Grubosze, rozchodniki, eszewerie

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Grubosze, rozchodniki, eszewerie"

Transkrypt

1 Pismo Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Wrocławskiego Czerwiec 2010 Grubosze, rozchodniki, eszewerie glądając kolekcję sukulentów w naszym Ogrodzie, warto zwrócić uwagę na grupę roślin z rodziny gruboszowatych (Crassulaceae). Można je znaleźć zarówno w starej kaktusiarni, jak i w szklarniach z sukulentami Afryki i Meksyku. Nazwa tej rodziny wywodzi się od łacińskiego słowa crassus, czyli gruby. Należą do niej rodzaje: grubosz (Crassula), rozchodnik (Sedum), eszeweria (Echeveria), kalanchoe (Kalanchoe), eonium (Aeonium), Aichryson, kotyledon (Cotyledon), Monanthes, Pachyphytum, Adromischus. Są to niewielkie rośliny zdolne gromadzić duże zapasy wody w swych mięsistych łodygach i liściach, co umożliwia im przetrwanie długich okresów suszy. W naszej kolekcji znajdują się głównie rośliny afrykańskie i meksykańskie. Najwięcej można ich zobaczyć w szklarni z ekspozycją sukulentów Afryki, gdzie najliczniejszym rodzajem jest grubosz. Są to zimozielone krzewy o wysokości od 2 cm do 1,5 m. Ich łodygi są mięsiste, zielne, czasem drewniejące u podstawy. Małe, pojedyncze kwiaty wyrastają u nasady liści, tworząc białe bądź różowe, rzadziej czerwone lub żółte grona. Grubosze mają gładkie liście, niekiedy pokryte woskowym nalotem, który ogranicza parowanie wody. Do tego rodzaju należy grubosz portulakowaty (Crassula portulacea), bardzo popularny w naszych mieszkaniach, zwany potocznie drzewkiem szczęścia, a także grubosz widłakowaty (C. lycopodioides) i jego odmiany, grubosz drzewiasty (C. arborescens) o popielatych liściach z czerwoną obwódką i wiele innych. Ciekawą grupą są występujące na Wyspach Kanaryjskich eonia krzaczaste lub mające pojedynczą łodygę rośliny, których liście tworzą ścisłe rozety. Najciekawsze to osiągające duże rozmiary Aeonium nobile, Ae. canariense, Ae. haworthii czy też O Adromischus cooperi. Fot. Anna Banasiak talerzowate Ae. tabuliforme. Kolejny interesujący rodzaj to kalanchoe. Największą wysokość osiąga okazałe Kalanchoe beharensis, które dorasta nawet do 5 m. Do cieszących się od niedawna dużą popularnością należą żyworodne, wytwarzające na obrzeżach liści dużą ilość rozmnóżek (maleńkich roślinek) K. daigremontiana i K. tubiflora. Natomiast do najładniejszych zalicza się dostępne w kwiaciarniach K. blossfeldiana i jego odmiany o pięknych, różnobarwnych kwiatach. Z kolei w szklarni z sukulentami Meksyku najliczniejszy rodzaj to rozchodnik. Najciekawsze jest Sedum rubrotinctum i jego odmiana 'Aurora' płożące się rośliny, których liście w słoneczne, letnie dni przebarwiają się na ciemnoróżowo i czerwono, a w zimie zielenieją. Podobne, lecz wyrastające w górę, jest S. pachyphyllum. Zobaczyć tu jeszcze można S. arborescens, S. stahlii, S. nussbaumerianum, S. hintonii i inne. Rozchodniki są roślinami delikatnymi i bardzo łatwo, zwłaszcza przy przesadzaniu, tracą liście. Oprócz nich w szklarni tej spotkamy jeszcze innych przedstawicieli gruboszowatych, takich jak rozetowe eszewerie, tworzące latem dzwonkowate kwiaty o różnych barwach, gatunki z rodzaju Pachyphytum o grubych, szpiczastych liściach i międzyrodzajowe mieszańce Graptoveria. Wszystkie gruboszowate potrzebują mocno przepuszczalnego podłoża, silnego nasłonecznienia i umiarkowanego podlewania. Należy pamiętać, że są to rośliny klimatu suchego i nadmiar wody może doprowadzić do uszkodzenia, a nawet do śmierci rośliny. Odpowiednio pielęgnowane będą jednak długo cieszyć nasze oczy. JACEK KAŃSKI

2 2 ZE STARYCH KSIĄG Cedr libański tóż z nas nie zna, lub nie słyszał o cedrach Libańskich, a mianowicie o siedmiu Kz nich olbrzymich wymiarów, o których legenda powiada, że krzewiły się już za czasów Salomona. Długoletność tych drzew nie ulega żadnéj wątpliwości, podanie więc to przedstawia wiele prawdopodobieństwa. Szczątki starożytnych lasów cedrowych, które niegdyś wieńczyły Liban, powiada Pouchet, są zwiedzane z religijném poszanowaniem przez wędrowców podróżujących w Syryi wszelako z lasów, które ongi Salomon polecił zniszczyć stutysięcznej armii robotników, dla zbudowania świątynii Panu, nie pozostało ani śladu. W 1787 roku, pewien podróżny naliczył blizko sto cedrów na Libanie, z pośród których siedm odznaczało się kolosalnym wzrostem. W 1830 roku, szczątki te istniały jeszcze i jak się zdaje przetrwają bardzo długo, gdyż ludność arabska otacza je osobliwszém poważaniem. Wszelako Liban nie jest wyłącznym rodzicem cedrów. Wędrowcy opisują w ma - lowniczych barwach przepyszne lasy cedrowe w Azyi Mniejszéj, a mianowicie w Taurus w Cylicyi, gdzie krzewi się flora wielce bogata. Dęby, sosny, jodły, cisy, drzewa oliwne, mirtowe i laurowe, rozrastają się tam w niezliczoném mnóstwie, lecz wśród nich cedry imponują wzrostem i wspaniałością. Fizyognomia ich jest charakterystyczną. Od jodły czerpnęły gałęzie horyzontalne, od sosny włoskiéj szeroką koronę liścienną, rozpostartą w postaci parasola, i połączyły w sobie surową powagę drzew szyszkowych, z okazałością najpiękniéjszych dębów. Obrazy z życia Flory. Opracował według najnowszych źródeł Wincenty Niewiadomski. Warszawa, drukiem Józefa Ungra, 1880, s. 68, 71 (pisownia oryginalna). Wincenty Niewiadomski ( ) warszawski literat, publicysta, populary zator wiedzy przyrodniczej; z zawodu urzędnik, pracował m.in. w mennicy Królestwa Polskiego i na kolei. Gałązka cedru z szyszkami. Za: Christoph Jakob Trew, Plantae selectae, Nürnberg Rośliny kupione i obchodzenie się z niemi Pelargonia pasiasta (Pelargonium zonale). Za: Vilmorin s Blumengärtnerei, Band II, Berlin ierwsze w życiu naszem rośliny otrzymujemy zwykle w podarunku, rzadziej ku- je sami, a skoro raz obudzono w nas zamiłowanie do roślin staramy się Ppujemy przez kupno znacznej liczby najrozmaitszych, postawić swą hodowlę kwiatów pokojowych na możliwie wysokim stopniu doskonałości. Jeżeli wtedy spotka nas jeden i drugi zawód, co jest przecież rzeczą zupełnie naturalną wobec braku do - świadczenia, to zdarza się często, że przestajemy interesować się roślinami a uczucie przyjemności ustępuje miejsca zniechęceniu. Są to chwile bardzo niebezpieczne dla miłośnika kwiatów, gdy utraci wiarę w swą sztukę i ochotę do powolnego, stopniowego zżycia się ze światem roślinnym i zapoznania się ze wszystkiemi jego potrzebami. To też nie jest dobrze, jeżeli w samym początku nakupimy odrazu wiele różnych roślin. Daleko łatwiej i pewniej nabędziemy doświadczenia, jeżeli na początek sprobujemy sił naszych na kilku szczególnie wytrzymałych, jak: zielistka (chlorophytum), bluszcz, pelargonia, fuksja, tradescantia, i dopiero później weźmiemy się do roślin delikatniejszych. Najlepszą porą do kupowania roślin jest niewątpliwie wiosna i lato. Pokoje nasze mają wtedy najwięcej światła i powietrza, natomiast wolne są od suchego ciepła zimowego. W tym czasie mniejsza zachodzi różnica między pokojem a szklarnią, przeto roślinom łatwiej przyzwyczaić się do nowych warunków. Robert Betten, Praktyczna hodowla kwiatów, przekład według 5-go wydania oryginału, Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie 1911, s. 21 (pisownia oryginalna). Robert Betten ( ) niemiecki ogrodnik, redaktor Praktycznego Poradnika Sadowniczo-Ogrodniczego, autor książek o pielęgnowaniu roślin pokojowych. Jego imieniem nazwano jedną z odmian gruszy. CZASOPISMO WYDAWANE PRZEZ OGRÓD BOTANICZNY UNIWERSYTETU WROCŁAWSKIEGO Adres redakcji: ul. Sienkiewicza 23 tel. (071) w Wrocław Komitet redakcyjny: Wojciech Chądzyński przewodniczący Anna Banasiak, Magdalena Mularczyk Autorzy: Ewa Biała, Hanna Grzeszczak-Nowak, Ryszard Kamiński, Jacek Kański, Justyna Kiersnowska, Jolanta Kochanowska, Jolanta Kozłowska-Kalisz, Krystyna Kromer, Tomasz Nowak, Karolina Sokołowska, Krzysztof Szczerbiński, Adam Szepiela dtp i druk: 6x7

