brzegów powiek i lekkich oparzeń. Świeży olej nie ma zapachu ani smaku, ale na powietrzu łatwo jeł - czeje, staje się piekący i może być niebezpieczny dla zdrowia. W po - łączeniu z kłączami paproci nerecznicy samczej (Dryopteris filix-mas) leczy robaczycę. W kosmetyce pomaga wywabiać piegi i jest składnikiem brylantyny. Służy do wyrobu plastrów. Jest także szeroko wykorzystywany w technice, metalurgii, przemyśle chemicznym, skórzanym, tekstylnym (barwi tkaniny) i innych. Makuchy są wartościowym nawozem, a po dokładnym uparowaniu (ugotowaniu na parze) mogą być użyte na paszę. Z włókna łodyg sporządza się płótno na worki i sznury. W Chinach liśćmi rącznika karmi się jedwabnika Attacus ricini. W Polsce rącznik pospolity to przede wszystkim roślina ozdobna, a przy okazji odstraszacz kretów. JOLANTA KOCHANOWSKA

5 TO LUBIĘ! 5 szklarniach wrocławskiego WOgrodu Botanicznego znajduje się wiele roślin, które poza swoim przyciągającym uwagę wyglądem wyróżniają się także wciąż mało poznaną w naszej strefie geograficznej użytkowością. I chociaż na innych kontynentach wykorzystywane są kulinarnie, a często stanowią ważny składnik diety, dla nas ich smak stanowi tajemnicę. Tajemnicę, którą niełat - wo będzie poznać. Do ciekawszych roślin, uprawianych na szeroką skalę w rejonie Morza Śródziemnego oraz w Azji Mniejszej, zaliczyć można rożkowiec strąkowy (Ceratonia siliqua). Inne nazwy to: szarańczyn strąkowy, drzewo karobowe, karob. Należy do rodziny brezylkowatych (Caesalpiniaceae). Jest drzewem dorastającym do metrów wysokości, o szarobrązowej korze. Ma skórzaste, zimozielone liście, złożone z 5 9 listków. Kwiaty zaś są rozdzielnopłciowe, niepozorne i zebrane w groniaste, kotkowate kwiatostany. Owoce to brązowofioletowe strąki, osiągające do 20 centymetrów długości. Szarańczyn jest jedną z roślin biblijnych, a jego strąki określane są powszechnie mianem chleba świętojańskiego. Nazwa ta pochodzi od imienia świętego Jana Chrzciciela, który podczas odosobnienia na pustyni spożywał nasiona ceratonii. Według podań roślina ta była głównym pożywieniem dawnych pustelników. Stanowiła także pokarm ludzi ubogich. I chociaż owoc nie jest ani wykwintny, ani też szczególnie smaczny, to często był prawdziwym dobrodziejstwem w okresach długotrwałego nieurodzaju. Nasiona są bardzo pożywne i mają lekko słodki smak. Zawierają ponad 50% węglowodanów i 6 7% białka. Zanim zaczęto upra- waną mączką chleba świętojańskiego), stosowaną do zagęszczania produktów spożywczych oznaczoną symbolem E410. Dodaje się ją do lodów, sosów, serów i zup. Poza powszechnym wykorzystaniem w przemyśle spożywczym nasiona szarańczynu zasłynęły także ze względu na inną charakterystyczną dla nich cechę. Stały się uosobieniem precyzji natury, która sprawiła, że są one identyczne. Każde z ziaren ma stałą masę równą 0,2 grama. W dawnych czasach wykorzystywane były do ważenia kamieni szlachetnych. Waga jednego nasionka ceratonii Chleb świętojański wiać na szeroką skalę buraki cukrowe i trzcinę cukrową, nasiona szarańczynu były podstawowym źródłem cukru w rejonie występowania rośliny. Przerabiano je na mąkę wykorzystywaną do wypieku chleba i ciastek, a także wyrobu masy podobnej do czekolady, która ze względu na smak zbliżony do kakao używana była jako jego substytut. Mąka uzyskana z ceratonii nadaje wypiekom ciemną barwę. Z na sion szarańczynu wytwarza się także gumę karobową (często nazy- odpowiada jednemu karatowi. Samo słowo karat wywodzi się od nazwy karobu, czyli Ceratonia siliqua. W Ogrodzie Botanicznym szarańczyn uprawiany jest w pojemniku. Od maja do października roślinę wystawia się poza szklarnię, na zimę natomiast wraca do pomieszczenia, w którym utrzymywana jest temperatura około 10 C. Nie wymaga szczególnych warunków klimatycznych czy uprawowych. KAROLINA SOKOŁOWSKA Rożkowiec strąkowy chleb świętojański. Za: Otto Wilhelm Thomé, Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Gera 1885 (www.biolib.de). Drzewko rożkowca z niedojrzałymi strąkami w Ogrodzie Roślin Użytkowych w Bonn. Fot. Magdalena Mularczyk

6 6 200 LAT OGRODU 2011 roku Ogród Botaniczny Uniwersytetu Wrocławskiego bę- obchodzić 200-lecie swojego istnienia. Z tej okazji chcemy Wdzie przybliżyć Państwu dzieje placówki, która od 1974 roku wpisana jest na listę zabytków województwa dolnośląskiego (dawniej wrocławskiego), a od 1994 znajduje się w granicach historycznego centrum Wrocławia objętego szczególną ochroną. Ogród, kierowany od początku przez wybitnych botaników, już w połowie XIX wieku zyskał opinię wzorowej instytucji naukowo-badawczej i dydaktycznej. Odbudowany po zniszczeniach ostatniej wojny, zajmuje obecnie powierzchnię 7,4 ha i posiada około 12 tysięcy gatunków i odmian roślin z całego świata. Wyróżniają go zachowane do dziś obiekty paleobotaniczne, z profilem geologicznym z 1856 roku na czele, bogate kolekcje roślin ozdobnych oraz liczne elementy służące popularyzacji wiedzy botanicznej i ogrodniczej w szerokich kręgach społeczeństwa. Piękne położenie na skraju Ostrowa Tumskiego sprzyja wypoczynkowi i zadumie. Udajmy się więc nie tylko na spacer po malowniczych alejkach Ogrodu, lecz także w podróż w głąb jego imponującej historii. Złote lata systematyki roślin grody botaniczne przeżywały Ookres swojego największego znaczenia na przełomie XIX i XX wieku, gdy wśród dyscyplin botanicznych dominowała systematyka i geografia roślin. We Wrocławiu w tej właśnie epoce, w latach , sprawował obowiązki dyrektora profesor Ferdinand Pax ( ) urodzony i wychowany w Czechach, wykształcony na Uniwersytecie Wrocławskim i przez resztę życia związany głównie z naszym miastem. Od wczesnej młodości interesował się roślinami: najpierw florą Śląska, w szczególności Karkonoszy, póź - niej przede wszystkim Karpat. Był też najlepszym w tamtych czasach znawcą niektórych grup roślin, zwłaszcza klonów (Acer), wilczo - mleczy (Euphorbia) i pierwiosnków (Primula). W Ogrodzie Botanicznym wielokrotnie reorganizował i udoskonalał układ działu systematyki roślin według aktualnego stanu wiedzy. Kierował także Muzeum Botanicznym, które mieściło się w budynku dzisiejszego Instytutu Biologii Roślin przy ul. Kanonii. Z myślą o studentach przygotował sześć wydań znakomitego podręcznika botaniki, a dla zwiedzających napisał przewodnik, który po raz trzeci i ostatni ukazał się w 1914 roku. Prof. Ferdinand Pax kierował Ogrodem Botanicznym przez 33 lata. Fot. Ferdinand Pax jr Ferdinand Pax z narzeczoną, przed Archiwum OBUWr. Szklarnie ekspozycyjne, lata 30. XX w. Służbowy dom dyrektora Ogrodu, w tle kościół św. Krzyża, lata 30. XX w. W budynku dzisiejszego Instytutu Biologii Roślin UWr profesor Pax pracował do ostatnich lat życia. Fot. Magdalena Mularczyk Fot. Hans Hildebrand Fot. Hans Hildebrand

7 200 LAT OGRODU 7 o naszych czasów przetrwało Dwiele śladów działalności profesora Ferdinanda Paxa, którego imię nosi główna aleja Ogrodu biegnąca w kierunku północ południe. Rosnące przy niej kasztanowce sadził ponoć własnymi rękami w początkach swojej profesorskiej kariery. Jego dziełem jest też alpinarium w obecnym kształ - cie, z fragmentem lasu bukowego, jaki występuje w naturze w niż - szych partiach Sudetów. Kompleks szklarni dla roślin tropikalnych po zachodniej stronie alei powstał w latach Tym, co sprawia, że postać prof. Paxa jest szczególnie bliska dzisiejszym opiekunom Ogrodu, są trwające od wielu lat kontakty z jego bliską rodziną, przede wszystkim z wnukami: Gabriele i Norbertem. Fot. Magdalena Mularczyk Kasztanowce przy alei zasadził ponad 100 lat temu profesor Pax. Widok na szklarnie i Instytut Zoologiczny, lata 30. XX w. Fot. Hans Hildebrand Projekt kompleksu szklarni, Archiwum Budowlane we Wrocławiu. Alpinarium stan obecny. Magdalena Mularczyk Wnętrze szklarni z roślinami tropikalnymi, lata 30. XX w. Fot. Hans Hildebrand

