Systemy komórkowe do roku 2010

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Systemy komórkowe do roku 2010"

Transkrypt

1 Autor pragnie serdecznie podziękować: M Kierownictwu Akademii Techniczno Rolniczej oraz Wy działowi Telekomunikacji i Elektrotechniki ATR w Bydgosz czy za yczliwoœæ, wk³ad pracy w organizacjê Krajowych Sympozjów Telekomunikacji i tworzenie coraz lepszych warunków dla prowadzenia obrad; M Instytutowi Telekomunikacji Politechniki Warszawskiej za wzorow¹ dzia³alnoœæ Komitetu Programowego oraz zaanga owanie i wk³ad pracy w organizacjê Sympozjum; M Komitetowi Elektroniki i Telekomunikacji Polskiej Akade mii Nauk, Sekcji Telekomunikacji KEiT PAN i Radzie Sympo zjum za opiekê merytoryczn¹, systematyczne podnoszenie poziomu obrad i wk³ad pracy w organizacje Sympozjów; M Panu prof. dr hab. Danielowi Bemowi, Przewodnicz¹cemu Komisji Konkursowej na najbardziej interesuj¹cy referat zg³oszony przez m³odych uczestników Krajowego Sympozjum Telekomunikacji i Komisji Konkursowej na najlepsze seminarium firmowe wyg³oszone w czasie trwania Krajowego Sympozjum Telekomunikacji oraz Cz³onkom Komisji; M Redakcji Przeglądu Telekomunikacyjnego za coroczne wydawanie specjalnego, podwójnego numeru Przegl¹du poœwiêconego Krajowym Sympozjom Telekomunikacji i udostêpnienie Przegl¹du dla prezentacji referatów oraz yczliwoœæ Redakcji, która czêsto otrzymuje artyku³y w ostatniej chwili ; M Wystawcom za prezentacje nowoczesnych technik i technologii i nowych opracowañ systemów telekomunikacyjnych oraz interesuj¹ce seminaria firmowe; M Uczestnikom Sympozjów za wartoœciowe referaty, wyró - niaj¹cy siê poziom prezentacji i aktywny udzia³ w obradach. Referaty plenarne Marian D BROWSKI* Systemy komórkowe do roku 2010 Us³ugi telekomunikacyjne podlegaj¹ bardzo szybkiej transformacji stymulowanej postêpem technicznym oraz postêpem gospodarczym i cywilizacyjnym. Postêp techniczny w zakresie parametrów œwiat³owodów spowodowa³ strategiczn¹ zmianê w zakresie transmisji. Postêpy w elektronice i informatyce zapewni³y szybsze i inteligentniejsze metody komutacji i przetwarzania informacji oraz budowê nowych generacji terminali dla nowych us³ug. Nastêpuj¹ zmiany polegaj¹ce na zast¹pieniu klasycznej architektury sieci telekomunikacyjnej wielous³ugow¹ sieci¹ nowej generacji: sieci szerokopasmowe, sieci wykorzystuj¹ce technikê komutacji pakietów IP (Internet Protocol) i sieci komórkowe trzeciej generacji 3G. Konsekwencj¹ budowy sieci wielous³ugowych jest wyzwolenie procesu konwergencji trzech dziedzin telekomunikacji, teleinformatyki i mediów, obszarów dotychczas w du ej mierze autonomicznych. Uniwersalizacja struktur sieciowych zapewnia coraz bogatsz¹ ofertê us³ugow¹. Podstawow¹ cech¹ ewolucji us³ug telekomunikacyjnych jest ich powszechna dostêpnoœæ dla abonenta, niezale nie od jego po³o- enia wzglêdem zasobów sieciowych. Ten cel jest coraz powszechniej osi¹gany przez nastêpuj¹ce czynniki. M Uniwersaln¹ ³¹cznoœæ osobist¹ obejmuj¹c¹ sieci stacjonarne i ruchome. W nadchodz¹cych latach nast¹pi konwergencja us³ug stacjonarnych i ruchomych. Polegaæ ona bêdzie na ujednoliceniu osobistego numeru abonenta, niezale nie z którego rodzaju sieci aktualnie korzysta, zintegrowaniu rachunku za us³ugi, dostêpnoœci do jego preferowanych us³ug niezale nie od miejsca pobytu (VHE Virtual Home Environment). M Realizacjê us³ug, dostosowanych do indywidualnych wymagañ u ytkowników, uwzglêdniaj¹cych kontekst komunikacji (np. bie ¹c¹ lokalizacjê u ytkownika). * Instytut Telekomunikacji Politechniki Warszawskiej, e mail: M Realizacjê globalnych us³ug dla abonentów ruchomych, w tym us³ug multimedialnych. M Zachowanie przez abonenta dotychczasowego numeru osobistego przy zmianie operatora, zmianie miejsca sta³ego pobytu i rodzaju us³ug (Number Portability). M Zunifikowan¹ obs³ugê przekazywania wiadomoœci ró nego typu (poczta g³osowa, telefaksowa i elektroniczna). M Realizacjê us³ug interaktywnych, wykorzystuj¹cych jednoczeœnie funkcjonalnoœæ sieci inteligentnej IN, Internetu i terminali. Wymienione kategorie us³ug otwieraj¹ pole dla zupe³nie nowych obszarów zastosowañ, takich jak np. wszelkie formy handlu elektronicznego, mobilne interaktywne us³ugi bankowe i finansowe, dystrybucja informacji dostosowanej do indywidualnych preferencji u ytkownika, wykorzystanie po³o enia u ytkownika lub jego mienia dla dostarczania wiadomoœci specyficznych lub ochrony osobistej i mienia itd. Bardzo ważną, być może dominująca rolę w tych proce sach będą odgrywać systemy komórkowe trzeciej generacji 3G, ponieważ będą mieć możliwości spełnienia większości wyżej wymienionych wymagań. Zachodz¹cy proces konwergencji zmieni radykalnie charakter rynku telekomunikacyjnego, podnosz¹c rangê treœci przekazu zawartoœci informacyjnej (content). Klasyczna sieæ telekomunikacyjna ogranicza³a siê do transportu treœci (telefonia, telegrafia, transmisja danych itp.) natomiast ingerencja w zawartoœæ przesy³anych wiadomoœci by³a wrêcz zabroniona. Poszerzenie kategorii us³ug telekomunikacyjnych powoduje koniecznoœæ udzia³u elementów funkcjonalnych sieci telekomunikacyjnej nie tylko w transporcie treœci ale równie w analizie, przetwarzaniu oraz generacji treści wiadomoœci. Obok operatora sieci (Telco Operator), roœnie znaczenie nowych podmiotów na rynku us³ug, takich jak wirtualny operator telekomunikacyjny (Virtual Network Operator), oferent us³ug (Service Provider) i oferent treœci (Content 502 PRZEGLĄD TELEKOMUNIKACYJNY! ROCZNIK LXXIV! nr 8 9/2001

2 Provider). Ta wieloœæ podmiotów prowadzi do demonopolizacji rynku oraz liberalizacji prawa (rys. 1). Jak widaæ z rys. 1, znacznie wzroœnie rola podmiotów wspó³pracuj¹cych z podstawow¹ sieci¹ komórkow¹. Operator sieci bêdzie umo liwia³ dostêp i wykorzystanie swojej sieci przez wielu oferentów us³ug i treœci zarówno ze wzglêdu na specjalizacjê us³ug jak i ze wzglêdów promowania konkurencji. ROZWÓJ RYNKU KOMÓRKOWEGO Rozwój sieci komórkowych, w szczególnoœci sieci GSM, charakteryzuje bezprecedensowa dynamika rozwoju; w roku 1992 powsta³a pierwsza sieæ GSM w W. Brytanii, w roku 1996 by³o zaledwie 50 mln abonentów, obecnie liczba abonentów przekroczy³a 500 mln. Wprowadzenie drugiej generacji systemów komórkowych w latach dziewiêædziesi¹tych spowodowa³ wyk³adniczy wzrost liczby abonentów komórkowych (rys. 2) liczba abonentów przekroczy³a 700 milionów w koñcu roku O Rys. 1. Zmiany roli podmiotów na rynku usług komórkowych Od dawna popularna us³uga dzier awy ³¹czy, polegaj¹ca na dostarczaniu przep³ywnoœci transmisyjnej podmiotom zewnêtrznym, niezale nym od operatora, jest jedynie przyk³adem wielu innych mo liwoœci takiej dzier awy. Proces dzier awy zasobów sieciowych bêdzie rozszerzany nie tylko na transmisjê, ale równie na komutacjê, wêz³y sieci IN (Intelligent Networks), dostêp abonencki (sprzeda czasu radiowego w sieciach komórkowych MVNO, udostêpnianie ³¹cza abonenckiego w sieci stacjonarnej unbundled local loop) itd. G³ównym kierunkiem technicznej realizacji konwergencji w uniwersalnej sieci wielous³ugowej, wed³ug obecnie przewa aj¹cej opinii, jest zastosowanie techniki komutacji pakietów z wykorzystaniem koncepcji sieci IP. Trwa dyskusja, dotycz¹ca przydatnoœci techniki IP dla ró nych zastosowañ telekomunikacyjnych, np. zapewnienia jakoœci obs³ugi QoS (Quality of Service). W normalizacji dotycz¹cej trzeciej generacji sieci komórkowych UMTS (Universal Mobile Telecommunications System) zak³ada siê wykorzystanie platform us³ugowych opartych na technice IP. Opracowywane s¹ rozwi¹zania zapewniaj¹ce wspó³pracê sieci komórkowych, wykorzystuj¹cych system sygnalizacji SS7 (MAP, INAP, CAP), z platformami us³ugowymi wykorzystuj¹cymi protokó³ IP. Analizuj¹c zasady dzia³ania obecnych sieci mo na zauwa yæ, e mamy do czynienia z dwoma przypadkami ró ni¹cymi siê dystrybucj¹ inteligencji w sieci, która ma wp³yw na sposób korzystania z us³ug. W sieciach telekomunikacyjnych, w tym w sieciach komórkowych GSM, inteligencja ta jest w znacznym stopniu scentralizowana (wêz³y SC SMS, SCP/IN) i zak³ada wzglêdn¹ prostotê terminali. Natomiast w Internecie inteligencja jest zlokalizowana na peryferiach sieci, np. us³ugi WWW (World Wide Web), poczta elektroniczna, FTP, a tak e jest realizowana wewn¹trz sieci us³ugi DNS (Domain Name Service). Urz¹dzenia koñcowe maj¹ mo liwoœæ wykonywania aplikacji przetwarzaj¹cych odbieran¹ i wysy³an¹ informacjê. Systemy komórkowe 3G d¹ ¹ do wykorzystania tej drugiej koncepcji. Za³o eniem sieci nowej generacji opartej na dystrybucji inteligencji w ca³ej sieci jest po³¹czenie zalet obu podejœæ i uzyskanie efektu synergii w zakresie us³ug. Czynnikami sprawczymi s¹ m. in. szybki wzrost penetracji us³ug ruchomych i Internetu oraz pojawienie siê nowej generacji przenoœnych terminali wyposa onych w inteligencjê i mo liwoœci komunikacyjne (np. funkcjonalnoœæ telefonu komórkowego), które pe³ni¹, w mniejszym lub wiêkszym stopniu, rolê komunikatorów osobistych: PDA (Personal Digital Assistant), HPC (Handheld PC). PRZEGLĄD TELEKOMUNIKACYJNY! ROCZNIK LXXIV! nr 8 9/2001 O Rys. 2. Wzrost liczby abonentów komórkowych na świecie do ro ku Źródło: EMC World Cellural Database Podstawow¹ rolê w rozwoju rynku komórkowego odgrywa system GSM (tabela 1). System GSM jest stosowany w 169 krajach na œwiecie, w których dzia³a 401 sieci GSM, a nastêpnych 84 takich sieci jest w trakcie budowy. Podstawowy standard GSM, opracowany dla zakresu czêstotliwoœci 900 MHz zosta³ nastêpnie rozszerzony na zakresy 1800 MHz (g³ównie Europa), 1900 MHz (g³ównie USA) oraz planuje siê wykorzystanie zakresu 400 MHz. Jak wynika z tej tabeli, do roku 2005 system GSM bêdzie nadal systemem rozwojowym podwajaj¹c liczbê abonentów w stosunku do stanu obecnego. Wykorzystanie trybu dwupasmowego 900/1800 MHz przez poszczególnych operatorów spo- O Tabela 1. Abonenci GSM na świecie do roku 2005 Ab. GSM (mln) Ogó³em GSM GSM GSM ,3 3,2 6,4 10,6 15,7 20,8 25, ,8 GSM 900/1800 0, GSM 400 0,14 0,31 0,53 wodowa³ istotny wzrost pojemnoœci systemu GSM przy stosunkowo niskich kosztach inwestycyjnych. Równie niektórzy operatorzy w USA przy³¹czyli siê do techniki GSM w zakresie czêstotliwoœci PCS (GSM 1900). System GSM sta³ siê systemem globalnym, u ywanym na ca³ym œwiecie z dominuj¹c¹ rol¹ rynku europejskiego. Liczba abonentów GSM w Europie przekroczy³a 300 milionów i osi¹gnie prawie 500 mln w roku Trwaj¹ prace nad uwolnieniem zakresu czêstotliwoœci 400 MHz dla celów GSM. Pasmo to jest szczególnie atrakcyjne w zastosowaniu dla terenów o ma³ej gêstoœci zaludnienia. 503