3 BOTANICZNE FASCYNACJE roku cała Polska eks- się podróżą pre- Wcytowała miera Donalda Tuska do Peru i przy znaniem mu przez tamtejsze władze wysokiego odznaczenia państwowego Orderu Słońca Peru. Mało kto wie, że równo 60 lat wcześniej w taki sam sposób uhonorowany został za szczególne zasługi dla tego kraju wrocławski botanik, dawny asystent Ogrodu i Muzeum Botanicznego, profesor August Weberbauer ( ) pionier badań florystycznych w peruwiańskich Andach. W latach odbył swoją pierwszą podróż po Ameryce Południowej. Potem los rzucił go do Kamerunu, gdzie przez dwa lata kierował ogrodem botanicznym w nadmorskim mieście Victoria (obecnie Limbé). Wreszcie w 1908 roku jego drugą ojczyzną stało się Peru, w którym miał spędzić resztę życia, pracując najpierw w ogrodzie zoologicznym i botanicznym, a od 1914 roku poświęcając się z wielkim zamiłowaniem badaniom florystycznym na terytorium Peru, Boliwii, Chile i Argentyny. Przez wiele lat wykładał też botanikę farmaceutyczną na Universidad Mayor de San Marcos w Limie. Grupa botaników we wrocławskim Ogrodzie Botanicznym, drugi od lewej stoi dr August Weberbauer, ok Archiwum OBUWr. Pod peruwiańskim niebem Wejście do Ogrodu Botanicznego w mieście Victoria w Kamerunie, Deutsches Bundesarchiv. Chyba żaden z dawnych pracowników wrocławskiego Ogrodu Botanicznego nie miał tyle szczęścia, co on, jeśli chodzi o możliwość eksploracji egzotycznych obszarów na drugiej półkuli. Urodzony w naszym mieście syn mikologa Ottona Weberbauera i jego żony Antonii, z domu Adamczyk, studiował biologię na uniwersytetach we Wroc - ła wiu, Berlinie i Heidelbergu. W 1894 roku, wkrótce po promocji doktorskiej, został zatrudniony w Ogrodzie na stanowisku asystenta. Z początkiem nowego stulecia pociągnął go jednak daleki świat. Fot. Carl Hohl Andy Peruwiańskie w rejonie Machu Picchu. Podczas swoich podróży, finansowanych przez Królewską Pruską Akademię Nauk, Muzeum Historii Naturalnej (Field Museum of Natural History) w Chicago oraz macierzysty uniwersytet, August Weberbauer penetrował przede wszy stkim górskie pasma Andów. Zdobyta wiedza pozwoliła mu wydać w 1911 roku fundamentalne dzieło Świat roślinny peruwiańskich Andów w zarysie. Ponadto napisał kilkanaście obszernych prac, doty czą - cych głównie szaty roślinnej po - łudniowoamerykańskich gór, i licz - ne artykuły opublikowane w fachowych czasopismach. Współ pra - co wał z ośrodkami botanicznymi w Berlinie-Dahlem, Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych. Tamtejsi naukowcy opracowywali dostarczany przez niego materiał zielnikowy. Zachowana spuścizna po śląsko-peruwiańskim przyrodniku obejmuje również notatki z za kresu geografii, geologii, klimatologii, a nawet etnografii. Wśród interesujących profesora Fot. Grzegorz Wójcik Weberbauera terenów był szczególnie cenny z botanicznego i zoologicznego punktu widzenia region San Martín w północnym Peru. Charakterystyczne dla tego obszaru są lasy mgliste, rosnące w wysokich górach strefy międzyzwrotnikowej, powyżej ciepłych i wilgotnych lasów deszczowych. Bogactwo flory i fauny jest tam imponujące. W koronach drzew bujnie rozwijają się epifity: paprocie, storczyki, bromelie, czyli przedstawicielki rodziny ananasowatych (Bromeliaceae), cieniolubne mchy. W samych tylko chłodnych lasach mglistych naliczono w sumie prawie 1000 gatunków roślin, a w ca - łym regionie około Spośród ciekawych zwierząt można wymienić bardzo rzadką, zagrożoną wyginięciem małpę wełniaka żółtego, należącą do rodziny jeleniowatych tarukę, gryzonia aguti, niedźwiedzia andyjskiego, kondora królewskiego, papugę amazonkę żółtogło - wą. Warto dodać, że 1983 roku utworzono tam Park Narodowy Río Abiseo, który przed dwudzie - stu laty wpisany został na listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO. Wśród badaczy roślin i zwierząt istnieje zwyczaj, że nowo odkrywanym gatunkom nadaje się nazwy utworzone od nazwisk bądź też imion osób, które je po raz pierwszy znalazły na naturalnych stanowiskach. O wydajności profesora Weberbauera niech świadczy fakt, że jego nazwisko, odmieniane na wszelkie możliwe sposoby weberbaueri, weberbauerianus, weberbaueriana, weberbauerianum stało się epitetem gatunkowym ponad 400 roślin całkowicie nowych dla nauki. Weberbauerocereus winterianus we wrocławskim Ogrodzie Botanicznym żywy pomnik Augusta Weberbauera. Słynny zaś niemiecki botanik samouk i znawca sukulentów Curt Backeberg na cześć swojego za słu - żo nego kolegi nadał nowo odkrytemu kaktusowi nazwę rodzajową Weberbauerocereus. Jeden z przed - stawicieli tego rodzaju, Weberbauerocereus winterianus var. australis, rośnie od niemal 50 lat w kaktusiarni wrocławskiego Ogro - du Botanicznego, upamiętniając postać wybitnego podróżnika i łow- cy roślin, kawalera orderu El Sol del Perú. MAGDALENA MULARCZYK Fot. Magdalena Mularczyk

4 4 ROŚLINY DLA CIAŁA nowy w lecznictwie. Z Egiptu rącznik dotarł do Indii, później do Anglii i Ameryki. Wzmianki o nim znaleziono też w wielu starożytnych pismach greckich, rzymskich i arabskich. W 1788 roku olej rycynowy został dopuszczony do użytku przez farmaceutów angielskich. W początkach XIX wieku rącznik uprawiano na Kaukazie i w Turkiestanie, a później w Rosji, gdzie nazywano go tureckimi konopiami. W tym okresie zaczęto stosować olej również jako smar do maszyn przemysłowych. Obecnie rącznik rośnie i jest uprawiany w pasie między 50 szerokości geograficznej północnej a 40 szerokości geograficznej po - łud niowej, na wszystkich kontynentach poza Australią i Antarktydą. Jego głównym producentem Leczniczy ciu latach prób zrezygnowano z upraw polowych. Niekorzystne warunki klimatyczne nie pozwoliły na uzyskanie zadowalającej plenności i opłacalności. Zależnie od klimatu rącznik przyjmuje różne formy życiowe. W strefach najcieplejszych jest drzewem o wysokości do 13 metrów, a kierując się ku chłodniejszym rejonom, staje się krzewem, byliną, a w końcu, jak na przykład u nas, rośliną roczną i osiąga do 3 metrów wysokości. Rącznik pospolity jest rośliną rozdzielnopłciową, jednopienną, skich. Kwitnienie trwa od lipca do września. Zapylenie jest krzyżowe (przez wiatr), ale może też dochodzić do samozapylenia. Owocami są wydłużone, trójkomorowe torebki, zwykle pokryte kolcami, pękające wzdłuż trzech szwów. W każdej komorze znajduje się jedno duże (do 22 mm długości), lekko spłaszczone nasienie. Łupina nasienna jest błyszcząca, marmurkowo plamista, purpurowobrunatna, srebrzystoszara lub inna, w zależności od odmiany. Nasiona zawierają silnie działające glikoproteiny należące do najgroźniejszych i śmiertelnie niebezpieczny ącznik pospolity (Ricinus com- popularnie zwany ry- Rmunis), cynusem lub kleszczowiną pospolitą, należy do rodziny wilczomleczowatych (Euphorbiaceae). Ojczyzną rącznika jest najprawdopodobniej Etiopia i Erytrea. W Egipcie znany był od 4000 lat pod nazwą kiki, w grobowcach znaleziono jego nasiona, a w starych papirusach wskazówki, jak go uprawiać i jak stosować olej rycy- Rącznik pospolity w Ogrodzie Botanicznym. Fot. Jolanta Kochanowska są Indie. Część systematyków uznaje rącznik pospolity za gatunek zbiorowy z wieloma podgatunkami i od mianami, inni wyróżniają 16 odrębnych gatunków. W uprawie najbardziej rozpowszechnione są podgatunki: perski, krwistoczerwony, zanzibarski, chiński i indyjski. W Polsce wyhodowano odmiany krajowe, jednak po kilkudziesięsilnie rozgałęzioną. Liście są niezwykle dekoracyjne, długoogonkowe, 5 11-klapowe, ząbkowane, z czerwono zabarwionymi nerwami. Największe dolne liście mają do 1 metra szerokości. Wyraziste, czerwone kwiatostany złożone są u dołu z kwiatów męskich o bardzo licznych pręcikach (do 1000 w kwiecie), a u góry z kwiatów żeńroślinnych trucizn. Zatrucie rycyną objawia się u ludzi pieczeniem w ustach, zawrotami głowy, wymiotami, gwałtowną biegunką i skurczem jelit, zakłóceniem pracy serca, drgawkami. Może nastąpić zapaść i śmierć. Absolutnie nie wolno przyjmować doustnie żadnych części rośliny. Nie należy również sadzić rącznika w ogródkach, w których bawią się dzieci. Ładne, kolorowe nasiona mogą być dla nich śmiertelnie niebezpieczne! Natomiast wytłaczany z nasion olej rycynowy (36 70%) to powszechnie stosowany, wyjątkowo skuteczny środek przeczyszczający. Można go również stosować zewnętrznie do smarowania skóry dotkniętej stanem zapalnym, brzegów powiek i lekkich oparzeń. Świeży olej nie ma zapachu ani smaku, ale na powietrzu łatwo jeł - czeje, staje się piekący i może być niebezpieczny dla zdrowia. W po - łączeniu z kłączami paproci nerecznicy samczej (Dryopteris filix-mas) leczy robaczycę. W kosmetyce pomaga wywabiać piegi i jest składnikiem brylantyny. Służy do wyrobu plastrów. Jest także szeroko wykorzystywany w technice, metalurgii, przemyśle chemicznym, skórzanym, tekstylnym (barwi tkaniny) i innych. Makuchy są wartościowym nawozem, a po dokładnym uparowaniu (ugotowaniu na parze) mogą być użyte na paszę. Z włókna łodyg sporządza się płótno na worki i sznury. W Chinach liśćmi rącznika karmi się jedwabnika Attacus ricini. W Polsce rącznik pospolity to przede wszystkim roślina ozdobna, a przy okazji odstraszacz kretów. JOLANTA KOCHANOWSKA

5 TO LUBIĘ! 5 szklarniach wrocławskiego WOgrodu Botanicznego znajduje się wiele roślin, które poza swoim przyciągającym uwagę wyglądem wyróżniają się także wciąż mało poznaną w naszej strefie geograficznej użytkowością. I chociaż na innych kontynentach wykorzystywane są kulinarnie, a często stanowią ważny składnik diety, dla nas ich smak stanowi tajemnicę. Tajemnicę, którą niełat - wo będzie poznać. Do ciekawszych roślin, uprawianych na szeroką skalę w rejonie Morza Śródziemnego oraz w Azji Mniejszej, zaliczyć można rożkowiec strąkowy (Ceratonia siliqua). Inne nazwy to: szarańczyn strąkowy, drzewo karobowe, karob. Należy do rodziny brezylkowatych (Caesalpiniaceae). Jest drzewem dorastającym do metrów wysokości, o szarobrązowej korze. Ma skórzaste, zimozielone liście, złożone z 5 9 listków. Kwiaty zaś są rozdzielnopłciowe, niepozorne i zebrane w groniaste, kotkowate kwiatostany. Owoce to brązowofioletowe strąki, osiągające do 20 centymetrów długości. Szarańczyn jest jedną z roślin biblijnych, a jego strąki określane są powszechnie mianem chleba świętojańskiego. Nazwa ta pochodzi od imienia świętego Jana Chrzciciela, który podczas odosobnienia na pustyni spożywał nasiona ceratonii. Według podań roślina ta była głównym pożywieniem dawnych pustelników. Stanowiła także pokarm ludzi ubogich. I chociaż owoc nie jest ani wykwintny, ani też szczególnie smaczny, to często był prawdziwym dobrodziejstwem w okresach długotrwałego nieurodzaju. Nasiona są bardzo pożywne i mają lekko słodki smak. Zawierają ponad 50% węglowodanów i 6 7% białka. Zanim zaczęto upra- waną mączką chleba świętojańskiego), stosowaną do zagęszczania produktów spożywczych oznaczoną symbolem E410. Dodaje się ją do lodów, sosów, serów i zup. Poza powszechnym wykorzystaniem w przemyśle spożywczym nasiona szarańczynu zasłynęły także ze względu na inną charakterystyczną dla nich cechę. Stały się uosobieniem precyzji natury, która sprawiła, że są one identyczne. Każde z ziaren ma stałą masę równą 0,2 grama. W dawnych czasach wykorzystywane były do ważenia kamieni szlachetnych. Waga jednego nasionka ceratonii Chleb świętojański wiać na szeroką skalę buraki cukrowe i trzcinę cukrową, nasiona szarańczynu były podstawowym źródłem cukru w rejonie występowania rośliny. Przerabiano je na mąkę wykorzystywaną do wypieku chleba i ciastek, a także wyrobu masy podobnej do czekolady, która ze względu na smak zbliżony do kakao używana była jako jego substytut. Mąka uzyskana z ceratonii nadaje wypiekom ciemną barwę. Z na sion szarańczynu wytwarza się także gumę karobową (często nazy- odpowiada jednemu karatowi. Samo słowo karat wywodzi się od nazwy karobu, czyli Ceratonia siliqua. W Ogrodzie Botanicznym szarańczyn uprawiany jest w pojemniku. Od maja do października roślinę wystawia się poza szklarnię, na zimę natomiast wraca do pomieszczenia, w którym utrzymywana jest temperatura około 10 C. Nie wymaga szczególnych warunków klimatycznych czy uprawowych. KAROLINA SOKOŁOWSKA Rożkowiec strąkowy chleb świętojański. Za: Otto Wilhelm Thomé, Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz, Gera 1885 (www.biolib.de). Drzewko rożkowca z niedojrzałymi strąkami w Ogrodzie Roślin Użytkowych w Bonn. Fot. Magdalena Mularczyk

