do prenumeraty Zapraszamy na rok 2012 NOLIPREL, 2,5 mg+0,625 mg, tabletki powlekane.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "do prenumeraty Zapraszamy na rok 2012 NOLIPREL, 2,5 mg+0,625 mg, tabletki powlekane."

Transkrypt

1 Patronat POLSKIE TOWARZYSTWO LEKARSKIE POLSKI KOMITET ZIELARSKI ISSN Vol. XVIII Rok za³o enia 1992 Nr 10 (214) PaŸdziernik 2011 Punktacja: Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wy szego: 6 pkt Index Copernicus Wydawnictwo Farmapress : 10,63 pkt Kontynuator tradycji Czasopisma utworzonego w roku 1871 we Lwowie W numerze m.in. mgr Ewa Perliñska Franczyza apteczna szansa czy zagro enie?, dr n. farm. Agnieszka Zimmermann Pozycja pañstwowej inspekcji farmaceutycznej w s³u bie publicznej, dr n. farm. Natasza Staniak Miejsce homeopatii we wspó³czesnej opiece medycznej do prenumeraty Zapraszamy na rok 2012 AMBASADOR FARMACJI NOLIPREL, 2,5 mg+0,625 mg, tabletki powlekane. Jedna tabletka powlekana zawiera 1,6975 mg peryndoprylu, co odpowiada 2,5 mg peryndoprylu z arginin¹ oraz 0,625 mg indapamidu. Substancje pomocnicze: 74,455 mg laktozy jednowodnej. NOLIPREL FORTE, 5 mg+1,25 mg tabletki powlekane. Jedna tabletka powlekana zawiera 3,395 mg peryndoprylu, co odpowiada 5 mg peryndoprylu z arginin¹ oraz 1,25 mg indapamidu. Substancje pomocnicze: 71,33 mg laktozy jednowodnej. NOLIPREL Bi-FORTE, 10 mg+2,5 mg, tabletki powlekane. Jedna tabletka powlekana zawiera 10 mg peryndoprylu z arginin¹, co odpowiada 6,79 mg peryndoprylu oraz 2,5 mg indapamidu. Substancja pomocnicza: laktoza jednowodna. Wskazania do stosowania: NOLIPREL: Nadciœnienie têtnicze. NOLIPREL FORTE: Leczenie nadciœnienia têtniczego samoistnego, stosowanie leku wskazane u pacjentów, u których ciœnienie têtnicze nie jest odpowiednio kontrolowane po zastosowaniu samego peryndoprylu. NOLIPREL Bi-FORTE: Leczenie nadciœnienia têtniczego samoistnego u pacjentów, u których osi¹gniêto odpowiedni¹ kontrolê ciœnienia za pomoc¹ peryndoprylu i indapamidu podawanych w oddzielnych preparatach w dawkach takich jak w leku NOLIPREL FORTE Dawkowanie i sposób podawania: NOLIPREL: Doustnie. Zazwyczaj 1 tabletka powlekana na dobê jako pojedyncza dawka, najlepiej przyjmowana rano przed posi³kiem. Je eli nie uzyska siê kontroli nad ciœnieniem krwi po jednym miesi¹cu leczenia, dawkê mo na podwoiæ. Pacjenci w podesz³ym wieku: Leczenie nale y rozpocz¹æ od zwyk³ej dawki, jednej tabletki raz na dobê. Pacjenci z niewydolnoœci¹ nerek: W ciê kiej niewydolnoœci nerek (klirens kreatyniny poni ej 30 ml/min), leczenie jest przeciwwskazane. U pacjentów z umiarkowan¹ niewydolnoœci¹ nerek (klirens kreatyniny ml/min) maksymalna dawka powinna wynosiæ 1 na dobê. U pacjentów z klirensem kreatyniny wiêkszym lub równym 60 ml/min nie jest wymagana modyfikacja dawki. Zazwyczaj stosowana kontrola leczenia dotyczy czêstego badania stê enia kreatyniny i potasu. Pacjenci z niewydolnoœci¹ w¹troby: W ciê kiej niewydolnoœci w¹troby leczenie jest przeciwwskazane. U pacjentów z umiarkowan¹ niewydolnoœci¹ w¹troby nie jest wymagana modyfikacja dawki. Dzieci i m³odzie : Lek nie powinien byæ stosowany u dzieci oraz m³odzie y z powodu nieustalonej skutecznoœci i bezpieczeñstwa stosowania peryndoprylu zarówno w monoterapii jak i w leczeniu skojarzonym. NOLIPREL FORTE: Doustnie. 1 tabletka stosowana raz na dobê, najlepiej rano, przed posi³kiem. Mo na zaleciæ indywidualne dostosowanie dawki z u yciem poszczególnych sk³adników preparatu. Lek nale y stosowaæ, gdy ciœnienie têtnicze krwi nie jest odpowiednio kontrolowane po zastosowaniu preparatu Noliprel (je eli dotyczy). Je eli jest to klinicznie w³aœciwe, mo na rozwa yæ bezpoœredni¹ zmianê z monoterapii na leczenie lekiem NOLIPREL FORTE. Pacjenci w podesz³ym wieku: Leczenie nale y rozpocz¹æ w zale noœci od reakcji ciœnienia têtniczego krwi oraz czynnoœci nerek. Pacjenci z niewydolnoœci¹ nerek: W przypadkach ciê kiej niewydolnoœci nerek (klirens kreatyniny poni ej 30 ml/min) stosowanie preparatu jest przeciwwskazane. U pacjentów z umiarkowan¹ niewydolnoœci¹ nerek (klirens kreatyniny ml/min) zaleca siê rozpoczynanie leczenia od odpowiedniej dawki jednej z substancji czynnych preparatu z³o- onego. U pacjentów z klirensem kreatyniny wiêkszym lub równym 60 ml/min nie jest wymagana modyfikacja dawki. Zazwyczaj stosowana kontrola leczenia dotyczy czêstego badania stê enia kreatyniny i potasu. Pacjenci z niewydolnoœci¹ w¹troby: W przypadku ciê kiej niewydolnoœci w¹troby leczenie jest przeciwwskazane. U pacjentów z umiarkowan¹ niewydolnoœci¹ w¹troby, modyfikacja dawki nie jest wymagana. Dzieci i m³odzie : Lek nie powinien byæ stosowany u dzieci oraz m³odzie y. NOLIPREL Bi-FORTE: Podanie doustne. Jedna tabletka na dobê jako pojedyncza dawka, najlepiej przyjmowana rano przed posi³kiem. Pacjenci w podesz³ym wieku: U pacjentów w podesz³ym wieku stê enie kreatyniny w osoczu musi byæ skorygowane wed³ug wieku, masy cia³a i p³ci. Pacjentów w podesz³ym wieku mo na leczyæ, jeœli czynnoœæ nerek jest prawid³owa oraz po wziêciu pod uwagê reakcji na ciœnienie krwi. Pacjenci z niewydolnoœci¹ nerek: W ciê kiej i umiarkowanej niewydolnoœci nerek (klirens kreatyniny poni ej 60 ml/min), leczenie jest przeciwwskazane. Zazwyczaj stosowana kontrola leczenia dotyczy czêstego badania stê enia kreatyniny i potasu. Pacjenci z niewydolnoœci¹ w¹troby: W ciê kiej niewydolnoœci w¹troby leczenie jest przeciwwskazane. U pacjentów z umiarkowan¹ niewydolnoœci¹ w¹troby nie jest wymagana modyfikacja dawki. Dzieci i m³odzie : Lek nie powinien byæ stosowany u dzieci oraz m³odzie y. Przeciwwskazania: NOLIPREL: Zwi¹zane z peryndoprylem: nadwra liwoœæ na peryndopryl lub inne inhibitory ACE, obrzêk naczynioruchowy (obrzêk Quinckego) zwi¹zany z uprzednim leczeniem inhibitorami ACE, wrodzony lub idiopatyczny obrzêk naczynioruchowy; drugi i trzeci trymestr ci¹ y. Zwi¹zane z indapamidem: nadwra liwoœæ na indapamid lub inne sulfonamidy; ciê ka niewydolnoœæ nerek (klirens kreatyniny poni ej 30 ml/min), encefalopatia w¹trobowa, ciê ka niewydolnoœæ w¹troby; hipokaliemia, ogóln¹ zasad¹ jest niekojarzenie tego preparatu z lekami nie-przeciwarytmicznymi powoduj¹cymi torsade de pointes, laktacja. Zwi¹zane z produktem NOLIPREL: nadwra liwoœæ na któr¹kolwiek substancjê pomocnicz¹. Z powodu braku w³aœciwych danych dotycz¹cych leczenia, leku nie nale y stosowaæ: u pacjentów poddawanych dializie, u pacjentów z nieleczon¹ niewyrównan¹ niewydolnoœci¹ serca. NOLIPREL FORTE: Zwi¹zane z peryndoprylem: nadwra liwoœæ na peryndopryl lub inne inhibitory ACE; obrzêk naczynioruchowy (obrzêk Quinckego) zwi¹zany z uprzednim leczeniem inhibitorami ACE; wrodzony lub idiopatyczny obrzêk naczynioruchowy; drugi i trzeci trymestr ci¹ y. Zwi¹zane z indapamidem: nadwra liwoœæ na indapamid lub inne sulfonamidy; ciê ka niewydolnoœæ nerek (klirens kreatyniny poni ej 30 ml/min); encefalopatia w¹trobowa; ciê ka niewydolnoœæ w¹troby; hipokaliemia; ogóln¹ zasad¹ jest niekojarzenie tego preparatu z lekami nie-przeciwarytmicznymi powoduj¹cymi torsade de pointes; laktacja. Zwi¹zane z produktem NOLIPREL FORTE: nadwra liwoœæ na któr¹kolwiek substancjê pomocnicz¹. Z powodu braku w³aœciwych danych dotycz¹cych leczenia, leku nie nale y stosowaæ u pacjentów poddawanych dializie; u pacjentów z nieleczon¹ niewyrównan¹ niewydolnoœci¹ serca. NOLIPREL Bi-FORTE: Zwi¹zane z peryndoprylem: nadwra liwoœæ na peryndopryl lub którykolwiek inhibitor ACE; obrzêk naczynioruchowy (obrzêk Quincke go) w wywiadzie zwi¹zany z uprzednim leczeniem inhibitorem ACE; wrodzony lub idiopatyczny obrzêk naczynioruchowy; drugi i trzeci trymestr ci¹ y. Zwi¹zane z indapamidem: nadwra liwoœæ na indapamid lub którykolwiek sulfonamid; encefalopatia w¹trobowa; ciê ka niewydolnoœæ w¹troby; hipokaliemia; ogóln¹ zasad¹ jest niekojarzenie tego produktu z lekami nie- -przeciwarytmicznymi powoduj¹cymi torsade de pointes; laktacja. Zwi¹zane z produktem NOLIPREL Bi-FORTE: nadwra liwoœæ na któr¹kolwiek substancjê pomocnicz¹; ciê ka i umiarkowana niewydolnoœæ nerek (klirens kreatyniny poni ej 60 ml/min). Leku nie nale y stosowaæ: u pacjentów poddawanych dializie; u pacjentów z nieleczon¹ niewyrównan¹ niewydolnoœci¹ serca. Specjalne ostrze enia i œrodki ostro noœci dotycz¹ce stosowania: Specjalne ostrze enia: NOLI- PREL: Wspólne dla peryndoprylu i indapamidu: Dla preparatu z³o onego o ma³ej dawce NOLIPREL nie wykazano istotnego zmniejszenia objawów niepo ¹danych w porównaniu z najmniejszymi zarejestrowanymi dawkami ka dej z substancji czynnych osobno, z wyj¹tkiem hipokaliemii Jeœli pacjent jest nara ony na dwa leki przeciwnadciœnieniowe dotychczas nie stosowane, nie mo na wykluczyæ zwiêkszonej czêstoœci reakcji idiosynkrazji. Aby zminimalizowaæ ryzyko, pacjent powinien byæ pod œcis³¹ opiek¹ medyczn¹. NOLIPREL, NOLIPREL FORTE, NOLIPREL Bi-FORTE: Wspólne dla peryndoprylu i indapamidu: Lit: Zazwyczaj nie zaleca siê jednoczesnego stosowania litu i po³¹czenia peryndoprylu z indapamidem. Zwi¹zane z peryndoprylem: Neutropenia lub agranulocytoza: U pacjentów otrzymuj¹cych inhibitory ACE donoszono o wyst¹pieniu neutropenii lub agranulocytozy, trombocytopenii i niedokrwistoœci. U pacjentów z prawid³ow¹ czynnoœci¹ nerek oraz bez innych czynników powoduj¹cych powik³ania, neutropenia wystêpuje rzadko. Peryndopryl nale y stosowaæ ze szczególn¹ ostro noœci¹ u pacjentów z kolagenoz¹ naczyñ, u których stosuje siê leczenie lekiem immunosupresyjnym, leczenie allopurynolem lub prokainamidem, lub u których wystêpuj¹ po³¹czone czynniki powoduj¹ce powik³ania, zw³aszcza jeœli wystêpowa³o wczeœniej zaburzenie czynnoœci nerek. U niektórych z tych pacjentów rozwinê³y siê powa ne infekcje, które w kilku przypadkach nie odpowiada³y na intensywn¹ terapiê antybiotykami. Jeœli peryndopryl jest stosowany u takich pacjentów, doradza siê okresowe monitorowanie liczby bia³ych krwinek, a pacjentów nale y poinformowaæ o zg³aszaniu jakichkolwiek objawów infekcji (np. ból gard³a, gor¹czka). Nadwra liwoœæ/obrzêk naczynioruchowy: Rzadko zg³aszano obrzêk naczynioruchowy twarzy, koñczyn, warg, jêzyka, g³oœni i (lub) krtani u pacjentów leczonych inhibitorami konwertazy angiotensyny, w tym peryndoprylem. Mo e to wyst¹piæ w jakimkolwiek okresie leczenia. W takich przypadkach nale y natychmiast przerwaæ leczenie peryndoprylem oraz wdro yæ odpowiednie monitorowanie, aby zapewniæ ca³kowite ust¹pienie objawów przed wypisaniem pacjenta do domu. W przypadkach, gdy obrzêk obejmuje tylko twarz i wargi, skutki zazwyczaj ustêpuj¹ bez leczenia, jednak mo na zastosowaæ leki przeciwhistaminowe w celu z³agodzenia objawów. Obrzêk naczynioruchowy zwi¹zany z obrzêkiem krtani mo e byæ œmiertelny. Zajêcie jêzyka, g³oœni lub krtani mo e powodowaæ zamkniêcie dróg oddechowych. W takich przypadkach nale y natychmiast podaæ podskórnie adrenalinê 1:1000 (0,3 ml do 0,5 ml) i (lub) zastosowaæ metody zapewniaj¹ce dro noœæ dróg oddechowych. U czarnoskórych pacjentów, otrzymuj¹cych inhibitory ACE, donoszono o wiêkszej czêstoœci Informacja o leku na str. 1a, 2a, 2

