HAIDA - RDZENNI MIESZKAŃCY KANADY M.M. SZYMAŃSKI - LISTOPAD 2012 VANCOUVER KANADA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "HAIDA - RDZENNI MIESZKAŃCY KANADY M.M. SZYMAŃSKI - LISTOPAD 2012 VANCOUVER KANADA"

Transkrypt

1

2 1 HAIDA - RDZENNI MIESZKAŃCY KANADY M.M. SZYMAŃSKI - LISTOPAD 2012 VANCOUVER KANADA

3 SPIS RZECZY WSTĘP HAIDA RELIGIA I WIERZENIA TOTEM POLE POTLATCH LONGHOUSE SZTUKA UŻYTKOWA LEGENDY HAIDA DZIEDZICTWO HAIDA

4 WSTĘP Celem tego opowiadania jest podzielenie się z moimi polskimi czytelnikami garścią wiadomości o niezwykłym szczepie indiańskim o nazwie HAIDA. Szczep ten zamieszkiwał i zamieszkuje do dnia dzisiejszego zachodnie wybrzeże Kanady - brzeg Pacyfiku. Język polski ma nieprzyjemny zwyczaj stosowania reguł polskiej gramatyki do słów obcych. Szperając po polskiej sieci internetowej natknąłem się na artykuł zatytułowany HAIDOWIE! Pozwolicie, że w dalszym ciągu tego opowiadania będę używał oryginalnej nazwy HAIDA. Nim przejdę do sedna sprawy chciałbym parę słów poświęcić historii Rdzennych Mieszkańców Kanady. W języku angielskim nazywa się ich Aboriginal Peoples of Canada albo First Nations i zalicza się do nich tych wszystkich, których dawniej nazywaliśmy Indianie, Eskimosi (dzisiaj Inuits) i Metysi. Słowa Indian i Eskimo wyszły w Kanadzie z użycia i uważane są dzisiaj za określenia pejoratywne. Skąd wzięli się ci ludzie? Opierając się na dowodach archeologicznych i genetycznych naukowcy twierdzą, że kontynenty Ameryki Północnej i Południowej były kontynentami, które najpóźniej zostały zaludnione przez człowieka. Ostatnia epoka lodowcowa w tej części świata (epoka zwana Wisconsin, trwająca 10, ,00 lat temu), spowodowała spadek poziomu morza w wyniku czego powstał most ziemny łączący Syberię z Alaska Amerykę Północną z Azją. Tym mostem ziemnym ludzie zamieszkujący Azję 3

5 wkroczyli do Ameryki. Topniejący lodowiec otworzył drogę na południe najpierw zwierzętom potem ludziom. Jeden szlak tej wędrówki ludów prowadził po wschodniej stronie Gór Skalistych, drugi wzdłuż brzegów Pacyfiku do Ameryki Południowej. Około 10,000 lat temu klimat w Ameryce Północnej ustabilizował się do warunków podobnych do dnia dzisiejszego. Spowodowało to masową migrację ludności tubylczej, początek uprawy roślin, w rezultacie do gwałtownego wzrostu ludności. W tym to czasie Pierwsi Mieszkańcy Ameryki Północnej wyhodowali i udomowili wiele gatunków zwierząt i zaczęli uprawę licznych gatunków roślin. Stanowią one dzisiaj % gatunków roślin uprawianych na całym świecie. Północna część kontynentu Ameryki, którą dzisiaj nazywamy Kanadą obejmuje prawie 10,000,000 km. kw. (powierzchnia Europy bez europejskiej części Rosji wynosi tylko 6,000,000 km. kw.). Na wschodzie, zachodzie i północy granice Kanady stanowią Atlantyk, Pacyfik i Ocean Arktyczny. Wielkość tego kraju, różnice klimatyczne i ekologiczne, różnorodność i bogactwo flory i fauny wszystko to miało przemożny wpływ na formowanie świadomości i różności kulturowej Pierwszych Mieszkańców Kanady. Różne są ich języki, religie i zwyczaje wyrosłe w różnych środowiskach. Oparte są one na założeniach filozoficznych, które dzisiaj nazywamy animismem i anthropomorphismem. Różnica między igloo, domem budowanym ze śniegu przez Inuits (Eskimosów) zamieszkujących północ Kanady a wigwamem, przenośnym namiotem ze skór zwierzęcych budowanym przez szczepy zamieszkujące okolice Wielkich Jezior, dobrze ilustruje różnice kulturowe spowodowane odmiennością klimatów. 4

6 Pierwsze zetknięcie się Rdzennych Mieszkańców Ameryki z Europejczykami miało miejsce w XV i XVI wieku. Zarówno Krzysztof Kolumb w 1492 roku jak i Jacques Cartier w 1534 roku, szukając nowej drogi do Chin, odkryli Amerykę. Początkowo przyjazne spotkanie się dwóch światów i obustronnie korzystna wymiana handlowa już wkrótce zamieniła się w dramatyczną walkę o przetrwanie Pierwszych Mieszkańców, walkę, która w pewnym sensie trwa do dzisiaj. Odkrycie Ameryki zmieniło się w podbój Ameryki. I chyba nie mogło być inaczej. Różnice kulturowe i cywilizacyjne były zbyt duże. Kiedy Kolumb po raz pierwszy dopływał do brzegów Ameryki w 1492 roku, Leonardo da Vinci, architekt, filozof, muzyk, pisarz, odkrywca, matematyk, mechanik, wynalazca i geolog największy malarz wszech czasów i prawdopodobnie najwszechstronniej utalentowana osoba w historii, właśnie kończył lat 40. Kiedy Jacques Cartier w 1534 roku na półwyspie Gaspe brał w posiadanie w imieniu króla Francji nowy Kraj jego rodacy w Chartres już od 300 lat modlili się w murach przewspaniałej gotyckiej katedry. Francusko angielska rywalizacja w Kanadzie skończyła się zwycięstwem Anglików. W 1876 roku została zawiązana Konfederacja Kanadyjska, która była początkiem Kanady państwa jakie dzisiaj znamy. Od początków Konfederacji, zarówno Francuzi jak i Anglicy zachęcali Rdzennych Mieszkańców Kanady do asymilacji z ich własną kulturą. Różnice były zbyt duże aby mogło być inaczej. Próby te osiągnęły swój szczyt w XIX i początkach XX wieku, kiedy perswazję zastąpiono 5

7 przymusową integracją. Jednym z nieludzkich przykładów przymusowej integracji, który na wiele lat rzucił cień na wzajemne stosunki kolonizatorów Kanady i jej Rdzennych Mieszkańców był Residential School System, który zmuszał dzieci Rdzennych Mieszkańców do opuszczenia domów rodzinnych i pobierania nauki w internatach prowadzonych przez chrześcijańskich misjonarzy. Ci chrześcijańscy fundamentaliści, zapewne w oparciu o bogate doświadczenia wojen krzyżowych i świętej inkwizycji wyrządzili stosunkom między Kanadyjczykami europejskiego pochodzenia a Rdzennymi Mieszkańcami Kanady krzywdę niewymierną. Dopiero zmiany w sposobie myślenia większości Kanadyjczyków i liczne procesy sądowe doprowadziły do powstania w 2006 roku Truth and Reconcilliation Commissio, która potwierdziła negatywne i niehumanitarne rezultaty Residential School System i wyznaczyła odszkodowanie dla pokrzywdzonych w wysokości 2 miliardów dolarów. W 2008 roku premier Kanady (S.Harper) oficjalnie w imieniu rządu Kanady i jej obywateli przeprosił Rdzennych Mieszkańców za wyrządzoną im krzywdę. Stosunki między Rdzennymi Mieszkańcami a europejskimi kolonizatorami Kanady a później jej rządem federalnym przechodziły liczne zmiany. Początkowo oparte były na traktatach pokojowych zawieranych z poszczególnymi szczepami. W 1876 roku traktaty te zostały objęte wspólną umową zwaną Indian Act, który wprowadzał do tych traktatach liczne zmiany. Największej jednak zmianie ulegał z czasem sposób myślenia Kanadyjczyków europejskiego pochodzenia, którego rezultatem było uchwalenie kanadyjskiej konstytucji opartej na Canadian Charter of Rights and Freedoms w roku Te podstawowe prawa stały się obowiązkiem 6