8 8 NASZE PASJE pokoju pana Tomasza każ - Wdy, kto cierpi na arachnofobię, czuje się bardzo niepewnie. Ze szklanych terrariów spogląda na człowieka siedem potężnych, wło - chatych stworów. Patrząc na nie, czuję, jak ciarki przechodzą mi po plecach na samą myśl, że któryś z nich mógłby wydostać się na wolność i podbiec do mnie. A potrafią poruszać się całkiem szybko. W na - turalnym bowiem środowisku polują na owady, małe gady, ptaki, a nawet ssaki. Doganiają swoją ofiarę, wskakują na nią i wbijają dwa jadowe kolce. LUDZIE BOJĄ SIĘ i brzydzą pająków mówi Tomasz Zadworny, pracownik działu roślin wodnych wrocławskiego Ogrodu Botanicznego. Ten niczym nieuzasadniony lęk sprawia, że te bardzo pożyteczne stawonogi są bezlitośnie tępione. A przecież to wspaniały sojusznik człowieka w walce z owadami. W krajach, gdzie klimat jest gorący, zwierzęta te są wręcz hołubione i bardzo chętnie trzymane w mieszkaniach. Pojawienie się pająka uważane jest za dobrą wróżbę, a jego zabicie zwiastuje nieszczęście. Południowoamerykańskie plemię indiańskie Piaora uważa nawet, że ptaszniki są zwierzętami świętymi. Przygoda pana Tomasza z pają - kami zaczęła się sześć lat temu na studiach. Zamieszkał na stancji z ko legą, który hodował ptaszniki. W ich pokoju stało kilka terrariów, a w nich włochate, ogromne stwory. Nigdy nie bałem się pająków i mieszkanie z nimi pod jednym dachem nie przerażało mnie. Wręcz przeciwnie, z wielkim zaintereso- waniem zacząłem je obserwować i po pewnym czasie zauroczyły mnie do tego stopnia, że postanowiłem stworzyć własną hodowlę. Kupiłem cztery ptaszniki, a piątego dostałem jakiś czas później od mojej dziewczyny. Do dziś są ozdobą mojej kolekcji, która obecnie liczy siedem osobników. NA ŚWIECIE ŻYJE około pięćdziesięciu tysięcy róż - nych gatunków pająków i oprócz Antarktydy występują na wszystkich kontynentach. Najmniejsze osiągają jeden milimetr długości, największe mogą być wielkości dużego talerza. Niewątpliwie najpotężniejszy z nich jest ptasznik goliat (Theraphosa blondi) zamieszkujący lasy tropikalne Surinamu, Gujany, Wenezueli i Brazylii. Z rozpostartymi odnóżami osią - ga ponad trzydzieści centymetrów i potrafi ważyć nawet około ćwierci kilograma. Hodowla ptaszników nie jest trudna. Wystarczy szklane terrarium o wymiarach cm, podłoże z torfu lub włókna kokosowego, kawałek wypukłej kory, aby pająk mógł się pod nią schować, oraz miseczka z wodą. Zjadają żywe świerszcze, szarańcze, karaluchy lub noworodki myszy. WIELU HODOWCÓW oswaja swoje pająki i próbuje bawić się z nimi. Może się wówczas zdarzyć, że zwierzę zaatakuje swojego opiekuna. Ich jad nie jest jednak groźny dla człowieka i porównać go można z jadem pszczoły lub osy. Ukąszenie jest co prawda bolesne, nieprzyjemne, lecz nie śmier telne. Jednak w wypadku osób uczulonych na jad może się to skończyć wizytą u lekarza. Zdaniem pana Tomasza pająki Mieszkania pająków. Ogromne i włochate Ptasznik olbrzymi (Lasiodora parahybana). Tomasz Zadworny i jego Balbinka. nie są zabawkami i dlatego nie powinno się próbować ich oswajać, branie ich zaś do ręki często kończy się śmiercią zwierzęcia. Dlatego prawdziwy hodowca nie powinien zbyt często wyjmować swoich podopiecznych z terrarium. Hodowla pająków twierdzi Tomasz Zadworny jest wspaniałym hobby. Pozwala podglądać życie tych ciekawych i tajemniczych zwierząt. Jeśli stworzy się im odpowiednie warunki, bardzo łatwo się rozmnażają. Samiczka, która jest większa od samca, żyje lat. Samiec o połowę krócej. Czasami się zdarza, że któryś z pająków ucieka z terrarium. Nie ma jednak obawy, aby taki uciekinier zawędrował do mieszkania sąsiada. W związku z tym, że ptaszniki nie lubią przeciągów i boją się ludzi, zamiast wędrować po kamienicy, wolą siedzieć w pokoju, w któ rym stoją ich terraria. WOJCIECH CHĄDZYŃSKI Zdjęcia: Tomasz Zadworny Fot. Agata Tomaszewska

9 ROŚLINA ROKU 9 nącza są ważnym elementem Pw ogródkach, zwłaszcza małych miejskich, w których powierzchnia pozioma jest niewielka. Rośliny wspinające się mogą wykorzystać ścianę domu i stworzyć dużą połać zieleni. Ciekawym rozwiązaniem jest użycie pnączy również jako zielonych przegród na granicy działek zamiast martwych ogrodzeń ceglanych, drewnianych lub metalowych. Mogą też z powodzeniem zastąpić żywopłoty, często oklepane i ozdobne zwykle jedynie z liści. Dodatkowo na właściwy efekt tradycyjnego żywopłotu trzeba cze- ciężarem i naporem wiatru. Początkowy koszt takiego założenia może być wysoki, ale w następnych latach nakład pracy w utrzymaniu jest znacznie mniejszy. Oprócz popularnych pnączy, takich jak bluszcz pospolity, kokornak wielkolistny (Aristolochia macro phylla), chmiel (Humulus), winobluszcz (Parthenocissus), winorośl (Vitis), zielone bariery moż - na tworzyć z wielu innych mniej znanych, ale już dostępnych w han dlu gatunków i odmian. Winnik tojadowy (Ampelopsis aconitifolia) delikatne pnącze o dużej miąższości, osiąga 2 3 met- Zielone parawany ry wysokości, czepia się wąsami. Liście są wyjątkowo pięknie, fantazyjnie, głęboko powcinane. Dodatkową ozdobę stanowią szkliście pomarańczowe owoce. Lubi słoneczne stanowiska i dobre, wilgotne podłoże; innych wymagań nie ma. Rośnie szybko i świetnie znosi cięcie. W literaturze opisywana jest jego niska mrozoodporność, tymczasem okaz rosnący od 14 lat w Ogrodzie nigdy nie był osłaniany i nie przemarzł. Winnik tojadowy. Rdestówka Auberta (Fallopia aubertii) bardzo bujne pnącze, któ rego owijające się pędy mogą przyrosnąć rocznie nawet 8 me - trów! Przez swój szybki, silny rozwój i dużą objętość świetnie nadaje się do wielkich naturalistycznych ogrodów, może optycznie wyraźnie zamykać przestrzeń i być tłem dla innych roślin. Świetnie nadaje się do sadzenia przy wysokich ekranach akustycznych. Zieloną masę liści rozjaśniają od lipca do przymrozków dość duże, ale delikatne wiechy białych kwiatków o delikatnym zapachu. Kwiaty wiciokrzewu zaostrzonego. Miesięczniki: dahurski (Menispermum dauricum) i kanadyjski (M. canadense) pnącza owijające się pędami i ogonkami liściowymi. Wydają liczne odrośla korzeniowe, na co należy zwrócić uwagę, aby rośliny nie rozrosły się nadmiernie wszerz. Osiągają 5 metrów wysokości. Liście są wyraźnie klapowane, długości do 12 cm (m. dahurski) lub o niezbyt wyraźnych klapach, za to większe (m. kanadyj- Rdestówka Auberta. ski). Oba gatunki lubią miejsca słoneczne lub półcieniste i osłonięte od wiatru. W ostre zimy mogą lekko przymarzać. Szczelną, bardzo dekoracyjną osłonę wizualną two - rzą dzięki dachówkowato ułożo - nym liściom. Kolcorośl (Smilax) wiele gatunków z tego rodzaju stworzy ogrodzenie nie do przejścia. Nie rosną bardzo wysoko, ich pokrój jest dość chaotyczny, liście i kwiaty nie wyróżniają się niczym szczególnym, ale ich niewątpliwym walorem są liczne i ostre kolce. Winnik zmienny odm. różnolistna. kać co najmniej kilka lat, a tymczasem zieloną ściankę z właściwie do - branych pnączy można mieć już po roku. Szczególnie sprawdzają się w wą skich miejscach, gdzie strzy - żenie roślin może być uciążliwe. Ich wadą jest to, że tylko jeden gatunek bluszcz pospolity (Hedera helix) przez cały rok tak samo szczelnie przesłania widok. Rekompensatą będą wrażenia estetyczne, których dostarczą w okresie wegetacyjnym pnącza zachwyca ją - ce nie tylko zróżnicowanym ulistnieniem, ale też pięknymi, oryginalnymi kwiatami i owocami. Poza tym zimą nie potrzebujemy prywatności w ogrodzie, a nagie pnącza przepuszczą dużo cennego światła słonecznego. Przegroda z pnączy wieloletnich musi posiadać solidną podporę, trwałą, sztywną i wytrzymałą, która poradzi sobie z dodatkowym Owoce winnika zmiennego. Winnik zmienny odm. różnolistna (Ampelopsis brevipedunculata var. heterophylla) wspina się dwa razy wyżej od swojego krewnego i sprawia wrażenie masywniejszego, liście są płycej powcinane, ciemnozielone, błyszczące, z fakturą. Kuliste owoce, troszkę mniejsze od zielonego groszku, stanowią ich niewątpliwą ozdobę. Przycią - gają wzrok rzadko spotykaną wśród owoców barwą od jasnoniebieskiej przez turkusową do fioletowej, dodatkowo są delikatnie czarno nakrapiane. Wymagania podobne jak winnika tojadowego. Wiciokrzew zaostrzony (Lonicera acuminata) łatwo się rozkrzewia, coroczne przycinanie korzystnie tę cechę potęguje i w efekcie otrzymamy cienką, gęstą zieloną ściankę. Gatunek ten jest w zasadzie rośliną zawsze zieloną, w łagodne zimy owłosione liście pozostają na roślinie, tylko przy silniejszych przymrozkach część z nich opada. Obficie kwitnie od czerwca do września jasnożółtymi, pachnącymi kwiatami. Dorasta do 4 metrów. Miesięcznik kanadyjski. Paederia scandens. Paederia scandens pnącze bylinowe, corocznie odrastające na wio snę licznymi pędami, ściśle i rów nomiernie owijającymi się wokół podpór. Jasnozielone liście ładnie zachodzą jedne na drugie. Kwiaty są liczne, drobne, białe z czerwonymi środkami. Paederia wydziela specyficzny zapach gniją - cej cebuli, słabo wyczuwalny dla człowieka, ale nieznośny dla szkodników, kretów i kotów. Tekst i zdjęcia: JOLANTA KOCHANOWSKA