2 wystêpowania obrzêku naczynioruchowego w porównaniu do pacjentów rasy innej ni czarna. U pacjentów z obrzêkiem naczynioruchowym w wywiadzie, niezwi¹zanym z leczeniem inhibitorem ACE, mo e istnieæ zwiêkszone ryzyko obrzêku naczynioruchowego podczas otrzymywania inhibitora ACE. Rzadko donoszono o obrzêku naczynioruchowym jelit u pacjentów leczonych inhibitorami ACE. U tych pacjentów wystêpowa³ ból brzucha (z nudnoœciami lub bez nudnoœci albo z wymiotami); w niektórych przypadkach nie by³o wczeœniejszego obrzêku naczynioruchowego twarzy a poziomy esterazy C1 by³y prawid³owe. Obrzêk naczynioruchowy by³ diagnozowany za pomoc¹ nastêpuj¹cych procedur: tomografii komputerowej brzucha, ultrasonografii lub podczas zabiegu chirurgicznego, a objawy ust¹pi³y po zaprzestaniu stosowania inhibitora ACE. Wyst¹pienie obrzêku naczynioruchowego jelit nale y wzi¹æ pod uwagê podczas diagnozowania ró nicowego pacjentów, zg³aszaj¹cych ból brzucha. Reakcje rzekomoanafilaktyczne podczas leczenia odczulaj¹cego: U pacjentów przyjmuj¹cych inhibitory ACE podczas leczenia odczulaj¹cego jadem owadów b³onkoskrzyd³ych (pszczo³y, osy) wystêpowa- ³y pojedyncze przypadki przed³u aj¹cych siê reakcji rzekomoanafilaktycznych zagra aj¹cych yciu. Inhibitory ACE nale y stosowaæ z ostro noœci¹ u pacjentów z alergi¹ podczas odczulania, i nale y ich unikaæ u pacjentów poddawanych immunoterapii jadem owadów. U pacjentów wymagaj¹cych zarówno stosowania inhibitora ACE jak i leczenia odczulaj¹cego reakcji tych mo na jednak unikn¹æ poprzez czasowe odstawienie inhibitora ACE przynajmniej na 24 godziny przed leczeniem. Reakcje rzekomoanafilaktyczne podczas aferezy LDL: Rzadko u pacjentów otrzymuj¹cych inhibitory ACE, podczas aferezy lipoprotein (LDL) o ma³ej gêstoœci z u yciem siarczanu dekstranu, obserwowano zagra aj¹ce yciu reakcje rzekomoanafilaktyczne. Reakcji tych unikano przez czasowe odstawienie inhibitora ACE przed ka d¹ aferez¹. Pacjenci hemodializowani: U pacjentów dializowanych z u yciem membran high-flux (np. AN 69 ) i leczonych jednoczeœnie inhibitorem ACE, donoszono o wystêpowaniu reakcji rzekomoanafilaktycznych. U tych pacjentów nale y rozwa yæ zastosowanie innych typów membran do dializy lub innej klasy leków przeciwnadciœnieniowych. Leki moczopêdne oszczêdzaj¹ce potas; sole potasu: Jednoczesne stosowanie peryndoprylu i leków moczopêdnych oszczêdzaj¹cych potas lub soli potasu, zazwyczaj nie jest zalecane. Ci¹ a i laktacja: Stosowania inhibitorów ACE nie nale y rozpoczynaæ podczas ci¹ y. Jeœli terapia inhibitorem ACE nie jest uznana za istotn¹, u pacjentek planuj¹cych ci¹ ê nale y zmieniæ leczenie na alternatywn¹ terapiê przeciwnadciœnieniow¹ o ustalonym profilu bezpieczeñstwa stosowania podczas ci¹ y. Kiedy ci¹ a zostanie rozpoznana, leczenie inhibitorami ACE nale y natychmiast przerwaæ, i, jeœli w³aœciwe, rozpocz¹æ alternatywn¹ terapiê. Stosowanie peryndoprylu podczas karmienia piersi¹ nie jest zalecane. Zwi¹zane z indapamidem: W przypadkach zaburzenia czynnoœci w¹troby tiazydowe i tiazydopodobne leki moczopêdne mog¹ powodowaæ wyst¹pienie encefalopatii w¹trobowej. W razie wyst¹pienia objawów encefalopatii nale y natychmiast przerwaæ leczenie lekami moczopêdnymi. Nadwra liwoœæ na œwiat³o: Po zastosowaniu tiazydowych i tiazydopodobnych leków moczopêdnych odnotowano przypadki reakcji nadwra liwoœci na œwiat³o. Jeœli podczas leczenia wyst¹pi reakcja nadwra liwoœci na œwiat³o, zaleca siê przerwaæ terapiê. Jeœli ponowne podanie leku moczopêdnego jest uznane za konieczne, zaleca siê ochronê powierzchni nara onych na dzia³anie s³oñca lub sztucznych promieni UVA. Zalecane œrodki ostro noœci: Wspólne dla peryndoprylu i indapamidu: Niewydolnoœæ nerek: NOLIPREL, NOLIPREL FORTE: W przypadkach ciê - kiej niewydolnoœci nerek (klirens kreatyniny < 30 ml/min) leczenie jest przeciwwskazane. NOLI- PREL Bi-FORTE: W przypadkach ciê kiej i umiarkowanej niewydolnoœci nerek (klirens kreatyniny < 60 ml/min) leczenie jest przeciwwskazane. Niewydolnoœæ nerek: NOLIPREL, NOLIPREL FORTE, NOLIPREL Bi-FORTE: U niektórych pacjentów z nadciœnieniem têtniczym bez uprzedniego jawnego zaburzenia czynnoœci nerek, u których badania krwi oceniaj¹ce czynnoœæ nerek wykaza³y czynnoœciow¹ niewydolnoœæ nerek, nale y przerwaæ leczenie i ewentualnie ponownie rozpocz¹æ terapiê mniejsz¹ dawk¹ lub tylko jednym ze sk³adników. U tych pacjentów, w ramach zwyk³ej kontroli lekarskiej nale y czêsto oceniaæ stê enie potasu i kreatyniny, po 2 tygodniach leczenia a nastêpnie co 2 miesi¹ce, podczas ca³ego leczenia. Niewydolnoœæ nerek by³a zg³aszana g³ównie u pacjentów z ciê k¹ niewydolnoœci¹ serca lub z chorob¹ zasadnicz¹ nerek, w tym ze zwê eniem têtnicy nerkowej. W przypadku obustronnego zwê enia têtnicy nerkowej lub jednej czynnej nerki, nie zaleca siê stosowania produktu. NOLIPREL, NOLIPREL FORTE, NOLIPREL Bi-FORTE: Niedociœnienie têtnicze i niedobory wody oraz elektrolitów: Istnieje ryzyko nag³ego niedociœnienia têtniczego w obecnoœci wystêpuj¹cego wczeœniej niedoboru sodu (zw³aszcza u pacjentów ze zwê eniem têtnicy nerkowej). Dlatego nale y regularnie przeprowadzaæ badanie objawów klinicznych niedoborów wody i elektrolitów, które mog¹ siê pojawiæ w przypadku wspó³istniej¹cych wymiotów lub biegunki. U takich pacjentów nale y regularnie oznaczaæ stê enie elektrolitów w osoczu. Znaczne niedociœnienie têtnicze mo e wymagaæ zastosowania do- ylnego wlewu izotonicznego roztworu soli. Przemijaj¹ce niedociœnienie têtnicze nie jest przeciwwskazaniem do kontynuacji leczenia. Po ustabilizowaniu siê dostatecznej objêtoœci krwi i ciœnienia têtniczego, mo na ponownie rozpocz¹æ leczenie mniejsz¹ dawk¹ lub tylko jednym ze sk³adników. Stê enie potasu: Po³¹czenie peryndoprylu i indapamidu nie zapobiega wyst¹pieniu hipokaliemii, zw³aszcza u pacjentów z cukrzyc¹ lub niewydolnoœci¹ nerek. Tak jak w przypadku innych preparatów przeciwnadciœnieniowych zawieraj¹cych lek moczopêdny, nale y regularnie kontrolowaæ stê enie potasu w osoczu. Substancje pomocnicze: lek nie powinien byæ stosowany u pacjentów z rzadko wystêpuj¹c¹, dziedziczn¹ nietolerancj¹ galaktozy, niedoborem laktazy typu Lapp lub zespo³em z³ego wch³aniania glukozy i galaktozy. Zwi¹zane z peryndoprylem: Kaszel: W przypadku stosowania inhibitorów konwertazy angiotensyny obserwowano suchy kaszel. Charakteryzuje siê on tym, e jest uporczywy oraz ustêpuje po przerwaniu leczenia. W razie wyst¹pienia tego objawu nale y rozwa yæ etiologiê jatrogenn¹. Je eli leczenie inhibitorem ACE jest nadal preferowane, nale y rozwa yæ mo liwoœæ jego kontynuacji. Dzieci i m³odzie : Nie ustalono skutecznoœci i tolerancji peryndoprylu w monoterapii i w skojarzeniu u dzieci oraz m³odzie y. Ryzyko niedociœnienia têtniczego i (lub) niewydolnoœci nerek (w przypadku niewydolnoœci serca, niedoborów wody i elektrolitów itp.): WyraŸna stymulacja uk³adu renina-angiotensyna- -aldosteron by³a obserwowana szczególnie podczas znacznej utraty wody i elektrolitów (œcis³a dieta ubogosodowa lub d³ugotrwa³e leczenie lekami moczopêdnymi), u pacjentów z pocz¹tkowo niskim ciœnieniem têtniczym krwi, u pacjentów ze zwê eniem têtnicy nerkowej, z zastoinow¹ niewydolnoœci¹ serca lub marskoœci¹ w¹troby z obrzêkami i wodobrzuszem. Hamowanie tego uk³adu przez inhibitor konwertazy angiotensyny mo e zatem spowodowaæ, zw³aszcza po pierwszej dawce i podczas pierwszych dwóch tygodni leczenia, nag³e obni enie ciœnienia têtniczego krwi i (lub) zwiêkszenie stê enia kreatyniny w osoczu, wskazuj¹ce na czynnoœciow¹ niewydolnoœæ nerek. Niekiedy mo e mieæ ona ostry pocz¹tek, choæ wystêpuje rzadko i w ró nych momentach leczenia. W takich przypadkach leczenie powinno siê rozpocz¹æ od mniejszej dawki i zwiêkszaæ j¹ stopniowo. Pacjenci w podesz³ym wieku: Przed rozpoczêciem leczenia nale y oceniæ czynnoœæ nerek i stê enie potasu. Dawkê nale y nastêpnie dostosowaæ w zale noœci od reakcji ciœnienia têtniczego krwi, zw³aszcza w przypadkach niedoborów wody i elektrolitów, w celu unikniêcia nag³ego wyst¹pienia niedociœnienia. Pacjenci z rozpoznan¹ mia d yc¹: Ryzyko wyst¹pienia niedociœnienia wystêpuje u wszystkich pacjentów, jednak szczególn¹ ostro noœæ nale y zachowaæ u pacjentów z chorob¹ niedokrwienn¹ serca lub niewydolnoœci¹ kr¹ enia mózgowego, i rozpoczynaæ leczenie od ma³ej dawki. Nadciœnienie naczyniowo-nerkowe: Leczeniem nadciœnienia naczyniowo-nerkowego jest rewaskularyzacja. Nie mniej jednak, stosowanie inhibitorów konwertazy angiotensyny mo e byæ korzystne u pacjentów z nadciœnieniem nerkowo-naczyniowym oczekuj¹cych na operacjê korekcyjn¹ lub gdy taka operacja nie jest mo liwa. Je eli NOLIPREL, NOLI- PREL FORTE zosta³ przepisany pacjentom z rozpoznanym lub podejrzewanym zwê eniem têtnicy nerkowej, leczenie nale y rozpoczynaæ w szpitalu od ma³ych dawek. Nale y kontrolowaæ czynnoœæ nerek i stê enie potasu, poniewa u niektórych pacjentów rozwija³a siê czynnoœciowa niewydolnoœæ nerek, ustêpuj¹ca po zaprzestaniu leczenia. Leczenie produktem NOLIPREL Bi-FORTE nie jest odpowiednie dla pacjentów z rozpoznanym lub podejrzewanym zwê eniem têtnicy nerkowej, poniewa leczenie powinno byæ rozpoczynane w szpitalu mniejsz¹ dawk¹ ni t¹, któr¹ zawiera produkt NOLIPREL Bi-FORTE. Inne grupy ryzyka: u pacjentów z ciê k¹ niewydolnoœci¹ serca (klasa IV) oraz u pacjentów z cukrzyc¹ insulinozale n¹, leczenie powinno zaczynaæ siê pod œcis³¹ kontrol¹ lekarsk¹ od mniejszej dawki pocz¹tkowej. Nie nale y przerywaæ leczenia ß-adrenolitykiem u pacjentów z chorob¹ niedokrwienn¹ serca i nadciœnieniem têtniczym: inhibitor ACE nale y do- ³¹czyæ do leku ß-adrenolitycznego. Leczenie produktem NOLIPREL Bi-FORTE nie jest odpowiednie, poniewa terapia powinna zaczynaæ siê pod œcis³¹ kontrol¹ lekarsk¹ od mniejszej dawki pocz¹tkowej. Pacjenci z cukrzyc¹: U pacjentów z cukrzyc¹ leczonych wczeœniej doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi lub insulin¹ nale y dok³adnie monitorowaæ stê enia glukozy we krwi, zw³aszcza podczas pierwszego miesi¹ca leczenia inhibitorem ACE. Ró nice etniczne: Tak jak w przypadku innych inhibitorów enzymu konwertuj¹cego angiotensynê peryndopryl jest widocznie mniej skuteczny w obni aniu ciœnienia krwi u pacjentów rasy czarnej ni innych ras, prawdopodobnie z powodu czêstszego wystêpowania w populacji pacjentów rasy czarnej z nadciœnieniem ma³ej aktywnoœci reninowej osocza. Zabiegi chirurgiczne/znieczulenie: Inhibitory konwertazy angiotensyny mog¹ powodowaæ niedociœnienie têtnicze w przypadku znieczulenia, zw³aszcza, gdy œrodek znieczulaj¹cy ma w³aœciwoœci hipotensyjne. Jeœli mo liwe, zaleca siê przerwaæ leczenie d³ugo dzia³aj¹cymi inhibitorami konwertazy, takimi jak peryndopryl, na dzieñ przed planowanym zabiegiem chirurgicznym. Zwê enie zastawki aortalnej lub mitralnej/kardiomiopatia przerostowa: Inhibitory ACE nale y stosowaæ ze szczególn¹ ostro noœci¹ u pacjentów ze zwê eniem drogi odp³ywu z lewej komory. Zaburzenia czynnoœci w¹troby: Rzadko, stosowanie inhibitorów ACE jest zwi¹zane z wyst¹pieniem zespo³u rozpoczynaj¹cego siê od ó³taczki cholestatycznej, prowadz¹cego do rozwoju piorunuj¹cej martwicy w¹troby i (czasami) œmierci. Mechanizm tego zespo³u nie jest wyjaœniony. U pacjentów otrzymuj¹cych inhibitory ACE, u których rozwinê³a siê ó³taczka cholestatyczna, lub u których obserwuje siê zwiêkszenie aktywnoœci enzymów w¹trobowych, nale y przerwaæ leczenie inhibitorami ACE i zastosowaæ odpowiednie postêpowanie medyczne. Hiperkaliemia: U niektórych pacjentów w trakcie stosowania inhibitorów ACE, w tym peryndoprylu, obserwowano zwiêkszenie stê enia potasu w surowicy. Czynnikami ryzyka wyst¹pienia hiperkaliemii s¹: niewydolnoœæ nerek, pogorszenie czynnoœci nerek, wiek (>70 lat), cukrzyca, wspó³istniej¹ce stany, zw³aszcza odwodnienie, ostra dekompensacja serca, kwasica metaboliczna i jednoczesne stosowanie leków moczopêdnych oszczêdzaj¹cych potas (np. spironolakton, eplerenon, triamteren lub amiloryd), suplementów potasu lub zamienników soli kuchennej zawieraj¹cych potas, lub te pacjenci, którzy przyjmuj¹ inne leki powoduj¹ce zwiêkszenie stê enia potasu w surowicy (np. heparyna). Stosowanie suplementów potasu, leków moczopêdnych oszczêdzaj¹cych potas lub zamienników soli kuchennej zawieraj¹cych potas, zw³aszcza u pacjentów z zaburzon¹ czynnoœci¹ nerek, mo e prowadziæ do znacznego zwiêkszenia w surowicy stê enia potasu. Hiperkaliemia mo e powodowaæ powa ne, czasami koñcz¹ce siê zgonem arytmie. Je- eli jednoczesne stosowanie wy ej wymienionych preparatów uwa a siê za w³aœciwe, zaleca siê ostro - noœæ i czêst¹ kontrolê stê enia potasu w surowicy. Zwi¹zane z indapamidem: Równowaga wodno-elektrolitowa: Stê enie sodu: Nale y je badaæ przed rozpoczêciem leczenia a nastêpnie w regularnych odstêpach czasu. Wszystkie leki moczopêdne mog¹ powodowaæ powa ne w skutkach zmniejszenie stê enia sodu. Zmniejszenie stê enia sodu mo e byæ pocz¹tkowo bezobjawowe, dlatego niezbêdna jest regularna kontrola. Oznaczenia stê enia sodu powinny byæ czêstsze u pacjentów w podesz³ym wieku i pacjentów z marskoœci¹ w¹troby. Stê enie potasu: Utrata potasu z hipokaliemi¹ stanowi powa ne ryzyko zwi¹zane z tiazydowymi lekami moczopêdnymi oraz lekami moczopêdnymi podobnymi do tiazydowych. Nale y zapobiegaæ ryzyku wyst¹pienia zmniejszonych stê eñ potasu (<3,4 mmol/l) w niektórych grupach ryzyka, takich jak pacjenci w podesz³ym wieku i (lub) niedo ywieni, niezale nie od tego, czy przyjmuj¹, czy te nie, wiele leków, pacjenci z marskoœci¹ w¹troby z obrzêkami i wodobrzuszem, pacjenci z chorob¹ naczyñ wieñcowych i pacjenci z niewydolnoœci¹ serca. W takich przypadkach hipokaliemia zwiêksza toksycznoœæ glikozydów nasercowych oraz ryzyko wyst¹pienia zaburzeñ rytmu serca. Pacjenci, u których wystêpuje wyd³u ony odstêp QT w zapisie EKG, bez wzglêdu na pochodzenie jatrogenne czy te wrodzone, znajduj¹ siê równie w grupie ryzyka. Hipokaliemia, podobnie jak bradykardia, mo e predysponowaæ do wyst¹pienia powa nych zaburzeñ rytmu serca, szczególnie torsade de pointes, które mog¹ byæ œmiertelne. We wszystkich tych przypadkach konieczne jest czêstsze oznaczanie stê enia potasu w surowicy. Pierwsze oznaczenie stê enia potasu nale y wykonaæ w pierwszym tygodniu po rozpoczêciu leczenia. W razie wykrycia zmniejszonego stê enia potasu nale y wyrównaæ niedobór. Stê enie wapnia: Tiazydowe i tiazydopodobne leki moczopêdne mog¹ zmniejszaæ wydalanie wapnia z moczem, powoduj¹c nieznaczne i przemijaj¹ce zwiêkszenie stê enia wapnia w osoczu. Znaczne zwiêkszenie stê enia wapnia mo e byæ zwi¹zane z nierozpoznan¹ nadczynnoœci¹ przytarczyc. W takich przypadkach leczenie nale y przerwaæ przed badaniem czynnoœci przytarczyc. Stê enie glukozy we krwi: Kontrolowanie stê enia glukozy we krwi jest istotne u pacjentów z cukrzyc¹, zw³aszcza w przypadku ma³ego stê enia potasu. Kwas moczowy: U pacjentów ze zwiêkszonym stê eniem kwasu moczowego istnieje zwiêkszone ryzyko wystêpowania napadów dny moczanowej. Czynnoœæ nerek a leki moczopêdne: Tiazydowe i tiazydopodobne leki moczopêdne s¹ w pe³ni skuteczne tylko, gdy czynnoœæ nerek jest prawid³owa lub zaburzona jedynie w niewielkim stopniu (stê enie kreatyniny mniejsze lub zbli one do 25 mg/l, tj. 220 µmol/l u doros³ych). W przypadku osób w podesz³ym wieku stê enia kreatyniny nale y skorygowaæ uwzglêdniaj¹c wiek, masê cia³a i p³eæ pacjenta, wed³ug wzoru Cockrofta. Hipowolemia zwi¹zana z utrat¹ sodu i wody spowodowan¹ przez lek moczopêdny na pocz¹tku leczenia, powoduje zmniejszenia przes¹czania k³êbuszkowego. Mo e to prowadziæ do zwiêkszenia stê enia mocznika i kreatyniny we krwi. Ta przemijaj¹ca czynnoœciowa niewydolnoœæ nerek nie ma adnych konsekwencji u pacjentów z prawid³ow¹ czynnoœci¹ nerek, natomiast mo e nasiliæ istniej¹c¹ ju niewydolnoœæ nerek. Sportowcy: Sportowcy powinni zwróciæ uwagê, e ten produkt zawiera substancjê czynn¹, która mo e powodowaæ fa³szywie dodatni wynik testu antydopingowego. Ci¹ a i laktacja: Nie zaleca siê stosowania inhibitorów ACE podczas pierwszego trymestru ci¹ y. Stosowanie inhibitorów ACE jest przeciwwskazane podczas drugiego i trzeciego trymestru ci¹ y. Przeciwwskazane podczas laktacji. Wp³yw na zdolnoœæ prowadzenia pojazdów mechanicznych i obs³ugiwania urz¹dzeñ mechanicznych w ruchu: U niektórych pacjentów mog¹ wyst¹piæ indywidualne reakcje zwi¹zane z obni eniem ciœnienia têtniczego krwi. Dzia³ania niepo ¹dane: Stosowanie peryndoprylu hamuje uk³ad renina-angiotensyna-aldosteron, powoduj¹c zmniejszenie utraty potasu wywo- ³anej indapamidem. Hipokaliemia (stê enie potasu < 3,4 mmol/l) wyst¹pi³a u 2% pacjentów leczonych produktem NOLIPREL, u 4% pacjentów leczonych produktem NOLIPREL FORTE i u 6% pacjentów leczonych produktem NOLIPREL Bi-FORTE. Nastêpuj¹ce dzia³ania niepo ¹dane mo na by³o obserwowaæ podczas leczenia i pogrupowaæ wed³ug nastêpuj¹cej czêstoœci wystêpowania: bardzo czêsto ( 1/10); czêsto ( 1/100, <1/10); niezbyt czêsto ( 1/1000, <1/100); rzadko ( 1/10000, <1/1000); bardzo rzadko (<1/10000); czêstoœæ nieznana (nie mo na jej okreœliæ na podstawie dostêpnych danych). Zaburzenia krwi i uk³adu ch³onnego: Bardzo rzadko: ma³op³ytkowoœæ, leukopenia/neutropenia, agranulocytoza, niedokrwistoœæ aplastyczna, niedokrwistoœæ hemolityczna. Zaburzenia psychiczne: Niezbyt czêsto: zaburzenia nastroju lub snu. Zaburzenia uk³adu nerwowego: Czêsto: parestezje, ból g³owy, os³abienie, zawroty g³owy, zawroty g³owy pochodzenia b³êdnikowego. Bardzo rzadko: spl¹tanie. Zaburzenia oka: Czêsto: zaburzenia widzenia. Zaburzenia ucha i b³êdnika: Czêsto: szum uszny. Zaburzenia naczyniowe: Czêsto: niedociœnienie, ortostatyczne lub nieortostatyczne. Zaburzenia serca: Bardzo rzadko: arytmia, w tym bradykardia, tachykardia komorowa, migotanie przedsionków, d³awica piersiowa i zawa³ serca, prawdopodobnie wtórne to znacznego niedociœnienia u pacjentów z du ym ryzykiem. Zaburzenia uk³adu oddechowego, klatki piersiowej i œródpiersia: Czêsto: podczas leczenia inhibitorami ACE obserwowano suchy uporczywy kaszel, który ustêpuje bez leczenia po odstawieniu preparatu. W przypadku wyst¹pienia tego objawu nale y wzi¹æ pod uwagê etiologiê jatrogenn¹. Dusznoœæ. Niezbyt czêsto: skurcz oskrzeli. Bardzo rzadko: eozynofilowe zapalenie p³uc, zapalenie œluzówki nosa. Zaburzenia o³¹dka i jelit: Czêsto: zaparcia, suchoœæ w ustach, nudnoœci, bóle brzucha, jad³owstrêt, wymioty, zaburzenie smaku, niestrawnoœæ, biegunka. Bardzo rzadko: zapalenie trzustki. Zaburzenia w¹troby i dróg ó³ciowych: Bardzo rzadko: zapalenie w¹troby, cytolityczne lub cholestatyczne. Czêstoœæ nieznana: w przypadku niewydolnoœci w¹troby istnieje mo liwoœæ wyst¹pienia encefalopatii w¹trobowej. Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej: Czêsto: wysypka, œwi¹d, wykwity grudkowo-plamkowe. Niezbyt czêsto: obrzêk naczynioruchowy twarzy, koñczyn, warg, b³on œluzowych, jêzyka, g³oœni i (lub) krtani, pokrzywka. Reakcje nadwra - liwoœci, g³ównie skórne u pacjentów predysponowanych do reakcji alergicznych i astmatycznych. Plamica. Mo liwe nasilenie objawów rozpoznanego wczeœniej ostrego tocznia rumieniowatego uogólnionego. Bardzo rzadko: rumieñ wielopostaciowy, martwica toksyczno- -rozp³ywna naskórka, zespó³ Stevensa-Johnsona. Donoszono o przypadkach reakcji nadwra liwoœci na œwiat³o. Zaburzenia miêœniowo-szkieletowe i tkanki ³¹cznej: Czêsto: skurcze miêœni. Zaburzenia nerek i dróg moczowych: Niezbyt czêsto: niewydolnoœæ nerek. Bardzo rzadko: ostra niewydolnoœæ nerek. Zaburzenia uk³adu rozrodczego i piersi: Niezbyt czêsto: impotencja. Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania: Czêsto: astenia. Niezbyt czêsto: pocenie siê. Badania diagnostyczne: Utrata potasu ze szczególnie znacznym zmniejszeniem stê enia potasu u pacjentów z grup ryzyka: zmniejszone stê enie sodu z hipowolemi¹, powoduj¹ce odwodnienie i niedociœnienie ortostatyczne, zwiêkszone stê enia kwasu moczowego i glukozy we krwi podczas leczenia, nieznaczne zwiêkszenie stê enia mocznika i kreatyniny w osoczu, przemijaj¹ce, po przerwaniu leczenia, czêœciej wystêpuj¹ce w przypadkach zwê enia têtnicy nerkowej, nadciœnienia têtniczego leczonego lekami moczopêdnymi, niewydolnoœci nerek, zwiêkszone stê enia potasu, zazwyczaj przemijaj¹ce, Rzadko: zwiêkszone stê enie wapnia w osoczu. NOLIPREL: Podmiot odpowiedzialny: Les Laboratoires Servier, 22 rue Garnier, Neuilly sur Seine, Francja. Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu wydane przez Ministra Zdrowia nr: NOLIPREL FORTE: Podmiot odpowiedzialny: Anpharm Przedsiêbiorstwo Farmaceutyczne S.A., ul. Annopol 6B, Warszawa. Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu wydane przez Ministra Zdrowia nr: NOLIPREL Bi-FORTE: Podmiot odpowiedzialny: Les Laboratoires Servier, 22 rue Garnier, Neuilly sur Seine, Francja. Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu wydane przez Ministra Zdrowia nr: Produkty t lecznicze wydawane na receptê. Noliprel Forte: cena urzêdowa detaliczna 31,48 PLN. Maksymalna odp³atnoœæ dla pacjenta wynosi: 29,49 PLN Adres korespondencyjny: Servier Polska Sp. z o.o., Warszawa, ul. Jana Kazimierza 10, tel. (22) , fax (22) Internet: ( ; ; )