8 i przywilejem wszystkich mieszkańców Kanady. Po raz pierwszy Rdzenni Mieszkańcy Kanady zaczęli płacić podatki i zaczęli głosować w wyborach do parlamentu. Royal Commission on Aboriginal Peoples, która rozpoczęła swoje prace w 1991 roku miała za zadanie rozpatrzenie wszystkich problemów i zagadnień dotyczących Rdzennych Mieszkańców. Rozpatrzenie starych ciągle jątrzących problemów jak Residential School System jak i przedstawienie nowych zleceń, które staną się fundamentem wzajemnych stosunków. Royal Commission przedstawiła swoje końcowe sprawozdanie w listopadzie 1996 roku. Na liczące 4,000 stron sprawozdanie składa się 440 zleceń, które mają normować stosunki między Rdzennymi Mieszkańcami a Rządem kanadyjskim. Sprawozdanie to :... wyznacza okres około 20 lat dla wprowadzenia tych zmian. Mieszkam w tym Kraju ponad 60 lat. Byłem i jestem świadkiem fundamentalnych zmian jakie zaszły w sposobie myślenia i postępowania Kanadyjczyków. Zmian opartych na doświadczeniu, że Kraj zamieszkały przez ludzi różnych religii, języków, ras i przekonań żyć w pokoju i dobrobycie może tylko w drodze tolerancji, kompromisu i rozsądku. Tolerancji - tej prawdziwej, opierającej się nie tylko na pobłażliwości i wyrozumiałości sprowadzającej się do niestosowania przemocy wobec drugiego. Ta szkoła myślenia uważa, że to, że kogoś czy coś tolerujemy znaczy tyle, że go nie zwalczamy. Jest to tolerancja bierna, zaledwie akomodująca obecność wśród nas innych wspólnot czy idei. 7

9 Tolerancja prawdziwa, czyli życzliwe otwarcie się na na drugą stronę nie musi prowadzić do wyrzeczenia się własnych poglądów i rezygnację z własnych zasad. Głębsza i najważniejsza forma kontaktu międzykulturowego i międzyideowego musi zawierać element czynny wychodzić naprzeciw, próbę nawiązania dialogu. Taka szeroka i rozumna tolerancja musi zawierać próbę poznania racji jakimi kierują się inni. Dialog bowiem zakłada poznanie, ewentualne zrozumienie innych racji, a nie koniecznie ich akceptację. Dlatego też wychodząc z założenia, że niewiele jest rzeczy gorszych niż zrodzona z niewiedzy pogarda dla innych kultur zamieściłem poniżej garść informacji o szczepie HAIDA zamieszkującym zachodnie wybrzeże Kanady. 8

10 Archipelag HAIDA GWAII (Dawniej Queen Charlotte Islands) 9

11 HAIDA Nie istnieją dzisiaj naukowo zweryfikowane dowody jak i kiedy migranci z azjatyckiego kontynentu zasiedlili północno-zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej. Prawdopodobnie 13,000 lat temu część z nich osiedliła się na archipelagu wysp HAIDA GWEII, co w języku Haida znaczy Wyspy Ludzi. Na archipelag ten składają się dwie duże wyspy, Graham na północy, Moresby na południu oraz około 150 małych wysepek o łącznej powierzchni około 10,000 kilometrów kwadratowych. Od kontynentu Ameryki Północnej ( w tym wypadku od Kanady ) archipelag oddzielony jest cieśniną Hecate Strait. Wyspa Vancouver położona jest na południe a amerykańska Alaska na północ od HAIDA GWEII. Mieszkańcy archipelagu w oparciu o sprzyjający klimat, bogactwo i obfitość płodów morza i ziemi stworzyli szczep o odrębnym (choć podobnym do sąsiednich szczepów) języku i kulturze o nazwie HAIDA. co w ich języku znaczy MY lub także LUDZIE. Ten ich odrębny język jest dzisiaj w prawie kompletnym zaniku. Używany jest na co dzień przez zaledwie 50 osób w wieku powyżej 70 lat. Stworzyli także wyrafinowany system społeczny oparty na dwóch klanach : EAGLES (orły) i RAVENS (kruki). Przede wszystkim stworzyli niezwykle bogatą kulturę i sztukę nierozerwalnie złączonymi i zgodnymi z naturą i środowiskiem, który ich otaczał. Trudnili się głownie rybołówstwem i myślistwem. Morze i las ryby, zwierzęta i ptaki były źródłem ich utrzymania, ich wierzeń, zwyczajów i ich sztuki. Przez tysiące lat żyli w zgodzie z naturą, w pełnej z nią symbiozie. Pierwsze zetknięcie się HAIDA z cywilizacją europejską miało miejsce dopiero w roku 1774, kiedy na archipelagu wylądował Juan Perez. Cztery lata później wyspy odwiedził kapitan James Cooke. W 1787 roku 10

12 wyspy zostały dokładnie zbadane przez brytyjskiego kapitana George Dixon a i nazwane QUEEN CHARLOTTE ISLANDS (nazwa ta używana była przez 223 lata do 3-go czerwca 2010 roku, kiedy to rząd kanadyjski oficjalnie powrócił do starej, oryginalnej nazwy : HAIDA GWEII ). W czasie pierwszego kontaktu z białym człowiekiem, liczba mieszkańców HAIDA GWEII wynosiła około 10,000. Próba kontroli naturalnych zasobów wysp i przymusowa integracja Rdzennych Mieszkańców archipelagu zaczęła się od pierwszej chwili pojawienia się Europejczyków. Obłudna hipokryzja kolonizatorów i chrześcijańskich misjonarzy robiła wszystko by wykazać, że napędzany chciwością podbój kolonialny niesie dzikusom dobro cywilizacyjne. Na początku XIX wieku w wyniku epidemii ospy, tyfusu, odry i syfilisu zmarło 90 % mieszkańców HAIDA GWAII. W 1900 roku na wyspach mieszkało tylko 350 osób! Dzisiaj archipelag zamieszkuje około 3,800 osób. Kiedy w roku 2006 dwie wyspy w archipelagu HAIDA GWEII zostały uznane przez UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Orgabization) jako miejsca Światowego Dziedzictwa Kulturowego, w uzasadnieniu tej decyzji wymieniono : vanished civilization of Haida. Czy rzeczywiście? Siła kultury HAIDA przez bogactwo, różnorodność i piękno jej sztuki przetrwała najcięższe próby agresji i ludobójstwa. Odrodziła się po latach prześladowań zachowując swoje tradycyjne formy miała i ma znaczny wpływ na sztukę swoich sąsiadów 11 Przyjrzyjmy się temu bliżej.

13 RELIGIA I WIERZENIA Zespół wierzeń praktykowanych przez HAIDA dzisiejsza wiedza nazywa animizmem (od łacińskiego słowa anima dusza). Zakłada on istnienie świata materialnego i duchowego, który przypisywał dusze ludzi zmarłych zwierzętom, roślinom, minerałom i żywiołom. Zwierzęta uważane były nie tylko za podobne do ludzi często od ludzi mądrzejsze i posiadające własność przybierania ludzkich postaci. HAIDA wierzyli, że żyją w świecie nadprzyrodzonych duchów mających przemożny i decydujący wpływ na losy ludzi, zwierząt i przedmiotów martwych. Zwyczaje i wierzenia HAIDA przekazywane były ustnie, z pokolenia na pokolenie w pieśniach i tańcach. W wierzeniach i mitologii HAIDA poczesne miejsce zajmował raven (kruk). Traktowano go jako sprytnego oszusta, jednocześnie cudotwórcę i bohatera To raven ukradł światło i stworzył słońce, księżyc i gwiazdy To raven uwolnił z muszli znalezionej na brzegu morza pierwszych ludzi, przekazał im tajemnicę ognia i nauczył jak godnie żyć Raven w swoich potyczkach z nadprzyrodzonymi duchami zawsze zwyciężał. 12

14 The Raven and the First Man (Kruk i Pierwszy Człowiek) Rzeźba w drewnie Bill Reid ( ) 13

15 HAIDA wierzyli w reinkarnację i często przed śmiercią wybierali sobie przyszłych rodziców. Po śmierci ich dusze odpływały łodziami do Kraju Dusz gdzie czekały na powrót do ponownego życia.. Pośrednikiem między HAIDA i ich nadprzyrodzonym światem duchów i mitów był SZAMAN. Była to osoba pełniąca funkcję religijną wiążącą członków szczepu z istotami nadludzkimi, duchami przodków i demonami. SZAMANEM mógł być każdy członek szczepu mężczyzna czy kobieta. SZAMAN mężczyzna leczył chorych, wpływał na pogodę, zapewniał obfite połowy i polowania. Obowiązki SZAMANA kobiety sprowadzały się głównie do leczenia chorych i asystowaniu przy porodach. Warunkiem jednak zostania SZAMANEM była jego zdolność kontaktowania się ze światem nadprzyrodzonym. SZAMANEM mógł być tyko człowiek opętany przez duchy, z którymi mógł się porozumiewać drogą ekstazy. Ekstaza polegała na wejściu w trans poprzez rytmikę tańca, potrząsaniu grzechotką lub uderzaniu w bęben podczas którego SZAMAN doznawał duchowego opuszczenia własnego ciała. Pozwalało mu to na wejście w kontakt ze światem nadludzkim. Maska SZAMANA szczepu HAIDA 14