10 10 CO NAM GROZI? zpeciele stanowią grupę szkod- zaliczanych do rzędu roz- Sników toczy. Są tak małych rozmiarów, że zobaczenie ich nawet przy użyciu mikroskopu może okazać się bardzo trudne. Zasiedlają wiele roślin, zazwyczaj jabłonie, lipy, grusze, orzechy, winorośle. Uszkodzenia mogą mieć różny charakter i w dużej mierze za leżą od gatunku żyjącego na danej roślinie. Najczęściej obserwuje się pojawienie galasów charakterystycznych wyrostków na pora żo - nych organach. Zmiany te są efektem oddziaływania zawartych w śli - tość liści (pordzewiacz jabło nio wy, wzdymacz gruszowy). Dru gą grupę stanowią roztocze o ksz tał cie wy - dłużonym, długości około 0,2 mm. Ich rozwój przebiega wewnątrz blaszki liściowej. Zmiany, jakie wywołują, to pęcherzyki, wgłębienia i plamki. Tę grupę szkodników szczególnie trudno zwalczyć ze względu na miejsce ich żerowania. Pierwsze objawy żerowania szpe cieli obserwujemy już wczesną wiosną. W sezonie występuje kilka pokoleń tych szkodników. Rozwój od jaja do formy dorosłej, w zależności od warunków pogodo- Objawy żerowania szpecieli na liściach lipy. Fot. Leszek Kośny Szkodliwe i pożyteczne pajęczaki nie szpecieli enzymów powodu - jących nadmierny wzrost komórek. W konsekwencji zredukowana powierzchnia asymilacyjna roślin oraz zmiany w procesach fotosyntezy i oddychania wpływają w znacznym stopniu na osłabienie roślin. Silnie uszkodzone liście i kwiaty przedwcześnie opadają. Ze względu na miejsce występowania szpeciele dzielimy na że ru ją - ce na powierzchni skórki oraz wewnątrz tkanek. Do pierwszej grupy zaliczamy roztocze o kształcie wrzecionowatym, długości około 0,15 mm i słomkowym zabarwieniu cia - ła. Występują one na dolnej stronie blaszki liściowej. Objawy żerowania tej grupy szkodników to najczęściej ordzawienie spodu blaszki liściowej, matowienie i łódkowawych, może trwać od 2 do 5 tygodni. Zimują samice ukryte w pąkach liściowych lub kwiatowych. Pierwsze zabiegi środkami ochrony roślin należy wykonać wiosną, powtarzając je trzy razy w odstępach jedno- lub dwutygodniowych, tak by pozbyć się wszystkich stadiów rozwojowych szkodnika. Skuteczność zwalczania zależy od terminu wykonania zabiegu, a także od sposobu jego przeprowadzenia. Ważne jest pokrycie roztworem dolnej strony blaszki liściowej miejsca występowania szpecieli. Do środków zarejestrowanych do ich zwalczania zaliczamy Talstar. Mówiąc o tych szkodnikach, nie zapominajmy jednak o pożytecznych roztoczach, które również należą do grupy taksonomicznej szpecieli. W Polsce możemy wyróżnić kilkanaście gatunków, takich jak dobroczynek jabłoniowy, gruszowy czy finlandzki. Są to naturalni wrogowie szkodliwych szpecieli i pomagają nam w ich zwalczaniu. Należy także wspomnieć o dobrotnicy szklarniowej pajęczaku o długo - ści około 0,5 mm, barwy pomarańczowej. Dorosłe osobniki są pasożytami wszystkich stadiów rozwojowych przędziorków. Jej skuteczność w zwalczaniu tych szkodników jest bardzo duża, dlatego bywa ona rozmnażana przez firmy zajmujące się biologiczną ochroną roślin. Historia pokazała, że nieumiejętne i bezmyślne stosowanie pestycydów poważnie zaburzyło równowagę ekosystemów. Z roku na rok obserwuje się mniejszą skuteczność ich działania, ponieważ szkodniki szybko uodparniają się na związki chemiczne. Dlatego stosowanie biologicznych metod zwalczania nieprzyjaznych roślinom szpecieli jest wspaniałą alternatywą dla ochrony chemicznej. ADAM SZEPIELA Narośle na gałązkach topoli efekt żerowania szpecieli. Fot. Leszek Kośny Galasy powstałe na liściach lipy wskutek żerowania szpecieli. Fot. Janusz Mazurek Zniekształcenie liści bukszpanu wskutek żerowania szpeciela wzdymacza. Fot. Janusz Mazurek Objawy żerowania szpecieli na liściach jarzębu. Fot. Janusz Mazurek Objawy żerowania szpecieli na liściach klonu. Fot. Janusz Mazurek Gałązka jesionu z objawami żerowania szpecieli. Fot. Janusz Mazurek

11 WIEŚCI Z WOJSŁAWIC 11 o okresie fascynacji ogrodami Pzło żonymi głównie z roślin iglastych łatwymi w pielęgnacji, ale nie co monotonnymi, powraca moda na barwne rabaty bylinowe. 130 lat temu Edmund Jankowski wybitny ogrodnik i przyrodnik, doktor honoris causa Szkoły Głó w - nej Gospodarstwa Wiejskiego w War - szawie w swojej książce Kwiaty naszych ogrodów w taki oto sposób zachęcał Polaków do za kładania w dużych grupach najokazalsze byliny, m.in. pochodzący z Kaukazu głowaczek olbrzymi (Cephalaria gigantea), amerykańską werbesynę skrętolistną (Verbesina alternifolia), chińską lilię Browna (Lilium brownii) oraz bokkonie (Macle aya), sadźce (Eupatorium), miskanty (Miscanthus) ponad 30 odmian, azjatyckie aralie (Aralia schmidtii var. verticillata, A. continentalis, A. cordata). Doceniając dorobek ogrodniczy naszych poprzedników, zdecydowaliśmy się kolekcjonować także stare, historyczne odmiany floksa wiechowatego (Phlox paniculata) ulubione rośliny naszych babć i... dyrektora naszego Ogrodu Botanicznego. Od lipca do jesieni zakwita kolejno blisko 60 odmian tych intensywnie pachnących kwiatów. Trwający ponad sześć miesięcy Byliniarnia w maju Nowa byliniarnia* trwałych ogrodów kwia towych: Raz założony ogródek trwały ma ło wymaga starania i pracy, a wywdzięcza się sowicie widokiem bogatym i bez ustanku urozmaiconym; zimotrwałe bowiem kwitną od wiosny aż do późnej jesieni w różnych porach, niektóre przemijają prędko, gdy kwitnienie innych trwa po parę lub kilka miesięcy. Dzisiaj mamy ogromne możliwości wyboru bylin. Polskie szkółki oferują blisko 3 tysiące ich różnych gatunków i odmian bo też w os ta t - nich latach przybyło do naszego kra ju wiele roślin ozdobnych, zupeł nie dawniej nieznanych, głów - nie z Azji i Ameryki Północnej. Jednocześnie praca hodowców, zwłaszcza z Europy Zachodniej i USA, wydała krocie znakomitych nowości. Zafascynowani tym szalonym po stępem, postanowiliśmy zaprezentować naszym gościom wielką róż norodność bylin i dwa lata temu rozpoczęliśmy budowę ogrodu bylinowego, który właśnie w tym roku kończymy urządzać. Przeznaczyliśmy na niego dwa hektary nie - użytków sąsiadujących od zachodu ze starym parkiem, a od wschodu z założonym trzy lata wcześniej sadem historycznych odmian czereśni. W tym samym miejscu, 100 lat temu, Fritz i Arno von Oheimbowie, przedwojenni właściciele Woj - sławic, prowadzili szkółkę produkującą byliny na sprzedaż. Zapewne wybrali tę lokalizację z rozmy - słem, jako że jest to najcieplejsze miejsce w naszym Arboretum za - równo od zachodnich, jak i wschod - nich wiatrów rośliny są osłonięte przez niewysokie wzgórza. Byliniarnię podzieliliśmy szerokim, falistym spacerowym pasem trawnika na cztery mniejsze rabaty. Na największej z nich, sąsiadującej ze starym parkiem, posadziliśmy Na pozostałych trzech kwaterach, graniczących bezpośrednio z sadem, pogrupowaliśmy byliny według barw. I tak powstała rabata biała, różowa i niebieska. Na tej ostatniej wzrok przyciągają kobaltowe kwiaty baptysji błękitnej (Baptisia australis), pszczelnika wąskolistnego (Dracocephalum ruyschianum) i ostróżki wielkokwiatowej (Delphinium grandiflorum) oraz błękitnoszare liście modraka morskiego (Crambe maritima), mikołajków (Eryngium) i funkii (Hosta). spektakl kwitnienia byliniarni zdumiewa przepychem barw i form, a nad roślinami unoszą się roje motyli warto zobaczyć. Tekst i zdjęcia: HANNA GRZESZCZAK-NOWAK Inspektor Arboretum w Wojsławicach *Byliniarnia ogród bylinowy, obsadzony ozdobnymi roślinami trwałymi, czyli bylinami, oraz niewielką liczbą krzewinek i krzewów; często służy dydaktyce, głównie w ogrodach botanicznych i szkolnych. Polowa uprawa bylin w Wojsławicach w latach 20. XX wieku. Za: Schlesische Zeitung Zakładanie byliniarni maj Byliniarnia w jesieni Listkowiec cytrynek (Gonepteryx rhamni), zimujący w opadłych liściach, spija nektar z szałwii (Salvia) 'Amethyst'. Kosaciec mieczolistny (Iris ensata) 'Tamo-Shirga'. Jeżówka żółta (Echinacea paradoxa).