6 6 200 LAT OGRODU 2011 roku Ogród Botaniczny Uniwersytetu Wrocławskiego bę- obchodzić 200-lecie swojego istnienia. Z tej okazji chcemy Wdzie przybliżyć Państwu dzieje placówki, która od 1974 roku wpisana jest na listę zabytków województwa dolnośląskiego (dawniej wrocławskiego), a od 1994 znajduje się w granicach historycznego centrum Wrocławia objętego szczególną ochroną. Ogród, kierowany od początku przez wybitnych botaników, już w połowie XIX wieku zyskał opinię wzorowej instytucji naukowo-badawczej i dydaktycznej. Odbudowany po zniszczeniach ostatniej wojny, zajmuje obecnie powierzchnię 7,4 ha i posiada około 12 tysięcy gatunków i odmian roślin z całego świata. Wyróżniają go zachowane do dziś obiekty paleobotaniczne, z profilem geologicznym z 1856 roku na czele, bogate kolekcje roślin ozdobnych oraz liczne elementy służące popularyzacji wiedzy botanicznej i ogrodniczej w szerokich kręgach społeczeństwa. Piękne położenie na skraju Ostrowa Tumskiego sprzyja wypoczynkowi i zadumie. Udajmy się więc nie tylko na spacer po malowniczych alejkach Ogrodu, lecz także w podróż w głąb jego imponującej historii. Złote lata systematyki roślin grody botaniczne przeżywały Ookres swojego największego znaczenia na przełomie XIX i XX wieku, gdy wśród dyscyplin botanicznych dominowała systematyka i geografia roślin. We Wrocławiu w tej właśnie epoce, w latach , sprawował obowiązki dyrektora profesor Ferdinand Pax ( ) urodzony i wychowany w Czechach, wykształcony na Uniwersytecie Wrocławskim i przez resztę życia związany głównie z naszym miastem. Od wczesnej młodości interesował się roślinami: najpierw florą Śląska, w szczególności Karkonoszy, póź - niej przede wszystkim Karpat. Był też najlepszym w tamtych czasach znawcą niektórych grup roślin, zwłaszcza klonów (Acer), wilczo - mleczy (Euphorbia) i pierwiosnków (Primula). W Ogrodzie Botanicznym wielokrotnie reorganizował i udoskonalał układ działu systematyki roślin według aktualnego stanu wiedzy. Kierował także Muzeum Botanicznym, które mieściło się w budynku dzisiejszego Instytutu Biologii Roślin przy ul. Kanonii. Z myślą o studentach przygotował sześć wydań znakomitego podręcznika botaniki, a dla zwiedzających napisał przewodnik, który po raz trzeci i ostatni ukazał się w 1914 roku. Prof. Ferdinand Pax kierował Ogrodem Botanicznym przez 33 lata. Fot. Ferdinand Pax jr Ferdinand Pax z narzeczoną, przed Archiwum OBUWr. Szklarnie ekspozycyjne, lata 30. XX w. Służbowy dom dyrektora Ogrodu, w tle kościół św. Krzyża, lata 30. XX w. W budynku dzisiejszego Instytutu Biologii Roślin UWr profesor Pax pracował do ostatnich lat życia. Fot. Magdalena Mularczyk Fot. Hans Hildebrand Fot. Hans Hildebrand

7 200 LAT OGRODU 7 o naszych czasów przetrwało Dwiele śladów działalności profesora Ferdinanda Paxa, którego imię nosi główna aleja Ogrodu biegnąca w kierunku północ południe. Rosnące przy niej kasztanowce sadził ponoć własnymi rękami w początkach swojej profesorskiej kariery. Jego dziełem jest też alpinarium w obecnym kształ - cie, z fragmentem lasu bukowego, jaki występuje w naturze w niż - szych partiach Sudetów. Kompleks szklarni dla roślin tropikalnych po zachodniej stronie alei powstał w latach Tym, co sprawia, że postać prof. Paxa jest szczególnie bliska dzisiejszym opiekunom Ogrodu, są trwające od wielu lat kontakty z jego bliską rodziną, przede wszystkim z wnukami: Gabriele i Norbertem. Fot. Magdalena Mularczyk Kasztanowce przy alei zasadził ponad 100 lat temu profesor Pax. Widok na szklarnie i Instytut Zoologiczny, lata 30. XX w. Fot. Hans Hildebrand Projekt kompleksu szklarni, Archiwum Budowlane we Wrocławiu. Alpinarium stan obecny. Magdalena Mularczyk Wnętrze szklarni z roślinami tropikalnymi, lata 30. XX w. Fot. Hans Hildebrand

8 8 NASZE PASJE pokoju pana Tomasza każ - Wdy, kto cierpi na arachnofobię, czuje się bardzo niepewnie. Ze szklanych terrariów spogląda na człowieka siedem potężnych, wło - chatych stworów. Patrząc na nie, czuję, jak ciarki przechodzą mi po plecach na samą myśl, że któryś z nich mógłby wydostać się na wolność i podbiec do mnie. A potrafią poruszać się całkiem szybko. W na - turalnym bowiem środowisku polują na owady, małe gady, ptaki, a nawet ssaki. Doganiają swoją ofiarę, wskakują na nią i wbijają dwa jadowe kolce. LUDZIE BOJĄ SIĘ i brzydzą pająków mówi Tomasz Zadworny, pracownik działu roślin wodnych wrocławskiego Ogrodu Botanicznego. Ten niczym nieuzasadniony lęk sprawia, że te bardzo pożyteczne stawonogi są bezlitośnie tępione. A przecież to wspaniały sojusznik człowieka w walce z owadami. W krajach, gdzie klimat jest gorący, zwierzęta te są wręcz hołubione i bardzo chętnie trzymane w mieszkaniach. Pojawienie się pająka uważane jest za dobrą wróżbę, a jego zabicie zwiastuje nieszczęście. Południowoamerykańskie plemię indiańskie Piaora uważa nawet, że ptaszniki są zwierzętami świętymi. Przygoda pana Tomasza z pają - kami zaczęła się sześć lat temu na studiach. Zamieszkał na stancji z ko legą, który hodował ptaszniki. W ich pokoju stało kilka terrariów, a w nich włochate, ogromne stwory. Nigdy nie bałem się pająków i mieszkanie z nimi pod jednym dachem nie przerażało mnie. Wręcz przeciwnie, z wielkim zaintereso- waniem zacząłem je obserwować i po pewnym czasie zauroczyły mnie do tego stopnia, że postanowiłem stworzyć własną hodowlę. Kupiłem cztery ptaszniki, a piątego dostałem jakiś czas później od mojej dziewczyny. Do dziś są ozdobą mojej kolekcji, która obecnie liczy siedem osobników. NA ŚWIECIE ŻYJE około pięćdziesięciu tysięcy róż - nych gatunków pająków i oprócz Antarktydy występują na wszystkich kontynentach. Najmniejsze osiągają jeden milimetr długości, największe mogą być wielkości dużego talerza. Niewątpliwie najpotężniejszy z nich jest ptasznik goliat (Theraphosa blondi) zamieszkujący lasy tropikalne Surinamu, Gujany, Wenezueli i Brazylii. Z rozpostartymi odnóżami osią - ga ponad trzydzieści centymetrów i potrafi ważyć nawet około ćwierci kilograma. Hodowla ptaszników nie jest trudna. Wystarczy szklane terrarium o wymiarach cm, podłoże z torfu lub włókna kokosowego, kawałek wypukłej kory, aby pająk mógł się pod nią schować, oraz miseczka z wodą. Zjadają żywe świerszcze, szarańcze, karaluchy lub noworodki myszy. WIELU HODOWCÓW oswaja swoje pająki i próbuje bawić się z nimi. Może się wówczas zdarzyć, że zwierzę zaatakuje swojego opiekuna. Ich jad nie jest jednak groźny dla człowieka i porównać go można z jadem pszczoły lub osy. Ukąszenie jest co prawda bolesne, nieprzyjemne, lecz nie śmier telne. Jednak w wypadku osób uczulonych na jad może się to skończyć wizytą u lekarza. Zdaniem pana Tomasza pająki Mieszkania pająków. Ogromne i włochate Ptasznik olbrzymi (Lasiodora parahybana). Tomasz Zadworny i jego Balbinka. nie są zabawkami i dlatego nie powinno się próbować ich oswajać, branie ich zaś do ręki często kończy się śmiercią zwierzęcia. Dlatego prawdziwy hodowca nie powinien zbyt często wyjmować swoich podopiecznych z terrarium. Hodowla pająków twierdzi Tomasz Zadworny jest wspaniałym hobby. Pozwala podglądać życie tych ciekawych i tajemniczych zwierząt. Jeśli stworzy się im odpowiednie warunki, bardzo łatwo się rozmnażają. Samiczka, która jest większa od samca, żyje lat. Samiec o połowę krócej. Czasami się zdarza, że któryś z pająków ucieka z terrarium. Nie ma jednak obawy, aby taki uciekinier zawędrował do mieszkania sąsiada. W związku z tym, że ptaszniki nie lubią przeciągów i boją się ludzi, zamiast wędrować po kamienicy, wolą siedzieć w pokoju, w któ rym stoją ich terraria. WOJCIECH CHĄDZYŃSKI Zdjęcia: Tomasz Zadworny Fot. Agata Tomaszewska

9 ROŚLINA ROKU 9 nącza są ważnym elementem Pw ogródkach, zwłaszcza małych miejskich, w których powierzchnia pozioma jest niewielka. Rośliny wspinające się mogą wykorzystać ścianę domu i stworzyć dużą połać zieleni. Ciekawym rozwiązaniem jest użycie pnączy również jako zielonych przegród na granicy działek zamiast martwych ogrodzeń ceglanych, drewnianych lub metalowych. Mogą też z powodzeniem zastąpić żywopłoty, często oklepane i ozdobne zwykle jedynie z liści. Dodatkowo na właściwy efekt tradycyjnego żywopłotu trzeba cze- ciężarem i naporem wiatru. Początkowy koszt takiego założenia może być wysoki, ale w następnych latach nakład pracy w utrzymaniu jest znacznie mniejszy. Oprócz popularnych pnączy, takich jak bluszcz pospolity, kokornak wielkolistny (Aristolochia macro phylla), chmiel (Humulus), winobluszcz (Parthenocissus), winorośl (Vitis), zielone bariery moż - na tworzyć z wielu innych mniej znanych, ale już dostępnych w han dlu gatunków i odmian. Winnik tojadowy (Ampelopsis aconitifolia) delikatne pnącze o dużej miąższości, osiąga 2 3 met- Zielone parawany ry wysokości, czepia się wąsami. Liście są wyjątkowo pięknie, fantazyjnie, głęboko powcinane. Dodatkową ozdobę stanowią szkliście pomarańczowe owoce. Lubi słoneczne stanowiska i dobre, wilgotne podłoże; innych wymagań nie ma. Rośnie szybko i świetnie znosi cięcie. W literaturze opisywana jest jego niska mrozoodporność, tymczasem okaz rosnący od 14 lat w Ogrodzie nigdy nie był osłaniany i nie przemarzł. Winnik tojadowy. Rdestówka Auberta (Fallopia aubertii) bardzo bujne pnącze, któ rego owijające się pędy mogą przyrosnąć rocznie nawet 8 me - trów! Przez swój szybki, silny rozwój i dużą objętość świetnie nadaje się do wielkich naturalistycznych ogrodów, może optycznie wyraźnie zamykać przestrzeń i być tłem dla innych roślin. Świetnie nadaje się do sadzenia przy wysokich ekranach akustycznych. Zieloną masę liści rozjaśniają od lipca do przymrozków dość duże, ale delikatne wiechy białych kwiatków o delikatnym zapachu. Kwiaty wiciokrzewu zaostrzonego. Miesięczniki: dahurski (Menispermum dauricum) i kanadyjski (M. canadense) pnącza owijające się pędami i ogonkami liściowymi. Wydają liczne odrośla korzeniowe, na co należy zwrócić uwagę, aby rośliny nie rozrosły się nadmiernie wszerz. Osiągają 5 metrów wysokości. Liście są wyraźnie klapowane, długości do 12 cm (m. dahurski) lub o niezbyt wyraźnych klapach, za to większe (m. kanadyj- Rdestówka Auberta. ski). Oba gatunki lubią miejsca słoneczne lub półcieniste i osłonięte od wiatru. W ostre zimy mogą lekko przymarzać. Szczelną, bardzo dekoracyjną osłonę wizualną two - rzą dzięki dachówkowato ułożo - nym liściom. Kolcorośl (Smilax) wiele gatunków z tego rodzaju stworzy ogrodzenie nie do przejścia. Nie rosną bardzo wysoko, ich pokrój jest dość chaotyczny, liście i kwiaty nie wyróżniają się niczym szczególnym, ale ich niewątpliwym walorem są liczne i ostre kolce. Winnik zmienny odm. różnolistna. kać co najmniej kilka lat, a tymczasem zieloną ściankę z właściwie do - branych pnączy można mieć już po roku. Szczególnie sprawdzają się w wą skich miejscach, gdzie strzy - żenie roślin może być uciążliwe. Ich wadą jest to, że tylko jeden gatunek bluszcz pospolity (Hedera helix) przez cały rok tak samo szczelnie przesłania widok. Rekompensatą będą wrażenia estetyczne, których dostarczą w okresie wegetacyjnym pnącza zachwyca ją - ce nie tylko zróżnicowanym ulistnieniem, ale też pięknymi, oryginalnymi kwiatami i owocami. Poza tym zimą nie potrzebujemy prywatności w ogrodzie, a nagie pnącza przepuszczą dużo cennego światła słonecznego. Przegroda z pnączy wieloletnich musi posiadać solidną podporę, trwałą, sztywną i wytrzymałą, która poradzi sobie z dodatkowym Owoce winnika zmiennego. Winnik zmienny odm. różnolistna (Ampelopsis brevipedunculata var. heterophylla) wspina się dwa razy wyżej od swojego krewnego i sprawia wrażenie masywniejszego, liście są płycej powcinane, ciemnozielone, błyszczące, z fakturą. Kuliste owoce, troszkę mniejsze od zielonego groszku, stanowią ich niewątpliwą ozdobę. Przycią - gają wzrok rzadko spotykaną wśród owoców barwą od jasnoniebieskiej przez turkusową do fioletowej, dodatkowo są delikatnie czarno nakrapiane. Wymagania podobne jak winnika tojadowego. Wiciokrzew zaostrzony (Lonicera acuminata) łatwo się rozkrzewia, coroczne przycinanie korzystnie tę cechę potęguje i w efekcie otrzymamy cienką, gęstą zieloną ściankę. Gatunek ten jest w zasadzie rośliną zawsze zieloną, w łagodne zimy owłosione liście pozostają na roślinie, tylko przy silniejszych przymrozkach część z nich opada. Obficie kwitnie od czerwca do września jasnożółtymi, pachnącymi kwiatami. Dorasta do 4 metrów. Miesięcznik kanadyjski. Paederia scandens. Paederia scandens pnącze bylinowe, corocznie odrastające na wio snę licznymi pędami, ściśle i rów nomiernie owijającymi się wokół podpór. Jasnozielone liście ładnie zachodzą jedne na drugie. Kwiaty są liczne, drobne, białe z czerwonymi środkami. Paederia wydziela specyficzny zapach gniją - cej cebuli, słabo wyczuwalny dla człowieka, ale nieznośny dla szkodników, kretów i kotów. Tekst i zdjęcia: JOLANTA KOCHANOWSKA