3 O Tabela 2. Przyrost liczby abonentów komórkowych (w mln) w przedziale jednego roku z podziałem na stosowane standardy Standard IV/2000 VII/2000 X/2000 XI/2000 XII/2000 I/2001 II/2001 III/2001 GSM CDMA TDMA(US) PDC ,2 51,6 52,7 Analogowe Obok dominuj¹cej roli GSM, w poszczególnych regionach œwiata s¹ stosowane inne systemy komórkowe. Rozwój ró nych standardów w ci¹gu ostatniego roku pokazuje tabela 2. Systemy CDMA (tzw. w¹skopasmowe CDMA) osi¹gnê³y oko³o 10% rynku g³ównie dziêki stosowaniu ich w USA (pasmo 800 MHz IS 95 oraz pasmo PCS). W USA w zakresie PCS nastêpuje rozwój nowych systemów w oparciu o metody TDMA. W Japonii, która nigdy nie przy³¹czy³a siê do GSM rozwijane s¹ systemy w oparciu o standardy PDC. Standard ten osi¹gn¹³ swoje mo liwoœci jako standard lokalny, a dalszy rozwój systemów komórkowych w Japonii bêdzie oparty na standardach trzeciej generacji 3G. Analogowe systemy komórkowe pierwszej generacji, uznane za nie perspektywiczne, s¹ wycofywane z u ytku. Prognoza przychodów z rynku systemów 3G Sukces systemów komórkowych 2G spowodowa³ optymistyczne prognozy dotycz¹ce przychodów przysz³ych operatorów systemów 3G. Raporty UMTS Forum podaj¹, e przychody z us³ug realizowanych przez systemy trzeciej generacji 3G wynios¹ oko³o 50 mld USD w roku 2005 i przekrocz¹ 300 mld USD w roku Ponad 65% przychodów w roku 2010 ma pochodziæ z us³ug pozatelefonicznych, które s¹ klasyfikowane w szeœciu kategoriach: M komórkowy dostêp do Internetu (Mobile Internet Access), M komórkowy dostêp do intranetu/ekstranetu (Mobile Intranet/Extranet Access) 60 mld USD, M us³ugi informacyjne dedykowane dla u ytkownika (Customised Infotainment) 75 mld USD, M informacje multimedialne (Multimedia Messaging) 40 mld USD, M us³ugi zwi¹zane z lokalizacj¹ terminalu (Location-Based Services), M wzbogacona telefonia (Rich Voice) 20 mld USD (wideokonferencje, konferencje multimedialne). Przychody te s¹ przewidywane dla operatorów us³ug 3G i nie uwzglêdniaj¹ przychodów z innych us³ug zwi¹zanych np. z:! oferentami aplikacji (W ASP),! oferentami treœci,! dostawcami sprzêtu,! partnerami handlu elektronicznego. Liczba u ytkowników systemów 3G wyniesie 80 mln w roku 2005 i przekroczy 600 mln w roku 2010, co bêdzie stanowiæ oko³o 28% u ytkowników systemów komórkowych. Na rys. 3 przedstawiono scenariusz rozwoju nowych us³ug w systemach komórkowych i mo liwoœci poszczególnych standardów dla implementacji tych us³ug, a tak e wymagane szybkoœci transmisji. Jak widaæ, spe³nienie powy szych prognoz rynkowych zale y nie tylko od potencjalnego popytu ale równie od osi¹gniêæ technologicznych i technicznych. EWOLUCJA SIECI KOMÓRKOWYCH Obok wyk³adniczego wzrostu liczby abonentów komórkowych, drugim zaskoczeniem ostatnich 8 lat jest dynamiczny rozwój sieci Internet i us³ug internetowych. Bogactwo informacyjne tej sieci, proste tworzenie aplikacji, ³atwoœæ korzystania z us³ug oraz jej globalny zasiêg, przy stosunkowo niskich kosztach inwestycyjnych i cenach us³ug, s¹ g³ównymi Ÿród³ami sukcesu. Na rozwój sieci Internet bez w¹tpienia wp³ywaj¹ równie takie czynniki, jak upowszechnienie komputerów osobistych nie tylko w biznesie ale równie wœród u ytkowników indywidualnych oraz interfejs systemu WWW i ³atwoœæ tworzenia dokumentów HTML. Postêp techniczny spowodowa³ gwa³towne upowszechnienie inteligentnych urz¹dzeñ przenoœnych komputerów przenoœnych (notebook) i urz¹dzeñ typu PDA (Personal Digital Assistant). Pionierem w implementacji us³ug typu internetowego dla abonentów ruchomych jest japoñski operator DoCoMo i jego system i mode. W Japonii liczba internautów komórkowych znacznie przewy sza liczbê internautów stacjonarnych. Z us³ugowego punktu widzenia ewolucja taka jest naturalna, poniewa abonent komórkowy, w szczególnoœci abonent GSM jest dostêpny wszê- O Rys. 3. Scenariusz rozwoju nowych usług komórkowych: typy usług, wymagane przepływności oraz wykorzystywane standardy. Ozna czenia wyjaśniono w tekście 504 PRZEGLĄD TELEKOMUNIKACYJNY! ROCZNIK LXXIV! nr 8 9/2001

4 dzie (Anywhere-on), a w przypadku komunikacji pakietowej jest dostêpny ci¹gle (Always-on) jak w sieci LAN. Dziêki temu jest mo liwe wprowadzenie nowych us³ug dzia³aj¹cych w sieciach heterogenicznych, zarówno w sieciach ruchomych jak i stacjonarnych. Us³ugi tego typu s¹ okreœlane jako Fixed-Mobile Convergence (FMC). Z aplikacyjnego punktu widzenia mo na sobie wyobraziæ wiele us³ug, w których sta³a ³¹cznoœæ pomiêdzy abonentem a jego domem i biurem (lokalizacja, sterowanie urz¹dzeniami domowymi, ci¹g³y kontakt z pracodawc¹) w istotny sposób podnosi komfort ycia i pracy, podnosi poziom bezpieczeñstwa oraz tworzy nowe zachowania biznesowe (np. telepraca). Potencja³ aplikacyjny tego typu systemów jest bardzo du y, jednak wymaga on stworzenia zarówno odpowiedniej infrastruktury sieciowej jak i systemów aplikacyjnych. Nale y zauwa yæ, e w omawianych systemach komunikacja powinna odbywaæ siê w trybie nie tylko cz³owiek-cz³owiek, czy cz³owiek-maszyna, ale równie w trybie maszyna-maszyna. Oznacza to, e liczba terminali np. GPRS lub UMTS nie jest œciœle powi¹zana z liczb¹ abonentów, ale raczej z liczb¹ zainstalowanych aplikacji. W praktyce operatorskiej oznacza to, e jeden fizyczny abonent mo e byæ wielokrotnym abonentem logicznym mo e on posiadaæ kilka numerów komórkowych dla terminali o ró nym przeznaczeniu. Ju obecnie w systemie GSM abonent posiada ró ne numery dla us³ug telefonicznych, telefaksowych i danych. Z tych powodów w analizach przysz³ego rynku komórkowego wyró nia siê terminy abonent (subscriber) oraz subskrypcja us³ugi (subscripton). Publiczne sieci komórkowe wkraczaj¹ w trzeci¹ generacjê techniczn¹ i us³ugow¹. Systemy 3G korzystaj¹ z doœwiadczeñ technicznych i rynkowych systemu drugiej generacji 2G GSM (Global System for Mobile communication). System GSM standaryzowany w latach osiemdziesi¹tych zosta³ ukierunkowany na us³ugi telefoniczne jako us³ugi podstawowe i w zwi¹zku z tym jego struktura naœladuje strukturê klasycznej sieci telekomunikacyjnej z komutacj¹ kana³ów. Na rys. 4 pokazano zasadnicz¹ strukturê sieci GSM i sposób jej wspó³pracy z innymi sieciami. O Rys. 5. Wzrost liczby SMSów wysyłanych na całym świecie od początku roku 2000 do połowy roku 2001 wane, us³ugi bankowe, promocje towarów i inne. Us³ugi SMS s³u- ¹ do rozbudzenia popytu dla wzbogaconych us³ug w systemach 3G. Obok SMS wprowadza siê us³ugi MMS Multimedia Messaging System). Obecne systemy komórkowe 2G s¹ zdominowane przez us³ugê telefoniczn¹ ale rozwój us³ug pozatelefonicznych bêdzie coraz bardziej znacz¹cy. Rozwój Internetu (oraz intranetu) odbywa siê w takim samym tempie, jak rozwój liczby abonentów komórkowych. Roœnie zainteresowanie rynkiem telekomunikacji osobistej dla us³ug pozatelefonicznych (w tym us³ug internetowych). Na rys. 6 pokazano prognozê us³ug internetowych w sieciach stacjonarnych, us³ug komórkowych oraz internetowych w tych sieciach. Rozwój rynku pozatelefonicznego (rynek danych) sk³ania do wprowadzenia komutacji pakietów do sieci komórkowych bez degradacji jakoœci obs³ugi dynamicznie rozwijaj¹cego siê rynku telefonicznego. Sytuacja ta powoduje poszukiwanie nowych rozwi¹zañ, umo liwiaj¹cych szybsz¹ wymianê danych cyfrowych w sieciach komórkowych. O Rys. 4. Struktura uproszczona sieci GSM i współpraca GSM z in nymi sieciami. Oznaczenia wyjaśniono w tekście Wa nym osi¹gniêciem standardu GSM jest wprowadzenie identyfikacyjnej karty abonenckiej SIM (Subscriber Identity Module), dziêki której us³ugi mog¹ byæ oferowane abonentowi praktycznie na ca³ym œwiecie (roaming miêdzynarodowy). Oprócz dominuj¹cych us³ug telefonicznych, w GSM s¹ dostêpne us³ugi transmisji danych i telefaksowe, realizowane z szybkoœci¹ 9600 bit/s oraz systemy SMS (Short Message System) s³u ¹ce do przesy³ania krótkich wiadomoœci. Us³ugi implementowane na w¹skopasmowej platformie SMS sta³y siê przedszkolem dla szerokopasmowych us³ug nietelefonicznych w systemach 3G. Rys. 5 pokazuje wzrost liczby wiadomoœci SMS przekazywanych w okresie ostatniego roku. W czerwcu 2001 liczba wys³anych na ca³ym œwiecie SMSów przekroczy³a 22 miliardy. Wprowadza siê coraz to nowe us³ugi wykorzystuj¹c SMS informacje dedyko- PRZEGLĄD TELEKOMUNIKACYJNY! ROCZNIK LXXIV! nr 8 9/2001 O Rys. 6. Prognoza liczby abonentów stacjonarnych i ruchomych z podziałem na usługi klasyczne i internetowe Powy sze czynniki spowodowa³y opracowanie zaleceñ ITU (International Telecommunications Union dawniej CCITT i CCIR) dla nowego systemu trzeciej generacji znanego w ITU jako IMT 2000 (International Mobile Telecommunications po roku 2000). System UMTS (Universal Mobile Telecommunications System) opracowywany przez ETSI jest europejsk¹ wersj¹ IMT Poniewa nowe systemy 3G znajduj¹ siê dopiero w stadium normalizacji i testów pilotowych, to pozycja GSM jako 505

5 œwiatowego systemu komórkowego jest niepodwa alna co najmniej do roku 2010, poniewa standard ten jest otwarty na nowe wersje i mo liwoœci us³ugowe. Ewolucyjny rozwój GSM polega na udostêpnianiu nowych metod dostêpu do kana³ów radiowych i rozwoju oprogramowania systemowego, takich jak wymienione poni ej. M Wieloszczelinowa komutacja kana³ów HSCSD. Obecnie typow¹ szybkoœci¹ transmisji danych w GSM jest 9600 bit/s przy wykorzystaniu jednej szczeliny czasowej TDMA. Komutacja wieloszczelinowa (na jednej czêstotliwoœci) pozwala na zwiêkszenie szybkoœci transmisji do porównywalnej z realizowan¹ w sieciach przewodowych z wykorzystaniem modemów. M Transmisja pakietowa GPRS (General Packet Radio Service) w kana³ach radiowych GSM. Us³uga GPRS zapewnia transmisjê pakietow¹ z praktyczn¹ przep³ywnoœci¹ kilkudziesiêciu kbit/s. Potencjalna przewaga GPRS nad HSCSD polega na mo liwoœci udostêpnienia porównywalnej szybkoœci transmisji danych po znacznie ni szych taryfach dziêki znacznie efektywniejszemu wykorzystaniu zasobów radiowych GSM. M Nowe metody modulacji i kompresji sygna³ów EDGE. Metoda EDGE (Enhanced Data GSM Evolution) wymaga doœæ rewolucyjnych zmian w standardzie GSM. W tej metodzie zak³ada siê pozostawienie dotychczasowej siatki kana³ów radiowych (o szerokoœci 200 khz), co jest niezwykle wa ne dla stabilnoœci standardu GSM w zakresie najwa niejszym, tzn. podzia³u pasma czêstotliwoœci na kana³y radiowe. Wobec postêpów technicznych bêdzie natomiast mo liwe bardziej efektywne wykorzystanie kana³u radiowego przy zmianie metody modulacji na 8PSK (oœmiowartoœciowa modulacja fazy) i zmianie sposobu przetwarzania sygna³ów w kanale radiowym. Zalet¹ koncepcji EDGE jest to, e w d³ugim okresie w jednej sieci bêd¹ pracowa³y zarówno dotychczasowe stacje bazowe i terminale, jak i nowe. Metoda EDGE ma umo liwiæ transmisjê danych z szybkoœci¹ do 384 kbit/s. M Rozwój us³ug w czasie roamingu CAMEL. Rozwój standardu CAMEL (Customized Applications for Mobile network Enhanced Logic) wynika z obecnej sytuacji, w której us³ugi wzbogacone, dostêpne w sieci macierzystej GSM nie zawsze s¹ dostêpne w czasie wizytowania w innej sieci GSM (w czasie roamingu). CAMEL jest aplikacj¹, s³u ¹c¹ do przesy³ania danych s³u bowych miêdzy operatorami w celu realizacji pe³nego zestawu us³ug dla abonentów przebywaj¹cych w sieciach wizytowanych, do realizacji optymalnego kierowania ruchem miêdzy sieciami komórkowymi (smart routing), wprowadzenia mechanizmów zapobiegaj¹cych lub ograniczaj¹cych przestêpstwa w sieciach komórkowych i do innych celów. M Rozszerzenie funkcji karty SIM (SIM Toolkit). Istnieje wiele mo liwoœci rozszerzenia funkcji kart SIM na handel elektroniczny (e-commerce). U ytkownik telefonem GSM mo e p³aciæ za ró - ne us³ugi, w szczególnoœci zwi¹zane z tzw. mikrop³atnoœciami (np. tankowanie benzyny, mycie samochodu itp.). Jest to skojarzenie karty SIM z funkcjami karty kredytowej. System GPRS System GSM/GPRS jest traktowany jako najwa niejszy element okresu przejœciowego pomiêdzy systemami GSM nale ¹cymi do drugiej generacji 2G i systemami 3G np. UMTS. Czêsto jest mu przypisywana generacja o numerze 2.5G, której celem jest rozbudzenie rynku us³ug opartych na transmisji danych. Podstawowa koncepcja systemu GSM/GPRS jest przedstawiona na rys. 7. W systemie GPRS pojawi³y siê nowe elementy GPRS Support Nodes (GSN), odpowiedzialne za dostarczanie i ruting pakietów pomiêdzy stacj¹ MS (Mobile Station) i zewnêtrzn¹ wzglêdem GPRS pakietow¹ sieci¹ transmisji danych. S¹ to wymienione ni ej wêz³y. O Rys. 7. Podstawowa koncepcja sieci GPRS jako uzupełnienia sie ci GSM o transmisję pakietową. Oznaczenia wyjaśniono w tekście M SGSN (Serving GPRS Support Node) wêze³ ten jest odpowiedzialny za dostarczenie i rutowanie pakietów uzyskanych ze stacji ruchomej. SGSN realizuje takie funkcje jak: przekazywanie pakietów, ruting, zarz¹dzanie mobilnoœci¹ i sesjami, zarz¹dzanie warstw¹ logiczn¹ ³¹cza, uwierzytelnianie, kolejkowanie zg³oszeñ transmisji pakietowej oraz gromadzeniem danych dla potrzeb rozliczeniowych. M GGSN (Gateway GPRS Support Node) wêze³ ten pe³ni rolê interfejsu pomiêdzy sieci¹ GSM/GPRS a zewnêtrzn¹ pakietow¹ sieci¹ transmisji danych. Do jego zadañ nale y konwersja pakietów otrzymywanych z wêz³a SGSN do odpowiedniego formatu pakietowego sieci zewnêtrznej (X. 25 lub IP) oraz przekazywanie tych pakietów pomiêdzy wêz³ami SGSN oraz sieci¹ zewnêtrzn¹. W kierunku odwrotnym GGSN dokonuje konwersji adresów PDP (Packet Data Protocol) na numery abonentów GSM pakiety te s¹ nastêpnie wysy³ane do odpowiedniego wêz³a SGSN. Dla realizacji tej funkcji GGSN zapisuje adres stowarzyszonego z u ytkownikiem wêz³a SGSN w rejestrze VLR (Visitor Location Register). Us³ugi transmisji w specyfikacji GPRS mo na podzieliæ na dwie kategorie: M komunikacjê typu punkt-punkt (point-to-point PTP), M komunikacjê typu punkt-wielopunkt (point-to-multipoint PTM). System dopuszcza ró ne klasy jakoœciowe QoS (Quality of Service) us³ug przenoszenia. Zosta³y wyró nione nastêpuj¹ce klasy przenoszenia (subscriber QoS profile): M klasy priorytetów: najwy szy (High precedence), poœredni (Normal precedence) i najni szy (Low precedence); M klasy niezawodnoœci transmisji pakietu (tabela 3); M klasy opóÿnieñ transmisji pakietu (tabela 4). OpóŸnienie pakietów jest definiowane jako czas przekazywania pakietów pomiêdzy dwoma terminalami ruchomymi. Nale y zwróciæ uwagê na du e opóÿnienia transmisji wszystkich klas O Tabela 3. Klasy prawdopodobieństwa transmisji pakietu Klasa straty Prawdopodobieństwo: powielenia zmiany kolejności uszkodzenia O Tabela 4. Klasy opóźnień transmisji pakietu Klasa Pakiety 128 bajtowe Wartość średnia Opóźnienie 95% pakietów Pakiety 1024 bajtowe Wartość średnia Opóźnienie 95% pakietów 1 < 0,5 s < 1,5 s < 2 s < 7s 2 < 5 s < 25 s < 15 s < 75 s 3 < 50 s < 250 s < 75 s < 375 s 4 best effort best effort best effort best effort 506 PRZEGLĄD TELEKOMUNIKACYJNY! ROCZNIK LXXIV! nr 8 9/2001