12 12 BYŁO, JEST, BĘDZIE Plan Ogrodu Botanicznego Warto zobaczyć W czerwcu lato dopiero się zaczyna, ale mogą już nadejść upały groźne dla wielu roślin. Z wysokiej temperatury i suszy nic sobie jednak nie robią sukulenty z rodziny gruboszowatych (Crassulaceae), uprawiane przede wszystkim w szklarniach (1, opis na str. 1). Przedstawicielem tej samej grupy roślin jest też żółto kwitnący rozchodnik ościsty (Sedum reflexum) (2), rosnący wśród swoich licznych krewniaków w alpinarium. Na wschodnim brzegu stawu warto zobaczyć azjatyckie drzewo korkowiec amurski (Phellodendron amurense) (3), z którego kory na Dalekim Wschodzie wyrabia się korek. Przy pomoście kwitnie natomiast piękna krajowa bylina krwawnica pospolita (Lythrum salicaria) (4), którą w naturze nietrudno dostrzec na podmokłych łąkach. Do rodzimych roślin należy też wiązówka bulwkowa (Filipendula vulgaris), ale w dziale roślin ozdobnych uprawiana jest jej pełnokwiatowa odmiana 'Flore Pleno' (5). Miłośnikom roślin egzotycznych polecamy chleb świętojański, czyli rożkowiec strąkowy (Ceratonia siliqua) (6, opis na str. 5). CZERWCOWE IMPREZY CZERWCOWE IMPREZY SPACERY Z PRZEWODNIKIEM We wszystkie niedziele czerwca będą Państwo mieli okazję lepiej poznać Ogród Botaniczny i jego kolekcje roślinne dzięki spacerom z przewodnikiem. Pracownicy z długoletnim stażem będą oprowadzać po poszczególnych działach, dzieląc się swoją wiedzą botaniczną i ogrodniczą. Na kiermaszach można będzie kupić rośliny pochodzące z naszych kolekcji lub z renomowanych szkółek. Wstęp w cenie biletu do Ogrodu. Zbiórka w niedzielę o godz. 12 pod dębem przy Alei prof. F. Paxa. 6 czerwca Kaktusy i inne sukulenty + kiermasz Jacek Kański 13 czerwca Roślina Roku pnącza + kiermasz mgr inż. Jolanta Kochanowska 20 czerwca Ogród dawniej i dziś dr Magdalena Mularczyk 27 czerwca Rośliny wodne naszych ogrodów dr Ryszard Kamiński PLENER PLASTYCZNY Lubiące malować dzieci i młodzież będą mogły wziąć udział w plenerze malarskim Powiew lata, który odbędzie się w sobotę, 26 czerwca. Spotykamy się o godz obok kasy przy ul. Sienkiewicza. Organizatorzy: Zespół Centrum Edukacji Kulturalnej Dzieci i Młodzieży oraz Ogród Botaniczny, proszą uczestników o przyniesienie papieru rysunkowego, farb i pędzli. Najlepsze prace zostaną nagrodzone. Życzymy dobrej zabawy! W WOJSŁAWICACH Miłośników królewskiej gry zapraszamy do wojsławickiego Arboretum w niedzielę, 6 czerwca. Zostanie tam rozegrany XVIII Turniej Szachów Błyskawicznych O Złotą Azalię. Zgłoszenia uczestników przyjmuje Andrzej Kukuła, dyrektor Niemczańskiego Ośrodka Kultury, tel. (74) , lub Długosz królewski (Osmunda regalis). Kwiat paproci Zakwita w puszczach dziwny kwiat paproci, Na jedną chwilę w tajemniczym cieniu Cały świat blaskiem czarodziejskim złoci, Lecz można tylko dotknąć go w marzeniu. [ ] Młodość, co wierząc sama cuda tworzy, Umie go dojrzeć w cudowności lesie, Żadne widziadło w biegu jej nie strwoży Pewnej, że skarb ten na sercu uniesie. ADAM ASNYK Fot. Tomasz Nowak

Agnieszka Gawłowska ROŚLINY CEBULOWE

Agnieszka Gawłowska ROŚLINY CEBULOWE Agnieszka Gawłowska ROŚLINY CEBULOWE Spis treści WSTĘP 3 Ogólna charakterystyka 4 Wymagania roślin cebulowych 6 Uprawa 7 Sadzenie roślin cebulowych 8 Pielęgnacja 10 Nawożenie 10 Podlewanie 11 Odchwaszczanie

Bardziej szczegółowo

Czas na rośliny zimozielone

Czas na rośliny zimozielone Czas na rośliny zimozielone Jeśli chcesz cieszyć się ogrodem pięknym o każdej porze roku, postaw na rośliny zimozielone. Poznaj najpopularniejsze gatunki, które ożywią go również zimą i wczesną wiosną:

Bardziej szczegółowo

Żywopłot. - raz, dwa! 72 Żwywopłoty

Żywopłot. - raz, dwa! 72 Żwywopłoty 72 Żwywopłoty Żywopłot - raz, dwa! Jednym z podstawowych elementów w ogrodzie, który dodaje walorów dekoracyjnych, a jednocześnie zapewnia przestrzeń i prywatność, jest żywopłot. Sposobów na uzyskanie

Bardziej szczegółowo

ROŚLINY WYKORZYSTANE W OGRODZIE

ROŚLINY WYKORZYSTANE W OGRODZIE ROŚLINY WYKORZYSTANE W OGRODZIE 1. sumak octowiec Krzew lub niskopienne drzewo. Korona parasolowata, palmowa, na niedużej wysokości. Pędy grube, gęsto pokryte brunatnymi włoskami, z dużym rdzeniem. Drzewo

Bardziej szczegółowo

Rośliny odstraszające komary

Rośliny odstraszające komary Rośliny odstraszające komary Komary potrafią zepsuć całą przyjemność odpoczywania w ogrodzie. Są różne sposoby walki z nimi. Niektórzy twierdzą, że wystarczy otoczyć miejsce wypoczynku odpowiednimi roślinami

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: Dział Gospodarstwa Wiejskiego i Agroturystyki MODR Karniowice

Opracowanie: Dział Gospodarstwa Wiejskiego i Agroturystyki MODR Karniowice Opracowanie: Dział Gospodarstwa Wiejskiego i Agroturystyki MODR Karniowice RÓŻA (Rosa) Zachwycano się nią w już starożytności, oznaczona tytułem królowej kwiatów. Najbardziej popularna roślina hodowana

Bardziej szczegółowo

ROŚLINY 17 gatunków szkoły podstawowe

ROŚLINY 17 gatunków szkoły podstawowe ROŚLINY 17 gatunków szkoły podstawowe 1. BARWINEK POSPOLITY Roślina o wysokości do 20 cm. Pędy płożące się. Liście lancetowate i zimozielone. Kwiaty niebiesko-fioletowe na szypułkach, pojedyncze w kontach

Bardziej szczegółowo

Czytajcie działkowca!

Czytajcie działkowca! Czytajcie działkowca! Jesień już w pełni, a działki i ogrody mienią się bogactwem odcieni złota, żółci i brązu. To okres w którym przyroda przygotowuje się do spoczynku i jest już coraz mniej czasu na

Bardziej szczegółowo

Ciekawostki o owocach. Klaudia Chyczewska

Ciekawostki o owocach. Klaudia Chyczewska Ciekawostki o owocach Klaudia Chyczewska Kiwi Owoc kiwi, nazywany chińskim agrestem występuje w klimacie umiarkowanym. Nazwę "kiwi" roślina otrzymała od Nowozelandczyków na początku XX wieku - puszek skórki

Bardziej szczegółowo

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4)

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4) Pustynia teren o znacznej powierzchni, pozbawiony zwartej szaty roślinnej wskutek małej ilości opadów i przynajmniej okresowo wysokich temperatur powietrza, co sprawia, że parowanie przewyższa ilość opadów.

Bardziej szczegółowo

pojemników i na rabaty

pojemników i na rabaty Pachnące rośliny pojemników i na rabaty do W maju i czerwcu przeżywamy prawdziwą powódź kwiatów! Nie tylko pięknych, ale również wytwarzających oszałamiającą wręcz woń. Poznaj najpiękniej pachnące rośliny

Bardziej szczegółowo

Rośliny uprawne, głód i środki ochrony roślin karta pracy z obrazkami do wycinania CZĘŚĆ I - OD NASIENIA DO NASIENIA

Rośliny uprawne, głód i środki ochrony roślin karta pracy z obrazkami do wycinania CZĘŚĆ I - OD NASIENIA DO NASIENIA Rośliny uprawne, głód i środki ochrony roślin karta pracy z obrazkami do wycinania CZĘŚĆ I - OD NASIENIA DO NASIENIA Zadanie 1. Po czym poznamy słonecznika? Po czym kukurydzę? Spróbuj odgadnąć, które z

Bardziej szczegółowo

Zadania do planszy PRACE W LESIE ZIMA

Zadania do planszy PRACE W LESIE ZIMA 1 Ewa Sulejczak Zadania do planszy PRACE W LESIE ZIMA 1. Zima jest porą spoczynku w przyrodzie, ale nie jest porą odpoczynku dla leśników. Przeciwnie! Przyjrzyj się planszy i napisz, jakie zabiegi wykonuje

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Gawłowska UPRAwA ZIÓŁ

Agnieszka Gawłowska UPRAwA ZIÓŁ Agnieszka Gawłowska UPRAwA ZIÓŁ Spis treści WSTĘP 3 Ogólna charakterystyka 4 Usytuowanie rabaty w ogrodzie 7 Ogólne wymagania ziół 8 Uprawa 10 Sposoby uprawy ziół 10 Wymagania pokarmowe ziół 13 Pożądane

Bardziej szczegółowo

NOWOŚĆ NA RYNKU POLSKIM!