10 10 CO NAM GROZI? zpeciele stanowią grupę szkod- zaliczanych do rzędu roz- Sników toczy. Są tak małych rozmiarów, że zobaczenie ich nawet przy użyciu mikroskopu może okazać się bardzo trudne. Zasiedlają wiele roślin, zazwyczaj jabłonie, lipy, grusze, orzechy, winorośle. Uszkodzenia mogą mieć różny charakter i w dużej mierze za leżą od gatunku żyjącego na danej roślinie. Najczęściej obserwuje się pojawienie galasów charakterystycznych wyrostków na pora żo - nych organach. Zmiany te są efektem oddziaływania zawartych w śli - tość liści (pordzewiacz jabło nio wy, wzdymacz gruszowy). Dru gą grupę stanowią roztocze o ksz tał cie wy - dłużonym, długości około 0,2 mm. Ich rozwój przebiega wewnątrz blaszki liściowej. Zmiany, jakie wywołują, to pęcherzyki, wgłębienia i plamki. Tę grupę szkodników szczególnie trudno zwalczyć ze względu na miejsce ich żerowania. Pierwsze objawy żerowania szpe cieli obserwujemy już wczesną wiosną. W sezonie występuje kilka pokoleń tych szkodników. Rozwój od jaja do formy dorosłej, w zależności od warunków pogodo- Objawy żerowania szpecieli na liściach lipy. Fot. Leszek Kośny Szkodliwe i pożyteczne pajęczaki nie szpecieli enzymów powodu - jących nadmierny wzrost komórek. W konsekwencji zredukowana powierzchnia asymilacyjna roślin oraz zmiany w procesach fotosyntezy i oddychania wpływają w znacznym stopniu na osłabienie roślin. Silnie uszkodzone liście i kwiaty przedwcześnie opadają. Ze względu na miejsce występowania szpeciele dzielimy na że ru ją - ce na powierzchni skórki oraz wewnątrz tkanek. Do pierwszej grupy zaliczamy roztocze o kształcie wrzecionowatym, długości około 0,15 mm i słomkowym zabarwieniu cia - ła. Występują one na dolnej stronie blaszki liściowej. Objawy żerowania tej grupy szkodników to najczęściej ordzawienie spodu blaszki liściowej, matowienie i łódkowawych, może trwać od 2 do 5 tygodni. Zimują samice ukryte w pąkach liściowych lub kwiatowych. Pierwsze zabiegi środkami ochrony roślin należy wykonać wiosną, powtarzając je trzy razy w odstępach jedno- lub dwutygodniowych, tak by pozbyć się wszystkich stadiów rozwojowych szkodnika. Skuteczność zwalczania zależy od terminu wykonania zabiegu, a także od sposobu jego przeprowadzenia. Ważne jest pokrycie roztworem dolnej strony blaszki liściowej miejsca występowania szpecieli. Do środków zarejestrowanych do ich zwalczania zaliczamy Talstar. Mówiąc o tych szkodnikach, nie zapominajmy jednak o pożytecznych roztoczach, które również należą do grupy taksonomicznej szpecieli. W Polsce możemy wyróżnić kilkanaście gatunków, takich jak dobroczynek jabłoniowy, gruszowy czy finlandzki. Są to naturalni wrogowie szkodliwych szpecieli i pomagają nam w ich zwalczaniu. Należy także wspomnieć o dobrotnicy szklarniowej pajęczaku o długo - ści około 0,5 mm, barwy pomarańczowej. Dorosłe osobniki są pasożytami wszystkich stadiów rozwojowych przędziorków. Jej skuteczność w zwalczaniu tych szkodników jest bardzo duża, dlatego bywa ona rozmnażana przez firmy zajmujące się biologiczną ochroną roślin. Historia pokazała, że nieumiejętne i bezmyślne stosowanie pestycydów poważnie zaburzyło równowagę ekosystemów. Z roku na rok obserwuje się mniejszą skuteczność ich działania, ponieważ szkodniki szybko uodparniają się na związki chemiczne. Dlatego stosowanie biologicznych metod zwalczania nieprzyjaznych roślinom szpecieli jest wspaniałą alternatywą dla ochrony chemicznej. ADAM SZEPIELA Narośle na gałązkach topoli efekt żerowania szpecieli. Fot. Leszek Kośny Galasy powstałe na liściach lipy wskutek żerowania szpecieli. Fot. Janusz Mazurek Zniekształcenie liści bukszpanu wskutek żerowania szpeciela wzdymacza. Fot. Janusz Mazurek Objawy żerowania szpecieli na liściach jarzębu. Fot. Janusz Mazurek Objawy żerowania szpecieli na liściach klonu. Fot. Janusz Mazurek Gałązka jesionu z objawami żerowania szpecieli. Fot. Janusz Mazurek

11 WIEŚCI Z WOJSŁAWIC 11 o okresie fascynacji ogrodami Pzło żonymi głównie z roślin iglastych łatwymi w pielęgnacji, ale nie co monotonnymi, powraca moda na barwne rabaty bylinowe. 130 lat temu Edmund Jankowski wybitny ogrodnik i przyrodnik, doktor honoris causa Szkoły Głó w - nej Gospodarstwa Wiejskiego w War - szawie w swojej książce Kwiaty naszych ogrodów w taki oto sposób zachęcał Polaków do za kładania w dużych grupach najokazalsze byliny, m.in. pochodzący z Kaukazu głowaczek olbrzymi (Cephalaria gigantea), amerykańską werbesynę skrętolistną (Verbesina alternifolia), chińską lilię Browna (Lilium brownii) oraz bokkonie (Macle aya), sadźce (Eupatorium), miskanty (Miscanthus) ponad 30 odmian, azjatyckie aralie (Aralia schmidtii var. verticillata, A. continentalis, A. cordata). Doceniając dorobek ogrodniczy naszych poprzedników, zdecydowaliśmy się kolekcjonować także stare, historyczne odmiany floksa wiechowatego (Phlox paniculata) ulubione rośliny naszych babć i... dyrektora naszego Ogrodu Botanicznego. Od lipca do jesieni zakwita kolejno blisko 60 odmian tych intensywnie pachnących kwiatów. Trwający ponad sześć miesięcy Byliniarnia w maju Nowa byliniarnia* trwałych ogrodów kwia towych: Raz założony ogródek trwały ma ło wymaga starania i pracy, a wywdzięcza się sowicie widokiem bogatym i bez ustanku urozmaiconym; zimotrwałe bowiem kwitną od wiosny aż do późnej jesieni w różnych porach, niektóre przemijają prędko, gdy kwitnienie innych trwa po parę lub kilka miesięcy. Dzisiaj mamy ogromne możliwości wyboru bylin. Polskie szkółki oferują blisko 3 tysiące ich różnych gatunków i odmian bo też w os ta t - nich latach przybyło do naszego kra ju wiele roślin ozdobnych, zupeł nie dawniej nieznanych, głów - nie z Azji i Ameryki Północnej. Jednocześnie praca hodowców, zwłaszcza z Europy Zachodniej i USA, wydała krocie znakomitych nowości. Zafascynowani tym szalonym po stępem, postanowiliśmy zaprezentować naszym gościom wielką róż norodność bylin i dwa lata temu rozpoczęliśmy budowę ogrodu bylinowego, który właśnie w tym roku kończymy urządzać. Przeznaczyliśmy na niego dwa hektary nie - użytków sąsiadujących od zachodu ze starym parkiem, a od wschodu z założonym trzy lata wcześniej sadem historycznych odmian czereśni. W tym samym miejscu, 100 lat temu, Fritz i Arno von Oheimbowie, przedwojenni właściciele Woj - sławic, prowadzili szkółkę produkującą byliny na sprzedaż. Zapewne wybrali tę lokalizację z rozmy - słem, jako że jest to najcieplejsze miejsce w naszym Arboretum za - równo od zachodnich, jak i wschod - nich wiatrów rośliny są osłonięte przez niewysokie wzgórza. Byliniarnię podzieliliśmy szerokim, falistym spacerowym pasem trawnika na cztery mniejsze rabaty. Na największej z nich, sąsiadującej ze starym parkiem, posadziliśmy Na pozostałych trzech kwaterach, graniczących bezpośrednio z sadem, pogrupowaliśmy byliny według barw. I tak powstała rabata biała, różowa i niebieska. Na tej ostatniej wzrok przyciągają kobaltowe kwiaty baptysji błękitnej (Baptisia australis), pszczelnika wąskolistnego (Dracocephalum ruyschianum) i ostróżki wielkokwiatowej (Delphinium grandiflorum) oraz błękitnoszare liście modraka morskiego (Crambe maritima), mikołajków (Eryngium) i funkii (Hosta). spektakl kwitnienia byliniarni zdumiewa przepychem barw i form, a nad roślinami unoszą się roje motyli warto zobaczyć. Tekst i zdjęcia: HANNA GRZESZCZAK-NOWAK Inspektor Arboretum w Wojsławicach *Byliniarnia ogród bylinowy, obsadzony ozdobnymi roślinami trwałymi, czyli bylinami, oraz niewielką liczbą krzewinek i krzewów; często służy dydaktyce, głównie w ogrodach botanicznych i szkolnych. Polowa uprawa bylin w Wojsławicach w latach 20. XX wieku. Za: Schlesische Zeitung Zakładanie byliniarni maj Byliniarnia w jesieni Listkowiec cytrynek (Gonepteryx rhamni), zimujący w opadłych liściach, spija nektar z szałwii (Salvia) 'Amethyst'. Kosaciec mieczolistny (Iris ensata) 'Tamo-Shirga'. Jeżówka żółta (Echinacea paradoxa).