3 Z ostatniej chwili VOL XVIII Nr 10 (214) ISSN Rok 2011 KONTYNUATOR TRADYCJI CZASOPISMA UTWORZONEGO w ROKU 1871 we LWOWIE Punktacja: Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wy szego 6 pkt Indeks Copernicus: Wydawnictwo Farmapress 10,63 pkt Niezale ny Ogólnopolski Miesiêcznik Farmaceutyczno-Medyczny dla Aptekarzy, Farmaceutów, Lekarzy, Producentów i Dystrybutorów Leków Wydawca, Redaktor Naczelny: Wiktor Szukiel tel. kom Pe³nomocnik Wydawcy Z-ca Redaktora Naczelnego: Jadwiga Szymañska tel. kom , tel. (22) Honorowy z-ca Redaktora Naczelnego: mgr prawa Barbara Jendryczko Honorowy z-ca Redaktora Naczelnego: dr n. farm. Marek Jêdrzejczak Sekretarz Redakcji: Bogdan Ostrowski RADA NAUKOWA prof. dr hab. n. farm. Kazimierz G³owniak kierownik Katedry i Zak³adu Farmakognozji z Pracowni¹ Roœlin Leczniczych, Uniwersytet Medyczny w Lublinie przewodnicz¹cy prof. dr Benito del Castillo Garcia cz³onek Narodowej Akademii Farmaceutycznej w Hiszpanii prof. dr hab. n. farm. Roman Kaliszan cz³. koresp. PAN i PAU kierownik Katedry i Zak³adu Biofarmacji i Farmakodynamiki, Gdañski Uniwersytet Medyczny prof. dr hab. n. farm. S³awomir Lipski Wojskowy Instytut Higieny i Epidemiologii prof. dr hab. n. farm. Maciej Paw³owski kierownik Katedry Chemii Farmaceutycznej, Uniwersytet Jagielloñski, Collegium Medicum prof. dr n. farm. Eduardas Tarasevicius Prezes Litewskiego Towarzystwa Farmaceutycznego (Litwa) prof. dr hab. n. med. Jerzy Woy-Wojciechowski prezes Polskiego Towarzystwa Lekarskiego dr hab. n. farm. Anita Magowska kierownik Katedry i Zak³adu Historii Nauk Medycznych, Uniwersytet Medyczny w Poznaniu dr n. farm. Roman Duda Okrêgowa Izba Aptekarska w Kielcach dr n. farm. Jerzy Jambor prezes Polskiego Komitetu Zielarskiego w Poznaniu dr n. farm. Marek Jêdrzejczak wyk³adowca farmakologii na Uniwersytecie Jana Kochanowskiego dr n. farm. Jerzy azowski cz³onek Miêdzynarodowej Federacji Farmaceutycznej (FIP) Pomys³ artystyczny i koncepcja typograficzna Bogdan Ostrowski Opracowanie graficzno-techniczne i korekta Zespó³ Redakcja zastrzega sobie prawo adiustacji i skracania nades³anych tekstów. Publikacje w Czasopiœmie Aptekarskim nie mog¹ byæ kopiowane w adnej formie ani adnymi metodami mechanicznymi lub elektronicznymi, ³¹cznie z wykorzystaniem systemów przechowywania i odtwarzania informacji bez pisemnej zgody wydawcy, Wydawnictwa Farmapress. Realizacja Wydania Biuro Wydawcy i Redakcji: Zofia Soborowska ul. Obarowska 23/2, Warszawa Box 81 tel , fax 24 h Kolporta i prenumerata: tel Prenumerata roczna 200 z³, pó³roczna 120 z³ Wp³aty nale y dokonywaæ na konto: Adres strony WWW Czasopisma Aptekarskiego : Czasopismo Aptekarskie ukazuje siê tylko w prenumeracie. Za treœæ tekstów promocyjnych, reklam, og³oszeñ, insertów Redakcja nie odpowiada. Nak³ad nie przekracza egz. Tytu³ i znak s³owno-graficzny prawnie zastrze ony. Œwiadectwo ochronne nr i nr wydane przez Urz¹d Patentowy RP Copyright by FARMAPRESS Preparat Kiovig stosowany w leczeniu pacjentów z wieloogniskow¹ neuropati¹ ruchow¹ Firma Baxter w dniu 27 lipca 2011r. otrzyma³a zgodê na stosowanie preparatu Kiovig w terapii wieloogniskowej neuropatii ruchowej (MMN, ang. multifocal motor neuropathy) we wszystkich pañstwach cz³onkowskich Unii Europejskiej. MMN to rzadkie zaburzenie autoimmunologiczne charakteryzuj¹ce siê postêpuj¹cym os³abieniem si³y miêœniowej jednej lub wiêkszej liczby koñczyn, prowadz¹ce do pojawienia siê znacznych trudnoœci w wykonywania prostych czynnoœci ruchowych. Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu na terenie UE dla preparatu Kiovig stosowanego do leczenia pacjentów z MMN zosta³o oparte na wynikach dwóch prospektywnych, otwartych, badañ klinicznych oceniaj¹cych skutecznoœæ terapii u chorych z MMN. W obydwu badaniach wykazano skutecznoœæ preparatu w zakresie utrzymania si³y miêœniowej i zmniejszenia stopnia niepe³nosprawnoœci pacjentów. Preparat Kiovig jest równie jedynym produktem IVIg oferuj¹cym zawartoœæ 30 gram w fiolce. Wiêksza fiolka dodatkowo daje mo liwoœæ komfortowego dawkowania u pacjentów wymagaj¹cych wy - szych dawek IVIg. Preparat uzyska³ pozwolenie na dopuszczenie do obrotu w 2006 roku, a na terenie USA jest dostêpny od 2005 roku. Kiovig to 10% roztwór normalnej immunoglobuliny ludzkiej (IVIg) wskazany do stosowania w leczeniu substytucyjnym u doros³ych, dzieci i m³odzie y do 18 roku ycia: zespo³y pierwotnych niedoborów odpornoœci z upoœledzeniem wytwarzania przeciwcia³; hipogammaglobulinemia i nawracaj¹ce zaka enia bakteryjne u pacjentów z przewlek³¹ bia³aczk¹ limfocytow¹, u których zawiod³o profilaktyczne leczenie antybiotykami; hipogammaglobulinemia i nawracaj¹ce zaka enia bakteryjne u pacjentów w fazie plateau; hipogammaglobulinemia u pacjentów po allogenicznym przeszczepie komórek macierzystych; wrodzony AIDS i nawracaj¹ce zaka enia; oraz w immunomodulacji u doros³ych, dzieci i m³odzie y do 18 roku ycia: pierwotna ma³op³ytkowoœæ immunologiczna (ang. ITP) u pacjentów z du ym ryzykiemkrwawieñ albo przed zabiegiem chirurgicznym w celu skorygowania liczby p³ytek krwi; zespó³ Guillain-Barré; choroba Kawasaki; wieloogniskowa neuropatia ruchowa (ang. Multifocal Motor Neuropathy MMN). Preparat ten jest równie wskazany do stosowania w ramach immunomodulacji u pacjentów z idiopatyczn¹ plamic¹ ma³op³ytkow¹ (ITP, ang. idiopathic thrombocytopenic purpura), zespo³em Guillain-Barré (GBS, ang. Guillain-Barré syndrome) oraz chorob¹ Kawasaki. W dniu 27 lipca 2011 Komisja Europejska (EC, ang. European Commission) zatwierdzi³a rozszerzenie wskazañ terapeutycznych preparatu Kiovig o zastosowanie w leczeniu pacjentów z MMN. Do ubocznych dzia³añ niepo ¹danych wynikaj¹cych z leczenia preparatem Kiovig nale ¹ bardzo czêsto: bóle g³owy, gor¹czka; czêsto: zapalenie oskrzeli, zapalenie nosogard³a, zawroty g³owy, migrenowe bóle g³owy, przyspieszenie akcji serca, uderzenia gor¹ca, nadciœnienie têtnicze, kaszel, wodnisty wyciek z nosa, biegunka, nudnoœci, wymioty, œwi¹d, wysypka, pokrzywka, bóle pleców, bóle miêœniowe, bóle koñczyn, zmêczenie, objawy grypopodobne, ból w miejscu podania, obrzêk w miejscu podania, dreszcze, zwiêkszenie temperatury cia³a. W celu uzyskania wiêkszej iloœci informacji na temat preparatu Kiovig proszê zapoznaæ siê z charakterystyk¹ produktu leczniczego dostêpn¹ na stronie Europejskiej Agencji ds. Leków (EMA, ang. European Medicines Agency).