6 z wyj¹tkiem klasy 1. Tak du e opóÿnienia utrudniaj¹ implementacjê us³ug interaktywnych, a w wielu przypadkach poprawn¹ pracê niezawodnych protoko³ów transportowych (np. TCP). W celu zapewnienia wiêkszych szybkoœci transmisji w systemie GPRS jest mo liwa konkatenacja (z³o enie) do 8 szczelin czasowych w kanale radiowym 200 khz (Time Slot) oraz cztery metody kodowania od CS-1 do CS-4 (Coding Scheme) w szczelinie, które umo liwiaj¹ uzyskiwanie wiêkszych przep³ywnoœci, kosztem redukcji informacji dla potrzeb korekcji b³êdów tabela 5. O Tabela 5. Typy kodowania sygnału i przepływność szczelin Typ kodo wania Redundancja Przepływność w szczelinie czasowej [kbit/s] CS-1 0,5 9,05 CS-2 0,66 13,4 CS-3 0,75 15,6 CS ,34 W systemie GPRS zdefiniowano kilkanaœcie kategorii przep³ywnoœci, bior¹c pod uwagê wartoœci szczytowe (od 8 kbit/s do 2048 kbit/s) i wartoœci œrednie (od 0,22 bit/s do 111 kbit/s). U ytkownicy systemu GSM z niecierpliwoœci¹ oczekuj¹ na system GPRS i mo liwoœæ szybkiej transmisji danych przy niskich op³atach. Rozwi¹zania praktyczne przyjête w systemie GPRS odbiegaj¹ znacz¹co od zapowiedzi 1). System ten mia³ byæ ³atwy do wdro enia i emuluj¹cy us³ugi systemów trzeciej generacji, jednak sta³ siê dla wielu operatorów sieci GSM doœæ powa nym problemem i trudno przewidzieæ jego szybkie wdro enie. System GPRS mia³ byæ testem popularnoœci us³ug systemu UMTS, a wiele wskazuje na to, e sta³ siê probierzem problemów, przed którymi stoj¹ operatorzy UMTS. Protokó³ WAP Koncepcja protoko³u dostêpu WAP (Wireless Application Protocol) zak³ada masowy i ³atwy dostêp u ytkowników komórkowych do us³ug, obecnie traktowanych oddzielnie jako telekomunikacyjne i internetowe. Protokó³ ten umo liwia zunifikowany dostêp u ytkownika komórkowego do us³ug, niezale nie od standardu interfejsu radiowego zastosowanego w systemie komórkowym. Ze wzglêdu na przewidywany dominuj¹cy rynek us³ug internetowych w us³ugach transmisji danych, koncepcja odpowiednich warstw protoko³u WAP jest podobna do odpowiedniej koncepcji warstwowej w protokole IP (rys. 8). O Rys. 9. Koncepcja i mode oparta na wykorzystaniu podzbioru HTML do komunikacji użytkownika z dostawcą treści. Oznaczenia wyjaśniono w tekście Obecnie nast¹pi³o pewne zniechêcenie do korzystania z us³ug za pomoc¹ WAP, chocia g³ównym powodem niezadowalaj¹cej akceptacji tych us³ug nie jest protokó³ WAP. Implementacja WAP ma sens w po³¹czeniu np. z GPRS, tzn. z relatywnie szybk¹ transmisj¹ danych. Korzystanie z WAPu przy klasycznym po³¹czeniu GSM przy szybkoœci 9,6 kbit/s jest rzeczywiœcie zniechêcaj¹ce. Równolegle z opracowaniem specyfikacji WAP, japoñski operator DoCoMo implementowa³ w swojej sieci komórkowej us³ugi internetowe na platformie i-mode, które odnios³y zadziwiaj¹cy sukces. Koncepcja strukturalna i-mode zosta³a oparta na podzbiorze HTML (rys. 9) zapewniaj¹c komunikacjê miêdzy terminalem u ytkownika i dostawc¹ treœci. W Europie obserwuje siê tendencje do akceptacji trybu i-mode w sieciach komórkowych. STANDARYZACJA SYSTEMÓW 3G WEDŁUG KONCEPCJI 3GPP Podejœcie ewolucyjne od systemów 2G do 3G jest zadaniem dzia³alnoœci organizacji 3GPP (Third Generation Partnership Project). Celem standaryzacji jest umo liwienie transmisji danych z coraz wiêksz¹ szybkoœci¹. Us³ugi telefoniczne s¹ oczywiœcie uwzglêdnione w ka dym systemie z tym, e w kolejnych etapach s¹ przewidziane us³ugi telefoniczne wzbogacone (telekonferencje, wideokonferencje itp.) Ewolucja systemów ze wzglêdu na dostêpne szybkoœci transmisji mo e byæ podzielona na nastêpuj¹ce etapy (patrz rys. 10). M GSM klasyczna sieæ GSM z komutacj¹ kana³ów umo liwia transmisjê danych z szybkoœci¹ 9,6 kbit/s oraz przesy³anie krótkich wiadomoœci SMS. M GPRS ma umo liwiæ szybkoœci transmisji w trybie pakietowym do 160 kbit/s oraz us³ugi telefoniczne w trybie komutacji kana³ów. M EDGE wynika z ewolucji GPRS (EGPRS) przy zmianie metod modulacji w kanale radiowym i umo liwi transmisjê z szybkoœci¹ do 384 kbit/s 2). O Rys. 8. Podobieństwo struktury warstwowej WAP i Internetu. Oznaczenia wyjaśniono w tekście 1) Wady GPRS s¹ omówione w artykule S. Kukliñskiego pt.: Rola protoko- ³u IP w systemach GSM, GPRS i UMTS. Trudne czasy dla operatorów sieci komórkowych, Przegl¹d Telekomunikacyjny i Wiadomoœci Telekomunikacyjne, nr 5, 2001 O Rys. 10. Ewolucja standardów 2G do 3G pod kątem szybkości transmisji danych. Oznaczenia wyjaśniono w tekście 2) Rzeczywiste mo liwoœci metod modulacji w specyfikacji EDGE zostan¹ przetestowane w specyficznym dla USA standardzie IS-136 PRZEGLĄD TELEKOMUNIKACYJNY! ROCZNIK LXXIV! nr 8 9/

7 M GERAN (GSM/EDGE Radio Access Network) jest traktowany jako druga faza EDGE, która ma umo liwiæ transmisjê do 1920 kbit/s (ca 20Mbit/s). M UMTS w pierwszej fazie (specyfikacja R99), w odró nieniu od linii GSM, charakteryzuj¹cej siê okreœlonymi zakresami czêstotliwoœci i trybem pracy TDMA, posiada oddzielne zakresy czêstotliwoœci oraz dostêp radiowy w trybie W-CDMA. W zale noœci od miejsca i warunków radiowych, bêdzie umo liwia³ szybkoœci transmisji do 2Mbit/s. M UMTS w fazie R4 i R5 bêdzie kolejnym etapem rozwoju UMTS wyró niaj¹cym siê zmian¹ struktury sieci szkieletowej oraz prac¹ w trybie pakietowym dla wszystkich us³ug, w tym dla us³ug telefonicznych. Jak widaæ z przedstawionego wy ej scenariusza, koncepcja standaryzacji wed³ug 3GPP zak³ada pewien rodzaj konkurencji od etapu GPRS pomiêdzy dalszym rozwojem systemów, wykorzystuj¹cych zakresy czêstotliwoœci GSM i metody dostêpu TDMA, a nowymi zakresami czêstotliwoœci dla UMTS i zdecydowanie odmienn¹ metod¹ dostêpu radiowego opart¹ na technice CDMA. Mo na zauwa yæ kontrowersyjne opinie (zw³aszcza w Europie) co do przysz³oœci linii EDGE GERAN przy jednoczesnym rozwoju linii UMTS. Technika EDGE GERAN mo e byæ koniecznoœci¹ dla tych operatorów GSM, którzy nie uzyskaj¹ koncesji w zakresie UMTS, jednak taka sytuacja w Europie nie bêdzie istotna. Wa niejszym argumentem mo e byæ weryfikacja komercyjna systemu UMTS. W pierwszych latach system UMTS bêdzie implementowany przez dotychczasowych operatorów GSM w aglomeracjach miejskich ze wzglêdów zarówno komercyjnych jak i technicznych (du y koszt budowy podsystemu radiowego). Wzrost popularnoœci UMTS i koniecznoœæ implementacji us³ug trzeciej generacji na ca³ym obszarze kraju mo e zmusiæ operatorów GSM do wa nych decyzji czy w obszarach poza miastami bardziej op³acalna bêdzie budowa sieci UMTS czy te modernizacja sieci GSM z wykorzystaniem EDGE? Pierwsze lata rozwoju UMTS i praktyczna weryfikacja technicznych jego mo liwoœci mo- e zmieniæ istotnoœæ postawionego wy ej pytania. Proces standaryzacji prowadzony w ramach 3GPP zosta³ podzielony na nastêpuj¹ce etapy. M Standaryzacja interfejsu radiowego UTRAN w trybie FDD (Frequency Duplex Division) i TDD (Time Duplex Division). M Standaryzacja sieci szkieletowej (ewolucyjne podejœcie od sieci GSM) wraz z zarz¹dzaniem mobilnoœci¹ abonentów i globalnym roamingiem. M Standaryzacja terminali pracuj¹cych w dwóch standardach 2G i 3G. M Aspekty systemowe i us³ugowe. Podstawowe cechy systemu UMTS System UMTS jest nowym standardem europejskim systemów 3G, którego specyfikacje s¹ opracowywane w ETSI dla zakresów czêstotliwoœci systemu IMT Studia dotycz¹ce rynku komórkowego wskazuj¹ (patrz rys. 6), e do roku 2005 podstawow¹ us³ug¹ pozostanie telefonia. W sieciach UMTS u ytkownicy oczekuj¹ us³ug telefonicznych wysokiej jakoœci, ale bêd¹ równie ¹daæ us³ug transmisji danych. Do roku 2010 przewiduje siê du y wzrost us³ug multimedialnych. W szczególnoœci rozwój us³ug internetowych (Internet Protocol IP), obecnie oferowanych w sieciach sta³ych (przewodowych), bêdzie wa n¹ czêœci¹ us³ug w systemach UMTS. Jak widaæ na rys. 3, w stosunku do stanu obecnego wzroœnie zapotrzebowanie na kana³y o du ej przep³ywnoœci i na us³ugi multimedialne. Wiêkszoœæ systemów 2 G wykorzystuje w po³¹czeniach metodê komutacji kana³ów. W UMTS nast¹pi integracja komutacji kana³ów i komutacji pakietów, szczególnie efektywna w us³ugach transmisji danych. Komutacja pakietów umo liwi tworzenie po³¹czeñ wirtualnych, alternatywne metody taryfikacji, asymetryczny przydzia³ pasma w dwóch kierunkach transmisji (mniejsze pasmo w górê sieci i wiêksze pasmo w dó³ sieci typowe zapotrzebowanie w us³ugach internetowych). Bêdzie zapewniona ci¹g³oœæ us³ug przy zmianie miejsca i dostêpnoœci lokalnego systemu komórkowego; ci¹g³oœæ oznacza nie tylko spe³nienie wymagañ roamingowych (wirtualne, czasowe przeniesienie abonenta do innej sieci), ale wymagañ przenoszenia po³¹czeñ w trakcie ich trwania (hand over, hand off). Wprowadzenie UMTS bêdzie odbywa³o siê etapami w latach Podobnie do historii rozwoju GSM, tak du e przedsiêwziêcie musi opieraæ siê na standardzie otwartym i stopniowym rozszerzaniu mo liwoœci UMTS w poszczególnych fazach. Konieczna bêdzie interakcja miêdzy weryfikacj¹ praktyczn¹ rozwi¹zañ technicznych oraz rzeczywistym zapotrzebowaniem rynku. Zakresy czêstotliwoœci dla systemów IMT 2000 Na rys. 11 przedstawiono zakresy czêstotliwoœci dla systemów komórkowych trzeciej generacji IMT 2000 uzgodnione na konferencjach WRC (World Radio Conference) w latach 1992, 1995 i 2001 oraz obecne plany ich wykorzystania w poszczególnych regionach. Organizacja WRC ma du e osi¹gniêcia w uzgodnieniach nowych zasobów czêstotliwoœciowych dla potrzeb ko- O Rys. 11. Zakresy częstotliwości dla systemów IMT 2000 według ITU oraz ich wykorzystanie w różnych regionach świata. Oznaczenia wy jaśniono w tekście 508 PRZEGLĄD TELEKOMUNIKACYJNY! ROCZNIK LXXIV! nr 8 9/2001