12 12 BYŁO, JEST, BĘDZIE Plan Ogrodu Botanicznego Warto zobaczyć W czerwcu lato dopiero się zaczyna, ale mogą już nadejść upały groźne dla wielu roślin. Z wysokiej temperatury i suszy nic sobie jednak nie robią sukulenty z rodziny gruboszowatych (Crassulaceae), uprawiane przede wszystkim w szklarniach (1, opis na str. 1). Przedstawicielem tej samej grupy roślin jest też żółto kwitnący rozchodnik ościsty (Sedum reflexum) (2), rosnący wśród swoich licznych krewniaków w alpinarium. Na wschodnim brzegu stawu warto zobaczyć azjatyckie drzewo korkowiec amurski (Phellodendron amurense) (3), z którego kory na Dalekim Wschodzie wyrabia się korek. Przy pomoście kwitnie natomiast piękna krajowa bylina krwawnica pospolita (Lythrum salicaria) (4), którą w naturze nietrudno dostrzec na podmokłych łąkach. Do rodzimych roślin należy też wiązówka bulwkowa (Filipendula vulgaris), ale w dziale roślin ozdobnych uprawiana jest jej pełnokwiatowa odmiana 'Flore Pleno' (5). Miłośnikom roślin egzotycznych polecamy chleb świętojański, czyli rożkowiec strąkowy (Ceratonia siliqua) (6, opis na str. 5). CZERWCOWE IMPREZY CZERWCOWE IMPREZY SPACERY Z PRZEWODNIKIEM We wszystkie niedziele czerwca będą Państwo mieli okazję lepiej poznać Ogród Botaniczny i jego kolekcje roślinne dzięki spacerom z przewodnikiem. Pracownicy z długoletnim stażem będą oprowadzać po poszczególnych działach, dzieląc się swoją wiedzą botaniczną i ogrodniczą. Na kiermaszach można będzie kupić rośliny pochodzące z naszych kolekcji lub z renomowanych szkółek. Wstęp w cenie biletu do Ogrodu. Zbiórka w niedzielę o godz. 12 pod dębem przy Alei prof. F. Paxa. 6 czerwca Kaktusy i inne sukulenty + kiermasz Jacek Kański 13 czerwca Roślina Roku pnącza + kiermasz mgr inż. Jolanta Kochanowska 20 czerwca Ogród dawniej i dziś dr Magdalena Mularczyk 27 czerwca Rośliny wodne naszych ogrodów dr Ryszard Kamiński PLENER PLASTYCZNY Lubiące malować dzieci i młodzież będą mogły wziąć udział w plenerze malarskim Powiew lata, który odbędzie się w sobotę, 26 czerwca. Spotykamy się o godz obok kasy przy ul. Sienkiewicza. Organizatorzy: Zespół Centrum Edukacji Kulturalnej Dzieci i Młodzieży oraz Ogród Botaniczny, proszą uczestników o przyniesienie papieru rysunkowego, farb i pędzli. Najlepsze prace zostaną nagrodzone. Życzymy dobrej zabawy! W WOJSŁAWICACH Miłośników królewskiej gry zapraszamy do wojsławickiego Arboretum w niedzielę, 6 czerwca. Zostanie tam rozegrany XVIII Turniej Szachów Błyskawicznych O Złotą Azalię. Zgłoszenia uczestników przyjmuje Andrzej Kukuła, dyrektor Niemczańskiego Ośrodka Kultury, tel. (74) , lub Długosz królewski (Osmunda regalis). Kwiat paproci Zakwita w puszczach dziwny kwiat paproci, Na jedną chwilę w tajemniczym cieniu Cały świat blaskiem czarodziejskim złoci, Lecz można tylko dotknąć go w marzeniu. [ ] Młodość, co wierząc sama cuda tworzy, Umie go dojrzeć w cudowności lesie, Żadne widziadło w biegu jej nie strwoży Pewnej, że skarb ten na sercu uniesie. ADAM ASNYK Fot. Tomasz Nowak

Agnieszka Gawłowska ROŚLINY CEBULOWE

Agnieszka Gawłowska ROŚLINY CEBULOWE Agnieszka Gawłowska ROŚLINY CEBULOWE Spis treści WSTĘP 3 Ogólna charakterystyka 4 Wymagania roślin cebulowych 6 Uprawa 7 Sadzenie roślin cebulowych 8 Pielęgnacja 10 Nawożenie 10 Podlewanie 11 Odchwaszczanie

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: Dział Gospodarstwa Wiejskiego i Agroturystyki MODR Karniowice

Opracowanie: Dział Gospodarstwa Wiejskiego i Agroturystyki MODR Karniowice Opracowanie: Dział Gospodarstwa Wiejskiego i Agroturystyki MODR Karniowice RÓŻA (Rosa) Zachwycano się nią w już starożytności, oznaczona tytułem królowej kwiatów. Najbardziej popularna roślina hodowana

Bardziej szczegółowo

ROŚLINY WYKORZYSTANE W OGRODZIE

ROŚLINY WYKORZYSTANE W OGRODZIE ROŚLINY WYKORZYSTANE W OGRODZIE 1. sumak octowiec Krzew lub niskopienne drzewo. Korona parasolowata, palmowa, na niedużej wysokości. Pędy grube, gęsto pokryte brunatnymi włoskami, z dużym rdzeniem. Drzewo

Bardziej szczegółowo

ROŚLINY 17 gatunków szkoły podstawowe

ROŚLINY 17 gatunków szkoły podstawowe ROŚLINY 17 gatunków szkoły podstawowe 1. BARWINEK POSPOLITY Roślina o wysokości do 20 cm. Pędy płożące się. Liście lancetowate i zimozielone. Kwiaty niebiesko-fioletowe na szypułkach, pojedyncze w kontach

Bardziej szczegółowo

Ciekawostki o owocach. Klaudia Chyczewska

Ciekawostki o owocach. Klaudia Chyczewska Ciekawostki o owocach Klaudia Chyczewska Kiwi Owoc kiwi, nazywany chińskim agrestem występuje w klimacie umiarkowanym. Nazwę "kiwi" roślina otrzymała od Nowozelandczyków na początku XX wieku - puszek skórki

Bardziej szczegółowo

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4)

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4) Pustynia teren o znacznej powierzchni, pozbawiony zwartej szaty roślinnej wskutek małej ilości opadów i przynajmniej okresowo wysokich temperatur powietrza, co sprawia, że parowanie przewyższa ilość opadów.

Bardziej szczegółowo

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 14. Drzewa.

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 14. Drzewa. 14. Gatunki i rola drzew w przyrodzie. Zadanie: sadzenie drzewa. Dzieci z Przedszkola nr 16 w Koszalinie 10 października obchodziły ŚWIETO DRZEWA. Tegoroczne Święto Drzewa odbyło się pod hasłem DRZEWO

Bardziej szczegółowo

Rok w ogrodzie - H. M. Schmidt

Rok w ogrodzie - H. M. Schmidt Rok w ogrodzie - H. M. Schmidt Spis treści Styczeń Pogoda dla ogrodników Prace w styczniu Zapobieganie uszkodzeniom przez śnieg i mróz Siew roślin kiełkujących w chłodzie RozmnaŜanie kwiatów balkonowych

Bardziej szczegółowo

NOWOŚĆ NA RYNKU POLSKIM!

NOWOŚĆ NA RYNKU POLSKIM! KLUB PRZEDSIĘBIORCÓW Drzewka egzotyczne NOWOŚĆ NA RYNKU POLSKIM! 220 cm MAX. -10 o C Drzewo oliwne nadaje otoczeniu śródziemnomorskiego charakteru, swoim atrakcyjnym wyglądem cieszy oko i jest inspiracją

Bardziej szczegółowo

Królewski krzew. 60 Różaneczniki

Królewski krzew. 60 Różaneczniki 60 Różaneczniki Królewski krzew Różaneczniki to bez wątpienia jedne z najbardziej efektownych krzewów w naszych ogrodach. O ich wartości dekoracyjnej świadczy szeroka gama kolorystyczna kwiatów, obfitość

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja zdjęciowa

Dokumentacja zdjęciowa Ogródek dydaktyczny Zmysłowy zakątek przy Przedszkolu Samorządowym nr 1 im. Marii Konopnickiej z oddziałami integracyjnymi w Zelowie Na terenie ogródka dydaktycznego Zmysłowy zakątek przy Przedszkolu Samorządowym

Bardziej szczegółowo

Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem

Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem Czerwona księga gatunków zagrożonych to publikowana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN) lista zagrożonych wyginięciem gatunków organizmów. Ukazała się po raz pierwszy w 1963

Bardziej szczegółowo

XX WIELKI KIERMASZ OGRODNICZY POD IGLICĄ oraz VII KIERMASZ ŻYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ I PRODUKTÓW REGIONALNYCH

XX WIELKI KIERMASZ OGRODNICZY POD IGLICĄ oraz VII KIERMASZ ŻYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ I PRODUKTÓW REGIONALNYCH XX WIELKI KIERMASZ OGRODNICZY POD IGLICĄ oraz 10-11 maja 2014, Plac pod Iglicą, Hala Stulecia, Wrocław Miejsce: Tereny Hali Stulecia (Plac pod Iglicą) ul. Wystawowa 1, Wrocław Data: 10-11 maja 2014 (sobota-

Bardziej szczegółowo

001-003_AUHER_PL 6/29/09 1:42 PM Page 1 WIELKA KSIĘGA, ZIOŁ

001-003_AUHER_PL 6/29/09 1:42 PM Page 1 WIELKA KSIĘGA, ZIOŁ , WIELKA KSIĘGA ZIOŁ , WIELKA KSIĘGA ZIOŁ Warszawa 2009 Spis treści Wstęp 6 Katalog ziół 8 Opisy ponad 100 ziół i porady na temat ich pielęgnacji, wykorzystania i przechowywania Ogrody 140 Informacje

Bardziej szczegółowo

Podręczny atlas. dawnych odmian gruszy, śliwy, czereśni i wiśni. Grzegorz Hodun, Małgorzata Hodun

Podręczny atlas. dawnych odmian gruszy, śliwy, czereśni i wiśni. Grzegorz Hodun, Małgorzata Hodun Podręczny atlas dawnych odmian gruszy, śliwy, czereśni i wiśni Grzegorz Hodun, Małgorzata Hodun Podręczny atlas dawnych odmian gruszy, śliwy, czereśni i wiśni Grzegorz Hodun, Małgorzata Hodun 24 Bojka

Bardziej szczegółowo

AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014

AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014 AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014 KASZTANOWCE POTRZEBUJĄ POMOCY! RATUJMY JE! Jesień to pora roku budząca zachwyt mieniącymi się w słońcu barwami. Zjawisko jesiennej zmiany barwy liści jest

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA PRZYRODNICZA

EDUKACJA PRZYRODNICZA EDUKACJA PRZYRODNICZA KLASA I Ocenie podlegają następujące obszary: środowisko przyrodnicze/park, las, ogród, pole, sad, zbiorniki wodne, krajobrazy/, środowisko geograficzne, historyczne, ochrona przyrody

Bardziej szczegółowo

POZNAJEMY DRZEWA LIŚCIASTE

POZNAJEMY DRZEWA LIŚCIASTE Ścieżka dydaktyczna przy Przedszkolu Niepublicznym Pod Akacjami w Bydgoszczy (dla dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym) POZNAJEMY DRZEWA LIŚCIASTE Autor: mgr Dorota Chrzaniecka i mgr Lucyna Konopa

Bardziej szczegółowo

OGRÓD JAK Z BAJKI PROJEKTOWANIE I ZAKŁADANIE OGRODÓW

OGRÓD JAK Z BAJKI PROJEKTOWANIE I ZAKŁADANIE OGRODÓW PROJEKTOWANIE I ZAKŁADANIE OGRODÓW OGRÓD JAK Z BAJKI Zaniedbany ogród, który jest przecież wizytówką domu, to problem niejednego właściciela nieruchomości. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest kilka może

Bardziej szczegółowo

Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku

Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku Grażyna Nawrocka Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku Cele dydaktyczne: -rozróżnianie trzech typów lasu: las iglasty, las liściasty i las mieszany, - poznanie przez

Bardziej szczegółowo

JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH

JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH 3 CELE OGÓLNE: rozwijanie pasji poznawania zjawisk przyrodniczych rozwijanie umiejętności analizowania obserwowanych zjawisk zrozumienie roli człowieka

Bardziej szczegółowo

Rozstawa. Drzewa iglaste (nagozalążkowe) Wg. rys. Strefa: 5a. Drzewa liściaste. Wg. rys. Strefa: 5b

Rozstawa. Drzewa iglaste (nagozalążkowe) Wg. rys. Strefa: 5a. Drzewa liściaste. Wg. rys. Strefa: 5b Lp. Nazwa Ilość sztuk Rozstawa Uwagi Inne Drzewa iglaste (gozalążkowe) 1 Ginkgo biloba 'Autumn Gold' Miłorząb dwuklapowy Autumn Gold Docelowa wysokość: 8m wysokości, przy średnicy korony 6m szerokości.