4 FARMACJI TREŒÆ Prenumerując P a t r o n a t POLSKIE TOWARZYSTWO LEKARSKIE POLSKI KOMITET ZIELARSKI ISSN Rok za³o enia 1992 Punktacja: Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wy szego: 6 pkt Kontynuator tradycji Czasopisma utworzonego w roku 1871 we Lwowie Uwaga: Czasopismo Aptekarskie dostêpne jest wy³¹cznie w prenumeracie redakcyjnej! Na wszelkie pytania odpowiadamy pod telefonem: Zofia Soborowska lub Jadwiga Szymañska inwestujesz w siebie i swoją aptekę AMBASADOR s. 13 SPRAWY ZAWODU Wybiórka w pigu³ce 6 Zofia Ulz List do redakcji Czasopisma Aptekarskiego w sprawie samodzielnego wydawania leków psychotropowych przez techników farmaceutycznych 9 Ewa Perliñska Franczyza apteczna szansa czy zagro enie 11 Pawe³ Œmierzchalski, Tomasz Z¹bkowski Najstarsze historyczne wzmianki o œwiêtych Kosmie i Damianie 15 Porcelanowy jubileusz firmy Salus International (fotoreporta ) 20 PRAWO s. 20 Agnieszka Zimmermann Pozycja pañstwowej inspekcji farmaceutycznej w s³u bie publicznej 25 W dwudziestoletniej historii Inspekcji Farmaceutycznej g³ówni inspektorzy byli czêstymi aktywnymi goœæmi przedsiêwziêæ organizowanych nie tylko przez samorz¹d aptekarski, ale tak e przez redakcjê Czasopisma Aptekarskiego (fotoreporta ) 28 NAUKA I PRAKTYKA s. 28 Anna Rapacz, Karolina Pytka, Barbara Filipek Statyny skutecznoœæ i bezpieczeñstwo 35 Katarzyna Antoniak, Irena Mat³awska Leki roœlinne w wybranych schorzeniach skórnych (czêœæ II) 45 Natasza Staniak Miejsce homeopatii we wspó³czesnej opiece medycznej 55 ANGIELSKI W PRAKTYCE FARMACEUTYCZNEJ Jolanta Suchocka-Strysko, Christopher A. Strysko Spotkania z angielskim cz. XIII 60 s. 54

5

6 SPRAWY ZAWODU WYBIÓRKA W PIGU CE PharmaExpert Wed³ug PharmaExpert w lipcu 2011 roku wartoœæ sprzeda y na aptecznym rynku farmaceutycznym wynios³a mld z³, co stanowi spadek o 3,5% w porównaniu do lipca Sprzeda leków refundowanych wynios³a 945 mln z³ spadek o 4,5% w porównaniu do lipca Sprzeda odrêczna wszystkich preparatów sprzedawanych bez recepty w aptece wynios³a 739 mln z³ i by³a ni sza o 2,3% w porównaniu do lipca Sprzeda leków na recepty pe³nop³atne wynios³a 394 mln z³ i spada³a o 3,7% w porównaniu do lipca Obrót polskiej statystycznej apteki w lipcu 2011 wyniós³ 155 tys. z³ (w cenach detalicznych brutto), co stanowi spadek o 4,9% w stosunku do lipca Poziom wspó³p³acenia pacjenta w segmencie leków refundowanych osi¹gn¹³ 30,4%, a wartoœæ refundacji w maju wynios³a 658 mln z³ spadek o 8,0% w porównaniu do lipca Œrednia cena detaliczna leku sprzedawanego w aptece to 16,20 z³ (wzrost o 4,2 % vs lipiec 2010). Œrednia cena detaliczna leków z list refundacyjnych to 27,45 z³ (wzrost o 0,3% vs lipiec 2010). Œrednia cena detaliczna produktów bez recepty (OTC) to 9,82 z³ (wzrost o 7,0% vs lipiec 2010). Strefa Lekarza Ruszy³a Strefa Lekarza portal poœwiêcony nowoczesnej okulistyce. Portal dostarcza fachowej wiedzy z zakresu okulistyki oraz rozwi¹zania podnosz¹ce komfort codziennej pracy lekarzy. Strefa Lekarza zosta³a podzielona na cztery g³ówne dzia³y: Artyku³y, Aktualnoœci, Moi pacjenci oraz Moja Strefa Lekarza. Lekarze zainteresowani nowoczesnymi metodami leczenia wzroku znajd¹ na portalu m.in. informacje dotycz¹ce chirurgii oka. Super-Pharm W galerii handlowej Echo Kielce otwarto pierwsz¹ aptekê Super-Pharm w Kielcach. Apteka-drogeria zajmuje powierzchniê 400 metrów kwadratowych na parterze galerii handlowej Echo Kielce i zatrudnia 30 osób. Super-Pharm to jedyna sieæ typu drugstore w Polsce, bêd¹ca po³¹czeniem apteki, drogerii i perfumerii w jednym miejscu. Sieæ liczy 29 w³asnych aptek-drogerii samoobs³ugowych dzia³aj¹cych w wiêkszoœci du ych miast i zatrudnia ponad 1300 osób. Swoim zasiêgiem obejmuje województwa zachodniopomorskie, pomorskie, kujawsko-pomorskie, mazowieckie, ³ódzkie, wielkopolskie, dolnoœl¹skie, opolskie, œl¹skie i ma³opolskie. Sieæ Super-Pharm jest rynkowym liderem w Izraelu. Sieæ sk³ada siê tam z ponad 150 aptek-drogerii i zatrudnia 6000 osób. W Kanadzie sieæ dzia³a pod nazw¹ Shoppers Drug Mart. Do artyku³ów i newsów ze œwiata nowoczesnej okulistyki bêd¹ mieli dostêp wszyscy lekarze poszukuj¹cy profesjonalnych i rzetelnych informacji. By je uzyskaæ wystarczy siê zarejestrowaæ, wype³niaj¹c krótki formularz, zawieraj¹cy dane takie jak imiê i nazwisko, adres oraz numer uprawnieñ. Strefa Lekarza dostarcza ponadto niezbêdnych informacji na temat mo liwoœci podjêcia wspó³pracy z klinik¹ Lexummedica oraz pozwala lekarzom przyst¹piæ do programu partnerskiego. Jest to tak e narzêdzie u³atwiaj¹ce codzienn¹ pracê lekarzy ju wspó³pracuj¹cych z klinik¹ mo na tam m.in. œledziæ historiê leczenia pacjentów skierowanych na dalsze konsultacje lub zabiegi do którejœ z placówek Lexummedica. To wszystko dostêpne jest w dzia- ³ach Moi pacjenci oraz Moja Strefa Lekarza. 6 CZASOPISMO APTEKARSKIE Nr 10 (214) 2011

7 SPRAWY ZAWODU Nowa linia sortuj¹ca w ³ódzkim magazynie Poltraf Sp. z o.o. uruchomi³ w odzi nowoczesn¹ komorê prze³adunkow¹ stanowi¹c¹ centraln¹ ekspedycjê w systemie dystrybucji produktów leczniczych. Nowy obiekt dostosowany jest równie do obs³ugi transportu œrodków odurzaj¹cych i substancji psychotropowych. Komora o powierzchni ponad 2000 m 2 przygotowana jest do obs³ugi ok przesy³ek miesiêcznie. Powierzchnia komory przekraczaj¹ca 2000 m 2 umo liwia precyzyjn¹ organizacjê procesów logistycznych takich jak prze³adunek oraz segregacja na trasy kierunkowe. Komora prze³adunkowa przygotowana jest obecnie do obs³ugi ok przesy³ek miesiêcznie w tym 2000 palet, 7000 paczek oraz 1000 przesy³ek izotermicznych. Powierzchnia i aran acja obiektu pozostawiaj¹ miejsce na rozwój i mo liwoœæ dalszego zwiêkszenia iloœci prze- ³adowywanego towaru. W magazynie ³ódzkiego oddzia³u PGF uruchomiona zosta³a nowa linia s³u ¹ca do automatycznego sortowania towaru. Inwestycja kosztowa³a oko³o 0,5 mln euro. Nowa linia o wydajnoœci paczek/godz. s³u y do sortowania zakupionego przez ³ódzki magazyn towaru na sk³ady regionalne. Do tej pory towary sortowane by³y rêcznie. Dodatkowo linia automatycznie sortuje na regiony paczki ze zleceniami zdalnym i internetowymi. Jeœli jakiœ produkt zamówiony przez klienta (tj. aptekê w którymœ z regionów lub pacjenta internetowego ) nie jest dostêpny w magazynie lokalnym, a wystêpuje w magazynie ³ódzkim, to zamówienie takie kompletowane jest przez magazyn oddzia³u ³ódzkiego. Posortowane paczki s¹ przewo one wraz z pozosta³ym towarem do poszczególnych magazynów regionalnych, sk¹d trafiaj¹ do aptek. Dystrybutorom wyrobów farmaceutycznych oraz producentom, podmiotom odpowiedzialnym, a tak e ich przedstawicielom firma, Salus International oferuje kompleksow¹ us³ugê logistyczn¹ za poœrednictwem sk³adu konsygnacyjnego o powierzchni 2 tys. m 2 zlokalizowanego na terenie Œl¹skiego Centrum Logistycznego w Sosnowcu. Magazyn podzielony jest na kilka czêœci: wysokie sk³adowanie paletowe, czêœæ pó³kow¹ oraz czêœæ blokow¹. Firma zapewnia kompleksowe us³ugi w zakresie magazynowania farmaceutyków, a w szczególnoœci: roz³adunek, za³adunek oraz sk³adowanie w kontrolowanej temperaturze C oraz 2-8 C kontrola jakoœci towaru kompletacja na sztuki, kartony, palety ca³odobowy system monitorowania temperatury i wilgotnoœci z wizualizacj¹ ca³odobowy system monitorowania magazynu na yczenie klientów zapewnia system komór ch³odz¹cych. CZASOPISMO APTEKARSKIE Nr 10 (214)

8 SPRAWY ZAWODU PSFO W I pó³roczu 2011 r. Polska Grupa Farmaceutyczna odnotowa³a wzrost sprzeda y w ka dym segmencie prowadzonej dzia³alnoœci. Przychody ze sprzeda y wynios³y 3,2 mld z³, wzrastaj¹c o 15,7% r/r. Tym samym, tempo wzrostu sprzeda y PGF przewy szy³o dynamikê rynku o kilkanaœcie punktów procentowych. W samym II kwartale Grupa PGF osi¹gnê³a 1,6 mld z³ przychodów ze sprzeda y, tj. o 11,1% wiêcej ni w analogicznym okresie 2010 r. Zarz¹d informuje, e II Zjazd Polskiego Stowarzyszenia Farmacji Onkologicznej poœwiêcony bezpiecznej pracy z lekami cytotoksycznymi w warunkach czystoœci mikrobiologicznej odbêdzie siê w dniach listopada 2011 r. w WDW Rynia nad Zalewem Zegrzyñskim. Magister farmaceutyczny ci¹g dalszy CEPD N.V. liderem na rynku litewskim 4 lipca br. w Wilnie UAB Gintarine Vaistine, spó³ka nale ¹ca do holdingu CEPD N.V., podpisa³a wart¹ 14,2 mln LTL (oko³o 16,3 mln z³) warunkow¹ umowê kupna sieci aptek Litfarma Vaistine. Litfarma Vaistine to maj¹ca 65 placówek, pi¹ta pod wzglêdem wielkoœci, sieæ apteczna na Litwie. W³¹czenie Litfarma Vaistine do grupy CEPD N.V. nast¹pi po uzyskaniu pozytywnej decyzji litewskiego odpowiednika UOKiK. Transakcja jest uzupe³nieniem dotychczasowej sieci detalicznej holdingu, który na Litwie dzia³a poprzez spó³ki nale ¹ce do grupy UAB Nacionaline Farmacijos Grupe (UAB NFG) i posiada w tym kraju 148 aptek w³asnych dzia³aj¹cych pod mark¹ Gintarine Vaistine oraz 69 aptek w³asnych pod mark¹ Norfos Vaistine. UAB NFG prowadzi te sieæ 212 aptek partnerskich Baltijos Vaistinu Grupe. W wyniku transakcji CEPD N.V. bêdzie zarz¹dzaæ na Litwie ³¹cznie 282 aptekami w³asnymi i tym samym stanie siê liderem na rynku pod wzglêdem liczby posiadanych aptek. Zakup Litfarma Vaistine to kolejny etap realizacji strategii CEPD, która zak³ada budowê wiod¹cej sieci detalicznej sprzeda y farmaceutyków w Europie Œrodkowo-Wschodniej. Od Redakcji CzA Uwaga technicy farmaceutyczni! Jesteœcie Pañstwo wprowadzani w b³¹d: magister farmaceutyczny nie jest to samy z magistrem farmacji. Ok³adka biuletynu wydawanego przez Izbê Gospodarcz¹ W³aœcicieli Punktów Aptecznych i Aptek. Ksero nades³ane przez Czytelnika Czasopisma Aptekarskiego. Komentarz GIF w sprawie samodzielnego wydawania leków psychotropowych przez technika farmaceutycznego na s¹siedniej stronie. 8 CZASOPISMO APTEKARSKIE Nr 10 (214) 2011

9 SPRAWY ZAWODU CZASOPISMO APTEKARSKIE Nr 10 (214)

10 JOLANTA SUCHOCKA-STRYSKO CHRISTOPHER A. STRYSKO NOWOŒÆ ANGIELSKI w PRAKTYCE APTECZNEJ NOWOŒÆ Dialogi przy pierwszym stole NOWOŒÆ Wydawnictwo FARMAPRESS Warszawa Szanowni Czytelnicy, 20 maja br. Wydawnictwo Farmapress przekaza³o do sprzeda y ksi¹ kê mgr farm. Jolanty Suchockiej-Strysko i Christophera A. Strysko pt. Angielski w praktyce aptecznej. Na 180 stronach znajdziecie Pañstwo 35 dialogów przy pierwszym stole wraz z mo liwoœci¹ prowadzenia w³asnych notatek na specjalnie wydzielonych stronach. Cena ksi¹ ki (wraz z kosztem wysy³ki): dla prenumeratorów za jeden egz. ksi¹ ki 47,25 z³ (w tym VAT 5%), dla nieprenumeratorów 89,25 z³ (w tym VAT 5%) Wp³acaj¹c kwotê na konto nale y podaæ wszystkie dane niezbêdne do wystawienia faktury VAT Przy zakupie od 50 egz. cena ksi¹ ki (wraz z kosztem wysy³ki) 42,00 z³ (w tym VAT 5%) Op³aty za opakowanie i koszt przesy³ki ponosi Wydawca.