16 SZAMAN musiał ubierać się wedle wskazań duchów i mówić ich niezrozumiałym dla innych językiem. Pozycja SZAMANA była zwykle dziedziczna. Przed swoją śmiercią SZAMAN przekazywał swemu następcy tajemnicę porozumiewania się z duchami. 15 SZAMAN szczepu HAIDA w stroju rytualnym

17 O tragicznych losach szczepu HAIDA pisałem we Wstępie. W wyniku przymusowej integracji wielu Rdzennych Mieszkańców Kanady w tym i HAIDA, jest dzisiaj praktykującymi chrześcijanami. Wydaje się jednak, że wielu z nich potrafiło pogodzić nową wiarę z tradycyjnymi wierzeniami HAIDA. Ciekawe, że SZAMANIZM, który zawsze był głównym celem ataków polityki integracyjnej tak rządu kanadyjskiego jak i chrześcijańskich misjonarzy wydaje się przeżywa ostatnio okres rewitalizacji. 16

18 TOTEM POLE To bogato rzeźbiony pień drzewa (zwykle Western Red Cedar, w który obfituje zachodnia Kanada). Zwyczaj zapoczątkowany przez szczep HAIDA i przejęty później przez innych Rdzennych Mieszkańców Północnozachodniego wybrzeża Ameryki. Słowo TOTEM wywodzi się z języka Ojiawe i znaczy Jemu najbliżsi. Po polsku TOTEM POLE tłumaczy się na Słup Totemiczny o czym dowiedziałem się stosunkowo niedawno. Brzmi to w moich uszach zupełnie obco pozwolicie, że w dalszym ciągu mego opowiadania używać będę oryginalnego określenia. 17 Totem Poles w Stanley Park - Vancouver BC

19 TOTEM POLES nie były nigdy obiektem kultu religijnego (mimo pewnego podobieństwa do słowiańskiego Światowida) i nigdy nie były czczone jako symbole wiary. W XIX wieku chrześcijańscy misjonarze błędnie uważali, że TOTEM POLES są symbolami i częścią pogańskich praktyk HAIDÓW. W ramach swojej asymilacyjnej ofensywy wzywali oni do niszczenia TOTEM POLES. Symboliczne rzeźby na TOTEM POLES miały różne znaczenie. Opisywały one legendy rodzinne, historię rodów i ważne dla klanów wydarzenia. Były one wznoszone przez znacznych, tak pozycją społeczną jak bogactwem, wybitnych HAIDÓW, celem podkreślenia ważności swojego rodu czy wybitnych osiągnięć klanu. Pod tym względem przypominały europejskie herby rodowe. Niektóre TOTEM POLES służyły jako grobowce zmarłych przywódców. W ich pustych (wydrążonych) wnętrzach składano ciała zmarłych w skrzyniach pogrzebowych (trumnach). Inne opowiadały o potędze szamanów, jeszcze inne miały na celu publiczne ośmieszenie lub zawstydzenie przypominając o rodzinnych kłótniach, morderstwach czy niespłaconych długach. Kolejność w jakiej symbole osób czy zdarzeń przedstawiane są na TOTEM POLES mają specjalne znaczenie. Do tego stopnia, że w mowie HAIDA powstało określenie : ostatni na Totem Pole. Ma to wyrażać przekonanie, że symbole na górze TOTEM są godniejsze szacunku i cieszą się większym prestiżem. Ci niżej są oczywiście gorsi. Obecność zwierząt, ptaków, ryb i roślin na TOTEM POLES to jeszcze jeden dowód wiary HAIDA w nierozerwalną łączność losów ludzi z losami innych żyjących istot i przyrody. 18

20 TOTEM POLES Museum of Archeology - University of British Columbia - Vancouver 19

21 Proces wznoszenia TOTEM POLES - nawet współcześnie w miejscach innych niż Haida Gwaii (np. w muzeach czy parkach), nigdy nie odbywa się przy pomocy nowoczesnych metod czy narzędzi. Pierwotnie używano do tego płaskich, ostrych kamieni, które później zastąpiono narzędziami metalowymi. Wznoszeniu TOTEM POLES zawsze towarzyszy tradycyjna ceremonia. Kilkudziesięciu ludzi podnosi TOTEM z pozycji leżącej, w której był rzeźbiony. Inni przy pomocy lin ustawiają go w pozycji pionowej. Dolny koniec słupa jest opalony co ma zapobiec gniciu. Po ustawieniu TOTEM zaczyna się uczta zwana potlatch ( o której pisać będę w następnym rozdziale). W czasie uczty rzeźbiarze oficjalnie odbierają zapłatę za wykonane dzieło i wykonują tradycyjny taniec wkoło TOTEM POLE wymachując narzędziami, które używali przy rzeźbieniu. Po wzniesieniu TOTEM nie jest on otaczany specjalną opieką i troską. W morskim, wilgotnym klimacie archipelagu HAIDA GWAII, drewno TOTEM zaczyna gnić i dość szybko chyli się (dosłownie) ku upadkowi Stuletnie TOTEM POLES 20

22 Tradycyjne TOTEM POLES na wyspach archipelagu HAIDA GWAII rzadko trwają dłużej niż 100 lat. Zwykle przewracają się powalone zimowymi sztormami. Na ich miejsce często wznosi się nowe o [pdobnej treści. Oczywiście wymaga to nowej uroczystej uczty (potlatch). Brak opieki i konserwacji celem przedłużenia życia TOTEM POLES tłumaczone jest przekonaniem, że powolne gnicie drewna jest naturalnym procesem kończącym się śmiercią procesem wspólnym wszystkim istotom żywym a za takie uważane jest drzewo, z którego zrobiono TOTEM. Próba zatrzymania tego procesu umierania, rozumiana jest jako działanie wbrew naturze i prawom rządzącymi światem. Najwyższy TOTEM POLE (38.88 m.) Beacon Hill Park Victoria BC. 21

23 POTLATCH POTLATCH to nie tylko uroczystość, której celem jest uczczenie specjalnego wydarzenia w życiu szczepu HAIDA (Jak i innych Rdzennych Mieszkańców północno-zachodniego wybrzeża Ameryki), to nie tylko zwyczaj rozrzutnego obdarowywania się darami. POTLATCH to przede wszystkim system ekonomiczny i manifestacja wartości rządzących życiem Rdzennych Mieszkańców tej części Ameryki Północnej, oparte na świadomej redystrybucji dóbr materialnych i obowiązku wzajemności. Słowo POTLATCH pochodzi z języka Chinook i znaczy dać coś lub prezent. W czasie ceremonii POTLATCH, gospodarz uroczystości obdarowuje swoich gości prezentami. Jakość i wartość tych darów ma na celu wykazanie jego własnego bogactwa, pozycji socjalnej umocnić i potwierdzić jego autorytet i prestiż. POTLATCH szczepu HAIDA 22

24 Uroczysty POTLATCH organizowany był z najrozmaitszych powodów i przyjmował rozmaite formy. Powodem mógł być wybór nowego wodza, osiągnięcie pełnolecia, uroczysty tatuaż, małżeństwo, rozwód czy śmierć wodza. Branie udziału w tych uroczystościach uważane było za wielki honor i przywilej. Pozycja społeczna i hierarchiczna zależność między rodami, klanami i osadami, ustalana była i potwierdzana przez ilość i jakość rozdawanych w czasie POTLATCH darów. Filozofia bowiem POTLATCH polegała na tym, że bogactwo i znaczenie człowieka wyznaczała nie ilość posiadanych dóbr, ale ilość i jakość dóbr rozdanych. Można by sprowadzić to do lapidarnego sformułowania : Kto daje więcej ten lepszy Ostatniego dnia POTLATCH - po rozdaniu darów okazywało się, że szczodry gospodarz zwykle tracił wszystko co posiadał. Otrzymywał jednak (oprócz sławy i prestiżu) około 50 zaproszeń na POTLATCH, które w przyszłości mieli zamiar urządzić zaproszeni goście. Obowiązujące prawo wzajemności pozwoliło mu liczyć na to, że wartość darów, które on otrzyma w przyszłości, pozwoli mu i jego rodzinie zwrócić długi zaciągnięte celem przygotowania dzisiejszego przyjęcia. W zamierzchłych czasach kiedy handel i usługi nie były podstawą utrzymania system ten najwyraźniej spełniał swoje zadanie. Jak wspominałem utrzymanie pozycji społecznej i autorytetu nie było jedynym powodem urządzania POTLATCH. Po śmierci wodza urządzano POTLATCH na którym następca przejmował jego prawa i obowiązki. Goście przez przyjmowanie darów akceptowali nową głowę klanu. 23