Bardziej szczegółowo

Najlepsze rośliny na formowane żywopłoty

Najlepsze rośliny na formowane żywopłoty Najlepsze rośliny na formowane żywopłoty Gładko strzyżone roślinne ściany chronią dostępu, osłaniają przed wiatrem i przeciągami, a odpowiednio zaprojektowane dzielą przestrzeń na przytulne zakątki zajmując

Bardziej szczegółowo

Przyroda Ziemi Radłowskiej - zjawiska zachodzące w przyrodzie

Przyroda Ziemi Radłowskiej - zjawiska zachodzące w przyrodzie Przyroda Ziemi Radłowskiej - zjawiska zachodzące w przyrodzie Zjawiska zachodzące w przyrodzie budzą ciekawość, zainteresowanie, umiejętność obserwacji i spostrzegania. Na Ziemi Radłowskiej można zaobserwować

Bardziej szczegółowo

Strefa klimatyczna: równikowa

Strefa klimatyczna: równikowa Charakterystyka stref klimatycznych i typów klimatów kuli ziemskiej z uwzględnieniem gleb i szaty roślinnej analiza wykonana na podstawie prac uczniów klas I Dane liczbowe oraz przykładowe diagramy dla

Bardziej szczegółowo

XIV Ogólnopolskie Dni Owada. Owady sprzymierzeńcy człowieka. 30 maj 1 czerwiec 2014. w budynku Wydziału Ogrodniczego. Al. 29-go Listopada 54

XIV Ogólnopolskie Dni Owada. Owady sprzymierzeńcy człowieka. 30 maj 1 czerwiec 2014. w budynku Wydziału Ogrodniczego. Al. 29-go Listopada 54 XIV Ogólnopolskie Dni Owada Owady sprzymierzeńcy człowieka 30 maj 1 czerwiec 2014 w budynku Wydziału Ogrodniczego Al. 29-go Listopada 54 31-425 Kraków Jednostki naukowo-badawcze biorące udział w Dniach

Bardziej szczegółowo

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU Szkoła Podstawowa im. Adama Mickiewicza w Skalmierzycach rok szkolny / PROJEKT EDUKACYJNY PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU I Wstęp Świat wokół nas zmienia się bardzo szybko, a my żyjemy ciągłym pędzie.

Bardziej szczegółowo

Śladami mamutów. W wykładzie szczegółowo poruszone zostały następujące zagadnienia: 1. Przynależność systematyczna mamutów

Śladami mamutów. W wykładzie szczegółowo poruszone zostały następujące zagadnienia: 1. Przynależność systematyczna mamutów Śladami mamutów. W dniu 20.10.2012 r. tj. sobota, wybraliśmy się z nasza Panią od geografii do Instytutu Nauk Geologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego na tegoroczną XI już edycję cyklu Tajemnice Ziemi

Bardziej szczegółowo

INWESTOR PRZEDSTAWICIEL ZAMAWIAJĄCEGO WYKONAWCA NAZWA ZADANIA PROJEKT ARCHITEKTONICZNO BUDOWLANY PROJEKT ZIELENI NAZWA OPRACOWANIA

INWESTOR PRZEDSTAWICIEL ZAMAWIAJĄCEGO WYKONAWCA NAZWA ZADANIA PROJEKT ARCHITEKTONICZNO BUDOWLANY PROJEKT ZIELENI NAZWA OPRACOWANIA INWESTOR PRZEDSTAWICIEL ZAMAWIAJĄCEGO WYKONAWCA NAZWA ZADANIA NAZWA OPRACOWANIA Gmina Wrocław 50-141 Wrocław, pl. Nowy Targ 1/8 tel. (071) 777-70-00 www.wroclaw.pl Wrocławskie Inwestycje Sp. z o.o. Ofiar

Bardziej szczegółowo

STARY TESTAMENT. NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP 4. NOE BUDUJE ARKĘ

STARY TESTAMENT. NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP 4. NOE BUDUJE ARKĘ NOE BUDUJE ARKĘ 16 Nastały czasy, kiedy aniołowie schodzili na ziemię i brali sobie za żony piękne dziewczyny. W wyniku tego na świecie rodzili się olbrzymi i mocarze. Nie podobało się to Panu Bogu. Widział,

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY WYCHOWAWCZEJ, DYDATKTYCZNEJ I OPIEKUŃCZEJ na rok szkolny 2013/2014

PLAN PRACY WYCHOWAWCZEJ, DYDATKTYCZNEJ I OPIEKUŃCZEJ na rok szkolny 2013/2014 PLAN PRACY WYCHOWAWCZEJ, DYDATKTYCZNEJ I OPIEKUŃCZEJ na rok szkolny 2013/2014 Plan pracy wychowawczo dydaktyczno opiekuńczej opracowano na podstawie: 1. Ustawa z dnia 7 września 1991r. o systemie oświaty

Bardziej szczegółowo

Samica nietoperza zwykle rodzi: 1. 10-15 młodych 2. 1-2 młodych 3. 3-5 młodych

Samica nietoperza zwykle rodzi: 1. 10-15 młodych 2. 1-2 młodych 3. 3-5 młodych Samica nietoperza zwykle rodzi: 1. 10-15 młodych 2. 1-2 młodych 3. 3-5 młodych Odpowiedź nr 2. Samice wychowujące młode żyją zwykle: 1. wspólnie (samica i samiec) 2. samotnie (samice) 3. w grupach, tzw.

Bardziej szczegółowo

Pytania na konkurs Drzewa i krzewy Polski - dla uczniów klas I

Pytania na konkurs Drzewa i krzewy Polski - dla uczniów klas I Pytania na konkurs Drzewa i krzewy Polski - dla uczniów klas I I etap konkursu odbędzie się 18 maja 2016r Pytania testowe 1. Jaką powierzchnię zajmują lasy w Polsce? (0 1 p.) a) 59%. b) 19%. c) 29%. d)

Bardziej szczegółowo

Tundra na mapie świata

Tundra na mapie świata Tundra na mapie świata Tundra bezleśne zbiorowisko roślinności w zimnym klimacie strefy arktycznej i subarktycznej. Charakteryzuje się występowaniem gleb tundrowych, stale zamarzniętym podglebiem i bardzo

Bardziej szczegółowo

Zagrożone wyginięciem!!! Alicja Wernik Ic

Zagrożone wyginięciem!!! Alicja Wernik Ic Zagrożone wyginięciem!!! Alicja Wernik Ic Zwierzęta zagrożone wyginięciem!!! Na całym świecie jest zagrożonych ponad szesnaście tysięcy gatunków zwierząt!!! Być może niedługo ich zabraknie, a nasze wnuki

Bardziej szczegółowo

Geografia turystyczna - Część I - Walory turystyczne środowiska przyrodniczego Polski. Temat : Ogrody botaniczne i zoologiczne w Polsce.

Geografia turystyczna - Część I - Walory turystyczne środowiska przyrodniczego Polski. Temat : Ogrody botaniczne i zoologiczne w Polsce. Geografia turystyczna - Część I - Walory turystyczne środowiska przyrodniczego Polski. Temat : Ogrody botaniczne i zoologiczne w Polsce. Ogród botaniczny to urządzony i zagospodarowany teren wraz z infrastrukturą

Bardziej szczegółowo

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody Ochrona przyrody ma w Polsce długie tradycje. Według niektórych źródeł pierwsze decyzje związane z nią pochodzą z X wieku - np. w sprawie ochrony bobrów. W kolejnych wiekach zaczęto chronić nadmiernie

Bardziej szczegółowo

Podstawowy podział chmur

Podstawowy podział chmur Podstawowy podział chmur Tabela 2.1 Lp. Nazwa międzynarodowa Nazwa polska Uwagi 1 Cirrus Ci Pierzaste 2 Cirrocumulus Cc 3 Cirrostratus Cs 4 Altocumulus Ac 5 Altostratus As 6 Nimbostratus Ns 7 Stratocumulus

Bardziej szczegółowo

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek.

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Lasy te były bogate w zwierzynę. Żyły w nich tury, żubry, niedźwiedzie,

Bardziej szczegółowo

1-3 sierpień. Park Żywiecki. Żywiecki festiwal Roślin. przy starym Zamku. Organizator: honorowy patronat: burmistrz miasta żywca-

1-3 sierpień. Park Żywiecki. Żywiecki festiwal Roślin. przy starym Zamku. Organizator: honorowy patronat: burmistrz miasta żywca- Żywiecki festiwal Roślin Park Żywiecki przy starym Zamku 1-3 sierpień Organizator: Eko-europejskie stowarzyszenie miłośników regionu podbeskidzia Kultura Krajobrazu w czernichowie honorowy patronat: burmistrz

Bardziej szczegółowo

UDZIAŁ ROŚLINNOŚCI DRZEWIASTEJ W KOMPONOWANIU PRZESTRZENI MIASTA - FUNKCJA I FORMA

UDZIAŁ ROŚLINNOŚCI DRZEWIASTEJ W KOMPONOWANIU PRZESTRZENI MIASTA - FUNKCJA I FORMA UDZIAŁ ROŚLINNOŚCI DRZEWIASTEJ W KOMPONOWANIU PRZESTRZENI MIASTA - FUNKCJA I FORMA dr inż. Beata Fortuna-Antoszkiewicz Katedra Architektury Krajobrazu SGGW w Warszawie Drzewa wyraźnie wykształcony pień

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY KOŁA PRZYRODNICZEGO

PLAN PRACY KOŁA PRZYRODNICZEGO PLAN PRACY KOŁA PRZYRODNICZEGO Działalność koła przyrodniczego w szkole specjalnej ma duże znaczenie w procesie rewalidacji dzieci upośledzonych umysłowo. Uczestnictwo dzieci w zajęciach daje im możliwość

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji działania ekologicznego nr 1. ,,Jestem przyjacielem zwierząt i roślin

Sprawozdanie z realizacji działania ekologicznego nr 1. ,,Jestem przyjacielem zwierząt i roślin Sprawozdanie z realizacji działania ekologicznego nr 1,,Jestem przyjacielem zwierząt i roślin Działanie ekologiczne,,jestem przyjacielem zwierząt i roślin było zespołem zadań powiązanych ze sobą, mających

Bardziej szczegółowo

Pomóż ptakom w potrzebie. Podaruj im dom. Wystarczy budka.

Pomóż ptakom w potrzebie. Podaruj im dom. Wystarczy budka. Ptasie gniazdo. Bywa kunsztowne i przytulne lub po prostu wielkie i solidne. Najważniejsze żeby było bezpieczne. Może dlatego prawie 2/3 naszych ptaków zakłada je w dziuplach. To znaczy zakładałoby, gdyby

Bardziej szczegółowo

Opis roślin do projektu nr: 48171.