8 O Tabela 6. Wybrane cechy interfejsu radiowego TD CDMA i W CDMA O Rys. 12. Różnice w ewolucji interfejsu radiowego w kierunku sys temów IMT2000. Oznaczenia wyjaśniono w tekście mórkowych. Niestety, zarówno pasma czêstotliwoœci jak i specyfikacje interfejsu radiowego s¹ zró nicowane w poszczególnych regionach pokazuje to rys. 12. W Europie uzgodniono, e dla naziemnych systemów IMT wed³ug specyfikacji UMTS bêd¹ wykorzystywane pasma w dwóch trybach pracy: M zakresy czêstotliwoœci skojarzone: MHz i MHz w trybie FDD (Frequency Division Duplex) z wykorzystaniem techniki WCDMA (Wideband Code Division Multiplexing) i podzia³em na kana³y po 5 MHz jako metoda dostêpu do kana³ów radiowych na ca³ym obszarze, M dwa zakresy czêstotliwoœci nie skojarzone MHz oraz MHz w trybie TDD (Time Division Duplex) i podzia³em na kana³y po 5 MHz jako metoda dostêpu Radiowego TD/CDMA g³ównie dla zastosowañ w pico- i mikrokomórkach. Jak widaæ, standaryzacja interfejsu radiowego w UMTS dotyczy w rzeczywistoœci dwóch ró nych metod dostêpu radiowego dla ró nych zakresów czêstotliwoœci: WCDMA oraz TD/CDMA (rys. 13). W tabeli 6 podano wybrane cechy interfejsu radiowego w dwóch trybach pracy dla systemu UMTS. O Rys. 13. Przeznaczenie częstotliwości UMTS dla trybów pracy FDD i TDD. Oznaczenia: FDD pasmo UMTS z rozdzieleniem nada wania i odbioru, TDD pasmo UMTS bez rozdzielenia nadawania i odbioru Wa nym argumentem za wyborem metody CDMA jest mo liwoœæ pracy s¹siednich stacji bazowych na takich samych czêstotliwoœciach, a poszczególne po³¹czenia wyró nia siê na podstawie przydzielonych kodów rozpraszaj¹cych. Wprowadzenie systemów satelitarnych MSS (Mobile Satellite Service) jest traktowane jako uzupe³nienie systemów nale ¹cych do rodziny IMT Systemy MSS bêd¹ realizowaæ zakres us³ug podobny do systemów naziemnych IMT 2000, ale o zasiêgu globalnym. PRZEGLĄD TELEKOMUNIKACYJNY! ROCZNIK LXXIV! nr 8 9/2001 TD CDMA (TDD) Rodzaj dupleksu TDD (czasowy) FDD Odstêp miêdzykana³owy 5 MHz 5 MHz Przep³ywnoœæ w kanale 4,096 Mbit/s 4,096 Mbit/s Czas trwania ramki 10 ms 10 ms Liczba szczelin w ramce Czas trwania szczeliny 625 µs 625 µs Adaptacja przep³ywnoœci dobór liczby szczelin, dobór d³ugoœci kodu w po³¹czeniu liczby kodów Modulacja QPSK QPSK Regulacja mocy zmian/s; zmian/s (krok1... 3dB) (krok 0, ,5 db) Synchronizacja stacji bazowych Konieczna Niekonieczna Organizacja UMTS Forum ocenia, e do roku 2010 zapotrzebowanie na pasmo czêstotliwoœci dla systemów 3G (i dzia³aj¹cych jeszcze systemów 2G) bêdzie wynosiæ ponad 580 MHz. Dotychczasowe wykorzystanie pasma w systemach 2G wynosi 240 MHz, a potrzeby czêstotliwoœciowe dla ju opracowywanych systemów 3G (w tym dla UMTS) wynosz¹ 155 MHz. Ten prognozowany deficyt pasma by³ wa nym tematem konferencji WRC 2001, na której uzgodniono dodatkowe pasma dla systemów 3G (IMT2000/UMTS). Te dodatkowe zakresy czêstotliwoœci omówiono poni ej i pokazano równie na rys. 11. M Zakres MHZ. By³a to propozycja USA, które skasowa³y u siebie pasmo 800 MHz dla zastosowañ telewizyjnych (system AMPS od dawna pracuje w tym paœmie) i nie wykorzystuj¹ pasma GSM 900. Jest to wa na decyzja, która mo e potencjalnie przyci¹gn¹æ operatorów amerykañskich do œciœlejszej wspó³pracy w zakresie jednolitoœci standardów. M Zakres MHz. By³a to propozycja USA i CITEL (komisja krajów Ameryki). M Zakres MHz. By³a to wspólna propozycja Europy (CEPT) i USA. Wy ej wymienione decyzje s¹ bardzo wa ne dla przysz³oœci systemów 3G. W Europie bêdzie dostêpne dodatkowe pasmo 190 MHz w zakresie czêstotliwoœci 2,5 GHz. Ponadto, warto zauwa yæ, e obecnie u ywane pasma dla systemów GSM 900 i GSM 1800 pokrywaj¹ siê z wy ej wymienionymi zakresami czêstotliwoœci proponowanymi przez USA. Oznacza to, e bêdzie dostêpna technika 3G dla zakresów 800/900 i 1700/1800 MHz. Mo na przypuszczaæ, e te zakresy mog¹ byæ wykorzystywane równie w Europie dla systemów 3G oko³o roku 2010 w czasie stopniowego wycofywania z u ytku systemów GSM. Z doniesieñ mo na wnioskowaæ, e technika 3G dla tych dodatkowych zakresów czêstotliwoœci bêdzie dostêpna po roku WYBRANE ZAGADNIENIA TECHNICZNE UMTS Karta abonencka USIM W CDMA (FDD) Podstawowym osi¹gniêciem GSM by³o wprowadzenie karty abonenckiej SIM (Subscriber Identity Module). Karta SIM zwiêkszy³a bezpieczeñstwo u ytkowania, rozró nialnoœæ typów abonentów oraz swobodny wybór rodzaju terminalu. UMTS zak³ada dalszy rozwój kart SIM wiêksz¹ szybkoœæ i obszerniejsz¹ pamiêæ, szyfrowanie itp. Karta SIM/UMTS, zwana kart¹ USIM, zapewni bezpieczeñstwo przechowywanych w niej danych, bezpieczeñstwo transmisji oraz konfiguracjê oprogramowania odpo- 509

9 wiednio do u ytego terminalu (smart card). W karcie USIM bêd¹ pamiêtane dane takie jak podpis elektroniczny, obrazy, zbiory danych osobistych itp. i wykorzystywane odpowiednio do wymagañ poszczególnych us³ug. Przewiduje siê wprowadzenie kart bezkontaktowych, u ywanych w transakcjach finansowych i handlu elektronicznym bez wyjmowania ich z terminalu. Interfejs API W celu przyspieszenia wprowadzania nowych us³ug zosta³ standaryzowany odpowiedni interfejs programowy dla aplikacji API (UMTS Application Programming Interface). Oprogramowanie to bêdzie tworzone na poziomie abstrakcyjnym, zapewniaj¹cym jednolity dostêp aplikacji do terminali i sieci. API bêdzie wspomaga³ bezpieczeñstwo, u³atwia³ taryfikacjê, informacje abonenckie, zarz¹dzanie us³ugami, zarz¹dzanie po³¹czeniami, zarz¹dzanie kart¹ USIM oraz translacj¹ treœci transmitowanych informacji. Do implementacji API zostan¹ wykorzystane m.in. takie narzêdzia programistyczne, jak Java, WAP, GSM SIM Toolkit i protoko³y Internet. GSM do wersji koñcowej opartej na koncepcji sieci IP (All IP). Do roku 2000 dwie wersje specyfikacji UMTS dotyczy³y systemów: M UMTS Release 99 (R99), M UMTS Release 2000 (R2000). W roku 2001 wersja R2000 zosta³a podzielona na dwie nowe wersje oznaczone jako: M UMTS Release 4 (R4), M UMTS Release 5 (R5). Wieloœæ wersji specyfikacji UMTS z jednej strony wynika z niecierpliwoœci zwi¹zanej z szybkim wdro eniem UMTS do praktyki, a z drugiej strony z trudnoœciami uzgodnienia standardu, który by³by sprawdzony w testach. Widoczny jest tu poœpiech oraz sprzecznoœæ interesów poszczególnych grup zainteresowañ na rynku UMTS. Operatorzy GSM, wspomagani przez czêœæ dostawców sprzêtu (g³ównie d³ugoletni dostawcy sprzêtu telekomunikacyjnego), prowadz¹ politykê ewolucyjnego przejœcia od drugiej do trzeciej generacji sieci komórkowych. Ilustruje to rys. 14, Rekonfigurowalnoœæ terminali Terminale UMTS bêd¹ u ytkowane w œrodowisku komórkowym dzia³aj¹cym wed³ug wielu standardów trzeciej generacji, pracuj¹cych w pasmach czêstotliwoœci IMT Ze wzglêdu na wielkoœæ rynku (liczbê u ytkowników) nale y przewidywaæ produkcjê terminali rekonfigurowalnych, których oprogramowanie bêdzie mog³o byæ zmieniane przez ³adowanie z sieci komórkowej poprzez interfejs radiowy. Koncepcje budowy terminali, które bêd¹ w stanie dostosowywaæ siê do wizytowanej sieci zarówno w zakresie obowi¹zuj¹cych w niej protoko³ów komunikacyjnych jak i oprogramowania aplikacyjnego s¹ znane pod terminem software radio. Wykorzystanie IP w sieci UMTS W odró nieniu od systemu GSM, w którym dominuj¹c¹ us³ug¹ jest us³uga telefoniczna, w systemie UMTS za³o ono równoprawne podejœcie do us³ug telefonicznych i us³ug opartych na transmisji danych, w tym transmisji obrazów ruchomych. Transmisja telefoniczna oraz krótkie wiadomoœci tekstowe SMS s¹ dobrze realizowane w systemie GSM, wobec czego nowa generacja systemów komórkowych 3G musi zapewniaæ znacznie wiêkszy zakres us³ug, aby z czasem przej¹æ abonentów systemu GSM. W zwi¹zku z zaskakuj¹cym rozwojem us³ug internetowych w sieciach stacjonarnych, w UMTS przyjêto jako podstawow¹ platformê dla us³ug transmisji danych IP (Mobile IP) uwzglêdniaj¹c, e wiele aplikacji multimedialnych bêdzie korzysta³o z tej platformy w trybie over IP. Podstawowe za³o enia implementacji us³ug transmisji danych w systemie UMTS to: M przesy³anie wszelkich informacji w podsystemie radiowym i w sieci szkieletowej w trybie pakietowym, M zorganizowanie wydzielonych i wspó³dzielonych kana³ów o zmiennych przep³ywnoœciach, M zastosowanie dostêpu w ³¹czu radiowym UMTS metod¹ W-CDMA z wykorzystaniem ró nych szybkoœci strumieni transmisyjnych. Ca³a specyfikacja systemu UMTS sk³ada siê z kilku kolejnych wersji opracowanych przez 3GPP (Third Generation Partnership Project). Wersje te odpowiadaj¹ potencjalnym etapom wdro enia UMTS pocz¹wszy od wersji wykorzystuj¹cej rozwi¹zania sieci O Rys. 14. Początkowa wersja wdrożenia UMTS drogą wykorzysta nia platformy GPRS współpracującej z podsystemem radiowym RNC. Oznaczenia wyjaśniono w tekście O Rys. 15. Ewolucja specyfikacji UMTS do fazy All IP. Oznacze nia wyjaśniono w tekście na którym pokazano pocz¹tkowy etap budowy sieci radiowej RNC (UMTS) i wykorzystania platformy sieciowej GPRS (GSM). Nowi dostawcy sprzêtu, którzy rozpoczêli swoj¹ aktywnoœæ rynkow¹ oferuj¹c sprzêt komputerowy oraz sprzêt dla zastosowañ internetowych, a tak e nowi operatorzy komórkowi d¹ ¹ do szybkiej realizacji tzw. sieci All IP. Prowadzi to do sytuacji, w której nastêpne wersje specyfikacji nie s¹ w pe³ni kompatybilne z wersjami poprzednimi, a wszystkie wersje nie s¹ sprawdzone w praktyce. Jest to zdecydowanie odmienna sytuacja od procesu standaryzacyjnego GSM, który równie odbywa³ siê etapami 510 PRZEGLĄD TELEKOMUNIKACYJNY! ROCZNIK LXXIV! nr 8 9/2001