25 Taniec rytualny w czasie ceremonii POTLATCH Rysunek współczesny 24

26 Członek rodu czy klanu, który nosił się z zamiarem urządzenia POTLATCH, zawiadamiał o tym mieszkańców swojej i okolicznych wiosek. Urządzenie takiej uroczystości wymagało zwykle zaciągnięcia pożyczki u przyjaciół i sąsiadów. Zwyczajowo pożyczkę taką należało zwrócić w ciągu roku płacąc 100 % odsetki. Dług taki był dziedziczony przez spadkobierców. W przygotowaniu do POTLATCH brała udział cała wioska. Preztiż uroczystości leżał wszystkim na sercu i spadał na całą wieś. Tańce rytualne HAIDA były częścią ceremonii POTLATCH 25

27 Kobiety i dzieci brały udział w POTLATCH, ale uczestniczyły w nim osobno. Gospodarz uroczystości miał obowiązek zapewnić nocleg, żywność i rozrywkę w formie tańców i śpiewu. POTLATCH trwał zwykle 5 dni. Goście witani przez gospodarza prowadzeni byli do jego domu (Long House. o którym pisać będę w następnym rozdziale) i sadowieni wzdłuż ścian w kolejności należnej ich pozycji społecznej. Rozpoczynała się uczta urozmaicona śpiewami i rytualnymi tańcami. Raz jeszcze chciałem podkreślić, że system ekonomiczno społeczny reprezentowany przez tradycję POTLATCH, był systemem zupełnie wyjątkowym. Systemem, który zakładał, że pozycję społeczną każdej rodziny HAIDA, jej status w społeczeństwie, stanowiło nie jej osobiste bogactwo lecz wartość dóbr, którymi dzieliła się z innymi. Raven Maska tancerza HAIDA 26

28 Po buncie Louis Riel a znanym jako North West Rebelion of 1855, rząd kanadyjski podwoił wysiłki mające na celu asymililację Rdzennych Mieszkańców Kanady. Proces ten polegał po pierwsze na eliminacji instytucji i zwyczajów kulturowych Pierwszych Mieszkańców, po drugie na reedukacji ich dzieci (Residential School System). The Potlatch Law, zabraniający organizowania tego rodzaju uroczystości uchwalony został w 1884 roku. Pobożne życzenia chrześcijańskich misjonarzy uważających, że szczep HAIDA poprzez ceremonię POTLATCH propaguje i wzmacnia pogańskie zwyczaje Pierwszych Mieszkańców Kanady. The Superintendent-general of Indian Affairs (tak to się wtedy nazywało) oświadczył : najszczęśliwszym rozwiązaniem dla tubylcow będzie pełna asymilacja z ogólną ludnością a mieszane małżeństwa i edukacja przezwyciężą tubylcze zwyczaje i tradycje. Tradycja POTLATCH okazała się trudna do zniszczenia. HAIDA GWAII i okolice posiadały zbyt wiele ukrytych zakątków, gdzie stare zwyczaje mogły być kontynuowane poza zasięgiem wzroku gorliwych inspektorów. Nacisk asymilicajny wzrastał z roku na rok. W 1920 roku zaczęto konfiskować regalia używane w czasie POTLATCH. Winnym łamania Potlatch Law obiecywano amnestie w zamian za maski, grzechotki i inne przedmioty związane z ceremonią POTLATCH. Wierzenia przodków i tysiącletnia tradycja okazały się silniejsze od praw ludzi dla których szacunek dla innego i tolerancja są rzeczą obcą. POTLATCH, jego pieśni i tańce ciągle przekazują historię szczepu i jego zwyczaje następnym pokoleniom. Miejmy nadzieję, że ta do niedawna jeszcze żywa tradycja nie zmieni się w martwy Skansen. Dyskryminacyjne Potlatch Law z roku 1884 zostało oficjalnie usunięte z Kodeksu Kryminalnego Kanady w roku

29 LONGHOUSE Longhouse to nazwa domu mieszkalnego budowanrgo przez HAIDA. Były to spore budynki o formie prostokąta, zwykle około m. długie i 5-7 m. szerokie. Zdarzały się też domy o wielkości 500 m. na 60 m. zamieszkałe przez rodziny liczące 50 osób i więcej. Model domu Haida 28

30 Koncepcja konstrukcyjna Longhouse była niezwykle prosta. Polegała na ramie składającej się z dwóch słupów i poziomej belki. Przypuszczam, że był to początek znanego i powszechnie, do dnia dzisiejszego używanego systemu zwanego wood frame. Nawiasem mówiąc, system ten nazywa się w Polsce metodą kanadyjską. Na drewnianą ramę Longhouse składają się bale drewniane ścian i dachu. Znów, jak w wypadku Totem Pole, są to pnie Western Red Cedar, drzewa wyjątkowo odpornego na zginanie. Dach i ściany wypełniane są łupanymi deskami wzmocnionymi korą. Domy takie posiadają zwykle jedne drzwi i nie mają okien. Wewnątrz, po obu stronach centralnego holu mieszczą się kabiny przedzielone ściankami składającymi się ze skrzyń służących do przechowywania dobytku. Każda kabina ma swoje palenisko. Całość wentylowana jest otworem w dachu (coś w rodzaju polskiej kurnej chaty). 29 Rama domu HAIDA z Totem Pole

31 Dach domu podobnie do ścian, pokryty był łupanymi deskami i obciążony kamieniami. Jedynymi meblami domu były drewniane ławy umocowane wzdłuż ścianek działowych. Służyły one do pracy jak i (po przykryciu matami) do spania. Frontowa ściana domu była często bogato dekorowana rzeźbami i malowidłami zwierząt i rodowych symboli. Przed wejściem do domu stawiano Totem Pole. Front domu HAIDA Stałym elementem budynku była rama ścian i dachu. Ich wypełnienie (łupane deski i kora) były przenośne. Wiele bowiem rodzin HAIDA posiadało parę domów. Dom nad morzem gdzie spędzano czas połowów i dom w lesie gdzie mieszkano w czasie połowów i zbierania jagód. Każdy z tych domów miał stałą, drewnianą ramę konstrukcyjną. Wypełnienie ścian i dachu było przenośne z sezonu na sezon. 30

32 SZTUKA UŻYTKOWA ZDOBNICTWO I RZEMIOSŁO ARTYSTYCZNE Wypada zacząć od definicji słowa : sztuka. Niezawodna w takich wypadkach Encyclopedia Britannica określa sztukę jako umiejętność użycia wyobraźni w tworzeniu estetycznych (pięknych) przedmiotów, estetycznego środowiska lub estetycznych doświadczeń, które można dzielić z innymi. Sztuką użytkową można nazwać sztukę stosowaną czy sztukę zdobniczą dotyczącą wytwarzania przedmiotów codziennego użytku. W wypadku HAIDA określenie to stosuje się do takich dziedzin jak tkactwo i moda (koce, szale, okrycia, kapelusze), projektowanie i wytwarzanie przedmiotów kultu (maski, grzechotki), zdobnictwo (tatuaże) i rzemiosło artystyczne (czółna, skrzynie). Wymaga to niezwykłego uzdolnienia talentu, czyli wrodzonej predyspozycji w dziedzinie artystycznej, przejawiającej się w ponadprzeciętnym stopniu sprawności lub zdolności do szybkiego uczenia się jej, HAIDA taki właśnie talent posiadali. Dlaczego? Już z góry odrzućmy szukanie odpowiedzi na to pytanie w skompromitowanych teoriach antropologicznych i rasowych. Zbyt świeże są w naszej pamięci teorie głoszące wyższość inteligencji i charakteru ludzi o niebieskich oczach i blond włosach. Możemy jednak spróbować znaleźć przyczyny tej niebywałej koncentracji talentu na HAIDA GWAII z powodów innych niż genetyka. 31