NOWOŚĆ NA RYNKU POLSKIM! KLUB PRZEDSIĘBIORCÓW Drzewka egzotyczne NOWOŚĆ NA RYNKU POLSKIM! 220 cm MAX. -10 o C Drzewo oliwne nadaje otoczeniu śródziemnomorskiego charakteru, swoim atrakcyjnym wyglądem cieszy oko i jest inspiracją

Bardziej szczegółowo

Rok w ogrodzie - H. M. Schmidt

Rok w ogrodzie - H. M. Schmidt Rok w ogrodzie - H. M. Schmidt Spis treści Styczeń Pogoda dla ogrodników Prace w styczniu Zapobieganie uszkodzeniom przez śnieg i mróz Siew roślin kiełkujących w chłodzie RozmnaŜanie kwiatów balkonowych

Bardziej szczegółowo

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 14. Drzewa.

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 14. Drzewa. 14. Gatunki i rola drzew w przyrodzie. Zadanie: sadzenie drzewa. Dzieci z Przedszkola nr 16 w Koszalinie 10 października obchodziły ŚWIETO DRZEWA. Tegoroczne Święto Drzewa odbyło się pod hasłem DRZEWO

Bardziej szczegółowo

Plan nasadzeń strefy nektarodajnej w miejscowości Rusocice (gmina Czernichów)

Plan nasadzeń strefy nektarodajnej w miejscowości Rusocice (gmina Czernichów) Plan nasadzeń strefy nektarodajnej w miejscowości Rusocice (gmina Czernichów) Mgr Wiktoria Rojek Instytut Nauk o Środowisku, Uniwersytet Jagielloński Spis treści Opis koncepcji.... 1 Lokalizacja strefy

Bardziej szczegółowo

Marta Jańczak-Pieniążek

Marta Jańczak-Pieniążek Projekt Bioróżnorodność Opolszczyzny skarbem dziedzictwa przyrodniczego (nr decyzji RPOP.05.01.00-16-0001/15-00) współfinansowany jest ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego

Bardziej szczegółowo

Metodyka integrowanej ochrony cebuli ozimej przed wciornastkiem tytoniowcem

Metodyka integrowanej ochrony cebuli ozimej przed wciornastkiem tytoniowcem Metodyka integrowanej ochrony cebuli ozimej przed wciornastkiem tytoniowcem dr Piotr Szafranek Opracowanie przygotowane w ramach zadania 1.15 Aktualizacja istniejących i opracowanie nowych integrowanych

Bardziej szczegółowo

Oznaczanie wybranych gatunków drzew i krzewów obcego pochodzenia

Oznaczanie wybranych gatunków drzew i krzewów obcego pochodzenia Metadane scenariusza Oznaczanie wybranych gatunków drzew i krzewów obcego pochodzenia 1. Cele lekcji a) Wiadomości Uczeń zna: zasady budowy klucza do oznaczania roślin, nazwy wybranych gatunków krzewów

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian wiedzy dla uczniów klas szkół gimnazjalnych.

Sprawdzian wiedzy dla uczniów klas szkół gimnazjalnych. Multimedialny program Poznajemy nasze drzewa i krzewy stworzono w ramach ogólnopolskiego projektu edukacyjnego Bioróżnorodność poznaj by zachować realizowanego przez Centrum Informacji i Edukacji Ekologicznej

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian wiedzy dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych.

Sprawdzian wiedzy dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych. Multimedialny program Poznajemy nasze drzewa i krzewy stworzono w ramach ogólnopolskiego projektu edukacyjnego Bioróżnorodność poznaj by zachować realizowanego przez Centrum Informacji i Edukacji Ekologicznej

Bardziej szczegółowo

Czytajcie działkowca!

Czytajcie działkowca! Czytajcie działkowca! - 19.11.2013 Nie dajmy się pochmurnym, jesiennym nastrojom i sięgnijmy po najnowszy, grudniowy numer działkowca, bogaty w ciepłe, świąteczne klimaty. Tradycyjnie znaleźć w nim można

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja zdjęciowa

Dokumentacja zdjęciowa Ogródek dydaktyczny Zmysłowy zakątek przy Przedszkolu Samorządowym nr 1 im. Marii Konopnickiej z oddziałami integracyjnymi w Zelowie Na terenie ogródka dydaktycznego Zmysłowy zakątek przy Przedszkolu Samorządowym

Bardziej szczegółowo

Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem

Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem gatunków organizmów. Ukazała się po raz pierwszy w 1963

Bardziej szczegółowo

BUDOWNICTWO SOCJALNE BUDOWA BUDYNKU SOCJALNEGO WRAZ Z INSTALACJAMI WEWNĘTRZNYMI ORAZ ZAGOSPODAROWANIEM TERENU I INFRASTRUKTURĄ ZEWNETRZNĄ.

BUDOWNICTWO SOCJALNE BUDOWA BUDYNKU SOCJALNEGO WRAZ Z INSTALACJAMI WEWNĘTRZNYMI ORAZ ZAGOSPODAROWANIEM TERENU I INFRASTRUKTURĄ ZEWNETRZNĄ. Nr egz 1 Zadanie: BUDOWNICTWO SOCJALNE Nazwa obiektu: BUDOWA BUDYNKU SOCJALNEGO WRAZ Z INSTALACJAMI WEWNĘTRZNYMI ORAZ ZAGOSPODAROWANIEM TERENU I INFRASTRUKTURĄ ZEWNETRZNĄ. Adres obiektu: GORLICE, UL. CHOPINA

Bardziej szczegółowo

Nawożenie borówka amerykańska

Nawożenie borówka amerykańska Nawożenie borówka amerykańska Borówka amerykańska Jeśli borykasz się z problemem nawożenia borówki jak i jagody kamczackiej napisz do nas. Przygotujemy odpowiednie zalecenia nawozowe na dowolny okres roku

Bardziej szczegółowo

Typy strefy równikowej:

Typy strefy równikowej: Strefa równikowa: Duży dopływ energii słonecznej w ciągu roku, strefa bardzo wilgotna spowodowana znacznym parowaniem. W powietrzu występują warunki do powstawania procesów konwekcyjnych. Przykładem mogą

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian wiedzy dla uczniów klas szkół gimnazjalnych. (klucz dla nauczyciela).

Sprawdzian wiedzy dla uczniów klas szkół gimnazjalnych. (klucz dla nauczyciela). Multimedialny program Poznajemy nasze drzewa i krzewy stworzono w ramach ogólnopolskiego projektu edukacyjnego Bioróżnorodność poznaj by zachować realizowanego przez Centrum Informacji i Edukacji Ekologicznej

Bardziej szczegółowo

Królewski krzew. 60 Różaneczniki

Królewski krzew. 60 Różaneczniki 60 Różaneczniki Królewski krzew Różaneczniki to bez wątpienia jedne z najbardziej efektownych krzewów w naszych ogrodach. O ich wartości dekoracyjnej świadczy szeroka gama kolorystyczna kwiatów, obfitość

Bardziej szczegółowo

Zapraszamy do zabawy!

Zapraszamy do zabawy! 2014 Zapraszamy do zabawy! Za nami kilka miesięcy obserwacji zmian zachodzących na monitorowanych przez nas drzewach wraz z następującymi po sobie porami roku. W trakcie wakacji szkolnych drzewa nie próżnują

Bardziej szczegółowo

AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014

AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014 AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014 KASZTANOWCE POTRZEBUJĄ POMOCY! RATUJMY JE! Jesień to pora roku budząca zachwyt mieniącymi się w słońcu barwami. Zjawisko jesiennej zmiany barwy liści jest

Bardziej szczegółowo

ALPINES.PL : ROŚLINY SKALNE - SKALNICKY - ALPINES

ALPINES.PL : ROŚLINY SKALNE - SKALNICKY - ALPINES y na skalniak Autor: Administrator Artykuł o małych tylipanach, które też chcą być widoczne na skalniaku. Tulipian Auchera (T. aucheri) Notatka ta, znacznie skrócona, ukazała się w numerze 10/2008 tygodnika

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS OCHRONNY WZORU PRZEMYSŁOWEGO

(12) OPIS OCHRONNY WZORU PRZEMYSŁOWEGO RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS OCHRONNY WZORU PRZEMYSŁOWEGO (19) PL (11) 15992 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 15673 (22) Data zgłoszenia: 19.11.2009 (51) Klasyfikacja'

Bardziej szczegółowo

XX WIELKI KIERMASZ OGRODNICZY POD IGLICĄ oraz VII KIERMASZ ŻYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ I PRODUKTÓW REGIONALNYCH

XX WIELKI KIERMASZ OGRODNICZY POD IGLICĄ oraz VII KIERMASZ ŻYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ I PRODUKTÓW REGIONALNYCH XX WIELKI KIERMASZ OGRODNICZY POD IGLICĄ oraz 10-11 maja 2014, Plac pod Iglicą, Hala Stulecia, Wrocław Miejsce: Tereny Hali Stulecia (Plac pod Iglicą) ul. Wystawowa 1, Wrocław Data: 10-11 maja 2014 (sobota-

Bardziej szczegółowo

Cechy charakterystyczne najstarszych drzew na Osiedlu Wschód

Cechy charakterystyczne najstarszych drzew na Osiedlu Wschód Cechy charakterystyczne najstarszych drzew na Osiedlu Wschód DĄB SZYPUŁKOWY Dąb szypułkowy ( Quercus robur) jest symbolem siły, godności i długowieczności. Dorasta do 40 m. Koronę ma luźną, pień osiąga

Bardziej szczegółowo

10 przyrodniczych cudów świata

10 przyrodniczych cudów świata 10 przyrodniczych cudów świata Afryka, Ameryka Południowa a może Australia? Zastanawiasz się, czasem gdzie mieszka najwięcej gatunków zwierząt, a przyroda wręcz tętni życiem? Naukowcy mają dla Ciebie odpowiedź!