11 ISSN Vol. XVIII Rok za³o enia 1992 Nr 10 (214) PaŸdziernik 2011 Punktacja: Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wy szego: 6 pkt Index Copernicus: Wydawnictwo Farmapress : 10,63 pkt Czasopismo Aptekarskie : 4,15 pkt Kontynuator tradycji Czasopisma utworzonego w roku 1871 we Lwowie FRANCZYZA APTECZNA SZANSA CZY ZAGRO ENIE? mgr Ewa PERLIÑSKA Ekspert ds. franczyzy W zwi¹zku ze zmianami w polityce refundacyjnej pañstwa*, które jak siê przewiduje zrewolucjonizuj¹ rynek, coraz czêœciej zadawane s¹ pytania, jaka przysz³oœæ czeka farmaceutów i prowadzone przez nich apteki, jak prowadziæ aptekarski biznes, aby utrzymaæ rentownoœæ, byæ krok przed konkurencj¹ i wci¹ siê rozwijaæ. Niestety, pytania te ci¹gle pozostaj¹ bez jednoznacznej odpowiedzi. Niektórzy znawcy rynku szansy dla niezale - nych placówek upatruj¹ w popularnej w wielu innych bran ach i coraz mocniej wkraczaj¹cej równie na rynek farmaceutyczny franczyzie. Mimo e samo s³owo franczyza brzmi doœæ nowoczeœnie, ma ono d³ug¹ historiê. Geneza franchisingu siêga œredniowiecznej Anglii. Na pocz¹tku nazwa franchiso oznacza³a pobieranie za zgod¹ w³adz datków przez kler. W póÿniejszym okresie mianem franchisingu okreœlano monopol w konkretnej dziedzinie handlu lub przemys³u. Obecnie franczyza znana jest ju na ca³ym œwiecie. Zasady dzia³ania systemów franczyzowych opieraj¹ siê na tym, e franczyzodawca, czyli inicjator i zarz¹dca systemu, udostêpnia franczyzobiorcom przede wszystkim sam pomys³ na biznes, a tak e prawo do korzystania z logo, technologii, szkoleñ czy rozwi¹zañ biznesowych. Zasady wspó³pracy w tym systemie obu niezale nych stron musi regulowaæ umowa, która dok³adnie okreœla m.in. obowi¹zki partnerów. Umowa franczyzowa jest umow¹ nienazwan¹, czyli tak¹, której zasady nie zosta³y uregulowane przepisami prawa cywilnego. Oznacza to, e strony maj¹ swobodê w ustalaniu jej treœci. Jednak nie mo e w niej zabrakn¹æ kilku podstawowych elementów, takich jak czas trwania umowy, zasady przyst¹pienia do systemu i rezygnacji z sieci, prawa i obowi¹zki obu stron oraz wytyczne dotycz¹ce u ywania znaków towarowych, prowadzenia dzia³alnoœci konkurencyjnej czy zachowania tajemnicy przedsiêbiorstwa. Oczywiœcie umowa okreœla tak e wysokoœæ op³at licencyjnych i bie ¹cych, jakie ponosi franczyzobiorca, oraz zasady prowadzenia dzia³añ reklamowych i promocyjnych. Dodatkowo, decyduj¹c siê na przyst¹pienie do sieci, mo emy liczyæ na wyznaczenie obszaru, w którym franczyzodawca nie otworzy innej placówki dzia³aj¹cej pod tym samym szyldem. O ile w innych bran ach wspó³praca na zasadach franczyzy dotyczy g³ównie osób, które chc¹ zacz¹æ prowadziæ swoj¹ dzia³alnoœæ zupe³nie od zera, o tyle w bran y farmaceutycznej systemy franczyzowe s¹ rozwijane g³ównie poprzez

12 SPRAWY ZAWODU do³¹czanie istniej¹cych ju aptek do znanych sieci funkcjonuj¹cych w bran y. Ta ró nica wynika st¹d, e rynek apteczny jest bardzo mocno nasycony wed³ug badañ ekonomistów na jedn¹ aptekê przypada 2800 mieszkañców, podczas gdy, aby utrzymaæ rentownoœæ apteki, powinno ich byæ trzy, cztery tysi¹ce. Trudno wiêc jest inwestorom, którzy nie s¹ farmaceutami, znaleÿæ dobr¹ lokalizacjê dla swojej placówki; lokalizacje apteczne, przynosz¹ce najwiêcej zysków, w zasadzie s¹ ju zajête. W dobrze przygotowanych systemach franczyzowych zadaniem franczyzodawcy jest odci¹ enie farmaceuty od obowi¹zków zwi¹zanych z zarz¹dzaniem, ksiêgowoœci¹ czy reklam¹. Apteki powinny siê skupiæ na sprzeda y i doradztwie farmaceutycznym, dlatego niektóre firmy zarz¹dzaj¹ce sieci¹ gwarantuj¹ swoim partnerom us³ugi konsultingowe, zajmuj¹c siê m.in. porz¹dkowaniem elementów biznesowych zwi¹zanych np. z kontrol¹ stanów magazynowych. Apteki dzia³aj¹ce w ramach wybranych sieci korzystaj¹ tak e z opieki koordynatorów, którzy nadzoruj¹ wyniki finansowe i sprzeda owe placówek i na tej podstawie na bie ¹co mog¹ reagowaæ na ewentualne problemy. Przedstawiciele franczyzodawcy dbaj¹ tak e o to, by farmaceuci byli na bie ¹co z regulacjami prawnymi. Wiele sieci, w tym najwiêksi gracze na rynku aptecznym, kusi ofertami wspó³pracy franczyzowej. Jak wybraæ odpowiedniego partnera do wspó³pracy? Przede wszystkim nie polegaæ wy- ³¹cznie na informacjach uzyskanych od franczyzodawcy, ale zrobiæ wywiad wœród jego partnerów. Warto sprawdziæ wiedzê biznesow¹ oraz doœwiadczenie franczyzodawcy, zorientowaæ siê, jakie tempo wzrostu zak³ada w najbli szych latach oraz ilu franczyzobiorców dzia³a ju w sieci. Przed podjêciem decyzji o wspó³pracy nale y tak e zapoznaæ siê z histori¹ rozwoju sieci oraz dowiedzieæ siê, jakie ma ona plany na przysz³oœæ. Cenn¹ informacj¹ mo e byæ tak e, ile jednostek pilota owych franczyzodawca otworzy³, zanim zaoferowa³ licencjê franczyzow¹ na sprzeda. Posumowuj¹c: zalety systemu franczyzowego to dzia³alnoœæ pod znan¹ mark¹, korzystanie z doœwiadczeñ franczyzodawcy, dostêp do fachowej, przetestowanej wiedzy know-how, czyli sprawdzonego przepisu na biznes, korzystniejsze warunki umów z dostawcami dziêki dzia- ³aniu w grupie, mo liwoœæ brania udzia³u w szkoleniach, które pozwol¹ nabraæ doœwiadczenia zawodowego, korzyœci p³yn¹ce z dzia³añ reklamowych i promocyjnych. Wady: koniecznoœæ ponoszenia op³at zwi¹zanych z przyst¹pieniem do sieci, kontrola ze strony franczyzodawcy w zakresie standardów œwiadczenia us³ug, koniecznoœæ zakupu wiêkszoœci towarów u wskazanego dostawcy, renoma sieci franczyzowej i wizerunek marki mog¹ traciæ na wartoœci z przyczyn niezale nych od franczyzobiorcy. Pamiêtajmy jednak, e franczyza to sprawdzona metoda robienia interesów, która jest z powodzeniem u ywana w wielu bran ach przez tysi¹ce przedsiêbiorców na ca³ym œwiecie. Z jednej strony oferuje wolnoœæ w prowadzeniu, zarz¹dzaniu i kierowaniu w³asn¹ firm¹, z drugiej natomiast wymaga odpowiedzialnoœci, i to ju nie tylko za swój interes, ale równie za interesy sieci, z któr¹ siê wspó³pracuje. * Szerzej o zmianach w polityce refundacyjnej pañstwa [w:] Zimmermann A.: Zmiany w polityce refundacyjnej pañstwa. Czasopismo Aptekarskie 2011, 8-9, CZASOPISMO APTEKARSKIE Nr 10 (214) 2011

13 Prenumeruj¹c Patronat POLSKIE TOWARZYSTWO LEKARSKIE POLSKI KOMITET ZIELARSKI ISSN Rok za³o enia 1992 Punktacja: Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wy szego: 6 pkt FARMACJI Kontynuator tradycji Czasopisma utworzonego w roku 1871 we Lwowie i swoj¹ aptekê Uwaga: Czasopismo Aptekarskie dostêpne jest wy³¹cznie w prenumeracie redakcyjnej! Na wszelkie pytania odpowiadamy pod telefonem: Zofia Soborowska lub Jadwiga Szymañska inwestujesz w siebie AMBASADOR

14 Wszystkim Aptekarzom i Farmaceutom Czytelnikom Czasopisma Aptekarskiego z okazji œwiêta Kosmy i Damiana Patronów Aptekarzy i Farmaceutów Redakcja yczy wielu sukcesów w promocji zdrowia i opiece farmaceutycznej Krystyna G³owniak

15 SPRAWY ZAWODU NAJSTARSZE HISTORYCZNE WZMIANKI O ŒWIÊTYCH KOSMIE I DAMIANIE ks. mgr Pawe³ ŒMIERZCHALSKI MIC 1, dr n. med. Tomasz Z BKOWSKI 2 1 Zakon Ksiê y Marianów, 2 Klinika Urologii Wojskowego Instytutu Medycznego CSK MON Kosma i Damian to œwiêci yj¹cy w III wieku 1. Ich ycie zosta³o owiane bujnymi legendami i historiami, wed³ug których znane s¹ trzy pary œwiêtych lekarzy o tych imionach. Wymienia siê dwie pary œwiêtych yj¹cych w Azji Mniejszej o podobnym yciorysie, z tym e jedni zmarli œmierci¹ naturaln¹, a drudzy œmierci¹ mêczeñsk¹. Trzecia para to Kosma i Damian, którzy yli w Rzymie za czasów cesarza Karynusa ( r.). Zginêli z r¹k mœciwego nauczyciela, który pod pretekstem zbierania zió³ wyprowadzi³ ich w góry i tam ukamienowa³. Œwiêci mêczennicy Kosma i Damian byli bliÿniakami yj¹cymi w III wieku w Azji Mniejszej. Ich matk¹ by³a Teodote, natomiast ojca Ÿród³a zupe³nie pomijaj¹. Rodzina prawdopodobnie stanowi³a czêœæ kolonii chrzeœcijañskiej arabskiego miasteczka Egea w Cylicji (obecnie tereny po³udniowo-wschodniej Turcji). Niniejsze studium jest prób¹ zebrania najwczeœniejszych informacji pochodz¹cych z niekwestionowanych wzmianek historyków staro ytnoœci chrzeœcijañskiej. Niewiele zachowa³o siê poœwiadczonych œwiadectw i ywotów mówi¹cych o yciu Kosmy i Damiana 2. Ich kult i patronat jest nadal bardzo ywy w ró nych œrodowiskach i grupach spo³ecznych. Wystêpuj¹cy w ostatnich latach w Polsce wzrost zainteresowania œwiêtymi Kosm¹ i Damianem chrzeœcijañskimi patronami osób chorych, farmaceutów i lekarzy jest w du ym stopniu zwi¹zany z powrotem do tradycji w szukaniu przyczyn obchodów Œwiêta Aptekarzy pod patronatem wymienionych œwiêtych w dniu 26 wrzeœnia. Przy ich relikwiach w Haryssie k. Bejrutu 11 lutego 1999 r. odby³ siê VII Œwiatowy Dzieñ Chorych zorganizowany z inicjatywy b³. Jana Paw³a II. To w³aœnie ten papie da³ nowy impuls badaniom nad ich duchowoœci¹ i kultem. Wed³ug staro ytnych akt mêczenników byli oni rodzonymi braæmi pochodz¹cymi z Arabii, a w Cylicji studiowali medycynê. Tam te ewangelizowali i leczyli, nie pobieraj¹c zap³aty od ubogich. Zajmowali siê leczeniem osób chorych i zwierz¹t. W tym czasie w hellenistycznej Azji Mniejszej medycyna osi¹gnê³a wysoki poziom, ale lekarzy nie by³o zbyt wielu, praktykowali oni raczej w wiêkszych miejscowoœciach lub wêdrowali z miejsca na miejsce, podobnie jak poeci i malarze. Pocz¹tkowo kap³ani medycy utrzymywali siê wy³¹cznie z ofiar sk³adanych przez wiernych w œwi¹tyniach, z czasem zaczêli przyjmowaæ op³aty pieniê ne. Œw. œw. Kosma i Damian czynili wiele cudów za ycia i po œmierci. Gdy odmówili wyrzeczenia siê wiary chrzeœcijañskiej, zostali przez cesarskiego gubernatora prowincji Cylicja, Lizjasza aresztowani i po ciê kich torturach straceni. Ponieœli œmieræ mêczeñsk¹ wraz z trzema swoimi CZASOPISMO APTEKARSKIE Nr 10 (214)

16 SPRAWY ZAWODU Pawe³ Œmierzchalski braæmi o imionach Anthim, Leon i Euprepius. Zginêli œciêci mieczem w Egei 27 wrzeœnia ok. 303 roku 3. Kult œwiêtych Kosmy i Damiana mia³ podwójne znaczenie: zginêli œmierci¹ mêczeñsk¹ w obronie wiary chrzeœcijañskiej, a za ycia ws³awili siê bezinteresown¹ praktyk¹ lekarsk¹, przez co zyskali przydomek Anargyroi (gr. wbrew srebru), czyli ci, którzy lecz¹ za darmo. Byli czczeni jako patroni lekarzy, a w póÿniejszych wiekach tak e aptekarzy. PIERWSZE WZMIANKI HISTORYCZNE Wspomnienie œwiêtych Kosmy i Damiana zosta³o odnotowane w najstarszych kalendarzach i martyrologiach greckich 4, ³aciñskich 5 oraz arabskich 6. Pierwsz¹ niekwestionowan¹ wzmiank¹ o lekarzach z VII wieku jest Martyrologium Bedy Czcigodnego ( ). Autor pisze w niej: œwiêtych Kosmy i Damiana za cesarza Dioklecjana, kiedy prefektem miasta Egea by³ Lizjasz, przez liczne tortury, wiêzy i wiêzienia, przeszed³szy przez zatopienie w morzu, ognie, krzy, kamienowanie i strza³y, które w sposób cudowny zosta³y unieszkodliwione, zostali œciêci 7. Zdecydowanie wiêcej szczegó³ów podaje autor Martyrologium Adona (+875) 8 : W mieœcie Egea dzieñ narodzin œwiêtych mêczenników Kosmy i Damiana za przeœladowania Dioklecjana, za namiestnika Lizjasza. Ci z czcigodnej matki zrodzeni, wykszta³ceni w œwiêtych pismach, z zawodu medycy, s³awni byli ze swoich cnót. Prefekt Lizjasz, s³ysz¹c to wszystko, wys³a³ do nich urzêdników, aby ich przyprowadzili. Przes³uchuj¹c ich, zada³ im pytania, z której prowincji s¹, jakie maj¹ imiona. B³ogos³awiony Kosma i Damian odpowiedzieli: Jesteœmy z Arabii, imiona nasze to Kosma i Damian. Jesteœmy chrzeœcijanami i mamy innych 3 braci: Anthimo, Leontio, Euprepeio. Ich te kaza³ przyprowadziæ. Kiedy wszyscy przybyli, nakaza³ im z³o yæ ofiary bo kom. I kiedy nie móg³ w aden sposób sk³oniæ ich ducha do odst¹pienia od Chrystusa, kaza³ ich zwi¹zaæ (rêce i nogi), srodze torturowaæ, a nastêpnie powi¹zanych ³añcuchami zanurzyæ w morze. Wtedy przy nich natychmiast stan¹³ Anio³ Pañski, który rozerwa³ wiêzy i wybawi³ ich z morza. o³nierze, którzy to widzieli, donieœli o tym prefektowi. Ów natychmiast kaza³ ich przyprowadziæ i rzek³: Nauczcie mnie waszych czarów, a pójdê z wami i bêdê z wami wspó³pracowa³. Oni odpowiedzieli: Jesteœmy chrzeœcijanami, nie znamy czarów i w imiê Jezusa usuwamy moc zaklêæ. Z rozkazu prefekta zostali wtr¹ceni do wiêzienia, a nastêpnego dnia prokonsul, siedz¹c przed trybuna- ³em, kaza³ przygotowaæ ogromny ogieñ. B³ogos³awionych œwiadków wywiedzionych z wiêzienia kaza³ wrzuciæ w ogieñ, lecz gdy œwiêci siê modlili, ogieñ straci³ swoj¹ moc. Bezsilny namiestnik, uwa aj¹c, e ci œwiadkowie wybawienie od ognia zawdziêczaj¹ magicznym sztuczkom, kaza³ ich ponownie surowo torturowaæ, lecz ci z wdziêcznym i weso³ym obliczem znieœli srogie tortury. Przygotowawszy krzy e, bezbo ny prokonsul ka e chwalebnych œwiadków zawiesiæ i rozci¹gaæ oraz obrzuciæ kamieniami, lecz one wraca³y do tych, którzy je rzucali. Wtedy rozwœcieczony namiest- 16 CZASOPISMO APTEKARSKIE Nr 10 (214) 2011