Opis roślin do projektu nr: 48171. Opis roślin do projektu nr: 48171. Lp. Nazwa Opis Drzewa iglaste 1 Abies lasiocarpa 'Compacta' Jodła górska 'Compacta' Karłowa odmiana jodły, igły krótkie, srebrzystoniebieskie, nie kłujące. Polecana do

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO Łódź, dnia 14 września 2012 r. Poz. 2836 UCHWAŁA NR XLVIII/975/12 RADY MIEJSKIEJ W ŁODZI z dnia 12 września 2012 r. w sprawie utworzenia jednostki budżetowej o nazwie

Bardziej szczegółowo

Lasy w Polsce. Agata Konefeld. Klasa 6a

Lasy w Polsce. Agata Konefeld. Klasa 6a Lasy w Polsce Agata Konefeld Klasa 6a Spis treści Co to właściwie jest las?... 3 Piętrowa budowa lasu, pospolite zwierzęta oraz rośliny w nich występujące... 4 NajwaŜniejsze funkcje lasu... 6 Las naturalny,

Bardziej szczegółowo

Program zajęć przyrodniczych realizowanych w ramach programu : Nasza szkoła-moja przyszłość

Program zajęć przyrodniczych realizowanych w ramach programu : Nasza szkoła-moja przyszłość Nr projektu : POKL.09.01.02-02-128/12 pt: Nasza szkoła-moja Przyszłość Program zajęć przyrodniczych realizowanych w ramach programu : Nasza szkoła-moja przyszłość Wstęp Coraz częściej pragniemy dalekich

Bardziej szczegółowo

Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie

Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie ul. Sosnowa 5, 43-190 Mikołów Centrum Edukacji Przyrodniczej i Ekologicznej Śląskiego Ogrodu Botanicznego w Mikołowie www.sibg.org.pl Nasi członkowie: Województwo śląskie

Bardziej szczegółowo

Ciekawie o Somalii Somalia w Pigułce państwo w północno-wschodniej części Afryki położone na Półwyspie Somalijskim (zwanym Rogiem Afryki ). Przylega do Oceanu Indyjskiego i Zatoki Adeńskiej. Na północnym

Bardziej szczegółowo

Wiatry OKRESOWE ZMIENNE NISZCZĄCE STAŁE. (zmieniające swój kierunek w cyklu rocznym lub dobowym)

Wiatry OKRESOWE ZMIENNE NISZCZĄCE STAŁE. (zmieniające swój kierunek w cyklu rocznym lub dobowym) Wiatry Co to jest wiatr? Wiatr to poziomy ruch powietrza w troposferze z wyżu barycznego do niżu barycznego. Prędkość wiatru wzrasta wraz z różnicą ciśnienia atmosferycznego. W N Wiatry STAŁE (niezmieniające

Bardziej szczegółowo

POMNIKI PRZYRODY W GDYNI

POMNIKI PRZYRODY W GDYNI POMNIKI PRZYRODY W GDYNI POMNIK PRZYRODY Termin ten został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody.

Bardziej szczegółowo

Sezon 2013/2014 Szkoła Podstawowa im. W. Chotomskiej w Józefowie

Sezon 2013/2014 Szkoła Podstawowa im. W. Chotomskiej w Józefowie Sezon 2013/2014 Szkoła Podstawowa im. W. Chotomskiej w Józefowie ZAŁOŻENIA PROJEKTU 1. Misja 2. Forma działania i częstotliwość prowadzenia zajęć 3. Forma zajęć 4. Tematyka i cel zajęć 5. Wiedza i doświadczenie

Bardziej szczegółowo

pi kny ogród w pó godziny

pi kny ogród w pó godziny pi kny ogród w pó godziny pi kny ogród w pó godziny Warszawa 2010 Znajdź czas, żeby cieszyć się swoim ogrodem Ka dy chcia by mieç pi kny ogród, ale jednoczeênie prawie ka dy w aêciciel dzia ki uskar

Bardziej szczegółowo

Projekt zagospodarowania skarpy przy Potoku Aleksander w sąsiedztwie Zabytkowego Parku Planty oraz Os. 30-lecia w Mikołowie.

Projekt zagospodarowania skarpy przy Potoku Aleksander w sąsiedztwie Zabytkowego Parku Planty oraz Os. 30-lecia w Mikołowie. URZĄD MIASTA MIKOŁÓW Projekt zagospodarowania skarpy przy Potoku Aleksander w sąsiedztwie Zabytkowego Parku Planty oraz Os. 30-lecia w Mikołowie. Projektowała: mgr inż. Justyna Gałuszka justyna.galuszka@mikolow.eu

Bardziej szczegółowo

Rośliny iglaste na przykładzie sosny zwyczajnej

Rośliny iglaste na przykładzie sosny zwyczajnej Awifauna terenów wodno-błotnych Rośliny iglaste na przykładzie sosny zwyczajnej Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Cele kształcenia: 1. pogłębianie znajomości metodyki badań biologicznych, 2. pogłębienie

Bardziej szczegółowo

PTASIA OPIEKUNKA / PTASI OPIEKUN

PTASIA OPIEKUNKA / PTASI OPIEKUN ---PRZYRODNICZE--- HODOWCA KWIATÓW 1. Znam różne rośliny ozdobne domowe i ogrodowe. Prowadzę małą hodowlę kwiatów doniczkowych. 2. Potrafię pielęgnować kwiaty, wiem kiedy się je sadzi, przesadza, podlewa.

Bardziej szczegółowo

XV Ogólnopolskie Dni Owada - Owady wokół nas. 29-31 maj 2015. w budynku Wydziału Biotechnologii i Ogrodnictwa Al. 29-go Listopada 54.

XV Ogólnopolskie Dni Owada - Owady wokół nas. 29-31 maj 2015. w budynku Wydziału Biotechnologii i Ogrodnictwa Al. 29-go Listopada 54. XV Ogólnopolskie Dni Owada - Owady wokół nas 29-31 maj 2015 w budynku Wydziału Biotechnologii i Ogrodnictwa Al. 29-go Listopada 54 31-425 Kraków Jednostki naukowo-badawcze biorące udział w Dniach Owada

Bardziej szczegółowo

5 korzyści ze stosowania nawozów Bio Florin:

5 korzyści ze stosowania nawozów Bio Florin: 5 korzyści ze stosowania nawozów Bio Florin: 1. Silne i zdrowe rośliny. 2. Szybszy wzrost. 3. Intensywne kolory. 4. Większe przyrosty masy zielonej. 5. Dłuższe i obfitsze kwitnienie. BIO FLORIN UNIWERSALNY

Bardziej szczegółowo

Wiosenne przebudzenie w Mazurolandii!

Wiosenne przebudzenie w Mazurolandii! Wiosenne przebudzenie w Mazurolandii! Już od marca Mazurolandia zaprasza na żywą lekcję przyrody. Będziecie mogli zajrzeć do Chaty Leśnego Czarodzieja, gdzie posłuchacie ciekawych opowieści o żyjących

Bardziej szczegółowo

Biblioteka Pedagogiczna w Sieradzu ul. Jagiellońska 2, 98-200 Sieradz tel./fax 043 822 31 64, 043 822 49 62, 043 822 80 20 www.bpsieradz.

Biblioteka Pedagogiczna w Sieradzu ul. Jagiellońska 2, 98-200 Sieradz tel./fax 043 822 31 64, 043 822 49 62, 043 822 80 20 www.bpsieradz. TEMATYCZNE ZESTAWIENIA BIBLIOGRAFICZNE OGRÓD MOJE HOBBY (Książki zakupione do BP w Sieradzu z dotacji WFOŚiGW w latach 2006-2012) Oprac. mgr Beata Kuc-Mazurek Wydział Informacji i Instruktażu Metodycznego

Bardziej szczegółowo

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Szczecińskiego oraz archipelagu przybrzeżnych wysp stał się pierwszym

Bardziej szczegółowo

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: TECHNIK ARCHITEKTURY KRAJOBRAZU

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: TECHNIK ARCHITEKTURY KRAJOBRAZU EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: TECHNIK ARCHITEKTURY KRAJOBRAZU Program Operacyjny Kapitał Ludzki Priorytet III Wysoka jakość systemu oświaty Działanie 3.4

Bardziej szczegółowo

Małpa. Małpy żyją w stadach albo grupach rodzinnych. Niektóre małpy łączą się w pary na całe życie. Większość małp żyje w lasach tropikalnych.

Małpa. Małpy żyją w stadach albo grupach rodzinnych. Niektóre małpy łączą się w pary na całe życie. Większość małp żyje w lasach tropikalnych. Małpa Jest wiele gatunków małp. Dzielimy je na te z Nowego Świata i te ze Starego Świata. Stary Świat to Europa, Azja i Afryka. Małpy z tych kontynentów nazywamy małpami wąskonosymi. Wśród małp ze Starego

Bardziej szczegółowo

KLASA I Sprawdzian kompetencji po cz Êci 5. Wiosenny las

KLASA I Sprawdzian kompetencji po cz Êci 5. Wiosenny las Imię i nazwisko klasa Przeczytaj uważnie tekst. W lesie żyje wiele owadów. Są wśród nich motyle, pszczoły, biedronki i mrówki. Mrówki to bardzo pracowite i pożyteczne owady. Nazywa się je sanitariuszami

Bardziej szczegółowo

Przedmiar robót Nasadzenia w ogrodzie botanicznym

Przedmiar robót Nasadzenia w ogrodzie botanicznym Przedmiar robót Nasadzenia w ogrodzie botanicznym Obiekt Budowa Inwestor Zagospodarowanie parku 1000-lecia polegającego na budowie infrastruktury technicznej wraz z obiektami i urządzeniami budowlanymi

Bardziej szczegółowo

Pnącza zajmują mało miejsca w ogrodzie a dają duży efekt dzięki:

Pnącza zajmują mało miejsca w ogrodzie a dają duży efekt dzięki: Pnącza stanowią grupę krzewów ozdobnych wspinających się po podporach przy pomocy, pędów, wąsów czepnych lub liści. Niektóre mogą piąć się nawet po płaskich ścianach bez dodatkowych podpór, przytrzymując

Bardziej szczegółowo

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia.

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Łukasz Sujecki IIIA Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Piramida zdrowego Odżywiania Pyyyszne mięsko

Bardziej szczegółowo

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek Jak powstają nowe gatunki Katarzyna Gontek Powstawanie gatunków (specjacja) to proces biologiczny, w wyniku którego powstają nowe gatunki organizmów. Zachodzi na skutek wytworzenia się bariery rozrodczej

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM ZAJĘĆ I SZKOLEŃ W DOMU POMOCY SPOŁECZNEJ W MOCZARACH SIERPIEŃ-LISTOPAD 2013

HARMONOGRAM ZAJĘĆ I SZKOLEŃ W DOMU POMOCY SPOŁECZNEJ W MOCZARACH SIERPIEŃ-LISTOPAD 2013 HARMONOGRAM ZAJĘĆ SZKOLEŃ W DOMU POMOCY SPOŁECZNEJ W MOCZARACH SERPEŃ-LSTOPAD 2013 TERMNY ZAJĘĆ AKTYWZACYJNYCH Z ZAKRESU OGRODOTERAP TEMATY grupa Sierpień Wrzesień Październik Listopad 1 - zagospodarowania

Bardziej szczegółowo

Urządzanie i pielęgnacja terenów zieleni

Urządzanie i pielęgnacja terenów zieleni Beata Fortuna-Antoszkiewicz Edyta Gadomska Krzysztof Gadomski Urządzanie i pielęgnacja terenów zieleni CZĘŚĆ III Podręcznik dla uczniów szkół kształcących w zawodzie technik architektury krajobrazu WYDANIE

Bardziej szczegółowo

DZIAŁANIA PROMUJĄCE POSTAWY PROEKOLOGICZNE W NASZYM PRZEDSZKOLU

DZIAŁANIA PROMUJĄCE POSTAWY PROEKOLOGICZNE W NASZYM PRZEDSZKOLU DZIAŁANIA PROMUJĄCE POSTAWY PROEKOLOGICZNE W NASZYM PRZEDSZKOLU Moja planeta jest całkiem nie z tej ziemi Moja planeta nie ma ceny W swojej pracy dokładamy wszelkich starań, by dzieci uczęszczające do

Bardziej szczegółowo

WIosenne przebudzenie w Mazurolandii!

WIosenne przebudzenie w Mazurolandii! WIosenne przebudzenie w Mazurolandii! Już od marca Mazurolandia zaprasza na żywą lekcję przyrody. Będziecie mogli zajrzeć do Chaty Leśnego Czarodzieja, gdzie posłuchacie ciekawych opowieści o żyjących

Bardziej szczegółowo

Konferencja pn. Natura 2000 naszą szansą

Konferencja pn. Natura 2000 naszą szansą Konferencja pn. Natura 2000 naszą szansą DLA TRWAŁOŚCI ŻYCIA Znaczenie różnorodność biologicznej dla dobrostanu ludzkości Anna Kalinowska Uniwersyteckie Centrum Badań nad Środowiskiem Przyrodniczym i Zrównoważonym

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IX/61/2015 RADY MIEJSKIEJ W OPALENICY. z dnia 30 czerwca 2015 r.