33 HAIDA przez setek lat prowadzili życie we względnej izolacji prymitywne lecz komfortowe. W dobrobycie, który zapewniała obfitość płodów morza i ziemi. Ich głęboka wiara w świat duchów mających przemożny i decydujący wpływ nie tylko na ich życie, ale i na losy zwierząt i przedmiotów martwych, wiązała ich nierozerwalnie z naturą, z środowiskiem w którym żyli. Z otaczającym ich lasem, z morzem, z rybami, ptakami i zwierzętami żyli w pełnej symbiozie. Jedyny dostępny im sposób porozumiewania się (dzisiaj powiedzielibyśmy : sposób przekazywania informacji), był dźwięk (głos), ruch (taniec) i wynik pracy rąk inspirowanych wyobraźnią. Wyobraźnią błądzącą w świecie mitów i legend. Nie umiejąc pisać mówili rzeźbą, tańcem, kolorem maski. Ich tajemniczy świat duchów odżywał w tańcu ludzi przebranych za ptaki. Opływowy kształt ryby, obła forma muszli, krogulczy dziób orła, okrągłe, wypukłe oko ptaka wszystko to widzimy dzisiaj w krzywej, płynnej linii rysunku i rzeźby HAIDA. Pełne, czyste barwy, to czarny kolor skrzydła kruka, czerwień jesiennych liści, żółć schnących traw i błękit morza. Sztuka HAIDA to obraz ich życia wsparty mistyką wiary i wyobraźni. Wyrzeźbiony w grymasie maski szamana, utkany wzorami zimowego okrycia, wijący się czarną linią tatuażu na piersiach i ramionach mieszkańców HAIDA GWAII. Sztuka, która rodziła się w ciszy ziemi milczącej o zmierzchu, w szumie morza, której towarzyszyły głosy ptaków i chichot duchów błąkających się między konarami niebotycznych cedrów. 32

34 Dugout Canoe czyli czółno łódź wykonana z jednego pnia drzewa zwanego Red Cedar, wydłubane i wypalane, płaskodenne, poruszane wiosłami (czasami żaglem). Czółno odgrywało niezwykle ważną rolę w życiu HAIDA. Jego wielkość zależała od funkcji jaką miało spełniać. Używane do transportu i przemieszczania się między przeszło 150 wyspami archipelagu HAIDA GWAII czy do polowań-połowów na wieloryby i łososie, dwuosobowe czółno miało około 7.5 m. długości. Czółna używane do transportu towarów czy dalekomorskich wypraw dochodziły do 20 m. 33

35 długości i mogły pomieścić 30 osób. Pień drzewa wypalano ogniem i wydłubywano przy pomocy kamiennych dłut. Wydłubany już pień poszerzano w środku zmiękczając przy pomocy gorącej wody i rozpychając poprzecznymi ławkami. Dziób czółna wykonany osobno, był lekko wzniesiony i bogato dekorowany rzeźbami, malowidłami, muszlami i zębami zwierzęcymi. Podobnie do Totem Pole, dekoracje dziobu identyfikowały właściciela czółna i opowiadały o losach jego i jego klanu. Bentwood Box Bentwood Box czyli skrzynie, najrozmaitszych wielkości, zależnie od przeznaczenia, robione były z jednej łupanej deski drzewa o nazwie Red Cedar. Deski były zmiękczane w parującej wodzie, zginane i łączone przy 34

Kto chce niech wierzy

Kto chce niech wierzy Kto chce niech wierzy W pewnym miejscu, gdzie mieszka Bóg pojawił się mały wędrowiec. Przysiadł na skale i zapytał: Zechcesz Panie ze mną porozmawiać? Bóg popatrzył i tak odpowiedział: mam wiele czasu,

Bardziej szczegółowo

DODATKOWY MATERIAŁ KONKURSOWY DLA KLAS SZÓSTYCH

DODATKOWY MATERIAŁ KONKURSOWY DLA KLAS SZÓSTYCH DODATKOWY MATERIAŁ KONKURSOWY DLA KLAS SZÓSTYCH Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej NAUKA I OŚWIATA: W Wielkiej Brytanii znajduje się duża liczba uniwersytetów, m.in.: University

Bardziej szczegółowo

Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura

Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura najsilniej rozwinięta na tym obszarze. Majowie to grupa

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

MOCNE STRONY OSOBOWE:

MOCNE STRONY OSOBOWE: MOCNE STRONY OSOBOWE: To ja Kreatywność / pomysłowość Znajduję różne rozwiązania problemów Łatwo wpadam na nowe pomysły Mam wizjonerskie pomysły Szukam nowych możliwości i wypróbowuję je Potrafię coś zaprojektować

Bardziej szczegółowo

KARTA PRACY RZĄD TANZANII

KARTA PRACY RZĄD TANZANII KARTA PRACY RZĄD TANZANII Park Narodowy Serengeti to jeden z największych obszarów chronionych na świecie. Obejmuje część równiny Serengeti położoną w północno-zachodniej części Tanzanii. Objęty jest ochroną

Bardziej szczegółowo

W SZKOLE PODSTAWOWEJ w ZESPOLE SZKÓŁ NR 1 im. JANA PAWŁA II w BEŁŻYCACH

W SZKOLE PODSTAWOWEJ w ZESPOLE SZKÓŁ NR 1 im. JANA PAWŁA II w BEŁŻYCACH W SZKOLE PODSTAWOWEJ w ZESPOLE SZKÓŁ NR 1 im. JANA PAWŁA II w BEŁŻYCACH W związku z postępującą degradacją środowiska naturalnego (susza, powodzie, dziura ozonowa) coraz większego znaczenia na świecie

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

Spis elementów multimedialnych zawartych w multibooku (cz. 2)

Spis elementów multimedialnych zawartych w multibooku (cz. 2) 6 Spis elementów multimedialnych zawartych w multibooku (cz. 2) Pokazy prezentują dodatkowe zdjęcia i informacje wzbogacające treść lekcji służą utrwalaniu wiedzy i umiejętności poszerzają wiedzę i rozbudzają

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek Jak powstają nowe gatunki Katarzyna Gontek Powstawanie gatunków (specjacja) to proces biologiczny, w wyniku którego powstają nowe gatunki organizmów. Zachodzi na skutek wytworzenia się bariery rozrodczej

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej

W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej W skrócie historia gospodarki mieszkaniowej Lekcja Projekt Ekodom Źródło: http://hubpages.com/hub/history-of-housing 23/01/2009 1 Pierwsze schronienia Zanim człowiek nauczył się budować schronienia, mieszkał

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

Pieczęć Olsztyna IV WIEK

Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pierwowzorem herbu Olsztyna była sekretna pieczęć, którą jeszcze w 1526 roku pieczętowano dokumenty. W drugiej połowie XVI w. na pieczęci pojawiła się postać wędrowca trzymającego

Bardziej szczegółowo

Żyj według życiorysu, który chciałbyś sobie napisać. Aleksander Kumor polski aforysta

Żyj według życiorysu, który chciałbyś sobie napisać. Aleksander Kumor polski aforysta Żyj według życiorysu, który chciałbyś sobie napisać Aleksander Kumor polski aforysta P R O G R A M Z A J Ę Ć D L A U C Z N I Ó W G I M N A Z J U M 2 S P O T K A N I E CO NALEŻY WZIĄĆ POD UWAGĘ PLANUJĄC

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 15 W KROŚNIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 15 W KROŚNIE PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 15 W KROŚNIE W wychowaniu chodzi właśnie o to, ażeby człowiek stawał się coraz bardziej człowiekiem o to ażeby bardziej był, a nie tylko więcej miał, aby poprzez

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Anna Kalbarczyk Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Rozwój osobowości dziecka w wieku od 2 do 6 lat na podstawie jego

Bardziej szczegółowo

Kultura i zabytki Perú

Kultura i zabytki Perú Kultura i zabytki Perú Perú Perú to państwo w Ameryce Południowej, położone nad Oceanem Spokojnym, składające się z trzech malowniczych krain geograficznych - wybrzeża, łańcuchów And i Montany, w peruwiańskich

Bardziej szczegółowo

ZAĆMIENIA. Zaćmienia Słońca

ZAĆMIENIA. Zaćmienia Słońca ZAĆMIENIA Zaćmienia Słońca 1. Całkowite zaćmienie Słońca 20 marca 2015. Pas fazy całkowitej zaćmienia rozpocznie się 20 marca 2015 o godzinie 9 h 10 m na północnym Atlantyku, prawie 500 km na południe

Bardziej szczegółowo

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07. KARTA PROJEKTU Informacje o projekcie Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.2013 Informacje o projektodawcy Nazwa

Bardziej szczegółowo

Katharsis. Tyle bezimiennych wierszy, ilu poległych rycerzy Dariusz Okoń

Katharsis. Tyle bezimiennych wierszy, ilu poległych rycerzy Dariusz Okoń 1 Spis treści Od Autora......6 Katharsis...7 Zimowy wieczór......8 Cierpienie i rozpacz......9 Cel.... 10 Brat Niebieski.... 11 Czas.... 12 Opętana.... 14 * * * [Moja dusza słaba].... 16 * * * [Człowiek

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty. Kreatywność, czyli jak być twórczym na co dzień Hanna Micińska. E.Nęcki

Akademia Młodego Ekonomisty. Kreatywność, czyli jak być twórczym na co dzień Hanna Micińska. E.Nęcki Akademia Młodego Ekonomisty Kreatywność, czyli jak być twórczym na co dzień Hanna Micińska Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 5 maja 2014 r. Twórczość E.Nęcki Twórczy może być materialny lub niematerialny

Bardziej szczegółowo

Narysowanie postaci ludzkiej nie należy

Narysowanie postaci ludzkiej nie należy WSTĘP 3 Narysowanie postaci ludzkiej nie należy do prostych zadań. Opanowanie tej sztuki wymaga wielu ćwiczeń i dużej cierpliwości, jednak jest to możliwe dla każdego, kto wykaże się zapałem oraz ambicją,

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie,,( ) Wychowywać to nie znaczy kształcić tylko rozum, lecz kształtować harmonijnie całego człowieka, a więc także jego serce i charakter.