10 (tzw. Fazy GSM) ale z zachowaniem kompatybilnoœci wstecz. Na rys. 15 pokazano daty ustabilizowania poszczególnych wersji specyfikacji UMTS na drodze do koncepcji All IP. Us³ugi podk³adowe UMTS W systemie UMTS us³ugi podk³adowe (zwane równie us³ugami przenoszenia bearer services) s¹ takie same we wszystkich wersjach specyfikacji UMTS. Z punktu widzenia pracy w czasie rzeczywistym us³ugi dziel¹ siê na: M us³ugi czasu rzeczywistego (real-time services) dopuszczalne opóÿnienia przesy³ania informacji jest zawarte w zakresie ms, M us³ugi nie wymagaj¹ce czasu rzeczywistego (non-real-time services) opóÿnienia mog¹ wynosiæ ponad 150 ms. Z punktu widzenia realizowanych maksymalnych szybkoœci transmisji rozró nia siê: M 144 kbit/s na ca³ym obszarze sieci przy du ych prêdkoœciach przemieszczania siê terminali, M 384 kbit/s tereny miejskie i podmiejskie, M do 2 Mbit/s wewn¹trz budynków. Przep³ywnoœci powy sze przyjêto jako maksymalne i mog¹ one byæ dynamicznie zmieniane w zale noœci od warunków propagacyjnych. Warto te zwróciæ uwagê na definicjê ruchliwoœci abonenta. Czy abonent bêdzie mia³ dostêp do us³ug UMTS o podanej przep³ywnoœci w czasie szybkiego ruchu? Czy mobilnoœæ abonenta nale y zdefiniowaæ jako potencjalne po³o enie abonenta, ale stacjonarne w czasie korzystania z us³ugi? Korzystanie z us³ugi w czasie ruchu (np. w samochodzie) wi¹ e siê z zapewnieniem trybu hand over co mo e byæ trudne technicznie. W systemie UMTS wyró nia siê cztery klasy us³ug: M konwersacyjna (conversational class), charakteryzuj¹ca siê ma³ymi opóÿnieniami, M us³ug strumieniowych (streaming class), M us³ug interaktywnych (interactive class); M us³ug dzia³aj¹cych w tle (background class), o najmniejszych wymaganiach szybkoœciowych. Wymienione klasy s¹ poœrednio zwi¹zane z konkretnym aplikacjami, w których s¹ okreœlone takie cechy transmisyjne jak: opóÿnienia, zmiennoœæ opóÿnieñ transmisji pakietów, stopa b³êdów BER, asymetria transmisji itd. Niezale nie od powy szych klas wyró nia siê us³ugi o charakterze rozsiewczym (broadcast) i grupowym (multicast). Wersja UMTS R99 PRZEGLĄD TELEKOMUNIKACYJNY! ROCZNIK LXXIV! nr 8 9/2001 W specyfikacji 3GPP systemu UMTS wyodrêbnia siê nastêpuj¹ce podsystemy: M sieæ szkieletow¹ UMTS Core Network (CN) zawieraj¹c¹ systemy komutacji kana³ów CS i komutacji pakietów PS, M radiow¹ sieæ dostêpowa UTRAN UTRAN Terrestrial Access Network. Architektura wersji R99 jest zbli ona do sieci GSM/GPRS, w szczególnoœci dotyczy to architektury sieci szkieletowej CN. W wersji R99 podstawow¹ sieæ CN oparto na koncepcji ATM, z podzia³em na dwa podsystemy (podobnie jak w modelu GSM/GPRS): M CS Channel Switching odpowiedzialnego za us³ugi telefoniczne, M PS Packet Switching odpowiedzialnego za ruch transmisji danych. W podsystemie UTRAN wystêpuj¹ dwa urz¹dzenia: wêze³ (Node B) i kontroler RNC (Radio Network Controller). Urz¹dzenia te s¹ odpowiednikami urz¹dzeñ BTS i BSC w GSM, jednak ich funkcje i zasady wspó³pracy s¹ odmienne ze wzglêdu na specyfikê trybu transmisji W-CDMA. W tej wersji urz¹dzenia systemu UTRAN maj¹ interfejsy do wspó³pracy z urz¹dzeniami ATM. Jak widaæ pierwsza wersja specyfikacji UMTS (R99) jest nowoczeœniejsza od klasycznej struktury GSM (jest kopi¹ sieci telefonicznej z komutacj¹ kana³ów) ale opiera siê na wzglêdnie dobrze sprawdzonej technice ATM z uwzglêdnieniem jakoœci obs³ugi QoS i poufnoœci po³¹czeñ wirtualnych. Pierwszy operator (DoCo- Mo), który bêdzie komercyjnie oferowa³ us³ugi 3G, zamierza wykorzystaæ technikê ATM. Wersje UMTS R4 i R5 Koncepcja sieci UMTS typu All-IP z pominiêciem sieci ATM jest elementem wojny miêdzy zwolennikami ATM i IP z u yciem wzajemnie krytycznych argumentów. Tym niemniej konstrukcja sieci UMTS w oparciu o model All-IP ma swoje uzasadnienie. System taki realizuje ³¹cze internetowe abonenta ruchomego, zapewniaj¹c mu ³¹cznoœæ wszêdzie i ci¹gle (Anywhere-on and Always-on). W modelu All-IP us³uga telefoniczna bêdzie tworzona w trybie VoIP. Zastosowanie sieci IP do œwiadczenia us³ug telefonicznych i innych us³ug czasu rzeczywistego jest bardzo trudne w praktyce. Do chwili obecnej nie uda³o siê bowiem zapewniæ jakoœci QoS w sieci IP oraz jednolitoœci rozwi¹zañ pochodz¹cych od ró nych producentów. Obecne zastosowania transmisji telefonicznych w trybie pakietowym VoIP wynikaj¹ g³ównie z istniej¹cych ograniczeñ prawnych; w sytuacjach, w których nie wszystkim operatorom wolno oferowaæ us³ugi telefoniczne w klasycznym rozumieniu tego terminu (np. w relacjach miêdzynarodowych), staraj¹ siê oni omijaæ przepisy przy u yciu VoIP. Natomiast z technicznego i ekonomicznego punktu widzenia, zastosowania VoIP w chwili obecnej nie s¹ w pe³ni zasadne. Trudnoœci techniczne powoduj¹, e s¹ ma³e szanse na szybkie opracowanie specyfikacji UMTS bazuj¹cych na modelu All-IP. Innym zagadnieniem jest wybór pomiêdzy protoko³ami IPv4 i IPv6. Na korzyœæ tego ostatniego przemawia jego wiêksza przestrzeñ adresowa, zwiêkszony poziom bezpieczeñstwa i zdolnoœæ do autokonfiguracji urz¹dzeñ, natomiast jego wad¹ jest wiêkszy nag³ówek pakietów IP oraz brak kompatybilnoœci wstecz wzglêdem protoko³u IPv4. Wreszcie, szybko rosn¹ca przep³ywnoœæ ³¹czy œwiat³owodowych nasuwa pytanie czy w dobie DWDM trzeba liczyæ siê z ka dym przesy³anym bitem (every bit must be counted?). W specyfikacjach R4 i R5 zak³ada siê ewolucyjne przekszta³canie modelu sieci R99 w stronê modelu All-IP. Nowe elementy architektury to: M brama medialna (Media Gateways MGW) urz¹dzenia s³u- ¹ce do przekszta³cenia informacji przekazywanych miêdzy sieciami (kompresja, dekompresja, usuwanie echa), do postaci pakietowej, M serwer (MSC Server) sterownik sygnalizacji obs³uguj¹cy po- ³¹czenia (call control) realizowane za poœrednictwem urz¹dzeñ MGW, M brama R SGW (Roaming Signalling Gateway) urz¹dzenie do konwersji sygnalizacji SS7 u ywanej w systemach R99 na sygnalizacjê w sieci IP. Rozwi¹zanie powy sze jest nazywane Softswitch lub Virtual Switch. R5 jest docelow¹ specyfikacj¹ systemu UMTS na obecnym etapie normalizacji. Architektura systemu R5 jest wzbogacona w porównaniu z architektur¹ R4 o podsystem multimedialny (IP-based Multimedia System) oznaczany skrótem IM, który umo liwia realizacjê po³¹czeñ telefonicznych za pomoc¹ VoIP oraz przekaz informacji wizyjnych i danych. Nowe cechy wersji R5 specyfikacji to: M szybka transmisja pakietowa w kanale do terminalu (downlink), 511

11 M modyfikacje UTRAN w celu zapewnienia w³aœciwych operacji podsystemu IM; M wspomaganie dla us³ug typu push. Jak wynika z zarysowanego wy ej procesu normalizacji systemu UMTS, jego szybkie wdro enie w wersji popularyzowanej przez media (ju wszystko jest mo liwe w UMTS) jest nierealne. Warto w tym miejscu przypomnieæ historiê systemów telekomunikacyjnych i komputerowych na przyk³adzie systemów komórkowych. Czas ycia systemów komórkowych wynosi oko³o 25 lat, z czego 10 lat jest przeznaczane na rozwój standardów i dojrza³oœæ technologiczn¹ oraz techniczn¹, a nastêpne 15 lat to okres prosperity systemu. Analogowe systemy komórkowe by³y opracowywane w latach 70. (bez normalizacji miêdzynarodowej), a g³ówny okres ich u ytkowania to okres od 1981 do 1995 roku. GSM, podstawowy system drugiej generacji, by³ normalizowany od roku 1982, a pierwsza sieæ rozpoczê³a us³ugi w roku GSM bêdzie nale a³ do najpopularniejszych systemów jeszcze przez 6 8 lat. Podobnie bêdzie z systemem UMTS. Jego normalizacja oraz dojrza³oœæ techniczna i technologiczna zostanie osi¹gniêta oko³o roku 2005 i po tej dacie bêdzie on rzeczywistym konkurentem systemu GSM. Obok problemów z normalizacj¹ infrastruktury sieciowej oraz jej elementów funkcjonalnych i interfejsów, do komercyjnego wdro enia jest wymagane opracowanie odpowiednich terminali oraz us³ug. Opracowanie terminali nie jest trudnoœci¹ wy³¹cznie techniczn¹, chocia nie bêdzie to ³atwe i szybkie obserwuj¹c sytuacjê na rynku GPRS. Operatorzy komórkowi s¹ wzglêdnie dobrze przygotowani do realizacji us³ug wykorzystuj¹cych platformê GPRS w zakresie modernizacji sieci GSM. Trudnoœci technologiczne zwi¹zane z opracowaniem terminali GPRS powoduj¹ du e opóÿnienia we wdro eniach odpowiednich us³ug. Podobnej sytuacji nale y spodziewaæ siê w czasie rozwoju systemu UMTS. Bardzo wa n¹ cech¹ systemu GSM by³a g³êboka i jednolita standaryzacja, która umo liwi³a roaming miêdzynarodowy. Z cechy tej, aby terminal komórkowy by³ obywatelem œwiata, u ytkownicy nie zrezygnuj¹. Kilka standardów nale ¹cych do generacji 3G (system UMTS jest tylko jednym z nich), kolejne, nie zawsze w pe³ni kompatybilne wersje standardów UMTS oraz szeroki, planowany zakres us³ug UMTS, dla których oprogramowanie i przetwarzanie informacji musi byæ implementowane w terminalach abonenckich UMTS powoduj¹, e œwiatowy terminal UMTS powinien mieæ moc przetwarzania ca³kiem pokaÿnego komputera, ale oczywiœcie powinien byæ jednoczeœnie ma³y, wygodny w u yciu i pobieraæ jak najmniej energii z baterii zasilaj¹cej. Dodatkow¹ trudnoœci¹ w opracowaniu takich terminali s¹ ich cechy ergonomiczne, akceptowane przez u ytkowników. Z kolei, budowa systemu UMTS od podstaw zapewnia mo liwoœæ wybudowania najnowoczeœniejszej infrastruktury telekomunikacyjnej integruj¹cej w sobie najbardziej zaawansowane koncepcje telekomunikacyjne i internetowe. To operatorzy komórkowi trzeciej generacji bêd¹ pionierami tej dekady. Sieæ szkieletowa CN UMTS, oparta o rozwi¹zania IP-QoS/ATM bêdzie wielous³ugow¹ sieci¹ telekomunikacyjn¹ nowej generacji NGN (Next Generation Network), zdoln¹ do obs³ugi ruchu nie tylko abonentów ruchomych ale równie abonentów stacjonarnych. Aspekty ekonomiczne wdro enia systemów 3G Lista nowych mo liwoœci us³ugowych, które maj¹ byæ oferowane w systemach 3G jest co prawda imponuj¹ca (od klasycznej telefonii do us³ug wideo) jednak potencjalny popyt na te us³ugi jest dotychczas jedynie przewidywany i dopiero praktyka zweryfikuje obecne prognozy. Ale weryfikacja praktyczna prognoz mo- e byæ niezwykle kosztowna i ryzykowna dla operatorów, poniewa bêdzie mo liwa dopiero po poniesieniu du ych nak³adów inwestycyjnych. Ryzyko inwestycyjne zale y od obecnej pozycji operatorów GSM na rynku komórkowym. Na rys. 16 zilustrowano tê sytuacjê. Decyzja o skali i czasie wdro enia nastêpnej generacji systemów komórkowych (3G) zale y g³ównie od dwóch wskaÿników aktualnie pracuj¹cej sieci 2G (GSM): M E obecna sytuacja ekonomiczna operatora GSM, czêsto podawana jako wskaÿnik EBITDA (Earnings Before Interest, Taxes, Depreciation and Amortization), M F przydzielone pasmo czêstotliwoœci dla systemu 2G. Oba te wskaÿniki s¹ normalizowane wzglêdem populacji i innych parametrów. Na rys. 16 operatorów GSM podzielono na 3 grupy. Do najsilniejszej grupy 1 nale ¹ najstarsi operatorzy GSM w du ych krajach europejskich (W. Brytania, Niemcy, Fran- O Rys. 16. Warunki wdrożenia UMTS dla różnych grup operatorów GSM. Oznaczenia wyjaśniono w tekście cja, Hiszpania, W³ochy). Z jednej strony, dziêki du ej liczbie abonentów GSM i wieloletniej dzia³alnoœci, wskaÿniki ekonomiczne E s¹ u nich du e, a z drugiej strony wyczerpuj¹ siê zasoby czêstotliwoœciowe ograniczaj¹c mo liwoœci wzrostu pojemnoœci sieci. Ci operatorzy maj¹ siln¹ motywacjê do rozwoju systemów UMTS. Do grupy 2 nale ¹ m. in. operatorzy w du ych krajach, którzy rozpoczêli dzia³alnoœæ w sieciach GSM w zakresie 1800 MHz (Orange, E-plus itd.). Ze wzglêdów historycznych (póÿniejsze wejœcie na rynek) ich kondycja ekonomiczna jest dobra ale nie wyczerpa³y siê jeszcze zasoby czêstotliwoœciowe sieci GSM (w takiej sytuacji s¹ wszyscy operatorzy GSM w Polsce). W tym przypadku decyzje s¹ trudniejsze; czy taniej rozwijaæ us³ugi na bazie GSM czy szybko implementowaæ UMTS? Ci operatorzy bêd¹ rozwijaæ UMTS ale w warunkach wiêkszej niepewnoœci korzyœci ekonomicznych. Wreszcie, do grupy 3 nale ¹ pozostali operatorzy GSM, którzy weszli na rynek póÿno lub przy utrudnieniach prawnych (np. Bouyges, Francja) albo operuj¹ na potencjalnie ma³ych rynkach. Czas dochodzenia do dodatnich wskaÿników ekonomicznych jest dla nich d³u szy i decyzje dotycz¹ce UMTS s¹ najtrudniejsze. Na oddzielne omówienie zas³uguje ta grupa, która otrzyma³a koncesje UMTS ale nie jest operatorem GSM. Pozornie mo e siê wydawaæ, e decyzja jest w tym wypadku najprostsza; nie ma obci¹ eñ historycznych GSM, a wiêc nale y szybko rozwijaæ UMTS. Bli sza analiza wskazuje jednak na najwiêksze zagro enie dla tej w³aœnie grupy. Wersje komercyjne techniki UMTS bêd¹ dostêpne dopiero w roku Wówczas gêstoœæ komórkowa w technice GSM w poszczególnych krajach bêdzie bardzo du a, co utrudni znacz¹ce pozyskanie komórkowego rynku podstawowych us³ug telefonicznych dla nowych operatorów UMTS. Znacz¹ca wielkoœæ rynku telefonicznego UMTS by³aby dla nich pewnym zabezpie- 512 PRZEGLĄD TELEKOMUNIKACYJNY! ROCZNIK LXXIV! nr 8 9/2001