17 SPRAWY ZAWODU nik kaza³ ich raziæ strza³ami. adnego ze œwiêtych nie zranili, ale ci, którzy stali wokó³, zostali poranieni. Namiestnik dostrzeg³, e jego o³nierze s¹ pokonani przez moc bo ¹ i nakaza³ straciæ ich mieczem. Ponieœli œmieræ 27 wrzeœnia. Ich cia³a pobo ni ludzie pogrzebali w miejscu czcigodnym niedaleko miasta Egea. Dwóch zaœ braci Kosmy i Damiana wspomnienie w sposób uroczysty odprawia siê w œwi¹tyni przes³awnej dla ich imienia zbudowanej 9. Autor Martyrologium Usuarda (+875) 10 bazowa³ na martyrologium Pseudo-Hieronymianum, martyrologium Bedy-Florusa oraz ca³kowicie przeredagowa³ martyrologium œw. Ado. Martyrologium Usuarda z lat by³o tytu³owane jako Martyrologium secundum morem Romanae Curiae. Dlatego Usuard nie podaje nowych szczegó³ów biograficznych, lecz tylko podkreœla wczesny i ywy kult lekarzy. W Kalendarium Romanum napisanym przez Frontona jest zamieszczona msza ku ich czci. Liber Sacramentorum œw. Grzegorza wydany przez Menarda potwierdza ich wspomnienie wyznaczone na dzieñ 27 wrzeœnia. Kanon mszalny w pierwszej modlitwie eucharystycznej oprócz aposto³ów wymienia najbardziej znanych w staro ytnoœci mêczenników ciesz¹cych siê du ym autorytetem. 1. Grzegorz z Tour ( ) w ksi¹ ce Ku chwale mêczenników 11 z 586 roku wspomina o dwóch braciach, Kosmie i Damianie, lekarzach z zawodu. Po raz pierwszy dokument ten okreœla dwóch braci jako bliÿniaków (duo vero gemini). W tym obszerniejszym dziele hagiograficznym szczególnie wyraÿnie widoczna jest ³atwowiernoœæ Grzegorza i jego g³êbokie pragnienie wiary w cuda. Zaleca, aby ka dy chory z wiar¹ modli³ siê przy grobie mêczenników o uleczenie. Czasami œwiêci ukazywali siê cierpi¹cym i mówili, co maj¹ robiæ, aby dolegliwoœci ust¹pi- ³y. Grzegorz nie t³umaczy, dlaczego Kosma i Damian otrzymali przydomek anargyrów: Dwaj zaœ bliÿniacy Kosma i Damian, z zawodu medycy, kiedy stali siê gorliwymi chrzeœcijanami, zaczêli uzdrawiaæ moc¹ cnót i modlitwy. Wypêdzali s³aboœci choruj¹cych ludzi. Poddani ró nym torturom i straceni, stali siê mieszkañcami nieba, czyni¹c wiele cudów ludziom. Jeœli ktoœ jest chory i przy ich grobie z wielk¹ wiar¹ siê modli, natychmiast znajduje lekarstwo. Donosi równie wielu, e chorym ukazywali siê oni i radzili, co maj¹ robiæ. Gdy to uczynili, byli zdrowi. Wszyscy modl¹cy siê wierni odchodzili uleczeni Menologium Sirletianum wymienia trzy daty ich wspomnienia: 1 lipca, 17 paÿdziernika oraz 1 listopada (mowa o wyznawcach). 3. Menologium s³owiañsko-rosyjskie wspomina o 1 listopada jako o œwiêcie œw. œw. Kosmy i Damiana oraz b³ogos³awion¹ ich matkê Teodozjê. W dniu 17 paÿdziernika krótko mówi o Kosmie i Damianie jako Arabach, natomiast o 1 lipca, e czczeni s¹ jako mêczennicy i lekarze lecz¹cy za darmo. 4. Menologium egipsko-arabskie pod dat¹ 17 paÿdziernika odnotowuje agoniê œwiêtych œwiadków i trzech ich braci, którzy z nimi cierpieli mêczeñstwo 13, lecz na dzieñ 1 lipca tradycja przewiduje krótk¹ oracjê: O œwiêci lekarze czyni¹cy cuda i gardz¹cy pieniêdzmi, wejrzyjcie na s³aboœci nasze. Darmo przyjêliœcie, darmo dawajcie 14. Pawe³ Œmierzchalski CZASOPISMO APTEKARSKIE Nr 10 (214)

18 SPRAWY ZAWODU Pawe³ Œmierzchalski AKTA GRECKIE I ACIÑSKIE 1. O mêczennikach Kosmie i Damianie wspominaj¹ akta Niceta, historyk Metaphrast 15 oraz bp Aldhelmus 16 w dziele De Laudibus Virginum, które potwierdza, e byli bliÿniakami uzdrawiaj¹cymi równie zwierzêta domowe (dziêki nim wielb³¹d przemówi³ 17 ). 2. Mombritius jako pierwszy odnotowuje uzdrowienie wielb³¹da przez lekarzy Akta greckie i prokonsularne z tego okresu, zachowane w Kodeksie Watykañskim nr 866, fol. 53, wspominaj¹ œwiêtych mêczenników Kosmê i Damiana oraz ich trzech braci yj¹cych za panowania Dioklecjana. W okresie urzêdowania namiestnika Lizjasza w prowincji Cylicja zostali zamêczeni inni œwiêci: Tarachius, Probius, Andronicius, Claudius, Asterius, Neon, Domnina oraz Theonilla 19. Zatem nie ulega w¹tpliwoœci, e pierwsi znacz¹cy biografowie, jak Beda Czcigodny, Adon i Aldhelmus, s¹ zgodni co do przebiegu mêczeñstwa Kosmy i Damiana. Niekwestionowany jest równie fakt uzdrowienia Palladii opisany w czterech najstarszych kodeksach. Chora ofiarowa³a podarek (munus, munusculum) œw. Damianowi za uzdrowienie. To wywo³a³o spór miêdzy Kosm¹ i Damianem o zasadê bezinteresownoœci leczenia. Kiedy œw. Kosma odkry³ to (co zrobi³ œw. Damian przyp. P.Œ.), bardzo siê zasmuci³ i nakaza³, aby jego cia³o nie by³o z nim pogrzebane. (...) W czasie mêczeñstwa wczeœniej uzdrowiony przez nich wielb³¹d przybieg³ i nakaza³ by pochowano ich razem 20. PóŸniejsze kodeksy mówi¹ o trzech jajach otrzymanych przez lekarzy od Palladii, co te zosta³o przedstawione w ikonografii 21. Metaphrast ceni najwczeœniejsze wzmianki o œwiêtych lekarzach. Dlatego sam u³o y³ ywot braci medyków lecz¹cych za darmo, których uczyni³ wyznawcami. 4. Menologium Bazyliusza Porphirogenety z X wieku na dzieñ 17 paÿdziernika podaje taki zapis: Trzej s¹ œwiêci anargyrzy (powstrzymuj¹cy siê od przyjmowania srebra), maj¹cy te same imiona oraz paraj¹cy siê medycyn¹ 22. Pierwsza grupa œwiêtych pod dat¹ 1 listopada jest scharakteryzowana nastêpuj¹co: Synowie Theodoty, bardzo pobo nej kobiety, którzy odeszli w pokoju w miejscu Phereman i tam zostali pochowani 23. Zapis z 1 lipca przywo³uje odmienne szczegó- ³y dopisane przez samego autora: Inni yli w Rzymie, mieli nauczyciela zawistnego. Przez jego podstêp wyprowadzeni w góry celem zbierania zió³, tam zostali ukamienowani 24. Wzmianka z 17 paÿdziernika nawi¹zuje do wczeœniejszych dokumentów Ÿród³owych znanych ju w VI wieku: Agonia braci, którzy byli Arabami, wêdrowali, za darmo i bez pieniêdzy leczyli. Za Dioklecjana zaszli do Cylicji. Pochwyceni i stawieni przed Lizjaszem, przez jego tortury zostali umêczeni i œciêci razem z 3 starszymi braæmi 25. Greckie Ÿród³a pisane od VI w. potwierdzaj¹ istnienie Kosmy i Damiana oraz odnotowuj¹ cuda, które za ich przyczyn¹ dzia³y siê w Konstan- 18 CZASOPISMO APTEKARSKIE Nr 10 (214) 2011

19 SPRAWY ZAWODU tynopolu. Du y wp³yw na popularyzacjê kultu Kosmy i Damiana w Ÿród³ach pisanych, zw³aszcza wœród Greków, mia³ Leo Allatius 26 oraz jezuita Szymon Wangnereckius, który u³o y³ Syntagmatis Historici, seu Veterum Graeciae Monimentorum, de tribus Sanctorum Anargyrorum Cosmae et Damiani Nomine Paribus, partes duae 27. Prokopiusz opisuje œwi¹tyniê im dedykowan¹ i wspomina o cia³ach œwiêtych pochowanych w Cyrze (Syria) 28. Przypisy: 1 Kosmas, od greckiego kosmos, porz¹dek i Damianos, od greckiego damadzo, zdobywam, opanowujê, ujarzmiam. 2 M. Forlin Patrucco: Cosma e Damiano [w:] Il grande libro dei Santi, C. Leonardi A. Riccardi, G. Zarri, Torino 1998, vol. I, s ród³a w tej kwestii s¹ rozbie ne, np. G. Meier: Cosmas and Damian [w:] The Catholic Encyclopedia, red. CH. G. Herberman, E.A. Pace, C.B. Pallen, T.J. Shaham, J. Wynne, t. IV, New York 1908, s podaje 287 rok; K. KuŸmak: Kosma i Damian [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 9, Lublin 2002, kol. 928, sugeruje 303 rok. 4 Wszystkie teksty dotycz¹ce Kosmy i Damiana zebrane w Bibliotheca Hagiographica Grece (dalej BHG), Szerzej w Bibliotheca Hagiographica Latina. Antiqua et mediae aetatis (dalej BHL), Bruxellis , p Zob. Bibliotheca Hagiographica Orientalis (dalej BHO), Bruxellis 1910, 210; Bedjan, Acta martyrium et sanctorum VI, Acta Sanctorum, red. J. Stiltingo, C. Suyskeno Periero, J. Cleo (dalej ASanc), Paris-Rome 1867, Septembris t. 7, s. 400, p. 3. (t³um. P. Œmierzchalski) 8 Abp Adon z Vienne, znany pisarz staro ytny, by³ uczniem historyka Lupusa. Dzie³o datowane na ok. 870 r. zawiera wiele nieœcis³oœci, które zaci¹ y³y na dalszej ewolucji martyrologiów ³aciñskich. Zob.: Dubois J., Le martyrologe D Adon. Ses deux familles ses trois recensions. Texte et commentaire, Paris 1984, s ASanc, s , p. 3-6 (t³um. P. Œmierzchalski). 10 Usuard (+875) benedyktyn z klasztoru St. Germain des Pres. Na zlecenie Karola ysego podj¹³ siê u³o enia nowego martyrologium.. Zob.: Veith, Usuard, [w:] Encyklopedja Koœcielna, red. M. Nowodworskiego, t. XXX, P³ock 1910, s. 1-2; Zob.: Dubois J., Martyrologes d Usuard au Martyrologue Romain, Abbevilles 1990, s. 78, , 159, Jednym z istotnych dzie³ autora by³o Osiem ksi¹g cudów (Miraculorum libri VIII), gdzie w pierwszym rozdziale Ku chwale mêczenników (In gloria martyrum) wspomina o œwiêtych lekarzach. Zob. B. Altaner, A. Stuiber: Patrologia. ycie, pisma i nauka Ojców Koœcio³a, Warszawa 1990, s Fragm. przek³adu pol. [w:] A. Bober, Œwiat³a ekumeny. Antologia patrystyczna, Kraków 1966, s Krytyczne opracowanie J. B. L. Insuelas, Curso de Patrologia. História da literatura antiga de Igreja, Braga 1948, s Gloria martyrum, p. 98. T³um. na pod. tekstu ³ac. [w:] ASanc, s. 401, p. 8 (t³um. P. Œmierzchalski). 13 ASanc, s. 402, p Tam e. 15 Szymon Metafrasta (Symeon Metafrastes lub Symeon Logoteta) jeden z najbardziej znanych hagiografów bizantyjskich. Uto samia siê go z logotet¹ (sekretarzem cesarskim) o tym samym imieniu. Ur. na prze³omie IX i X w. za cesarza Leona VI. W okresie rz¹dów cesarzy Nicefora Fokasa, Jana Tzimiskesa i Bazylego II sprawowa³ urz¹d logotety. Pod koniec ycia wst¹pi³ do klasztoru. Od II po³owy X w. czczono go jako œwiêtego. Autor parafraz dawnych ywotów œwiêtych i akt mêczenników (martyriów). Wed³ug Micha³a Psellosa wczesnochrzeœcijañskie akta ze wzglêdu na jêzyk i styl przesta³y odpowiadaæ wymaganiom kó³ intelektualnych skupionych wokó³ cesarza Konstantyna Porfirogenety. Z inicjatywy cesarza Symeon Metafrastes podj¹³ siê metafrazy (czyli przeredagowania) hagiografii. Tak powsta³ Zbiór ywotów œwiêtych (Menologion) sporz¹dzony na 4 pory roku liturgicznego, obejmuj¹cy 148 tekstów. W uk³adzie opracowanym przez Symeona w zasadzie jeden ywot przypada³ na ka - dy dzieñ z wyj¹tkiem soboty i dnia przeniesienia ikony Chrystusa z Edessy do Konstantynopola. Teksty liturgiczne greckie przewidziane na wspomnienie œwiêtych lekarzy zebra³ i przet³umaczy³ ks. R. Piêtka MIC. Zob.: Menologion, Warszawa 2007, s. 68 oraz Koœció³ bizantyjski obchodzi œwiêto Kosmy i Damiana dwa razy w roku: 1.XI i 1.VII. 16 Szerzej w PL 89, ASanc, s. 404, p Mombritius Bonitus, patrycjusz mediolañski, z II po³. XV w., znany z dzie³a Sanctuarium sive Vitae Sanctorum oraz De dominica Passione libri. 19 ASanc, s. 403, p Tam e, s. 405, p K. Kmieæ, J. Majewski: Œwiêci Kosma i Damian, patroni farmacji jako motyw ekslibrisu, Poznañ 2005, s ASanc, s. 406, p Tam e. 24 Tam e. 25 Tam e, s , p Leo Allatius (ok ), greckokatolicki uczony i teolog, bibliotekarz Biblioteki Watykañskiej. 27 Wangnereckius pracowa³ nad Syntagmami od 1649 roku. Zmar³ w 1657 r. w Wiedniu. Dzie³o jego ycia koñczy³ jezuita Reinoldus Dehnius i w 1660 r. wyda³ Syntagma w Wiedniu. 28 Asanc, s. 411, p. 66. CZASOPISMO APTEKARSKIE Nr 10 (214)

20 SPRAWY ZAWODU PORCELANOWY JUBILEUSZ FIRMY SALUS INTERNATIONAL Wiktor Szukiel Po uroczystym, jubileuszowym toaœcie na scenie pojawi³o siê 118 barwnie ubranych artystów zespo³u Pieœni i Tañca ŒL SK im. Stanis³awa Hadyny, którzy odœpiewali hymn firmy Salus International autorstwa krakowskiego poety, Adama Ziemianina 20 CZASOPISMO APTEKARSKIE Nr 10 (214) 2011

Producent P.P.F. HASCO-LEK S.A nie prowadził badań klinicznych mających na celu określenie skuteczności produktów leczniczych z ambroksolem.