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 1 w Miechowie

Szkoła Podstawowa nr 1 w Miechowie Wymagania edukacyjne na oceny w klasie 1 Szkoła Podstawowa nr 1 w Miechowie ZNAK GRAFICZNY OCENA WYRAŻONA PUNKTAMI KRYTERIA OCENIANIA Edukacja polonistyczna 6 p. - wypowiada myśli w formie wielozdaniowej,

Bardziej szczegółowo

SP Klasa VI, temat 2

SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 zagiąć NAUKOWCY SP Klasa VI, temat

Bardziej szczegółowo

Hinduizm uznaje, że każda wiara, która prowadzi do Boga, jest dobra.

Hinduizm uznaje, że każda wiara, która prowadzi do Boga, jest dobra. HINDUIZM Hinduizm jest religią monoteistyczną polegającą na tym, że cześć oddaje się jednemu bogu, który przejawia się pod postaciami wcieleń i żeńskiej energii. Hinduizm uznaje, że każda wiara, która

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANE PRZEZ Makerbot Education OPRACOWANE PRZEZ MakerBot Education

OPRACOWANE PRZEZ Makerbot Education OPRACOWANE PRZEZ MakerBot Education w OPRACOWANE PRZEZ Makerbot Education OPRACOWANE PRZEZ MakerBot Education Copyright 2015 by MakerBot www.makerbot.com Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana,

Bardziej szczegółowo

Na czym polega bioróżnorodność?

Na czym polega bioróżnorodność? Kto kogo je? Na czym polega bioróżnorodność? Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Zakres materiału z płyty: Plansza 2 poziomy bioróżnorodności Pośrednie nawiązania do treści nauczania z PP uczeń: obserwuje

Bardziej szczegółowo

ETNOLOGIA RELIGII. Andrzej Szyjewski. Spis treści

ETNOLOGIA RELIGII. Andrzej Szyjewski. Spis treści Wprowadzenie Część pierwsza: PODSTAWY ETNOLOGII RELIGII Rozdział I: Etnologia, antropologia, etnologia religii a) ab origines b) antropologia i jej zakres c) antropologiczne rozumienie i definicja kultury

Bardziej szczegółowo

Etymologia. Istnieją co najmniej dwie teorie dotyczące pochodzenia nazwy kontynentu :

Etymologia. Istnieją co najmniej dwie teorie dotyczące pochodzenia nazwy kontynentu : Afryka Afryka drugi pod względem wielkości kontynent na Ziemi, ma 30,3 mln km² powierzchni, czyli ponad 20,3% ogólnej powierzchni lądowej naszego globu. Przechodzi przez niego południk 0, obydwa zwrotniki

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Sztuka zarabiania na wypoczynku Aleksandra Ruta Uniwersytet w Białymstoku 8 października 2015 r. Sztuka. zarabiania Sztuka (łac.ars, grec. techne) w starożytności i średniowieczu

Bardziej szczegółowo

REZERWAT PRZYRODY NIEDŹWIEDZIE WIELKIE Geneza powstania nazwy.

REZERWAT PRZYRODY NIEDŹWIEDZIE WIELKIE Geneza powstania nazwy. REZERWAT PRZYRODY NIEDŹWIEDZIE WIELKIE Geneza powstania nazwy. Nadleśnictwo Dobrocin, Kiełkuty, Dobrocinek, Leśnica. Kolejny raz ruszamy ścieżkami historii, która skrywa się przed nami z prawdziwymi gratkami

Bardziej szczegółowo

swiat przestrzenny plastyka - zajęcia manualne piątek godz. 18.30-20.00 GRUPA WIEKOWA 7-12 CENA KURSU: 170,- Zajęcia manualne skupiają się na rozwijaniu percepcji wzrokowej i kontroli ręki a także na stymulowaniu

Bardziej szczegółowo

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Jako mała dziewczynka miałam wiele marzeń. Chciałam pomagać innym ludziom. Szczególnie starzy, samotni

Bardziej szczegółowo

Opis zasad innowacji pedagogicznej w nauczaniu historii na poziomie szkoły podstawowej w zakresie edukacji regionalnej.

Opis zasad innowacji pedagogicznej w nauczaniu historii na poziomie szkoły podstawowej w zakresie edukacji regionalnej. Opis zasad innowacji pedagogicznej w nauczaniu historii na poziomie szkoły podstawowej w zakresie edukacji regionalnej Witamy na Warmii realizowana w Szkole Podstawowej nr 19 im. Mikołaja Kopernika w Olsztynie

Bardziej szczegółowo

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Pałac na Wyspie Pałac Myślewicki Biały Domek Stara Pomarańczarnia Podchorążówka Stara Kordegarda Amfiteatr Stajnie i wozownie Wejścia do Łazienek Królewskich 2 3 O CO TU CHODZI? Kto

Bardziej szczegółowo

Chrześcijanie są jak drzewa

Chrześcijanie są jak drzewa Chrześcijanie są jak drzewa Księga Rodzaju 2:18-24 Potem rzekł Pan Bóg: Niedobrze jest człowiekowi, gdy jest sam. Uczynię mu pomoc odpowiednią dla niego. Utworzył więc Pan Bóg z ziemi wszelkie dzikie

Bardziej szczegółowo

Cenne informacje dla rodziców

Cenne informacje dla rodziców Cenne informacje dla rodziców Rok szkolny 2014/2015 Co trzylatek umieć powinien -Posługuje się określeniami odnoszącymi się do kierunków w przestrzeni (na, pod, za, przed). -Klasyfikuje przedmioty ze względu

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania J.R.R. Tolkien. Hobbit

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania J.R.R. Tolkien. Hobbit Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania J.R.R. Tolkien Hobbit Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna

Bardziej szczegółowo

PROGRAM IMPREZ WAKACYJNYCH W 2014 r. Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza w Chełmie

PROGRAM IMPREZ WAKACYJNYCH W 2014 r. Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza w Chełmie PROGRAM IMPREZ WAKACYJNYCH W 2014 r. LIPIEC 2014 DATA WYDARZENIE MIEJSCE ORGANIZATORZY Karolina Zdunek. Malarstwo Stalag 319, niemiecki obóz jeniecki Zaczęło się od Ewy. Kobieta w sztuce ludowe Powrót

Bardziej szczegółowo

Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument

Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument Natalia Junik Kulturoznawstwo DSW Zaliczenie na przedmiot pn. Fotografia jako dokument DWA ŚWIATY BOGACTWO I NĘDZA W WIELKIM MIEŚCIE KAIR, miasto na styku światów القاهرة Kair to położona nad Nilem stolica

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NR

ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NR ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NR 20 w Łodzi, ul. Warecka 41 14 lutego 2008r. 28/59/2008 Nakład 100 egzemplarzy Gazeta bezpłatna Adres internetowy: www.warecka.edu.pl Spis treści: 1. Co się działo w szkole

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU Szkoła Podstawowa im. Adama Mickiewicza w Skalmierzycach rok szkolny / PROJEKT EDUKACYJNY PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU I Wstęp Świat wokół nas zmienia się bardzo szybko, a my żyjemy ciągłym pędzie.