12 czeniem w przypadku niesprawdzonego popytu na zaawansowane us³ugi 3G. Ogólnie, wejœcie nowego operatora na dany rynek przy zastanej wiêkszej gêstoœci komórkowej zmniejsza jego udzia³ na tym rynku w zakresie d³ugoterminowym. Dodatkowym, bardzo wa nym czynnikiem rozwoju UMTS w Europie jest sposób koncesjonowania. W czasie opracowania standardów UMTS, Komisja Europejska og³asza³a, e system ten bêdzie spe³nia³ kluczow¹ rolê na drodze do globalnego spo łeczeństwa informacyjnego (Global Information Society). Dotychczasowa praktyka koncesjonowania mo e staæ siê powa - nym hamulcem tej wizji. Najbardziej kontrowersyjn¹ procedurê koncesjonowania przyjêto w W. Brytanii i Niemczech. Po wstêpnej euforii rz¹dów odnoœnie wp³ywów bud etowych z koncesji UMTS obecnie nast¹pi³ czas refleksji. Rynek finansowy zareagowa³ bardzo negatywnie, w wyniku tego akcje i rating wszystkich spó³ek telekomunikacyjnych (w tym komórkowych) oraz producentów sprzêtu znacznie siê obni y³y na odrodzenie wartoœci spó³ek gie³dy bêd¹ czekaæ co najmniej 2 lata. Dla przyk³adu omówimy wp³yw op³aty koncesyjnej za UMTS dla W. Brytanii na przysz³e wyniki finansowe operatorów. Przy optymistycznym za³o eniu, e w roku 2010 gêstoœæ komórkowa UMTS wyniesie 50% (przy dzia³aniu jeszcze systemu GSM!), a op³ata koncesyjna bêdzie równomiernie obci¹ a³a abonentów w ci¹gu 10 lat (przy koszcie kapita³u 15%), oznacza to, e abonent bêdzie obci¹ ony miesiêcznie sum¹ 30 euro za koncesjê, przy œrednim przychodzie z abonenta oko³o 60 euro za koncesjê. Jak widaæ z tego oszacowania, po³owa przychodów operatora pochodz¹cych od abonentów bêdzie musia³a byæ przeznaczona na sp³atê koncesji. Oznacza to np. dla operatora UMTS, który ma 35% udzia³u w rynku UMTS, osi¹gniêcie dodatnich wyników finansowych (break even point) po 11 latach od rozpoczêcia dzia³alnoœci. Ten scenariusz jest bardziej pesymistyczny dla operatorów o 10% udziale w rynku UMTS wskaÿnik ten bêdzie osi¹gniêty co najmniej po 15 latach jeœli w ogóle. Sytuacja wy ej opisana powoduje poszukiwanie nowych rozwi¹zañ dzia³ania ró nych podmiotów na przysz³ym rynku komórkowym. Niektóre z tych koncepcji zostan¹ omówione ni ej. M Zwiększenie przychodów od abonenta, tzw. wskaÿnik ARPU (Averige Revenue Per User). Wobec koniecznoœci stopniowego zmniejszania taryf za us³ugi telefoniczne (dzia³anie konkurencji i nasycenie rynku) kompensowanie przychodów mo e pochodziæ z us³ug transmisji danych. Operatorzy w Europie maj¹ czêsto podejœcie bardzo konserwatywne w tym zakresie, polegaj¹ce na strategii samodzielnego (bez kooperantów) oferowania nowych us³ug (service provision) oraz nowych treœci (content provision). Jest to polityka na krótk¹ metê, o czym przekonali siê operatorzy w Japonii. DoCoMo zdominowa³ rynek japoñski systemem i-mode przyjmuj¹c strategiê opart¹ na pe³nej wspó³pracy z zewnêtrznymi oferentami us³ug (jest ich oko³o 800) i oferentami treœci (jest ich kilka tysiêcy). Pozostali dwaj operatorzy w Japonii przyjmuj¹c strategiê samowystarczalnoœci zmniejszaj¹ swój udzia³ w rynku komórkowym. Wspó³praca z zewnêtrznymi podmiotami okazuje siê lepsz¹ strategi¹ poniewa zwiêksza ofertê rynkow¹ na warunkach konkurencyjnych i jest skuteczn¹ metod¹ pozyskania nowych abonentów, a wiêc i wiêkszych przychodów (mimo, e trzeba siê podzieliæ przychodami z podmiotami wspó³pracuj¹cymi). Strategia liberalizacji w zakresie oferowania us³ug i treœci jest konieczna równie z innych powodów. Dzia³ania organów rz¹dowych w zakresie regulacji rynku telekomunikacyjnego (w Polsce dzia³ania URT) bêd¹ wymusza³y konkurencyjne dzia³anie na rynku telekomunikacyjnym i internetowym i w konsekwencji bêd¹ sprzyjaæ dzia³alnoœci nowych oferentów us³ug i treœci. PRZEGLĄD TELEKOMUNIKACYJNY! ROCZNIK LXXIV! nr 8 9/2001 M Globalizacja rynku komórkowego w Europie. Wobec koniecznoœci ponoszenia bardzo wysokich nak³adów inwestycyjnych na rozwój UMTS oraz d³ugiego czasu zwrotu inwestycji, mniejsi operatorzy bêd¹ mieæ du e trudnoœci na rynku finansowym z pozyskaniem kapita³u przy umiarkowanej jego cenie. W lepszej sytuacji bêd¹ najwiêksi operatorzy. Ta sytuacja oraz regulacje prawne w Unii Europejskiej, zak³adaj¹ce jednolity, paneuropejski rynek telekomunikacyjny doprowadz¹ do mniejszej liczby operatorów (drog¹ ró nego typu transakcji) dzia³aj¹cych w wielu krajach. Wiêkszy potencja³ rynkowy z³agodzi niekorzystne parametry finansowe rozwoju UMTS. Dodatkowym czynnikiem sprzyjaj¹cym bêdzie roaming miêdzynarodowy bez poœrednictwa operatorów sieci stacjonarnych oraz koncepcja oferowania us³ug wed³ug zasady VHE (Virtual Home Environment). Oferowanie abonentom us³ug niezale nie od jego miejsca pobytu takich samych, jakie posiadaj¹ w œrodowisku macierzystym (home) bêdzie koniecznoœci¹ i bêdzie stymulatorem do wspó³pracy z zewnêtrznymi oferentami us³ug i treœci. W zakresie oferowania us³ug i treœci bêdzie te nastêpowa³a globalizacja. M Wspólne wykorzystanie zasobów radiowych UMTS. Koszt implementacji systemów UMTS sk³ada siê m. in. z kosztów budowy podsystemu radiowego UTRAN oraz kosztów budowy sieci szkieletowej CN, przy czym wymagane nak³ady na podsystem UTRAN s¹ znacznie wy sze zw³aszcza w pierwszych latach rozwoju. Nierozs¹dna walka w czasie aukcji UMTS w Niemczech o uzyskanie trzech kana³ów FDD doprowadzi³a w koñcu do tego, e szeœciu operatorów uzyska³o tylko po dwia kana³y UMTS/FDD za bardzo du ¹ cenê. Wobec takich sytuacji pojawiaj¹ siê koncepcje (nie tylko Polak jest m¹dry po szkodzie ), aby utworzyæ wydzielonego operatora podsystemu radiowego UMTS, operuj¹cego na mo liwie du ych zasobach czêstotliwoœciowych. W ten sposób powsta³by niezale ny operator dostêpu radiowego UMTS do poszczególnych (nale ¹cych do innych operatorów) sieci szkieletowych. Koncepcje tego typu s¹ realizowane w USA. Oczywiste jest, e budowa ogólnie dostêpnej infrastruktury radiowej by³aby znacznie tañsza dziêki wspólnemu wykorzystaniu masztów antenowych, zmniejszeniu kosztów dzier awy miejsca na stacje bazowe, kosztów systemów transmisyjnych miêdzy stacjami bazowymi oraz kosztów operacyjnych. Ponadto sieæ taka, o wiêkszej liczbie kana³ów FDD w poszczególnych lokalizacjach, mia³aby wiêksz¹ pojemnoœæ ca³kowit¹ od sumarycznej pojemnoœci sieci wydzielonych. Koncepcje te mog¹ byæ wdro one ze wzglêdu na rachunek ekonomiczny. Wirtualni operatorzy komórkowi MVNO (Mobile Virtual Network Operator). Od kilku lat cia³a regulacyjne oraz podmioty, które chc¹ zaistnieæ na rynku komórkowym lansuj¹ koncepcjê operatora wirtualnego. Rys. 17 ilustruje zasadê w³¹czenia takiego O Rys. 17. Zasada współpracy sieci operatora MVNO z sieciami GSM 513

13 operatora w istniej¹ce sieci komórkowe. Operator MVNO nie posiada przydzia³u czêstotliwoœci oraz zezwolenia na budowê podsystemu radiowego, natomiast posiada zezwolenie na budowê sieci szkieletowej oraz na dzia³alnoœæ us³ugow¹. W du ym stopniu jest to technicznie sytuacja podobna do opisanej w poprzednim punkcie. Ró nica jednak jest zasadnicza i polega na tym, e zasoby radiowe GSM lub UMTS jednego operatora (a wiêc po poniesieniu przez niego kosztów inwestycyjnych) maj¹ byæ udostêpnione nowemu operatorowi wirtualnemu na podstawie odpowiedniej umowy za czas radiowy. Ten nowy operator jest w korzystnej sytuacji, poniewa mo e on szybko zaoferowaæ us³ugi przy ma³ych nak³adach i bêdzie odznacza³ siê bardzo dobrymi parametrami jakoœci obs³ugi QoS po podpisaniu odpowiednich umów z kilkoma dotychczasowymi operatorami GSM/UMTS. Operatorzy GSM scenariusz ten nazywaj¹ grabie ¹ inwestycji i stanowczo protestuj¹ przeciw takim zamierzeniom. Cia³a regulacyjne z kolei, w szczególnoœci Komisja Europejska, sprzyjaj¹ tej tendencji traktuj¹c promocjê MVNO jako narzêdzie do zmniejszenia taryf za us³ugi komórkowe. Niew¹tpliwie w d³u szej perspektywie czasu operatorzy wirtualni bêd¹ elementem rynku komórkowego. Prawne dopuszczenie ich do dzia³alnoœci na rynku GSM musi byæ bardzo rozwa ne i nie powinno nast¹piæ wczeœniej zanim klasyczni operatorzy GSM osi¹gn¹ stan break even point. Odmienna sytuacja jest w zakresie UMTS. Poniewa nak³ady inwestycyjne jeszcze nie zosta³y poniesione przez posiadaczy koncesji UMTS to istnieje potencjalnie realny scenariusz naprawy b³êdów koncesjonowania, w tym równie w Polsce. Systemy komórkowe trzeciej generacji 3G stan¹ siê do roku 2010 najpowszechniejszym (choæ nie jedynym) systemem us³ugowym w szeroko rozumianej telekomunikacji. Procesy standaryzacji i wdro enia s¹ wielkim wyzwaniem technologicznym, technicznym, komercyjnym i prawnym ale stopniowo zakoñcz¹ siê sukcesem. Wzroœnie liczba i rola podmiotów, które bêd¹ dostarczaæ specjalizowanych us³ug dla zintegrowanego systemu 3G prowadz¹cych do jego synergii. Obok operatorów sieci bêdzie ros³o znaczenie dostawców us³ug i treœci. Równolegle znacznie wzroœnie znaczenie przemys³u producentów sprzêtu i oprogramowania, integratorów systemów oraz us³ug i innych podmiotów. Konkurencyjne dzia³anie na rynku spowoduje pewn¹ autonomiê poszczególnych podmiotów, które stan¹ siê oferentami swoich produktów dla wielu odbiorców. Równolegle z globalizacj¹ równie rynku komórkowego, nale y spodziewaæ siê dalszej specjalizacji w tym sektorze, m.in. polegaj¹cej na autonomicznym dzia³aniu operatorów sieci dostêpu radiowego i sieci szkieletowych (np. MVNO). Rynek komórkowy staje się ważnym napędem całej go spodarki. Scenariusz ten powinien stanowić również pod stawę do opracowania i wdrożenia koncepcji miejsca pol skiej nauki, techniki i przemysłu w tej dziedzinie. Andrzej DOBROGOWSKI* Synchronizacja przekazów multimedialnych * Instytut Elektroniki i Telekomunikacji Politechniki Poznańskiej, e Bezpoœrednie przekazywanie informacji cz³owiekowi komunikowanie twarz¹ w twarz anga uje ró ne jego zmys³y. Im wiêcej swoich zmys³ów cz³owiek wykorzystuje, tym pe³niejszy, bardziej kompletny jest przekaz. Dotyczy to zarówno nadawcy informacji, jak i jej odbiorcy. Oddzia³ywanie na ró ne zmys³y oznacza wykorzystanie dla transferu informacji ró nych mediów, noœników informacji. Wiêcej ni jednym medium mo na pos³u yæ siê tak e wtedy, gdy percepcji dokonuje siê tylko jednym zmys³em. Ka de bowiem medium niesie sobie w³aœciw¹ czêœæ informacji i uruchamia w obrêbie jednego zmys³u odpowiednio wykszta³cony przez cz³owieka mechanizm jej interpretacji. Efekt multimedialnego przekazywania informacji jest wiêkszy od sumy efektów mediów sk³adowych dzia³aj¹cych oddzielnie, bowiem w przekazie multimedialnym wystêpuje synergia mediów. System multimedialny emuluje komunikowanie siê cz³owieka, a tak e dostarcza mu œrodków dla organizowania informacji i zarz¹dzania ni¹ w ró nych rodzajach mediów [1], oddzia³uj¹cych przede wszystkim na zmys³y s³uchu i wzroku. Naturalnymi mediami ludzkiej komunikacji, nios¹cymi du e iloœci informacji, s¹ obrazy ruchome i nieruchome oraz dÿwiêki, a wœród nich szczególnie dÿwiêki mowy. Media te uzupe³niaj¹ grafika i dane alfanumeryczne. Zaawansowany system multimedialny charakteryzuje siê sterowanym komputerowo zintegrowanym generowaniem, przechowywaniem, manipulowaniem, przesy³aniem i prezentowaniem niezale nych mediów [2]. U podstaw integracji le y cyfrowa reprezentacja danych, unifikuj¹ca wszystkie media. Zadaniem systemu multimedialnego jest zrealizowanie w³aœciwej dla danej aplikacji prezentacji multimedialnej. Aby uzyskaæ wspomniany wy ej efekt synergii mediów nale y utrzymywaæ odpowiedni porz¹dek zdarzeñ medialnych (elementów prezentacji) przedstawianych u ytkownikowi systemu. Brak owego odpowiedniego porz¹dku skutkuje na ogó³ efektem przeciwnym do synergii; powoduje mianowicie rozdra nienie u ytkownika ró - ne media przeszkadzaj¹ sobie nawzajem. Wprowadzenie i utrzymywanie odpowiedniego porz¹dku zdarzeñ medialnych jest celem procesu synchronizacji multimedialnej. W artykule po scharakteryzowaniu systemu multimedialnego omówiono zasadnicze aspekty synchronizacji przekazów multimedialnych. Z synchronizacj¹ t¹ wi¹ ¹ siê dwie kategorie zagadnieñ. Do pierwszej nale ¹ zagadnienia dotycz¹ce metod specyfikacji relacji czasowych pomiêdzy mediami i wymagañ na synchronizacjê ró nych aplikacji multimedialnych. Do drugiej wykorzystanie mechanizmów pozwalaj¹cych na uzyskanie wy- 514 PRZEGLĄD TELEKOMUNIKACYJNY! ROCZNIK LXXIV! nr 8 9/2001