Bardziej szczegółowo

Podręczny atlas. dawnych odmian gruszy, śliwy, czereśni i wiśni. Grzegorz Hodun, Małgorzata Hodun

Podręczny atlas. dawnych odmian gruszy, śliwy, czereśni i wiśni. Grzegorz Hodun, Małgorzata Hodun Podręczny atlas dawnych odmian gruszy, śliwy, czereśni i wiśni Grzegorz Hodun, Małgorzata Hodun Podręczny atlas dawnych odmian gruszy, śliwy, czereśni i wiśni Grzegorz Hodun, Małgorzata Hodun 24 Bojka

Bardziej szczegółowo

001-003_AUHER_PL 6/29/09 1:42 PM Page 1 WIELKA KSIĘGA, ZIOŁ

001-003_AUHER_PL 6/29/09 1:42 PM Page 1 WIELKA KSIĘGA, ZIOŁ , WIELKA KSIĘGA ZIOŁ , WIELKA KSIĘGA ZIOŁ Warszawa 2009 Spis treści Wstęp 6 Katalog ziół 8 Opisy ponad 100 ziół i porady na temat ich pielęgnacji, wykorzystania i przechowywania Ogrody 140 Informacje

Bardziej szczegółowo

W czasach Jezusa Chrystusa Palestyna liczyła ok. mln mieszkańców.

W czasach Jezusa Chrystusa Palestyna liczyła ok. mln mieszkańców. 1 Zanim wyruszysz w wędrówkę śladami Chrystusa, przygotuj ważne informacje o Ziemi Zbawiciela. Opracuj podręczny Przewodnik po Ziemi Świętej, uzupełniając brakujące informacje. Położenie Palestyny Ziemia

Bardziej szczegółowo

POZNAJEMY DRZEWA LIŚCIASTE

POZNAJEMY DRZEWA LIŚCIASTE Ścieżka dydaktyczna przy Przedszkolu Niepublicznym Pod Akacjami w Bydgoszczy (dla dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym) POZNAJEMY DRZEWA LIŚCIASTE Autor: mgr Dorota Chrzaniecka i mgr Lucyna Konopa

Bardziej szczegółowo

JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH

JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH 3 CELE OGÓLNE: rozwijanie pasji poznawania zjawisk przyrodniczych rozwijanie umiejętności analizowania obserwowanych zjawisk zrozumienie roli człowieka

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ OBSERWACYJNY - DRZEWA

ARKUSZ OBSERWACYJNY - DRZEWA ARKUSZ OBSERWACYJNY - DRZEWA Nr 1. Kolumna Data Polecenie Wpisz datę wykonania pomiaru. 2. Nazwa Podaj nazwę punktu, w którym dokonano pomiaru. 3. 4. 5. Współrzędne geograficzne Dokładność pomiaru Określ

Bardziej szczegółowo

Terminy plonowań różne odmiany:

Terminy plonowań różne odmiany: Odmiany borówki wysokiej Terminy plonowań różne odmiany: Odmiany Wczesne: Chanticleer jest to najwcześniejsza ze wszystkich odmian. Jej krzewy wzrastają umiarkowanie osiągając do 1,6 m wysokości. Zaletą

Bardziej szczegółowo

BEAGLE W WILANOWIE RODZINNA GRA TERENOWA

BEAGLE W WILANOWIE RODZINNA GRA TERENOWA Strona1 BEAGLE W WILANOWIE RODZINNA GRA TERENOWA Znamy już kilka gatunków drzew rosnących w przypałacowych ogrodach w Wilanowie. Drzewa te regularnie obserwujemy i rejestrujemy zmiany zachodzące w ich

Bardziej szczegółowo

Przyroda Ziemi Radłowskiej - zjawiska zachodzące w przyrodzie

Przyroda Ziemi Radłowskiej - zjawiska zachodzące w przyrodzie Przyroda Ziemi Radłowskiej - zjawiska zachodzące w przyrodzie Zjawiska zachodzące w przyrodzie budzą ciekawość, zainteresowanie, umiejętność obserwacji i spostrzegania. Na Ziemi Radłowskiej można zaobserwować

Bardziej szczegółowo

Najlepsze rośliny na formowane żywopłoty

Najlepsze rośliny na formowane żywopłoty Najlepsze rośliny na formowane żywopłoty Gładko strzyżone roślinne ściany chronią dostępu, osłaniają przed wiatrem i przeciągami, a odpowiednio zaprojektowane dzielą przestrzeń na przytulne zakątki zajmując

Bardziej szczegółowo

Rozstawa. Drzewa iglaste (nagozalążkowe) Wg. rys. Strefa: 5a. Drzewa liściaste. Wg. rys. Strefa: 5b

Rozstawa. Drzewa iglaste (nagozalążkowe) Wg. rys. Strefa: 5a. Drzewa liściaste. Wg. rys. Strefa: 5b Lp. Nazwa Ilość sztuk Rozstawa Uwagi Inne Drzewa iglaste (gozalążkowe) 1 Ginkgo biloba 'Autumn Gold' Miłorząb dwuklapowy Autumn Gold Docelowa wysokość: 8m wysokości, przy średnicy korony 6m szerokości.

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA PRZYRODNICZA

EDUKACJA PRZYRODNICZA EDUKACJA PRZYRODNICZA KLASA I Ocenie podlegają następujące obszary: środowisko przyrodnicze/park, las, ogród, pole, sad, zbiorniki wodne, krajobrazy/, środowisko geograficzne, historyczne, ochrona przyrody

Bardziej szczegółowo

XIV Ogólnopolskie Dni Owada. Owady sprzymierzeńcy człowieka. 30 maj 1 czerwiec 2014. w budynku Wydziału Ogrodniczego. Al. 29-go Listopada 54

XIV Ogólnopolskie Dni Owada. Owady sprzymierzeńcy człowieka. 30 maj 1 czerwiec 2014. w budynku Wydziału Ogrodniczego. Al. 29-go Listopada 54 XIV Ogólnopolskie Dni Owada Owady sprzymierzeńcy człowieka 30 maj 1 czerwiec 2014 w budynku Wydziału Ogrodniczego Al. 29-go Listopada 54 31-425 Kraków Jednostki naukowo-badawcze biorące udział w Dniach

Bardziej szczegółowo

Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku

Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku Grażyna Nawrocka Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku Cele dydaktyczne: -rozróżnianie trzech typów lasu: las iglasty, las liściasty i las mieszany, - poznanie przez

Bardziej szczegółowo

Pszczoły a bioróżnorodność

Pszczoły a bioróżnorodność Pszczoły a bioróżnorodność Pod pojęciem różnorodności biologicznej kryje się niesłychane bogactwo i zróżnicowanie form życia występujących na Ziemi. Bioróżnorodność należy chronić, ponieważ każdy jej element

Bardziej szczegółowo

PROJEKT ZIELENI. PLAC WOLNOŚCI I ULICE PRZYLEGAJĄCE w CZARNKOWIE. mgr.inż.magdalena Lisiak. POZNAŃ, czerwiec 2006 r.

PROJEKT ZIELENI. PLAC WOLNOŚCI I ULICE PRZYLEGAJĄCE w CZARNKOWIE. mgr.inż.magdalena Lisiak. POZNAŃ, czerwiec 2006 r. PROJEKT ZIELENI OBIEKT : PLAC WOLNOŚCI I ULICE PRZYLEGAJĄCE w CZARNKOWIE WYKONAWCA : mgr.inż.magdalena Lisiak POZNAŃ, czerwiec 2006 r. 2 2 SPIS ZAWARTOŚCI TECZKI Strona tytułowa Spis zawartości teczki

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: Dział Gospodarstwa Wiejskiego i Agroturystyki MODR Karniowice

Opracowanie: Dział Gospodarstwa Wiejskiego i Agroturystyki MODR Karniowice Opracowanie: Dział Gospodarstwa Wiejskiego i Agroturystyki MODR Karniowice STORCZYK HITEM SEZONU Storczyki to kwiaty doniczkowe o wyjątkowej urodzie. Stanowią niepowtarzalną ozdobę naszych wnętrz mieszkania.

Bardziej szczegółowo

Metodyka prowadzenia obserwacji występowania przebarwiacza malinowego (Phyllocoptes gracilis) na malinie

Metodyka prowadzenia obserwacji występowania przebarwiacza malinowego (Phyllocoptes gracilis) na malinie dr hab. Barbara Łabanowska, mgr Małgorzata Tartanus Metodyka prowadzenia obserwacji występowania przebarwiacza malinowego (Phyllocoptes gracilis) na malinie Przebarwiacz malinowy Phyllocoptes gracilis

Bardziej szczegółowo

OGRÓD JAK Z BAJKI PROJEKTOWANIE I ZAKŁADANIE OGRODÓW

OGRÓD JAK Z BAJKI PROJEKTOWANIE I ZAKŁADANIE OGRODÓW PROJEKTOWANIE I ZAKŁADANIE OGRODÓW OGRÓD JAK Z BAJKI Zaniedbany ogród, który jest przecież wizytówką domu, to problem niejednego właściciela nieruchomości. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest kilka może

Bardziej szczegółowo

Plan testu dwustopniowego z przyrody kl. VI dział - krajobrazy Ziemi

Plan testu dwustopniowego z przyrody kl. VI dział - krajobrazy Ziemi Opracowała: mgr Danuta Słaboń. Plan testu dwustopniowego z przyrody kl. VI dział - krajobrazy Ziemi Wymagania programowe Cele nauczania. Zakres materiału. Podstawowe (P) Rozszerzające (R) Waga materiału.