Bardziej szczegółowo

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody Ochrona przyrody ma w Polsce długie tradycje. Według niektórych źródeł pierwsze decyzje związane z nią pochodzą z X wieku - np. w sprawie ochrony bobrów. W kolejnych wiekach zaczęto chronić nadmiernie

Bardziej szczegółowo

Nasza szkoła promuje kulturę pokoju i międzynarodowego zrozumienia dlatego w 2013 roku podjęła starania o honorowy patronat UNESCO oraz o przyjęcie

Nasza szkoła promuje kulturę pokoju i międzynarodowego zrozumienia dlatego w 2013 roku podjęła starania o honorowy patronat UNESCO oraz o przyjęcie Nasza szkoła promuje kulturę pokoju i międzynarodowego zrozumienia dlatego w 2013 roku podjęła starania o honorowy patronat UNESCO oraz o przyjęcie do Szkół Stowarzyszonych, realizując następujące inicjatywy

Bardziej szczegółowo

Program Coachingu dla młodych osób

Program Coachingu dla młodych osób Program Coachingu dla młodych osób "Dziecku nie wlewaj wiedzy, ale zainspiruj je do działania " Przed rozpoczęciem modułu I wysyłamy do uczestników zajęć kwestionariusz 360 Moduł 1: Samoznanie jako część

Bardziej szczegółowo

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do ciebie mówią zwłaszcza wtedy, kiedy się do nich modlisz. Ich subtelny głos, który dociera do nas w postaci intuicyjnych odczuć i myśli ciężko usłyszeć w

Bardziej szczegółowo

Podczas długiej nocy Małpa śni jak. Sięgnąć gwiazd... pisał poeta Masaoka Shiki w jednym ze swoich wierszy.

Podczas długiej nocy Małpa śni jak. Sięgnąć gwiazd... pisał poeta Masaoka Shiki w jednym ze swoich wierszy. Podczas długiej nocy Małpa śni jak Sięgnąć gwiazd... pisał poeta Masaoka Shiki w jednym ze swoich wierszy. Miłość pomaga sięgnąć gwiazd... Porozmawiajmy o miłości uniwersalnej, nazywanej inaczej altruizmem.

Bardziej szczegółowo

Falowanie czyli pionowy ruch cząsteczek wody, wywołany rytmicznymi uderzeniami wiatru o powierzchnię wody. Fale wiatrowe dochodzą średnio do 2-6 m

Falowanie czyli pionowy ruch cząsteczek wody, wywołany rytmicznymi uderzeniami wiatru o powierzchnię wody. Fale wiatrowe dochodzą średnio do 2-6 m Ruchy wód morskich Falowanie Falowanie czyli pionowy ruch cząsteczek wody, wywołany rytmicznymi uderzeniami wiatru o powierzchnię wody. Fale wiatrowe dochodzą średnio do 2-6 m wysokości i 50-100 m długości.

Bardziej szczegółowo

Ciekawie o Somalii Somalia w Pigułce państwo w północno-wschodniej części Afryki położone na Półwyspie Somalijskim (zwanym Rogiem Afryki ). Przylega do Oceanu Indyjskiego i Zatoki Adeńskiej. Na północnym

Bardziej szczegółowo

OCEANY STELLA CHOCHOWSKA KL.1TH

OCEANY STELLA CHOCHOWSKA KL.1TH OCEANY STELLA CHOCHOWSKA KL.1TH Oceany światowe: Ocean Arktyczny Ocean Indyjski Ocean Atlantycki Ocean Spokojny Ocean Arktyczny Ocean Arktyczny jest bardzo ściśle monitorować na skutki zmian klimatycznych.

Bardziej szczegółowo

PSO zajęć technicznych dla klasy V do programu nauczania Jak to działa?

PSO zajęć technicznych dla klasy V do programu nauczania Jak to działa? PSO zajęć technicznych dla klasy V do programu nauczania Jak to działa? Temat Ocena niedostateczna Ocena dopuszczająca ( wym. konieczne) Ocena dostateczna ( wym. podstawowe) Ocena dobra ( wym. rozszerzające)

Bardziej szczegółowo

República Dominicana

República Dominicana República Dominicana República Dominicana República Dominicana leży na Karaibach, zajmuje 2/3 (48 730 km² ) wyspy Hispaniola. Od zachodu graniczy z Haiti, od północy otacza ją Ocean Atlantycki, a od wschodu

Bardziej szczegółowo

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Szczecińskiego oraz archipelagu przybrzeżnych wysp stał się pierwszym

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy klasyfikacyjne: I5, 30, 45, 60godzin) W 1983 roku ukończyła

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA PRZYRODNICZA

EDUKACJA PRZYRODNICZA EDUKACJA PRZYRODNICZA KLASA I Ocenie podlegają następujące obszary: środowisko przyrodnicze/park, las, ogród, pole, sad, zbiorniki wodne, krajobrazy/, środowisko geograficzne, historyczne, ochrona przyrody

Bardziej szczegółowo

RASIZM DYSKRYMINACJA RASOWA. Magdalena Syryca

RASIZM DYSKRYMINACJA RASOWA. Magdalena Syryca RASIZM DYSKRYMINACJA RASOWA Magdalena Syryca Rasizm, dyskryminacja rasowa zespół poglądów głoszących tezę o nierówności ludzi, a wynikająca z nich ideologia przyjmuje wyższość jednych ras nad innymi. Przetrwanie

Bardziej szczegółowo

DOBRE. relacje w rodzinie

DOBRE. relacje w rodzinie Dr EWA WOYDYŁŁO jest psychologiem i psychoterapeutką. Pracuje w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie oraz w Fundacji Batorego. Napisała wiele książek, m.in.: Poprawka z matury; W zgodzie ze

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie energii odnawialnych w Wigierskim Parku Narodowym i zamierzenia edukacyjne w tym zakresie na najbliższe lata

Wykorzystanie energii odnawialnych w Wigierskim Parku Narodowym i zamierzenia edukacyjne w tym zakresie na najbliższe lata Wykorzystanie energii odnawialnych w Wigierskim Parku Narodowym i zamierzenia edukacyjne w tym zakresie na najbliższe lata Lokalizacja parku na mapie Polski Mapa z południową częścią WPN Mapa z północną

Bardziej szczegółowo

FOREX - DESK: Komentarz dzienny (19.10.2004r.)

FOREX - DESK: Komentarz dzienny (19.10.2004r.) FOREX - DESK: Komentarz dzienny (19.10.2004r.) Początek tygodnia przyniósł najpierw stabilizację eurodolara w okolicach maksimów z piątku, zatem można się było spodziewać, że podjęta zostanie ponowna próba

Bardziej szczegółowo

Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku

Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku Grażyna Nawrocka Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku Cele dydaktyczne: -rozróżnianie trzech typów lasu: las iglasty, las liściasty i las mieszany, - poznanie przez

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

Koperta 2 Grupa A. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię

Koperta 2 Grupa A. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Koperta 2 Grupa A Podczas dzisiejszego szukania śladów przeszłości w starym mieście Kostrzyn, dla waszej grupy ciekawe będą

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Uprzejmie prosimy o podanie źródła i autorów w razie cytowania.

Uprzejmie prosimy o podanie źródła i autorów w razie cytowania. Tytuł: Marzenie Franka Kupki Tekst: Anna Cwojdzińska Ilustracje: Aleksandra Bugajewska Wydanie I, lipiec 2012 Text copyright Anna Cwojdzińska Illustration copyright Aleksandra Bugajewska Uprzejmie prosimy

Bardziej szczegółowo

TEATR BLIŻEJ DZIECKA

TEATR BLIŻEJ DZIECKA TEATR BLIŻEJ DZIECKA Wiemy nie od dziś, że dziecko uczy się kontaktu ze sztuką już od wczesnego dzieciństwa. Wrodzona wrażliwość pozwala mu żywo reagować na melodyjność głosu matki i śpiewane przez nią

Bardziej szczegółowo

Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu...

Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu... Wojewódzki Konkurs Geograficzny Etap szkolny 2006/2007 Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu... Życzymy powodzenia!

Bardziej szczegółowo

SZTUKA UCZENIA SIĘ-PORADY. Jak działa nasz umysł? Jaki mamy typ inteligencji? Jaki styl uczenia preferujemy?

SZTUKA UCZENIA SIĘ-PORADY. Jak działa nasz umysł? Jaki mamy typ inteligencji? Jaki styl uczenia preferujemy? SZTUKA UCZENIA SIĘ-PORADY Jak działa nasz umysł? Jaki mamy typ inteligencji? Jaki styl uczenia preferujemy? Jak działa nasz umysł? Lewa półkula odpowiada za: Czytanie Pisanie Uczenie Podział czasu Rozumowanie

Bardziej szczegółowo

Co to są prawa dziecka?