Sieci Komórkowe naziemne. Tomasz Kaszuba 2013 kaszubat@pjwstk.edu.pl

Sieci Komórkowe naziemne. Tomasz Kaszuba 2013 kaszubat@pjwstk.edu.pl Sieci Komórkowe naziemne Tomasz Kaszuba 2013 kaszubat@pjwstk.edu.pl Założenia systemu GSM Usługi: Połączenia głosowe, transmisja danych, wiadomości tekstowe I multimedialne Ponowne użycie częstotliwości

Bardziej szczegółowo

System UMTS - usługi (1)

System UMTS - usługi (1) System UMTS - usługi (1) Universal Mobile Telecommunications Sytstem Usługa Przepływność (kbit/s) Telefonia 8-32 Dane w pasmie akust. 2,4-64 Dźwięk Hi-Fi 940 Wideotelefonia 46-384 SMS 1,2-9,6 E-mail 1,2-64

Bardziej szczegółowo

7.2 Sieci GSM. Podstawy GSM. Budowa sieci GSM. Rozdział II Sieci GSM

7.2 Sieci GSM. Podstawy GSM. Budowa sieci GSM. Rozdział II Sieci GSM 7.2 Sieci GSM W 1982 roku powstał instytut o nazwie Groupe Spécial Mobile (GSM). Jego głównym zadaniem było unowocześnienie dotychczasowej i już technologicznie ograniczonej komunikacji analogowej. Po

Bardziej szczegółowo

Sieci komputerowe. Definicja. Elementy 2012-05-24

Sieci komputerowe. Definicja. Elementy 2012-05-24 Sieci komputerowe Wprowadzenie dr inż. Maciej Piechowiak Definicja grupa komputerów lub innych urządzeń połączonych ze sobą w celu wymiany danych lub współdzielenia różnych zasobów Elementy Cztery elementy

Bardziej szczegółowo

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

Sieci komputerowe cel

Sieci komputerowe cel Sieci komputerowe cel współuŝytkowanie programów i plików; współuŝytkowanie innych zasobów: drukarek, ploterów, pamięci masowych, itd. współuŝytkowanie baz danych; ograniczenie wydatków na zakup stacji

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA I. Przedmiotem zamówienia jest świadczenie usług telekomunikacyjnych w zakresie telefonii komórkowej oraz mobilnego Internetu przez okres 12 miesięcy. II. Przedmiot zamówienia obejmuje: 1. Wykonawca przejmie

Bardziej szczegółowo

R a 32 System telefonii bezprzewodowej DECT R Repeater dla systemu KIRK 500 - adiowe Rys.1 Nazwa KKNr Nazwa KKNr R Aparat KIRK Z-3040 System telefonii bezprzewodowej DECT System telefonii bezprzewodowej

Bardziej szczegółowo

Instrukcja postępowania w celu podłączenia do PLI CBD z uwzględnieniem modernizacji systemu w ramach projektu PLI CBD2

Instrukcja postępowania w celu podłączenia do PLI CBD z uwzględnieniem modernizacji systemu w ramach projektu PLI CBD2 Urząd Komunikacji Projekt PLI Elektronicznej CBD2 Faza projektu: E-3 Rodzaj dokumentu: Instrukcje Odpowiedzialny: Paweł Sendek Wersja nr: 1 z dnia 31.03.2015 Obszar projektu: Organizacyjny Status dokumentu:

Bardziej szczegółowo

newss.pl Ultraszybki internet nowej generacji - UPC Fiber Power

newss.pl Ultraszybki internet nowej generacji - UPC Fiber Power UPC Polska, lider w zakresie prędkości przesyłu danych i jeden z największych polskich dostawców usług internetowych, wprowadza na rynek ultraszybki internet kablowy najnowszej generacji UPC Fiber Power,

Bardziej szczegółowo

Realizacja projektów 8.3 PO IG na przykładzie Gminy Borzęcin Rafał Bakalarz

Realizacja projektów 8.3 PO IG na przykładzie Gminy Borzęcin Rafał Bakalarz Realizacja projektów 8.3 PO IG na przykładzie Gminy Borzęcin Rafał Bakalarz 8. Oś Priorytetowa: Społeczeństwo informacyjne zwiększanie innowacyjności gospodarki Działanie 8.3 Przeciwdziałanie wykluczeniu

Bardziej szczegółowo

Potencjalna pojemność sieci radiowych w zakresie bezprzewodowego szerokopasmowego dostępu do Internetu

Potencjalna pojemność sieci radiowych w zakresie bezprzewodowego szerokopasmowego dostępu do Internetu Potencjalna pojemność sieci radiowych w zakresie bezprzewodowego szerokopasmowego dostępu do Internetu Agenda Technologie radiowego dostępu szerokopasmowego Metoda liczenia pojemności sieci Wpływ interferencji

Bardziej szczegółowo

systemy informatyczne SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej

systemy informatyczne SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej SIMPLE systemy informatyczne SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej SIMPLE.ERP Bud etowanie dla Jednostek Administracji Publicznej to nowoczesny system informatyczny kompleksowo

Bardziej szczegółowo

revati.pl Drukarnia internetowa Szybki kontakt z klientem Obs³uga zapytañ ofertowych rozwi¹zania dla poligrafii Na 100% procent wiêcej klientów

revati.pl Drukarnia internetowa Szybki kontakt z klientem Obs³uga zapytañ ofertowych rozwi¹zania dla poligrafii Na 100% procent wiêcej klientów revati.pl rozwi¹zania dla poligrafii Systemy do sprzeda y us³ug poligraficznych w internecie Drukarnia Szybki kontakt z klientem Obs³uga zapytañ ofertowych Na 100% procent wiêcej klientów drukarnia drukarnia

Bardziej szczegółowo

OpenCom 1010. DECT & VoIP. Nowoczesność, mobilność, elastyczność Modułowy system telekomunikacyjny

OpenCom 1010. DECT & VoIP. Nowoczesność, mobilność, elastyczność Modułowy system telekomunikacyjny OpenCom 1010 DECT & VoIP Nowoczesność, mobilność, elastyczność Modułowy system telekomunikacyjny Nowoczesność System OpenCom 1010 jest nowoczesnym produktem firmy DeTeWe naleŝącym do rodziny małych i średnich

Bardziej szczegółowo

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą 1. 1. Opis Oferty 1.1. Oferta Usługi z ulgą (dalej Oferta ), dostępna będzie w okresie od 16.12.2015 r. do odwołania, jednak nie dłużej niż do dnia 31.03.2016 r.

Bardziej szczegółowo

Komuniukacja Komputer-Komputer

Komuniukacja Komputer-Komputer Komuniukacja Komputer-Komputer Komunikacja komputer-komputer prowadzi do powstania sieci komputerowych LAN sieci lokalne (do 1 km) WAN sieci rozleg e (powy ej 1 km) Internet Sie Intranet ograniczony Internet

Bardziej szczegółowo

PORADNIKI. Architektura bezprzewodowego systemu WAN

PORADNIKI. Architektura bezprzewodowego systemu WAN PORADNIKI Architektura bezprzewodowego systemu WAN Bezprzewodowy WAN W tej części podam bliższy opis systemów bezprzewodowych WAN. Tu opiszę architekturę systemu, plany czasowe i charakterystyki. W porównaniu

Bardziej szczegółowo

Systemy teleinformatyczne w zarządzaniu kryzysowym. (http://www.amu.edu.pl/~mtanas)

Systemy teleinformatyczne w zarządzaniu kryzysowym. (http://www.amu.edu.pl/~mtanas) Systemy teleinformatyczne w zarządzaniu kryzysowym (http://www.amu.edu.pl/~mtanas) Sieć komórkowa infrastruktura telekomunikacyjna umożliwiająca łączność bezprzewodową swoim abonentom w zakresie przekazywania

Bardziej szczegółowo

Regulamin promocji Nowy Business Everywhere z modemem

Regulamin promocji Nowy Business Everywhere z modemem Regulamin promocji z modemem obowiązuje od dnia 01 stycznia 2014 roku do odwołania 1 DEFINICJE 1. Na potrzeby niniejszego Regulaminu zostają przyjęte następujące definicje pisane wielką literą: a) Abonent

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie...13 CzÍúÊ I. PSTN...17 Rozdzia 1. Przeglπd sieci PSTN i jej porûwnanie z Voice over IP...19

Wprowadzenie...13 CzÍúÊ I. PSTN...17 Rozdzia 1. Przeglπd sieci PSTN i jej porûwnanie z Voice over IP...19 6SLVWUHFL Wprowadzenie...13 CzÍúÊ I. PSTN...17 Rozdzia 1. Przeglπd sieci PSTN i jej porûwnanie z Voice over IP...19 Poczπtki PSTN...19 Podstawy PSTN...21 Sygnalizacja analogowa i cyfrowa...21 Cyfrowe sygna

Bardziej szczegółowo

Terminale ISDN. Katalog produktów 2001/2002

Terminale ISDN. Katalog produktów 2001/2002 Katalog produktów 2001/2002 Terminale ISDN Ascom Poland Sp. z o.o., 03-924 Warszawa, ul. Niek³añska 23 tel. +48 22 617 80 06, ISDN +48 22 616 42 36, fax +48 22 617 80 05 Internet:www.ascom.com.pl a a Co

Bardziej szczegółowo

W dobie postępującej digitalizacji zasobów oraz zwiększającej się liczby dostawców i wydawców

W dobie postępującej digitalizacji zasobów oraz zwiększającej się liczby dostawców i wydawców W dobie postępującej digitalizacji zasobów oraz zwiększającej się liczby dostawców i wydawców oferujących dostępy do tytułów elektronicznych, zarówno bibliotekarze jak i użytkownicy coraz większą ilość

Bardziej szczegółowo

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence.

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. Informacje dla kadry zarządzającej Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. 2010 Cisco i/lub firmy powiązane. Wszelkie prawa zastrzeżone. Ten dokument zawiera

Bardziej szczegółowo

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW BAROMETR REGIONALNY 33 PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW mgr in. Adam Piekara, Doradca w programie EQUAL Podstaw¹ niniejszego artyku³u jest przyjêcie za- ³o enia, e ka

Bardziej szczegółowo

Us uga jedna za wszystkie. www.tp.pl 9393

Us uga jedna za wszystkie. www.tp.pl 9393 Us uga jedna za wszystkie Dostêp do Internetu DSL tp Internet nie jest jedynym niezbêdnym narzêdziem w Twojej codziennej pracy. Wiemy o tym i rozumiemy Twoje potrzeby, dlatego przygotowaliœmy specjaln¹

Bardziej szczegółowo

Szerokopasmowy, mobilny dostęp do Internetu w Polsce. dr inż. Adam Kuriaoski Prezes Aero2, Mobyland, CenterNet

Szerokopasmowy, mobilny dostęp do Internetu w Polsce. dr inż. Adam Kuriaoski Prezes Aero2, Mobyland, CenterNet Szerokopasmowy, mobilny dostęp do Internetu w Polsce dr inż. Adam Kuriaoski Prezes Aero2, Mobyland, CenterNet AGENDA Czym jest Internet mobilny? Internet mobilny na świecie Internet mobilny w Polsce Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

Szerokopasmowy dostęp do Internetu Broadband Internet Access. dr inż. Stanisław Wszelak

Szerokopasmowy dostęp do Internetu Broadband Internet Access. dr inż. Stanisław Wszelak Szerokopasmowy dostęp do Internetu Broadband Internet Access dr inż. Stanisław Wszelak Rodzaje dostępu szerokopasmowego Technologia xdsl Technologie łączami kablowymi Kablówka Technologia poprzez siec

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA. wymagane minimalne parametry techniczne:

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA. wymagane minimalne parametry techniczne: OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA ZAŁĄCZNIK NR 1 DO SIWZ wymagane minimalne parametry techniczne: dotyczy: postępowania o udzielenie zamówienia publicznego prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na:

Bardziej szczegółowo

Wpływ jakości świadczonych usług na doświadczenia abonenta w cyfrowym domu. Janusz Kilon

Wpływ jakości świadczonych usług na doświadczenia abonenta w cyfrowym domu. Janusz Kilon Wpływ jakości świadczonych usług na doświadczenia abonenta w cyfrowym domu Janusz Kilon Agenda Istotność zapewnienia wysokiej jakości świadczonych usług Czym jest wysoka jakość świadczonych usług Narzędzia

Bardziej szczegółowo

Oprogramowanie FonTel służy do prezentacji nagranych rozmów oraz zarządzania rejestratorami ( zapoznaj się z rodziną rejestratorów FonTel ).