Bardziej szczegółowo

Praktyczna encyklopedia ogrodnictwa - P. Melloy

Praktyczna encyklopedia ogrodnictwa - P. Melloy Praktyczna encyklopedia ogrodnictwa - P. Melloy Spis treści CZĘŚĆ PIERWSZA PODSTAWOWE CZYNNOŚCI Uprawa gleby Rodzaje gleb i ściółkowanie Kompost ogrodowy Pielęgnacja roślin Zakładanie trawnika Trawnik

Bardziej szczegółowo

Zadania do planszy PRACE W LESIE JESIEŃ

Zadania do planszy PRACE W LESIE JESIEŃ 1 Ewa Sulejczak Zadania do planszy PRACE W LESIE JESIEŃ 1. Przyjrzyj się planszy i napisz, jakie zabiegi wykonuje się w lesie jesienią. Określ także ich cel. Uzupełnij tabelę, wpisując swoje spostrzeżenia.

Bardziej szczegółowo

Hormony roślinne ( i f t i o t h o or o m r on o y n )

Hormony roślinne ( i f t i o t h o or o m r on o y n ) Hormony roślinne (fitohormony) Hormony roślinne: To związki chemiczne syntetyzowane w pewnych częściach rośliny służące do "komunikacji" pomiędzy poszczególnymi jej częściami. Działają w bardzo małych

Bardziej szczegółowo

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody Ochrona przyrody ma w Polsce długie tradycje. Według niektórych źródeł pierwsze decyzje związane z nią pochodzą z X wieku - np. w sprawie ochrony bobrów. W kolejnych wiekach zaczęto chronić nadmiernie

Bardziej szczegółowo

Zadania zbiorcze do czterech plansz PRACE W LESIE

Zadania zbiorcze do czterech plansz PRACE W LESIE Ewa Sulejczak Zadania zbiorcze do czterech plansz PRACE W LESIE. Rozwiąż logogryf. Pomogą ci w tym plansze Prace w lesie. Wpisz do diagramu litery z pól oznaczonych liczbami do do, a otrzymasz hasło..

Bardziej szczegółowo

Śladami mamutów. W wykładzie szczegółowo poruszone zostały następujące zagadnienia: 1. Przynależność systematyczna mamutów

Śladami mamutów. W wykładzie szczegółowo poruszone zostały następujące zagadnienia: 1. Przynależność systematyczna mamutów Śladami mamutów. W dniu 20.10.2012 r. tj. sobota, wybraliśmy się z nasza Panią od geografii do Instytutu Nauk Geologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego na tegoroczną XI już edycję cyklu Tajemnice Ziemi

Bardziej szczegółowo

Rosliny, owady i miód

Rosliny, owady i miód Rosliny, owady i miód 3 4 września, sobota i niedziela Owady często nas drażnią latają, bzyczą, czasem gryzą. Są nam jednak niezbędne! Często nie zdajemy sobie sprawy z tego jak bardzo od nich zależymy

Bardziej szczegółowo

STARY TESTAMENT. NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP 4. NOE BUDUJE ARKĘ

STARY TESTAMENT. NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP 4. NOE BUDUJE ARKĘ NOE BUDUJE ARKĘ 16 Nastały czasy, kiedy aniołowie schodzili na ziemię i brali sobie za żony piękne dziewczyny. W wyniku tego na świecie rodzili się olbrzymi i mocarze. Nie podobało się to Panu Bogu. Widział,

Bardziej szczegółowo

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU Szkoła Podstawowa im. Adama Mickiewicza w Skalmierzycach rok szkolny / PROJEKT EDUKACYJNY PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU I Wstęp Świat wokół nas zmienia się bardzo szybko, a my żyjemy ciągłym pędzie.

Bardziej szczegółowo

Strefa klimatyczna: równikowa

Strefa klimatyczna: równikowa Charakterystyka stref klimatycznych i typów klimatów kuli ziemskiej z uwzględnieniem gleb i szaty roślinnej analiza wykonana na podstawie prac uczniów klas I Dane liczbowe oraz przykładowe diagramy dla

Bardziej szczegółowo

Liczba okazów Crataegus x media Paul s Scarlet Głóg pośredni

Liczba okazów Crataegus x media Paul s Scarlet Głóg pośredni 31 Tab. 4. Wykaz i charakterystyka projektowanych drzew Lp. Nazwa gatunku, odmiany drzewa Średnia możliwa do osiągnięcia Wysokość Średnica [m] korony [m] Liczba okazów Cechy dekoracyjne 1 2 3 4 5 6 7 1

Bardziej szczegółowo

Pytania na konkurs Drzewa i krzewy Polski - dla uczniów klas I

Pytania na konkurs Drzewa i krzewy Polski - dla uczniów klas I Pytania na konkurs Drzewa i krzewy Polski - dla uczniów klas I I etap konkursu odbędzie się 18 maja 2016r Pytania testowe 1. Jaką powierzchnię zajmują lasy w Polsce? (0 1 p.) a) 59%. b) 19%. c) 29%. d)

Bardziej szczegółowo

ogród Co niszczy Chemiczne i naturalne sposoby zwalczania chorób i szkodników OgrOdnik doskonały 300 zdjęć Objawów chorób i żerowania szkodników *

ogród Co niszczy Chemiczne i naturalne sposoby zwalczania chorób i szkodników OgrOdnik doskonały 300 zdjęć Objawów chorób i żerowania szkodników * Chemiczne i naturalne sposoby zwalczania chorób i szkodników Co niszczy OgrOdnik doskonały ogród 300 zdjęć Objawów chorób i żerowania szkodników * POlscy autorzy Hanna Masternak Anna Kulikowska co niszczy

Bardziej szczegółowo

Ogólne zasady projektowania terenów zielonych

Ogólne zasady projektowania terenów zielonych Ogólne zasady projektowania terenów zielonych Ogólne zasady projektowania terenów zielonych Warunki przyrodnicze Wpływ otoczenia, warunki ekonomiczne, program użytkowy Elementy składowe kompozycji terenów

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY WYCHOWAWCZEJ, DYDATKTYCZNEJ I OPIEKUŃCZEJ na rok szkolny 2013/2014

PLAN PRACY WYCHOWAWCZEJ, DYDATKTYCZNEJ I OPIEKUŃCZEJ na rok szkolny 2013/2014 PLAN PRACY WYCHOWAWCZEJ, DYDATKTYCZNEJ I OPIEKUŃCZEJ na rok szkolny 2013/2014 Plan pracy wychowawczo dydaktyczno opiekuńczej opracowano na podstawie: 1. Ustawa z dnia 7 września 1991r. o systemie oświaty

Bardziej szczegółowo

INWESTOR PRZEDSTAWICIEL ZAMAWIAJĄCEGO WYKONAWCA NAZWA ZADANIA PROJEKT ARCHITEKTONICZNO BUDOWLANY PROJEKT ZIELENI NAZWA OPRACOWANIA

INWESTOR PRZEDSTAWICIEL ZAMAWIAJĄCEGO WYKONAWCA NAZWA ZADANIA PROJEKT ARCHITEKTONICZNO BUDOWLANY PROJEKT ZIELENI NAZWA OPRACOWANIA INWESTOR PRZEDSTAWICIEL ZAMAWIAJĄCEGO WYKONAWCA NAZWA ZADANIA NAZWA OPRACOWANIA Gmina Wrocław 50-141 Wrocław, pl. Nowy Targ 1/8 tel. (071) 777-70-00 www.wroclaw.pl Wrocławskie Inwestycje Sp. z o.o. Ofiar

Bardziej szczegółowo

Tundra na mapie świata

Tundra na mapie świata Tundra na mapie świata Tundra bezleśne zbiorowisko roślinności w zimnym klimacie strefy arktycznej i subarktycznej. Charakteryzuje się występowaniem gleb tundrowych, stale zamarzniętym podglebiem i bardzo

Bardziej szczegółowo

Przedszkolak obserwator przyrody. Program edukacji przyrodniczej dla dzieci 5- i 6-letnich

Przedszkolak obserwator przyrody. Program edukacji przyrodniczej dla dzieci 5- i 6-letnich Większą mądrość znajduje się w przyrodzie aniżeli w książkach Bernard z Clairvaux Przedszkolak obserwator przyrody Program edukacji przyrodniczej dla dzieci 5- i 6-letnich Opracowała: mgr Katarzyna Buczak

Bardziej szczegółowo

Podstawowy podział chmur

Podstawowy podział chmur Podstawowy podział chmur Tabela 2.1 Lp. Nazwa międzynarodowa Nazwa polska Uwagi 1 Cirrus Ci Pierzaste 2 Cirrocumulus Cc 3 Cirrostratus Cs 4 Altocumulus Ac 5 Altostratus As 6 Nimbostratus Ns 7 Stratocumulus

Bardziej szczegółowo

Zagrożone wyginięciem!!! Alicja Wernik Ic

Zagrożone wyginięciem!!! Alicja Wernik Ic Zagrożone wyginięciem!!! Alicja Wernik Ic Zwierzęta zagrożone wyginięciem!!! Na całym świecie jest zagrożonych ponad szesnaście tysięcy gatunków zwierząt!!! Być może niedługo ich zabraknie, a nasze wnuki

Bardziej szczegółowo

Arboretum Leśne w Dziadowej Kłodzie

Arboretum Leśne w Dziadowej Kłodzie Arboretum Leśne w Dziadowej Kłodzie Jechałam, jechałam i dojechałam do arboretum leśnego na małym odludziu w dolnośląskim. Na szczęście spotykałam na trasie tablice i strzałki informujące, że jadę w dobrym

Bardziej szczegółowo

Pomóż ptakom w potrzebie. Podaruj im dom. Wystarczy budka.