Co to są prawa dziecka? Prawa Dziecka Co to są prawa dziecka? Każdy człowiek jest osobą, ale żaden człowiek nie rodzi się w pełni ukształtowany. Pełnię swojej osobowości musi rozwinąć. Każdy człowiek musi odpowiednio ukształtować

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY XV Liceum Ogólnokształcącego im. Zjednoczonej Europy w Gdańsku

PROGRAM WYCHOWAWCZY XV Liceum Ogólnokształcącego im. Zjednoczonej Europy w Gdańsku PROGRAM WYCHOWAWCZY XV Liceum Ogólnokształcącego im. Zjednoczonej Europy w Gdańsku Misja szkoły XV Liceum Ogólnokształcące im. Zjednoczonej Europy w Gdańsku jest szkołą, które swoje działania opiera na

Bardziej szczegółowo

Ryby mają głos! Klub Gaja działa na rzecz ochrony mórz i oceanów oraz zagrożonych wyginięciem gatunków ryb.

Ryby mają głos! Klub Gaja działa na rzecz ochrony mórz i oceanów oraz zagrożonych wyginięciem gatunków ryb. Ryby mają głos! w w w. k l u b g a j a. p l fot. www.dos-bertie-winkel.com Klub Gaja działa na rzecz ochrony mórz i oceanów oraz zagrożonych wyginięciem gatunków ryb. Klub Gaja to jedna z najstarszych

Bardziej szczegółowo

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje Test mocny stron Poniżej znajduje się lista 55 stwierdzeń. Prosimy, abyś na skali pod każdym z nich określił, jak bardzo ono do Ciebie. Są to określenia, które wiele osób uznaje za korzystne i atrakcyjne.

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych. w Wodzisławiu Śląskim

Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych. w Wodzisławiu Śląskim Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Wodzisławiu Śląskim II Liceum Ogólnokształcące z Oddziałami Dwujęzycznymi i Integracyjnymi im. ks. prof. Józefa Tischnera Liceum Plastyczne Praca wychowawcy jest przede

Bardziej szczegółowo

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 11. Rola martwego drewna.

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 11. Rola martwego drewna. 11. Rola martwego drewna W celu przybliżenia dzieciom pojęcia martwego drzewa nauczycielki z przedszkola nr 16 w Koszalinie zorganizowały wycieczkę autokarową do lasu, podejmując współpracę z Nadleśnictem

Bardziej szczegółowo

Projekt jest współfinansowany w ramach programu polskiej współpracy rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP w 2012 r.

Projekt jest współfinansowany w ramach programu polskiej współpracy rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP w 2012 r. Projekt jest współfinansowany w ramach programu polskiej współpracy rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP w 2012 r. eduglob.zrodla.org/peru/ Wiele gatunków ziemniaków na stoisku na rynku w mieście

Bardziej szczegółowo

Dnia 7.02.2011 udaliśmy się na wycieczkę do średniowiecznego, a zarazem nowoczesnego miasta Jawor. Wiąże się z nim bardzo wiele średniowiecznych

Dnia 7.02.2011 udaliśmy się na wycieczkę do średniowiecznego, a zarazem nowoczesnego miasta Jawor. Wiąże się z nim bardzo wiele średniowiecznych Dnia 7.02.2011 udaliśmy się na wycieczkę do średniowiecznego, a zarazem nowoczesnego miasta Jawor. Wiąże się z nim bardzo wiele średniowiecznych historii i podań, lecz nas interesowała teraźniejszość,

Bardziej szczegółowo

Manggha jest miejscem szczególnym dla Rafała Pytla, mało który polski artysta tak bardzo wpisuje się w tradycyjną estetyką japońską, gdzie nacisk położony jest bardziej na sugestię i nieokreśloność niż

Bardziej szczegółowo

Park Krajobrazowy Doliny Baryczy powstał w 1996 roku i obejmuje obecnie 87 040 ha, dzięki czemu jest największym parkiem krajobrazowym w Polsce.

Park Krajobrazowy Doliny Baryczy powstał w 1996 roku i obejmuje obecnie 87 040 ha, dzięki czemu jest największym parkiem krajobrazowym w Polsce. Stawy Milickie to ponad 7 tysięcy hektarów wody, największy kompleks stawów rybnych w Europie. Niezwykle cenny obszar wodno-błotny objęty licznymi formami ochrony przyrody oraz doceniony przez międzynarodowe

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE

INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE 1. Tytuł innowacji Z angielskim za pan brat już od najmłodszych lat 2. Typ innowacji Programowa i organizacyjna: - wprowadzenie zajęć z języka

Bardziej szczegółowo

PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE. Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu

PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE. Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu IDEA PRZEKROJU stosujemy, aby odzwierciedlić wewnętrzne, niewidoczne z zewnątrz, kształty przedmiotu.

Bardziej szczegółowo

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Literatura 1. Literackie portrety ludzi szczęśliwych.

Bardziej szczegółowo

Temat: Jak wędrówka może zmienić człowieka? (na podstawie filmu Emilio Esteveza Droga życia )

Temat: Jak wędrówka może zmienić człowieka? (na podstawie filmu Emilio Esteveza Droga życia ) Temat: Jak wędrówka może zmienić człowieka? (na podstawie filmu Emilio Esteveza Droga życia ) 1. W filmie Emilio Esteveza Droga życia reżyser wykorzystuje retrospekcję. W jaki sposób to robi i czemu ten

Bardziej szczegółowo

Projekt Stop agresji! Stop przemocy!

Projekt Stop agresji! Stop przemocy! Projekt Stop agresji! Stop przemocy! Charakterystyka projektu Prezentowany projekt pt.: Stop agresji! Stop przemocy! opracowany został na potrzeby społeczności uczniowskiej; uwzględnia treści ścieżek edukacyjnych,

Bardziej szczegółowo

Mój szkolny kolega z Afryki

Mój szkolny kolega z Afryki ZESPÓŁ SZKOLNO-PRZEDSZKOLNY W MODRZU Mój szkolny kolega z Afryki projekt edukacyjny realizowany od marca r. do marca 2010r. N ie m ożem o y zrobić nic w ielkiego za to m ałe rzeczy z w ielką m iłości cią.

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Konkurs Języka Polskiego dla uczniów szkół podstawowych województwa wielkopolskiego. ETAP REJONOWY Rok szkolny 2014/2015

Wojewódzki Konkurs Języka Polskiego dla uczniów szkół podstawowych województwa wielkopolskiego. ETAP REJONOWY Rok szkolny 2014/2015 Kod ucznia Data urodzenia ucznia Dzień miesiąc rok Wojewódzki Konkurs Języka Polskiego ETAP REJONOWY Rok szkolny 2014/2015 Instrukcja dla ucznia 1. Sprawdź, czy test zawiera 8 stron. Ewentualny brak stron

Bardziej szczegółowo

Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat tygodniowy Temat dnia W lesie. W jesiennym lesie. Zagadnienia z podstawy programowej

Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat tygodniowy Temat dnia W lesie. W jesiennym lesie. Zagadnienia z podstawy programowej SCENARIUSZ ZAJĘĆ W KLASACH ŁĄCZONYCH I i II Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat JESIENNE OBSERWACJE. JESIEŃ W PRZYRODZIE. tygodniowy Temat dnia W lesie. W jesiennym lesie. Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

pójdziemy do kina Gimnazjum kl. I, Temat 57

pójdziemy do kina Gimnazjum kl. I, Temat 57 pójdziemy do kina pragnę sprawić Ci radość kupię kwiaty chcę być z Tobą ofiaruję prezent dobrze jest być razem przygotuję dobre jedzenie przyjaźń z Tobą jest dla mnie ważna Grupa 1 Przeczytaj poniższy

Bardziej szczegółowo

Każdy patron. to wzór do naśladowania. Takim wzorem była dla mnie. Pani Ania. Mądra, dobra. i zawsze wyrozumiała. W ciszy serca

Każdy patron. to wzór do naśladowania. Takim wzorem była dla mnie. Pani Ania. Mądra, dobra. i zawsze wyrozumiała. W ciszy serca Autor wiersza: Anna Sobotka PATRON Każdy patron to wzór do naśladowania. Takim wzorem była dla mnie Pani Ania. Mądra, dobra i zawsze wyrozumiała. W ciszy serca uszczęśliwić mnie umiała. Myśli moje do Niej

Bardziej szczegółowo

Rzeźba na mapach. m n.p.m

Rzeźba na mapach. m n.p.m Rzeźba na mapach Rzeźbę terenu przedstawia się obecnie najczęściej za pomocą poziomic. Poziomice (izohipsy) są to linie na mapie łączące punkty o jednakowej wysokości. Mapa poziomicowa (hipsometryczna)

Bardziej szczegółowo

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki,

Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, Od najmłodszych lat dziecko powinno być wprowadzone w świat muzyki. Sposób, w jaki zostanie zachęcone w przedszkolu i w domu do słuchania muzyki, śpiewania, a nawet tworzenia łatwych melodii oraz w jakim

Bardziej szczegółowo