UCHWAŁA NR IX/61/2015 RADY MIEJSKIEJ W OPALENICY. z dnia 30 czerwca 2015 r. UCHWAŁA NR IX/61/2015 RADY MIEJSKIEJ W OPALENICY z dnia 30 czerwca 2015 r. w sprawie zwalczania rośliny z gatunku Barszcz Sosnowskiego z terenu Gminy Opalenica Na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 1 oraz art.

Bardziej szczegółowo

6. WIZYTA PANA PRZYRODNIKA Drodzy Czytelnicy, Wizyta w naszym przedszkolu pana weterynarza zawsze niesie ze sobą szereg niespodzianek i wręcz

6. WIZYTA PANA PRZYRODNIKA Drodzy Czytelnicy, Wizyta w naszym przedszkolu pana weterynarza zawsze niesie ze sobą szereg niespodzianek i wręcz 6. WIZYTA PANA PRZYRODNIKA Drodzy Czytelnicy, Wizyta w naszym przedszkolu pana weterynarza zawsze niesie ze sobą szereg niespodzianek i wręcz nieopisanych wrażeń, oczywiście bardzo przyjemnych i pozytywnych.

Bardziej szczegółowo

Uprawa roślin na świecie. Zboża. Pszenica 2016-01-27. Rodzaje roślin uprawnych ze względu na przeznaczenie:

Uprawa roślin na świecie. Zboża. Pszenica 2016-01-27. Rodzaje roślin uprawnych ze względu na przeznaczenie: Uprawa roślin na świecie Rodzaje roślin uprawnych ze względu na przeznaczenie: Żywieniowe (alimentacyjne) Paszowe (pastewne) Przemysłowe Używki Zboża Kolejność malejąca głównych zbóż według powierzchni

Bardziej szczegółowo

Las jako zjawisko geograficzne. (Biomy leśne)

Las jako zjawisko geograficzne. (Biomy leśne) Las jako zjawisko geograficzne (Biomy leśne) Dlaczego lasy na Ziemi w Europie, Afryce, Ameryce, Azji są takie a nie inne? Są pochodną klimatu zmieniającego się w przestrzeni i czasie Lasy (ekosystemy,

Bardziej szczegółowo

Dzień z życia... ...Marii, twórczyni martenic.

Dzień z życia... ...Marii, twórczyni martenic. Dzień z życia......marii, twórczyni martenic. 1 Nazywam się Maria. Jestem emerytką i zajmuję się wytwarzaniem martenic. To moje hobby oraz praca. Pozwólcie, że najpierw opowiem wam czym jest martenica.

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

OGRÓD W POJEMNIKACH TARASU I BALKONU. poradnik pielęgnacji zasady komponowania katalog roślin na taras i balkon OGRODNIK DOSKONAŁY SETKI POMYSŁÓW NA

OGRÓD W POJEMNIKACH TARASU I BALKONU. poradnik pielęgnacji zasady komponowania katalog roślin na taras i balkon OGRODNIK DOSKONAŁY SETKI POMYSŁÓW NA poradnik pielęgnacji zasady komponowania katalog roślin na taras i balkon OGRODNIK DOSKONAŁY OGRÓD W POJEMNIKACH SETKI POMYSŁÓW NA UDEKOROWANIE TARASU I BALKONU TEKST: Irena Przydróżna, Hanna Wypych ZDJĘCIA:

Bardziej szczegółowo

Zadanie 3. (0 2) Rysunek przedstawia głowę ryby. Wskazany strzałką narząd to... Narząd ten odpowiada za proces...

Zadanie 3. (0 2) Rysunek przedstawia głowę ryby. Wskazany strzałką narząd to... Narząd ten odpowiada za proces... Egzamin część I Zadanie 1. (0 1) Krokodyla przedstawionego można opisać następująco: A. wąż, zmiennocieplny, drapieżca, jajorodny B. gad, stałocieplny, wody ciepłe C. drapieżca, gad, zmiennocieplny, jajorodny

Bardziej szczegółowo

do udzielenia pierwszej pomocy w takich przypadkach. Uraz termiczny może przybrać postać oparzenia słonecznego lub przegrzania.

do udzielenia pierwszej pomocy w takich przypadkach. Uraz termiczny może przybrać postać oparzenia słonecznego lub przegrzania. Upały Zbyt intensywny wysiłek w czasie gorącego dnia, spędzanie zbyt długiego czasu na słońcu albo zbyt długie przebywanie w przegrzanym miejscu może spowodować uraz termiczny. Aby móc skutecznie zapobiegać

Bardziej szczegółowo

Zapraszamy na zajęcia

Zapraszamy na zajęcia 1 Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej Leśny Zakład Doświadczalny Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego ul. Leśna 5a, 95-063 Rogów Zapraszamy na zajęcia w lesie, parku lub w Muzeum Lasu i Drewna Informacje

Bardziej szczegółowo

PL 217357 B1. AGRIMPEX SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ, Jarosław, PL 02.04.2013 BUP 07/13. JAROSŁAW MOKRZECKI, Siedlce, PL

PL 217357 B1. AGRIMPEX SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ, Jarosław, PL 02.04.2013 BUP 07/13. JAROSŁAW MOKRZECKI, Siedlce, PL PL 217357 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 217357 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 396474 (51) Int.Cl. A01G 13/02 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia:

Bardziej szczegółowo

- wykonaliśmy zielniki, zorganizowaliśmy wystawę,,jesienne ludziki,

- wykonaliśmy zielniki, zorganizowaliśmy wystawę,,jesienne ludziki, W nowo powstałej ekopracowni prowadzone są zajęcia koła przyrodniczego,,młody ekolog. W ramach zajęć: - napisaliśmy dekalog młodego ekologa, - zorganizowaliśmy wycieczkę pieszą po okolicy z obserwacją

Bardziej szczegółowo

W aktualnie obowiązującej ustawie o ochronie przyrody problematyka pielęgnacji drzew zawarta jest w dwóch artykułach:

W aktualnie obowiązującej ustawie o ochronie przyrody problematyka pielęgnacji drzew zawarta jest w dwóch artykułach: Wydział Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Urzędu Miasta Marki, uprzejmie informuje posiadaczy nieruchomości o obowiązku właściwego utrzymania drzew i krzewów Obowiązkiem posiadacza terenu jest utrzymywanie

Bardziej szczegółowo

Instrumentalna biokomunikacja w walce z nicieniami

Instrumentalna biokomunikacja w walce z nicieniami Instrumentalna biokomunikacja w walce z nicieniami Skuteczna pomoc urządzenia QUANTEC na dużej afrykańskiej farmie roślin ozdobnych Hrabiowie Szapary prowadzą dużą plantację roślin ozdobnych w Kenii. Od

Bardziej szczegółowo

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 11. Rola martwego drewna.

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 11. Rola martwego drewna. 11. Rola martwego drewna W celu przybliżenia dzieciom pojęcia martwego drzewa nauczycielki z przedszkola nr 16 w Koszalinie zorganizowały wycieczkę autokarową do lasu, podejmując współpracę z Nadleśnictem

Bardziej szczegółowo

Uwaga KLESZCZE!!!!! Występuje na różnych wysokościach nad ziemią:

Uwaga KLESZCZE!!!!! Występuje na różnych wysokościach nad ziemią: Uwaga KLESZCZE!!!!! Kleszcze żyją zazwyczaj w środowisku lekko wilgotnym, obfitym w roślinność: w lasach i na ich skraju, w zagajnikach, zaroślach, na łąkach, pastwiskach i leśnych polanach, na obszarach

Bardziej szczegółowo

TEMAT: PROJEKT ZIELENI. Opracował: dr inż. Maciej Wałecki

TEMAT: PROJEKT ZIELENI. Opracował: dr inż. Maciej Wałecki PRACOWNIA ZIELENI ul. Studencka 23/5, 31-116 KRAKÓW tel.12-412-21-88, fax: 12-413-44-73, tel. kom. 602-46-98-78 e-mail: biuro@pracownia-zieleni.pl NIP 676-001-22-65 Bank Spółdzielczy Rzemiosła Kraków,

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE!

SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE! SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE! CELE: 1. Przekazanie dzieciom wiedzy na temat znaczenia wody dla ludzi, zwierząt i roślin. 2. Uświadomienie dzieciom wagi picia wody. 3. Przekazanie dzieciom wiedzy na

Bardziej szczegółowo

KLUCZ ODPOWIEDZI I PUNKTACJA ARKUSZ I CZĘŚĆ I ZADANIA ZAMKNIĘTE

KLUCZ ODPOWIEDZI I PUNKTACJA ARKUSZ I CZĘŚĆ I ZADANIA ZAMKNIĘTE KLUCZ ODPOWIEDZI I PUNKTACJA ARKUSZ I CZĘŚĆ I ZADANIA ZAMKNIĘTE Nr zadania Poprawne odpowiedzi Liczba punktów Nr zadania Poprawne odpowiedzi Liczba punktów D 0-4 A 0-2 C 0-5 B 0-3 D 0-6 B 0-4 C 0-7 C 0-5

Bardziej szczegółowo

Ścieżka dydaktyczna Łąki Nowohuckie i Lasek Mogilski w Krakowie.

Ścieżka dydaktyczna Łąki Nowohuckie i Lasek Mogilski w Krakowie. Ścieżka dydaktyczna Łąki Nowohuckie i Lasek Mogilski w Krakowie. Łąki Nowohuckie Mapa Łąk Nowohuckich, na której niebieską linią zaznaczona jest trasa ścieżki dydaktycznej. Łąki Nowohuckie Łąki Nowohuckie

Bardziej szczegółowo

marek porąbka mój adriatyk Patronat honorowy nad projektem: Konsul Honorowy Republiki Chorwacji w Krakowie Paweł Włodarczyk

marek porąbka mój adriatyk Patronat honorowy nad projektem: Konsul Honorowy Republiki Chorwacji w Krakowie Paweł Włodarczyk marek porąbka mój adriatyk Patronat honorowy nad projektem: Konsul Honorowy Republiki Chorwacji w Krakowie Paweł Włodarczyk Agnieszka Kamińska Zarząd Krajowy Towarzystwo Polsko-Chorwackie z siedzibą przy

Bardziej szczegółowo

PLAN EDUKACJI EKOLOGICZNEJ W PRZEDSZKOLU NR. 50 NA ROK 2013/2014 HASŁO PRZEWODNIE DZIAŁAŃ EKOLOGICZNYCH: GDY O ZIEMIĘ NASZĄ DBASZ, CZYSTO WOKÓŁ MASZ

PLAN EDUKACJI EKOLOGICZNEJ W PRZEDSZKOLU NR. 50 NA ROK 2013/2014 HASŁO PRZEWODNIE DZIAŁAŃ EKOLOGICZNYCH: GDY O ZIEMIĘ NASZĄ DBASZ, CZYSTO WOKÓŁ MASZ PLAN EDUKACJI EKOLOGICZNEJ W PRZEDSZKOLU NR. 50 NA ROK 2013/2014 HASŁO PRZEWODNIE DZIAŁAŃ EKOLOGICZNYCH: GDY O ZIEMIĘ NASZĄ DBASZ, CZYSTO WOKÓŁ MASZ CELE EDUKACJI EKOLOGICZNEJ W zakres edukacji ekologicznej

Bardziej szczegółowo

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Genetyka ogólna wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Uniwersytet Warszawski Wydział Biologii andw@ibb.waw.pl http://arete.ibb.waw.pl/private/genetyka/ Program wykładu 1. Jakie

Bardziej szczegółowo

Brevis 150 SG. regulator wzrostu. Mniej znaczy więcej!

Brevis 150 SG. regulator wzrostu. Mniej znaczy więcej! Brevis 150 SG Mniej znaczy więcej! regulator wzrostu Korzystne warunki przy zawiązywaniu pąków kwiatowych i dobra pogoda przy kwitnieniu umożliwiają skuteczne zapylanie. Prowadzi to do wykształcenia zbyt

Bardziej szczegółowo