Producent P.P.F. HASCO-LEK S.A nie prowadził badań klinicznych mających na celu określenie skuteczności produktów leczniczych z ambroksolem. VI.2 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktów leczniczych z ambroksolem VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Wskazania do stosowania: Ostre i przewlekłe choroby płuc i oskrzeli

Bardziej szczegółowo

NOLIPREL, 2,5 mg+0,625 mg, tabletki powlekane. Jedna tabletka powlekana zawiera 1,6975 mg peryndoprylu, co odpowiada 2,5 mg peryndoprylu z argininą

NOLIPREL, 2,5 mg+0,625 mg, tabletki powlekane. Jedna tabletka powlekana zawiera 1,6975 mg peryndoprylu, co odpowiada 2,5 mg peryndoprylu z argininą NOLIPREL, 2,5 mg+0,625 mg, tabletki powlekane. Jedna tabletka powlekana zawiera 1,6975 mg peryndoprylu, co odpowiada 2,5 mg peryndoprylu z argininą oraz 0,625 mg indapamidu. Substancje pomocnicze: 74,455

Bardziej szczegółowo

www.cza.pl e-mail: cza@cza.pl Kontynuator tradycji Czasopisma utworzonego w roku 1871 we Lwowie

www.cza.pl e-mail: cza@cza.pl Kontynuator tradycji Czasopisma utworzonego w roku 1871 we Lwowie www.cza.pl e-mail: cza@cza.pl Patronat POLSKIE TOWARZYSTWO LEKARSKIE POLSKI KOMITET ZIELARSKI AMBASADOR FARMACJI ISSN 1233-2755 Vol. XIX Rok za³o enia 1992 Nr 2 (218) Luty 2012 Punktacja: Ministerstwa

Bardziej szczegółowo

XVIII ORDYNATORSKIE ZAKOPIAÑSKIE DNI KARDIOLOGICZNE 10-13 paÿdziernika 2013 CZWARTEK 10.10.2013

XVIII ORDYNATORSKIE ZAKOPIAÑSKIE DNI KARDIOLOGICZNE 10-13 paÿdziernika 2013 CZWARTEK 10.10.2013 2 CZWARTEK 10.10.2013 18.00-20.30 Sala A - Sala im. Józefa Pi³sudskiego, poziom 2 Powitanie Uczestników XVIII Ordynatorskich Zakopiañskich Dni Kardiologicznych - kilka s³ów o Podyplomowej Szkole Kardiologicznej

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 13. Rozdzia³ 1

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 13. Rozdzia³ 1 SPIS TREŒCI Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego........................... 13 Rozdzia³ 1 NADCIŒNIENIE TÊTNICZE JAKO PROBLEM ZDROWOTNY prof. dr hab. n. farm. S³awomir Lipski,

Bardziej szczegółowo

KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE

KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE Opis świadczenia KWALIFIKACJA I WERYFIKACJA LECZENIA DOUSTNEGO STANÓW NADMIARU ŻELAZA W ORGANIZMIE 1. Charakterystyka świadczenia 1.1 nazwa świadczenia Kwalifikacja i weryfikacja leczenia doustnego stanów

Bardziej szczegółowo

www.cza.pl e-mail: cza@cza.pl Kontynuator tradycji Czasopisma utworzonego w roku 1871 we Lwowie

www.cza.pl e-mail: cza@cza.pl Kontynuator tradycji Czasopisma utworzonego w roku 1871 we Lwowie www.cza.pl e-mail: cza@cza.pl Patronat POLSKIE TOWARZYSTWO LEKARSKIE POLSKI KOMITET ZIELARSKI AMBASADOR FARMACJI ISSN 1233-2755 Vol. XIX Rok za³o enia 1992 Nr 3 (219) Marzec 2012 Punktacja: Ministerstwa

Bardziej szczegółowo

Omówienie wyników badañ krwi

Omówienie wyników badañ krwi Omówienie wyników badañ krwi ej asz n y w ializ m a D t Wi tacji S Dlaczego badania krwi s¹ wykonywane tak czêsto? Co miesi¹c pobieramy seriê próbek krwi w celu sprawdzenia skutecznoœci zabiegu dializy

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Mucosolvan inhalacje, 15 mg/2 ml, płyn do inhalacji z nebulizatora Ambroxoli hydrochloridum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Mucosolvan inhalacje, 15 mg/2 ml, płyn do inhalacji z nebulizatora Ambroxoli hydrochloridum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Mucosolvan inhalacje, 15 mg/2 ml, płyn do inhalacji z nebulizatora Ambroxoli hydrochloridum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku.

Bardziej szczegółowo

4 punkty naukowe. www.cza.pl e-mail: cza@cza.pl. Kontynuator tradycji Czasopisma utworzonego w roku 1871 we Lwowie

4 punkty naukowe. www.cza.pl e-mail: cza@cza.pl. Kontynuator tradycji Czasopisma utworzonego w roku 1871 we Lwowie www.cza.pl e-mail: cza@cza.pl Patronat POLSKIE TOWARZYSTWO LEKARSKIE POLSKI KOMITET ZIELARSKI AMBASADOR FARMACJI ISSN 1233-2755 Vol. XX Rok za³o enia 1992 Nr 4 (232) Kwiecieñ 2013 4 punkty naukowe Ministerstwa

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI

LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI Załącznik nr 14 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI NEREK ICD-10 N 18 przewlekła niewydolność

Bardziej szczegółowo

Część VI: Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego

Część VI: Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Część VI: Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego VI.1 Elementy dla tabel podsumowujących w Europejskim Publicznym Sprawozdaniu Oceniającym VI.1.1 Tabela podsumowująca

Bardziej szczegółowo

Extraneal (ikodekstryna) roztwór do dializy otrzewnowej Plan Zarządzania Ryzykiem 19.06.2014

Extraneal (ikodekstryna) roztwór do dializy otrzewnowej Plan Zarządzania Ryzykiem 19.06.2014 VI.2 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego EXTRANEAL przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Extraneal jest roztworem do dializy

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r 1. ZAMAWIAJĄCY HYDROPRESS Wojciech Górzny ul. Rawska 19B, 82-300 Elbląg 2. PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA Przedmiotem Zamówienia jest przeprowadzenie usługi indywidualnego audytu

Bardziej szczegółowo

VADEMECUM. Rehabilitacja. Rehabilitacja w warunkach ambulatoryjnych. Rehabilitacja w warunkach domowych

VADEMECUM. Rehabilitacja. Rehabilitacja w warunkach ambulatoryjnych. Rehabilitacja w warunkach domowych Rehabilitacja Rehabilitacja to kompleksowe post powanie, które ma na celu przywrócenie pe nej lub mo liwej do osi gni cia sprawno ci zycznej i psychicznej, zdolno ci do pracy i zarobkowania oraz zdolno

Bardziej szczegółowo

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

Pytania do treści Specyfikacji wraz z odpowiedziami oraz zmiana treści SIWZ.

Pytania do treści Specyfikacji wraz z odpowiedziami oraz zmiana treści SIWZ. URZĄD PATENTOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DYREKTOR GENERALNY Warszawa, dnia 08.04.2013 r. Do Wykonawców Pytania do treści Specyfikacji wraz z odpowiedziami oraz zmiana treści SIWZ. Dotyczy: Postępowania

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO Załącznik nr 1 do Uchwały Okręgowej Rady Pielęgniarek i Położnych w Opolu Nr 786/VI/2014 z dnia 29.09.2014 r. REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA

Bardziej szczegółowo

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych -...~.. TABELA ZGODNOŚCI Rozporządzenie Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz.

Bardziej szczegółowo

franczyzowym w Polsce

franczyzowym w Polsce Raport o rynku franczyzowym w Polsce II edycja - 2008 Wstęp Akademia Rozwoju Systemów Sieciowych zakończyła kolejną edycję badania rynku systemów sieciowych (sieci franczyzowe, agencyjne, partnerskie i

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów 1 Organizatorzy Konkursu 1. Organizatorem Konkursu Start up Award (Konkurs) jest Fundacja Instytut Studiów Wschodnich

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Dziennik Ustaw Nr 241 15978 Poz. 2097 2097 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Na podstawie art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 6 wrzeênia

Bardziej szczegółowo

PROGRAMU PARTNERSKIEGO BERG SYSTEM

PROGRAMU PARTNERSKIEGO BERG SYSTEM Regulamin PROGRAMU PARTNERSKIEGO BERG SYSTEM 1. Organizatorem Programu Partnerskiego BERG SYSTEM" jest KONEKT Sp. z o.o. z siedzibą w: 15-532 Białystok, ul. Wiewiórcza 111; NIP 966 210 20 23; REGON 363632084;

Bardziej szczegółowo

probiotyk o unikalnym składzie

probiotyk o unikalnym składzie ~s~qoy[jg probiotyk o unikalnym składzie ecovag, kapsułki dopochwowe, twarde. Skład jednej kapsułki Lactobacillus gasseri DSM 14869 nie mniej niż 10 8 CFU Lactobacillus rhamnosus DSM 14870 nie mniej niż

Bardziej szczegółowo

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu Program Internet Start Up WejdŸ do gry Autor Programu Partner Programu Program doradztwa prawnego Kancelarii Wierzbowski Eversheds dla projektów zwi¹zanych z internetem i nowymi technologiami www.internetstartup.pl

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO ANEKS III 1 CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 4. SZCZEGÓŁOWE DANE KLINICZNE 4. l Wskazania do stosowania Leczenie ostrego bólu (patrz punkt 4.2) Leczenie objawowe dolegliwości bólowych w przebiegu choroby

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ.

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. I. UWAGI OGÓLNE. 1. Dostarczanie posiłków, ich przechowywanie i dystrybucja musza odbywać się w warunkach zapewniających

Bardziej szczegółowo

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą 1. 1. Opis Oferty 1.1. Oferta Usługi z ulgą (dalej Oferta ), dostępna będzie w okresie od 16.12.2015 r. do odwołania, jednak nie dłużej niż do dnia 31.03.2016 r.

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

- Miejscowość Kod pocztowy Nr posesji Ulica Gmina

- Miejscowość Kod pocztowy Nr posesji Ulica Gmina Pieczątka Wnioskodawcy Nr sprawy: ROPS.II. (pieczątka Wnioskodawcy) (pieczątka instytucji przyjmującej wniosek) W N I O S E K o dofinansowanie robót budowlanych dotyczących ze środków Państwowego Funduszu

Bardziej szczegółowo

DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności

DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności WOJEWODA ŁÓDZKI ZK-III.9611.15.2015 Łódź, dnia 17 czerwca 2015 r. DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności Na podstawie art. 34 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR RADY MIEJSKIEJ W ŁODZI z dnia

UCHWAŁA NR RADY MIEJSKIEJ W ŁODZI z dnia Druk Nr Projekt z dnia UCHWAŁA NR RADY MIEJSKIEJ W ŁODZI z dnia w sprawie ustalenia stawek opłat za zajęcie pasa drogowego dróg krajowych, wojewódzkich, powiatowych i gminnych na cele nie związane z budową,

Bardziej szczegółowo

Młodzieńcze spondyloartropatie/zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (mspa-era)

Młodzieńcze spondyloartropatie/zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (mspa-era) www.printo.it/pediatric-rheumatology/pl/intro Młodzieńcze spondyloartropatie/zapalenie stawów z towarzyszącym zapaleniem przyczepów ścięgnistych (mspa-era) Wersja 2016 1. CZYM SĄ MŁODZIEŃCZE SPONDYLOARTROPATIE/MŁODZIEŃCZE

Bardziej szczegółowo

revati.pl Drukarnia internetowa Szybki kontakt z klientem Obs³uga zapytañ ofertowych rozwi¹zania dla poligrafii Na 100% procent wiêcej klientów

revati.pl Drukarnia internetowa Szybki kontakt z klientem Obs³uga zapytañ ofertowych rozwi¹zania dla poligrafii Na 100% procent wiêcej klientów revati.pl rozwi¹zania dla poligrafii Systemy do sprzeda y us³ug poligraficznych w internecie Drukarnia Szybki kontakt z klientem Obs³uga zapytañ ofertowych Na 100% procent wiêcej klientów drukarnia drukarnia

Bardziej szczegółowo

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy Agnieszka Miler Departament Rynku Pracy Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Spo³ecznej Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy W 2000 roku, zosta³o wprowadzone rozporz¹dzeniem Prezesa

Bardziej szczegółowo

Stan prac w zakresie wdrożenia systemów operacyjnych: NCTS2, AIS/INTRASTAT, AES, AIS/ICS i AIS/IMPORT. Departament Ceł, Ministerstwo Finansów

Stan prac w zakresie wdrożenia systemów operacyjnych: NCTS2, AIS/INTRASTAT, AES, AIS/ICS i AIS/IMPORT. Departament Ceł, Ministerstwo Finansów Stan prac w zakresie wdrożenia systemów operacyjnych: NCTS2, AIS/INTRASTAT, AES, AIS/ICS i AIS/IMPORT Departament Ceł, Ministerstwo Finansów Usługa e-tranzyt System NCTS 2 Aktualny stan wdrożenia Ogólnopolskie

Bardziej szczegółowo

DIRONORM (Lisinoprilum + Amlodipinum) Skład: 10 mg lizynoprylu (w postaci lizynoprylu dwuwodnego) i 5 mg amlodypiny (w postaci amlodypiny bezylanu),

DIRONORM (Lisinoprilum + Amlodipinum) Skład: 10 mg lizynoprylu (w postaci lizynoprylu dwuwodnego) i 5 mg amlodypiny (w postaci amlodypiny bezylanu), DIRONORM (Lisinoprilum + Amlodipinum) Skład: 10 mg lizynoprylu (w postaci lizynoprylu dwuwodnego) i 5 mg amlodypiny (w postaci amlodypiny bezylanu), 20 mg lizynoprylu (w postaci lizynoprylu dwuwodnego)

Bardziej szczegółowo

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Art.1. 1. Zarząd Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju, zwanego dalej Stowarzyszeniem, składa się z Prezesa, dwóch Wiceprezesów, Skarbnika, Sekretarza

Bardziej szczegółowo

Skuteczność i regeneracja 48h albo zwrot pieniędzy

Skuteczność i regeneracja 48h albo zwrot pieniędzy REGULAMIN AKCJI PROMOCYJNEJ Skuteczność i regeneracja 48h albo zwrot pieniędzy 1. ORGANIZATOR, CZAS TRWANIA AKCJI PROMOCYJNEJ, PROGRAM AKCJI 1.1 Organizatorem akcji promocyjnej prowadzonej pod nazwą Skuteczność

Bardziej szczegółowo

U M O W A. zwanym w dalszej części umowy Wykonawcą

U M O W A. zwanym w dalszej części umowy Wykonawcą U M O W A zawarta w dniu pomiędzy: Miejskim Centrum Medycznym Śródmieście sp. z o.o. z siedzibą w Łodzi przy ul. Próchnika 11 reprezentowaną przez: zwanym dalej Zamawiający a zwanym w dalszej części umowy

Bardziej szczegółowo

Obowi¹zki pracodawcy w razie wypadku przy pracy (1)

Obowi¹zki pracodawcy w razie wypadku przy pracy (1) Obowi¹zki pracodawcy w razie wypadku przy pracy (1) Rozdz. 7 Kodeksu pracy; ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu zawodowych (Dz. U. Nr 199, poz. 1673 z późn. zm.); rozporządzenie RM z

Bardziej szczegółowo

VI.2 Streszczenie planu zarządzania ryzykiem do publicznej wiadomości

VI.2 Streszczenie planu zarządzania ryzykiem do publicznej wiadomości VI.2 Streszczenie planu zarządzania ryzykiem do publicznej wiadomości VI.2.1 Epidemiologia Celovir jest lekiem zawierającym substancję czynną dizoproksyl tenofowiru w dawce 245 mg. Tenofowir w skojarzeniu

Bardziej szczegółowo

Ulotka dla pacjenta. KETOTIFEN WZF (Ketotifenum) 1 mg/5 ml, syrop

Ulotka dla pacjenta. KETOTIFEN WZF (Ketotifenum) 1 mg/5 ml, syrop Ulotka dla pacjenta Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc ją ponownie przeczytać. Należy zwrócić się do lekarza lub farmaceuty,

Bardziej szczegółowo

Rozdział I. Instrukcja dla Wykonawców (IDW). ZAŁĄCZNIKI. Znak sprawy:gt.341-9/2010/rb Jedwabno, dnia 15.11.2010

Rozdział I. Instrukcja dla Wykonawców (IDW). ZAŁĄCZNIKI. Znak sprawy:gt.341-9/2010/rb Jedwabno, dnia 15.11.2010 Projekt współfinansowany z Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 w ramach działania Podstawowe Usługi dla Gospodarki i Ludności Wiejskiej, oraz z budżetu Gminy Jedwabno. Znak sprawy: Jedwabno,

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA VICEBROL, 5 mg, tabletki Vinpocetinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc

Bardziej szczegółowo

2. Subkonto oznacza księgowe wyodrębnienie środków pieniężnych przeznaczonych dla danego Podopiecznego.

2. Subkonto oznacza księgowe wyodrębnienie środków pieniężnych przeznaczonych dla danego Podopiecznego. Regulamin prowadzenia indywidualnego konta dotyczącego wpłat z 1% dla podopiecznych Stowarzyszenia Rodziców i Przyjaciół Dzieci Niewidomych i Słabowidzących Tęcza 1. Zarząd Stowarzyszenia Rodziców i Przyjaciół

Bardziej szczegółowo

warsztató OMNM ar n medk oafał ptaszewskii mgr goanna tieczorekjmowiertowskai mgr Agnieszka jarkiewicz

warsztató OMNM ar n medk oafał ptaszewskii mgr goanna tieczorekjmowiertowskai mgr Agnieszka jarkiewicz warsztató OMNM ar n medk oafał ptaszewskii mgr goanna tieczorekjmowiertowskai mgr Agnieszka jarkiewicz } Pacjent w badaniu klinicznym a NFZ } Kalkulacja kosztów } Współpraca z zespołem badawczym jak tworzyć

Bardziej szczegółowo

X. M A N A G E R. q Przeznaczenie modu³u q Wykaz funkcji q Codzienna eksploatacja

X. M A N A G E R. q Przeznaczenie modu³u q Wykaz funkcji q Codzienna eksploatacja X. M A N A G E R q Przeznaczenie modu³u q Wykaz funkcji q Codzienna eksploatacja Schemat funkcjonalny modu³u MANAGER SPIS TREŒCI X.1. PRZEZNACZENIE MODU U...X-3 X.2. WYKAZ FUNKCJI...X-4 X.3. CODZIENNA

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 21

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 21 SPIS TREŒCI Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego........................... 21 Przedmowa sekretarza Naczelnej Rady Aptekarskiej przedstawiciela NRA w EuroPharm Forum................