Pomóż ptakom w potrzebie. Podaruj im dom. Wystarczy budka. Ptasie gniazdo. Bywa kunsztowne i przytulne lub po prostu wielkie i solidne. Najważniejsze żeby było bezpieczne. Może dlatego prawie 2/3 naszych ptaków zakłada je w dziuplach. To znaczy zakładałoby, gdyby

Bardziej szczegółowo

1-3 sierpień. Park Żywiecki. Żywiecki festiwal Roślin. przy starym Zamku. Organizator: honorowy patronat: burmistrz miasta żywca-

1-3 sierpień. Park Żywiecki. Żywiecki festiwal Roślin. przy starym Zamku. Organizator: honorowy patronat: burmistrz miasta żywca- Żywiecki festiwal Roślin Park Żywiecki przy starym Zamku 1-3 sierpień Organizator: Eko-europejskie stowarzyszenie miłośników regionu podbeskidzia Kultura Krajobrazu w czernichowie honorowy patronat: burmistrz

Bardziej szczegółowo

Samica nietoperza zwykle rodzi: 1. 10-15 młodych 2. 1-2 młodych 3. 3-5 młodych

Samica nietoperza zwykle rodzi: 1. 10-15 młodych 2. 1-2 młodych 3. 3-5 młodych Samica nietoperza zwykle rodzi: 1. 10-15 młodych 2. 1-2 młodych 3. 3-5 młodych Odpowiedź nr 2. Samice wychowujące młode żyją zwykle: 1. wspólnie (samica i samiec) 2. samotnie (samice) 3. w grupach, tzw.

Bardziej szczegółowo

Autor scenariusza: Małgorzata Marzycka. Blok tematyczny: Jesień dary niesie. Scenariusz nr 9

Autor scenariusza: Małgorzata Marzycka. Blok tematyczny: Jesień dary niesie. Scenariusz nr 9 Autor scenariusza: Małgorzata Marzycka Blok tematyczny: Jesień dary niesie Scenariusz nr 9 I. Tytuł scenariusza zajęć : Znaczenie lasów, parków i łąk" II. Czas realizacji: 2 jednostki lekcyjne III. Edukacje

Bardziej szczegółowo

UDZIAŁ ROŚLINNOŚCI DRZEWIASTEJ W KOMPONOWANIU PRZESTRZENI MIASTA - FUNKCJA I FORMA

UDZIAŁ ROŚLINNOŚCI DRZEWIASTEJ W KOMPONOWANIU PRZESTRZENI MIASTA - FUNKCJA I FORMA UDZIAŁ ROŚLINNOŚCI DRZEWIASTEJ W KOMPONOWANIU PRZESTRZENI MIASTA - FUNKCJA I FORMA dr inż. Beata Fortuna-Antoszkiewicz Katedra Architektury Krajobrazu SGGW w Warszawie Drzewa wyraźnie wykształcony pień

Bardziej szczegółowo

Geografia turystyczna - Część I - Walory turystyczne środowiska przyrodniczego Polski. Temat : Ogrody botaniczne i zoologiczne w Polsce.

Geografia turystyczna - Część I - Walory turystyczne środowiska przyrodniczego Polski. Temat : Ogrody botaniczne i zoologiczne w Polsce. Geografia turystyczna - Część I - Walory turystyczne środowiska przyrodniczego Polski. Temat : Ogrody botaniczne i zoologiczne w Polsce. Ogród botaniczny to urządzony i zagospodarowany teren wraz z infrastrukturą

Bardziej szczegółowo

Opis realizacji projektu ZAMEK KRÓLEWSKI W WARSZAWIE - MUZEUM REZYDENCJA KRÓLÓW I RZECZYPOSPOLITEJ

Opis realizacji projektu ZAMEK KRÓLEWSKI W WARSZAWIE - MUZEUM REZYDENCJA KRÓLÓW I RZECZYPOSPOLITEJ Opis realizacji projektu ZAMEK KRÓLEWSKI W WARSZAWIE - MUZEUM REZYDENCJA KRÓLÓW I RZECZYPOSPOLITEJ Opis realizacji projektu Rewaloryzacja Ogrodu Górnego Zamku Królewskiego w Warszawie Na całość prac

Bardziej szczegółowo

OFERTA USŁUG OGRODNICZYCH

OFERTA USŁUG OGRODNICZYCH OFERTA USŁUG OGRODNICZYCH NATUR: Zielone Pogotowie Bydgoszcz ul.toruńska 60/6 85-023 TEL. 052 375 37 00 biuro@zielonepogotowie.pl www.zielonepogotowie.pl Zachęcamy do skorzystania z usług Chcą Państwo

Bardziej szczegółowo

Sezon 2013/2014 Szkoła Podstawowa im. W. Chotomskiej w Józefowie

Sezon 2013/2014 Szkoła Podstawowa im. W. Chotomskiej w Józefowie Sezon 2013/2014 Szkoła Podstawowa im. W. Chotomskiej w Józefowie ZAŁOŻENIA PROJEKTU 1. Misja 2. Forma działania i częstotliwość prowadzenia zajęć 3. Forma zajęć 4. Tematyka i cel zajęć 5. Wiedza i doświadczenie

Bardziej szczegółowo

WYBIERAMY KWIATY DO OGRODU

WYBIERAMY KWIATY DO OGRODU JAKIE BYLINY DO OGRODU? WYBIERAMY KWIATY DO OGRODU Mnogość bylin może przyprawiać o zawrót głowy, jednak wiele osób zwłaszcza amatorów przy wyborze roślin kieruje się zwłaszcza względami estetycznymi.

Bardziej szczegółowo

Nazwa i nr obiektu Lokalizacja nasadzeń Gatunek roślin Ilość sztuk roślin

Nazwa i nr obiektu Lokalizacja nasadzeń Gatunek roślin Ilość sztuk roślin Załącznik nr 2 do Opisu Przedmiotu Zamówienia i nr 2 do umowy nr... z dnia... WYKAZ OBIEKTÓW I ILOŚCI KWIATÓW JEDNOROCZNYCH, BYLIN I TRAW OZDOBNYCH POTRZEBNYCH DO OBSADZENIA KWIETNIKÓW, KWIATONIER I WIEŻ

Bardziej szczegółowo

Przyjrzyj się mozaice na ścianie Muzeum Łąki. Spróbuj odnaleźć na owczarskich murawach

Przyjrzyj się mozaice na ścianie Muzeum Łąki. Spróbuj odnaleźć na owczarskich murawach Hej, spójrzcie w dół! Tak, pod nogi. Bardzo dobrze! Chciałybyśmy się przedstawić, jesteśmy łąkami wokół Owczar. Myślicie pewnie: Łąki? Co one mają do powiedzenia?. Bardzo dużo! W Owczarach stworzono dla

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY KOŁA PRZYRODNICZEGO

PLAN PRACY KOŁA PRZYRODNICZEGO PLAN PRACY KOŁA PRZYRODNICZEGO Działalność koła przyrodniczego w szkole specjalnej ma duże znaczenie w procesie rewalidacji dzieci upośledzonych umysłowo. Uczestnictwo dzieci w zajęciach daje im możliwość

Bardziej szczegółowo

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek.

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Lasy te były bogate w zwierzynę. Żyły w nich tury, żubry, niedźwiedzie,

Bardziej szczegółowo

Opis roślin do projektu nr: 48171.

Opis roślin do projektu nr: 48171. Opis roślin do projektu nr: 48171. Lp. Nazwa Opis Drzewa iglaste 1 Abies lasiocarpa 'Compacta' Jodła górska 'Compacta' Karłowa odmiana jodły, igły krótkie, srebrzystoniebieskie, nie kłujące. Polecana do

Bardziej szczegółowo

Rzepak- gęstości siewu

Rzepak- gęstości siewu Rzepak- gęstości siewu Technologia uprawy rzepaku ze Strip-till, ma w Polsce zaledwie kilkuletnią tradycję. Nie ustalono jak dotąd optymalnych gęstości siewu w tym systemie. Jednakże o samym siewie punktowym

Bardziej szczegółowo

Zapewne każdy z was wie, jak wyglądają tradycyjne Święta Wielkiej Nocy w Polsce. Święcenie jajek w kościele, suto zastawiony stół, na którym króluje

Zapewne każdy z was wie, jak wyglądają tradycyjne Święta Wielkiej Nocy w Polsce. Święcenie jajek w kościele, suto zastawiony stół, na którym króluje Zapewne każdy z was wie, jak wyglądają tradycyjne Święta Wielkiej Nocy w Polsce. Święcenie jajek w kościele, suto zastawiony stół, na którym króluje baranek, zajączek i kurczaczek. Wiele jest w naszej

Bardziej szczegółowo

Ciekawie o Somalii Somalia w Pigułce państwo w północno-wschodniej części Afryki położone na Półwyspie Somalijskim (zwanym Rogiem Afryki ). Przylega do Oceanu Indyjskiego i Zatoki Adeńskiej. Na północnym

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO Łódź, dnia 14 września 2012 r. Poz. 2836 UCHWAŁA NR XLVIII/975/12 RADY MIEJSKIEJ W ŁODZI z dnia 12 września 2012 r. w sprawie utworzenia jednostki budżetowej o nazwie

Bardziej szczegółowo

Lasy w Polsce. Agata Konefeld. Klasa 6a

Lasy w Polsce. Agata Konefeld. Klasa 6a Lasy w Polsce Agata Konefeld Klasa 6a Spis treści Co to właściwie jest las?... 3 Piętrowa budowa lasu, pospolite zwierzęta oraz rośliny w nich występujące... 4 NajwaŜniejsze funkcje lasu... 6 Las naturalny,

Bardziej szczegółowo

Opady i osady atmosferyczne. prezentacja autorstwa Małgorzaty Klimiuk

Opady i osady atmosferyczne. prezentacja autorstwa Małgorzaty Klimiuk Opady i osady atmosferyczne prezentacja autorstwa Małgorzaty Klimiuk Opady i osady atmosferyczne wszystko to co spada z nieba nazywamy opadami atmosferycznymi Rodzaje opadów i osadów Zarówno opady jak

Bardziej szczegółowo