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIA DODATKOWE DO OGÓLNYCH WARUNKÓW GRUPOWEGO UBEZPIECZENIA NA ŻYCIE KREDYTOBIORCÓW Kod warunków: KBGP30 Kod zmiany: DPM0004 Wprowadza się następujące zmiany w ogólnych warunkach grupowego ubezpieczenia

Bardziej szczegółowo

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Jerzy Kowalczyk Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Zasady doskonalenia systemu zarządzania oraz podstawowe procedury wspomagające Zarządzanie jakością VERLAG DASHÖFER Wydawnictwo VERLAG

Bardziej szczegółowo

DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności

DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności WOJEWODA ŁÓDZKI ZK-III.9611.14.2014 Łódź, dnia 01 lipca 2014 r. DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności Na podstawie art. 34 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz.

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Pragiola przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Pragiola przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Pragiola przeznaczone do publicznej wiadomości Ze względu na zachowanie pełnej informacji, w nawiązaniu do art. 11 Dyrektywy

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe nr 3

Zapytanie ofertowe nr 3 I. ZAMAWIAJĄCY STUDIUM JĘZYKÓW OBCYCH M. WAWRZONEK I SPÓŁKA s.c. ul. Kopernika 2 90-509 Łódź NIP: 727-104-57-16, REGON: 470944478 Zapytanie ofertowe nr 3 II. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Przedmiotem zamówienia

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE FINANSOWE

SPRAWOZDANIE FINANSOWE SPRAWOZDANIE FINANSOWE Za okres: od 01 stycznia 2013r. do 31 grudnia 2013r. Nazwa podmiotu: Stowarzyszenie Przyjaciół Lubomierza Siedziba: 59-623 Lubomierz, Plac Wolności 1 Nazwa i numer w rejestrze: Krajowy

Bardziej szczegółowo

Raport kwartalny BM Medical S.A.

Raport kwartalny BM Medical S.A. Raport kwartalny BM Medical S.A. IV kwartał 2011r. Warszawa, 14 lutego 2012r. ZAWARTOŚĆ RAPORTU KWARTALNEGO: 1. PODSTAWOWE DANE O EMITENCIE 2. WYBRANE DANE FINANSOWE Z BILANSU ORAZ RACHUNKU ZYSKÓW I STRAT

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz - wizyta wstępna

Kwestionariusz - wizyta wstępna Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego - PZH 00-791 Warszawa, ul. Chocimska 24 Tel: (22) 542-13-72, E-mail: beki@pzh.gov.pl Badanie Epidemiologii Krztuśca Kwestionariusz - wizyta wstępna 1.1. Data wizyty

Bardziej szczegółowo

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 8 Obowiązki pracodawcy Podstawowy obowiązek

Bardziej szczegółowo

ZWROT PODATKU VAT NALICZONEGO W INNYM PAŃSTWIE UNII EUROPEJSKIEJ

ZWROT PODATKU VAT NALICZONEGO W INNYM PAŃSTWIE UNII EUROPEJSKIEJ ZWROT PODATKU VAT NALICZONEGO W INNYM PAŃSTWIE UNII EUROPEJSKIEJ Informacje o usłudze Numer usługi 2016/01/12/8058/982 Cena netto 599,00 zł Cena brutto 599,00 zł Cena netto za godzinę 0,00 zł Cena brutto

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu.

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu. Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu Regulamin Zarządu Stowarzyszenia Przyjazna Dolina Raby Art.1. 1. Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

PRO VOBIS Niepubliczna Poradnia

PRO VOBIS Niepubliczna Poradnia ", ul. Rynek 19, Starogard Gdañski `www.provobis.com.pl Niepubliczna Poradnia Psychologiczno - Pedagogiczna INFORMATOR ", ul. Rynek 19, Starogard Gdañski `www.provobis.com.pl 1.HISTORIA PORADNI. Poradnia

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

UMOWA PARTNERSKA. z siedzibą w ( - ) przy, wpisanym do prowadzonego przez pod numerem, reprezentowanym przez: - i - Przedmiot umowy

UMOWA PARTNERSKA. z siedzibą w ( - ) przy, wpisanym do prowadzonego przez pod numerem, reprezentowanym przez: - i - Przedmiot umowy UMOWA PARTNERSKA zawarta w Warszawie w dniu r. pomiędzy: Izbą Gospodarki Elektronicznej z siedzibą w Warszawie (00-640) przy ul. Mokotowskiej 1, wpisanej do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych

Bardziej szczegółowo

Regionalna Karta Du ej Rodziny

Regionalna Karta Du ej Rodziny Szanowni Pañstwo! Wspieranie rodziny jest jednym z priorytetów polityki spo³ecznej zarówno kraju, jak i województwa lubelskiego. To zadanie szczególnie istotne w obliczu zachodz¹cych procesów demograficznych

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika. DIURESIN SR, 1,5 mg, tabletki powlekane o przedłużonym uwalnianiu Indapamidum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika. DIURESIN SR, 1,5 mg, tabletki powlekane o przedłużonym uwalnianiu Indapamidum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika DIURESIN SR, 1,5 mg, tabletki powlekane o przedłużonym uwalnianiu Indapamidum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ

Bardziej szczegółowo

SPIS TRESCI ZNAK TOWAROWY WSTEP CENNIK KONTAKT CHRON SWOJA MARKE. Kamelot radzi:

SPIS TRESCI ZNAK TOWAROWY WSTEP CENNIK KONTAKT CHRON SWOJA MARKE. Kamelot radzi: www.kamelot.pl 2012 SPIS TRESCI ZNAK TOWAROWY CHRON SWOJA MARKE WSTEP CENNIK KONTAKT Kamelot radzi: Dziêki nabyciu prawa ochronnego na znak towarowy mo na zakazaæ konkurencji stosowania tego znaku na terenie

Bardziej szczegółowo

Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r.

Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r. Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r. Uchwała nr.. Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy OEX Spółka Akcyjna z siedzibą w Poznaniu z dnia

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-17/10:16:18

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-17/10:16:18 Europejski Dzień Prostaty obchodzony jest od 2006 roku z inicjatywy Europejskiego Towarzystwa Urologicznego. Jego celem jest zwiększenie społecznej świadomości na temat chorób gruczołu krokowego. Gruczoł

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Warszawa, 16 maja 2016 r. Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie

Bardziej szczegółowo

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Druk: Drukarnia VIVA Copyright by Infornext.pl ISBN: 978-83-61722-03-8 Wydane przez Infornext Sp. z o.o. ul. Okopowa 58/72 01 042 Warszawa www.wieszjak.pl Od

Bardziej szczegółowo

CIBA-GEIGY Sintrom 4

CIBA-GEIGY Sintrom 4 CIBA-GEIGY Sintrom 4 Sintrom 4 Substancja czynna: 3-[a-(4-nitrofenylo-)-0- -acetyloetylo]-4-hydroksykumaryna /=acenocoumarol/. Tabletki 4 mg. Sintrom działa szybko i jest wydalany w krótkim okresie czasu.

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL FORTE; 10 mg, tabletki Vinpocetinum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL FORTE; 10 mg, tabletki Vinpocetinum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA VICEBROL FORTE; 10 mg, tabletki Vinpocetinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby

Bardziej szczegółowo

Grypa Objawy kliniczne choroby Przeziębieniem Objawy przeziębienia

Grypa Objawy kliniczne choroby Przeziębieniem Objawy przeziębienia Grypa jest ostrą, bardzo zaraźliwą chorobą układu oddechowego, wywołaną przez RNA wirusy z rodziny Orthomyxoviridae. Wyróżniamy wirusy A i B tworzące jeden rodzaj i wirus C rodzajowo odmienny. Grypa występuje

Bardziej szczegółowo

Dieta w okresie dializacyjnym

Dieta w okresie dializacyjnym Dieta w okresie dializacyjnym Dlaczego nale y przestrzegaæ specjalnej diety w czasie leczenia dializ¹? Pomimo tego, e dializa usuwa szereg szkodliwych substancji z krwi, nale y uwa nie dobieraæ po ywienie,

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z działalności Rady Nadzorczej TESGAS S.A. w 2008 roku.

Sprawozdanie z działalności Rady Nadzorczej TESGAS S.A. w 2008 roku. Sprawozdanie z działalności Rady Nadzorczej TESGAS S.A. w 2008 roku. Rada Nadzorcza zgodnie z treścią Statutu Spółki składa się od 5 do 9 Członków powoływanych przez Walne Zgromadzenie w głosowaniu tajnym.

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 13. Od Autora... 15. Rozdzia³ 1

SPIS TREŒCI. Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego... 13. Od Autora... 15. Rozdzia³ 1 SPIS TREŒCI Przedmowa przewodnicz¹cego Rady Naukowej Czasopisma Aptekarskiego........................... 13 Od Autora........................................... 15 Rozdzia³ 1 ROLA I ZNACZENIE FARMAKOEKONOMIKI

Bardziej szczegółowo

Plan połączenia ATM Grupa S.A. ze spółką zależną ATM Investment Sp. z o.o. PLAN POŁĄCZENIA

Plan połączenia ATM Grupa S.A. ze spółką zależną ATM Investment Sp. z o.o. PLAN POŁĄCZENIA Plan połączenia ATM Grupa S.A. ze spółką zależną ATM Investment Sp. z o.o. PLAN POŁĄCZENIA Zarządy spółek ATM Grupa S.A., z siedzibą w Bielanach Wrocławskich oraz ATM Investment Spółka z o.o., z siedzibą

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 PREK 251/III/2010. Umowa Nr (wzór)

Załącznik nr 4 PREK 251/III/2010. Umowa Nr (wzór) Załącznik nr 4 PREK 251/III/2010 Umowa Nr (wzór) Zawarta w dniu roku w Krakowie pomiędzy : Przewozy Regionalne sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie, ul. Wileńska 14a, zarejestrowaną w Krajowym Rejestrze Sądowym

Bardziej szczegółowo

Ulotka dla pacjenta. NUROFEN, żel, 50 mg/g (Ibuprofenum)

Ulotka dla pacjenta. NUROFEN, żel, 50 mg/g (Ibuprofenum) Ulotka dla pacjenta Należy przeczytać uważnie całą ulotkę, ponieważ zawiera ona ważne informacje dla pacjenta. Lek ten jest dostępny bez recepty, aby można było leczyć niektóre schorzenia bez pomocy lekarza.

Bardziej szczegółowo

Ulotka dla pacjenta MEPIVASTESIN. (Mepivacaini hydrochloridum) 30 mg/ml, roztwór do wstrzykiwań.

Ulotka dla pacjenta MEPIVASTESIN. (Mepivacaini hydrochloridum) 30 mg/ml, roztwór do wstrzykiwań. ULOTKA DLA PACJENTA Ulotka dla pacjenta Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed rozpoczęciem stosowania leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc ją ponownie przeczytać. -

Bardziej szczegółowo

Regulamin konkursu plastycznego ogłoszonego z okazji obchodów

Regulamin konkursu plastycznego ogłoszonego z okazji obchodów Regulamin konkursu plastycznego ogłoszonego z okazji obchodów Światowego Dnia AIDS w Województwie Łódzkim przez Dyrektora Regionalnego Centrum Polityki Społecznej w Łodzi oraz Wojewódzką Stację Sanitarno

Bardziej szczegółowo

Informacja dodatkowa do sprawozdania finansowego za 2012 rok

Informacja dodatkowa do sprawozdania finansowego za 2012 rok Informacja dodatkowa do sprawozdania finansowego za 2012 rok Informacja dodatkowa sporządzona zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia Ministra Finansów z 15.11.2001 (DZ. U. 137 poz. 1539 z późn.zm.) WPROWADZENIE

Bardziej szczegółowo

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1.

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. P r o j e k t z dnia U S T A W A o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. W ustawie z dnia 18 września 2001 r. o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół (Dz.U. Nr 122, poz.

Bardziej szczegółowo

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i podwyżki w poszczególnych województwach Średnie podwyżki dla specjalistów zrealizowane w 2010 roku ukształtowały się na poziomie 4,63%.

Bardziej szczegółowo

POLSKA IZBA TURYSTYKI POLISH CHAMBER OF TOURISM

POLSKA IZBA TURYSTYKI POLISH CHAMBER OF TOURISM Załącznik nr 1 do Uchwały Prezydium Polskiej Izby Turystyki nr 3/2015/P/E Regulamin powoływania i pracy Egzaminatorów biorących udział w certyfikacji kandydatów na pilotów wycieczek I. Postanowienia ogólne

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu wiedzy o podatkach. Podatkowy zawrót głowy

Regulamin Konkursu wiedzy o podatkach. Podatkowy zawrót głowy Regulamin Konkursu wiedzy o podatkach Podatkowy zawrót głowy 1 Postanowienia ogólne 1. Konkurs przeprowadzony zostanie pod nazwą Podatkowy zawrót głowy (dalej: Konkurs). 2. Współorganizatorami Konkursu

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ EGZAMINACYJNY ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJ CEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE CZERWIEC 2012

ARKUSZ EGZAMINACYJNY ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJ CEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE CZERWIEC 2012 Zawód: technik farmaceutyczny Symbol cyfrowy zawodu: 322[10] Numer zadania: 1 Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpocz cia egzaminu 322[10]-01-122 Czas trwania egzaminu: 240 minut

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy opis zamówienia

Szczegółowy opis zamówienia ZFE-II.042.2. 24.2015 Szczegółowy opis zamówienia I. Zasady przeprowadzenia procedury zamówienia 1. Zamówienie realizowane jest na podstawie art.70 1 i 70 3 70 5 Kodeksu Cywilnego ( Dz. U. z 2014 r. poz.

Bardziej szczegółowo

Regulamin konkursu na logo programu Start In Poland

Regulamin konkursu na logo programu Start In Poland Regulamin konkursu na logo programu Start In Poland 1. Organizator konkursu Organizatorem konkursu jest: Ministerstwo Rozwoju Plac Trzech Krzyży 3/5 00-507 Warszawa 2. Przedmiot konkursu Przedmiotem konkursu

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1 Warszawa, 26 czerwca 2012 r. Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1 W końcu 2011 r. na polskim rynku finansowym funkcjonowały 484 fundusze inwestycyjne

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 18 paêdziernika 2002 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 18 paêdziernika 2002 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki. 1565 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 18 paêdziernika 2002 r. w sprawie podstawowych warunków prowadzenia apteki. Na podstawie art. 95 ust. 4 ustawy z dnia 6 wrzeênia 2001 r. Prawo farmaceutyczne

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK o dofinansowanie ze środków PFRON projektów w ramach programu pn. Program wyrównywania róŝnić między regionami

WNIOSEK o dofinansowanie ze środków PFRON projektów w ramach programu pn. Program wyrównywania róŝnić między regionami Załącznik nr 3 do Procedur Wniosek złoŝono w...pfron w dniu... Nr sprawy: Wypełnia PFRON WNIOSEK o dofinansowanie ze środków PFRON projektów w ramach programu pn. Program wyrównywania róŝnić między regionami

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r.

Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r. Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r. Spis treści: 1. Wstęp... 3 2. Fundusze własne... 4 2.1 Informacje podstawowe... 4 2.2 Struktura funduszy własnych....5

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONKURSU NA PROJEKT LOGO KTO? NGO! POZARZĄDOWY SZCZECIN

REGULAMIN KONKURSU NA PROJEKT LOGO KTO? NGO! POZARZĄDOWY SZCZECIN REGULAMIN KONKURSU NA PROJEKT LOGO KTO? NGO! POZARZĄDOWY SZCZECIN 1 Fundacja Sektor3, z siedzibą w Szczecinie (zwana dalej Organizatorem) ogłasza Konkurs na zaprojektowanie znaku identyfikacji wizualnej

Bardziej szczegółowo

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: TECHNIK MASAŻYSTA przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej Priorytet III. Wysoka

Bardziej szczegółowo

Rudniki, dnia 10.02.2016 r. Zamawiający: PPHU Drewnostyl Zenon Błaszak Rudniki 5 64-330 Opalenica NIP 788-000-22-12 ZAPYTANIE OFERTOWE

Rudniki, dnia 10.02.2016 r. Zamawiający: PPHU Drewnostyl Zenon Błaszak Rudniki 5 64-330 Opalenica NIP 788-000-22-12 ZAPYTANIE OFERTOWE Zamawiający: Rudniki, dnia 10.02.2016 r. PPHU Drewnostyl Zenon Błaszak Rudniki 5 64-330 Opalenica NIP 788-000-22-12 ZAPYTANIE OFERTOWE W związku z planowaną realizacją projektu pn. Rozwój działalności

Bardziej szczegółowo