Oprogramowanie FonTel służy do prezentacji nagranych rozmów oraz zarządzania rejestratorami ( zapoznaj się z rodziną rejestratorów FonTel ). {tab=opis} Oprogramowanie FonTel służy do prezentacji nagranych rozmów oraz zarządzania rejestratorami ( zapoznaj się z rodziną rejestratorów FonTel ). Aplikacja umożliwia wygodne przeglądanie, wyszukiwanie

Bardziej szczegółowo

co to oznacza dla mobilnych

co to oznacza dla mobilnych Artykuł tematyczny Szerokopasmowa sieć WWAN Szerokopasmowa sieć WWAN: co to oznacza dla mobilnych profesjonalistów? Szybka i bezproblemowa łączność staje się coraz ważniejsza zarówno w celu osiągnięcia

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA INSTALACJI I URUCHOMIENIA V1.1 (2011-02-21)

INSTRUKCJA INSTALACJI I URUCHOMIENIA V1.1 (2011-02-21) MODU KAMERY KAM-1 z symetryzatorem INSTRUKCJA INSTALACJI I URUCHOMIENIA V1.1 (2011-02-21) 1. BEZPIECZEÑSTWO U YTKOWANIA I WARUNKI EKSPLOATACJI Przed przyst¹pieniem do instalacji modu³u kamery nale y zapoznaæ

Bardziej szczegółowo

CENNIK Lepszy Telefon Cały Czas*

CENNIK Lepszy Telefon Cały Czas* CENNIK Lepszy Telefon Cały Czas* obowiązuje od 1.12.2008 * Plan taryfowy Lepszy Telefon Cały Czas dostępny jest tylko i wyłącznie dla konsumentów w rozumieniu ustawy z dnia 16 lipca 2004 r. Prawo telekomunikacyjne

Bardziej szczegółowo

p³yta komputera przemys³owego wykorzystywana w systemie W

p³yta komputera przemys³owego wykorzystywana w systemie W p³yta komputera przemys³owego wykorzystywana w systemie W Najwa niejsze cechy systemu: - ewidencja kierowców / pojazdów - podzia³ na dwa niezale ne parkingi korzystaj¹ce ze wspólnego wjazdu - mo liwoœæ

Bardziej szczegółowo

Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej

Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Wydział Budowy Maszyn i Informatyki Laboratorium z sieci komputerowych Ćwiczenie numer: 7 Temat ćwiczenia: Konfiguracja i badanie połączenia GPRS 1. Wstęp

Bardziej szczegółowo

Rynek telekomunikacyjny w Polsce 2007

Rynek telekomunikacyjny w Polsce 2007 Rynek telekomunikacyjny w Polsce 2007 Prognozy rozwoju na lata 2007-2010 Data publikacji: wrzesieñ 2007 Wersje jêzykowe: polska, angielska Od autora Na polskim rynku telekomunikacyjnym widocznych jest

Bardziej szczegółowo

Instytut Informatyki Politechniki Śląskiej. Sieci konwergentne. Andrzej Grzywak

Instytut Informatyki Politechniki Śląskiej. Sieci konwergentne. Andrzej Grzywak Sieci konwergentne Andrzej Grzywak Sieci ich klasyfikacja i rozwój WAN MAN LAN SP transmisja modemowa transmisja w paśmie podstawowym transmisja w paśmie szerokim Systemy ISDN Technologia ATM Fast Ethernet

Bardziej szczegółowo

CDMA w sieci Orange. Warszawa, 1 grudnia 2008 r.

CDMA w sieci Orange. Warszawa, 1 grudnia 2008 r. CDMA w sieci Orange Warszawa, 1 grudnia 2008 r. Dlaczego CDMA? priorytetem Grupy TP jest zapewnienie dostępu do szerokopasmowego internetu jak największej liczbie użytkowników w całym kraju Grupa TP jest

Bardziej szczegółowo

Regulamin organizacji przetwarzania i ochrony danych osobowych w Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego im. Komisji Edukacji Narodowej w Jaworze

Regulamin organizacji przetwarzania i ochrony danych osobowych w Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego im. Komisji Edukacji Narodowej w Jaworze Załącznik nr 1 do zarządzenia nr 9/11/12 dyrektora PCKZ w Jaworze z dnia 30 marca 2012 r. Regulamin organizacji przetwarzania i ochrony danych osobowych w Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego im.

Bardziej szczegółowo

Stan prac w zakresie wdrożenia systemów operacyjnych: NCTS2, AIS/INTRASTAT, AES, AIS/ICS i AIS/IMPORT. Departament Ceł, Ministerstwo Finansów

Stan prac w zakresie wdrożenia systemów operacyjnych: NCTS2, AIS/INTRASTAT, AES, AIS/ICS i AIS/IMPORT. Departament Ceł, Ministerstwo Finansów Stan prac w zakresie wdrożenia systemów operacyjnych: NCTS2, AIS/INTRASTAT, AES, AIS/ICS i AIS/IMPORT Departament Ceł, Ministerstwo Finansów Usługa e-tranzyt System NCTS 2 Aktualny stan wdrożenia Ogólnopolskie

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA INFRASTRUKTURY 1) z dnia 15 kwietnia 2004 r. w sprawie planu numeracji krajowej dla publicznych sieci telefonicznych

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA INFRASTRUKTURY 1) z dnia 15 kwietnia 2004 r. w sprawie planu numeracji krajowej dla publicznych sieci telefonicznych Dziennik Ustaw Nr 78 4725 Poz. 734 i 735 4. Wymagania, jakim powinno odpowiadaç gospodarowanie numeracjà AUS: 1) numery AUS przydziela si operatorowi stacjonarnej publicznej sieci telefonicznej lub innej

Bardziej szczegółowo

Sekcja I: Instytucja zamawiająca/podmiot zamawiający

Sekcja I: Instytucja zamawiająca/podmiot zamawiający Unia Europejska Publikacja Suplementu do Dziennika Urzędowego Unii Europejskiej 2, rue Mercier, 2985 Luxembourg, Luksemburg Faks: +352 29 29 42 670 E-mail: ojs@publications.europa.eu Informacje i formularze

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA KE1/POIG 8.2/13

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA KE1/POIG 8.2/13 Zapytanie ofertowe - Działanie PO IG 8.2 Warszawa, dnia 13.12.2013 r. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA KE1/POIG 8.2/13 ISTOTNE INFORMACJE O PROJEKCIE: Celem projektu "Wdrożenie zintegrowanego systemu

Bardziej szczegółowo

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy Agnieszka Miler Departament Rynku Pracy Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Spo³ecznej Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy W 2000 roku, zosta³o wprowadzone rozporz¹dzeniem Prezesa

Bardziej szczegółowo

Tomice, dnia 15 lutego 2012 r.

Tomice, dnia 15 lutego 2012 r. WSPÓLNA METODA OCENY CAF 2006 W URZĘDZIE GMINY TOMICE PLAN DOSKONALENIA Sporządził: Ryszard Góralczyk Koordynator CAF Cel dokumentu: Przekazanie pracownikom i klientom Urzędu informacji o przyjętym planie

Bardziej szczegółowo

VLAN Ethernet. być konfigurowane w dowolnym systemie operacyjnym do ćwiczenia nr 6. Od ćwiczenia 7 należy pracować ć w systemie Linux.

VLAN Ethernet. być konfigurowane w dowolnym systemie operacyjnym do ćwiczenia nr 6. Od ćwiczenia 7 należy pracować ć w systemie Linux. VLAN Ethernet Wstęp Ćwiczenie ilustruje w kolejnych krokach coraz bardziej złożone one struktury realizowane z użyciem wirtualnych sieci lokalnych. Urządzeniami, które będą realizowały wirtualne sieci

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA PRASOWA. Cel: zakup komputerów, budowa sieci LAN, zakup i wdroŝenie aplikacji aktualnie dostępnych na rynku.

INFORMACJA PRASOWA. Cel: zakup komputerów, budowa sieci LAN, zakup i wdroŝenie aplikacji aktualnie dostępnych na rynku. RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTERSTWO SPRAWIEDLIWOŚCI BIURO MINISTRA WYDZIAŁ INFORMACJI Warszawa, dnia 13 października 2007 r. INFORMACJA PRASOWA Minione dwa lata przyniosły przełom w informatyzacji polskiego

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie zasięgu łącza. Bilans mocy łącza radiowego. Sieci Bezprzewodowe. Bilans mocy łącza radiowego. Bilans mocy łącza radiowego

Wyznaczanie zasięgu łącza. Bilans mocy łącza radiowego. Sieci Bezprzewodowe. Bilans mocy łącza radiowego. Bilans mocy łącza radiowego dr inż. Krzysztof Hodyr Sieci Bezprzewodowe Część 5 Model COST 231 w opracowaniu nr 7/7 Walfish'a-Ikegami: straty rozproszeniowe L dla fal z zakresu 0,8-2GHz wzdłuż swobodnej drogi w atmosferze Podstawowe

Bardziej szczegółowo

OmniTouch 8400 Instant Communications Suite 4980 Softphone

OmniTouch 8400 Instant Communications Suite 4980 Softphone OmniTouch 8400 Instant Communications Suite 4980 Softphone Przewodnik informacyjny R6.0 Czym jest aplikacja 4980 Softphone? Działająca w systemie Windows aplikacja kliencka Alcatel-Lucent 4980 Softphone

Bardziej szczegółowo

Politechnika Warszawska Wydział Matematyki i Nauk Informacyjnych ul. Koszykowa 75, 00-662 Warszawa

Politechnika Warszawska Wydział Matematyki i Nauk Informacyjnych ul. Koszykowa 75, 00-662 Warszawa Zamawiający: Wydział Matematyki i Nauk Informacyjnych Politechniki Warszawskiej 00-662 Warszawa, ul. Koszykowa 75 Przedmiot zamówienia: Produkcja Interaktywnej gry matematycznej Nr postępowania: WMiNI-39/44/AM/13

Bardziej szczegółowo

Niezawodna transmisja danych. Transmisja danych tp. strona 1 rozwiàzania transmisji danych. Twój œwiat. Ca³y œwiat.

Niezawodna transmisja danych. Transmisja danych tp. strona 1 rozwiàzania transmisji danych. Twój œwiat. Ca³y œwiat. Niezawodna transmisja danych Transmisja danych tp strona 1 Twój œwiat. Ca³y œwiat. Transmisja danych Frame Relay/ATM Sieæ POLPAK Telekomunikacja Polska oferuje us³ugi w sieci szkieletowej POLPAK, która

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA DOSTĘPU. Działanie 2.1,,E-usługi dla Mazowsza (typ projektu: e-administracja, e-zdrowie)

KRYTERIA DOSTĘPU. Działanie 2.1,,E-usługi dla Mazowsza (typ projektu: e-administracja, e-zdrowie) Załącznik nr 1 do Uchwały nr / II / 2015 Komitetu Monitorującego Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego na lata 201-2020 KRYTERIA DOSTĘPU Działanie 2.1,,E-usługi dla Mazowsza (typ projektu:

Bardziej szczegółowo

Budowa systemów komputerowych

Budowa systemów komputerowych Budowa systemów komputerowych dr hab. inż. Krzysztof Patan, prof. PWSZ Instytut Politechniczny Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Głogowie k.patan@issi.uz.zgora.pl Współczesny system komputerowy System

Bardziej szczegółowo

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1571864. (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 05.03.2004 04005227.

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1571864. (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 05.03.2004 04005227. RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1571864 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 05.03.2004 04005227.6 (13) (51) T3 Int.Cl. H04W 4/10 (2009.01)

Bardziej szczegółowo

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków IV Ogólnopolska Konferencja Normalizacja w Szkole Temat wiodący Normy wyrównują szanse Łódzkie Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Kształcenia Praktycznego Łódź, ul. Kopcińskiego 29 Normy szansą dla małych

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Położone w głębi lądu obszary Kalabrii znacznie się wyludniają. Zjawisko to dotyczy całego regionu. Do lat 50. XX wieku przyrost naturalny

Bardziej szczegółowo

www.exatel.pl Warszawa, 19.05.2011 r.

www.exatel.pl Warszawa, 19.05.2011 r. www.exatel.pl Warszawa, 19.05.2011 r. ROZWÓJ SIECI NOWEJ GENERACJI (NGN) Piotr Błędziński Wiceprezes Zarządu ds. Marketingu i Sprzedaży EXATEL SA 2 DEFINICJA SIECI NGN (ANG. NEXT GENERATION NETWORK) Sieć

Bardziej szczegółowo

System nagłośnieniowy i dźwiękowy system ostrzegawczy Bosch Praesideo

System nagłośnieniowy i dźwiękowy system ostrzegawczy Bosch Praesideo System nagłośnieniowy i dźwiękowy system ostrzegawczy Bosch Praesideo 2 Systemy nagłośnieniowe i dźwiękowe systemy ostrzegawcze Bosch Praesideo Bosch Praesideo przekaże Twoją wiadomość zawsze i wszędzie

Bardziej szczegółowo

Systemy mikroprocesorowe - projekt

Systemy mikroprocesorowe - projekt Politechnika Wrocławska Systemy mikroprocesorowe - projekt Modbus master (Linux, Qt) Prowadzący: dr inż. Marek Wnuk Opracował: Artur Papuda Elektronika, ARR IV rok 1. Wstępne założenia projektu Moje zadanie

Bardziej szczegółowo

Przegląd technologii i rozwiązań sieciowych na przykładach projektów realizowanych przez BIT S.A.

Przegląd technologii i rozwiązań sieciowych na przykładach projektów realizowanych przez BIT S.A. Przegląd technologii i rozwiązań sieciowych na przykładach projektów realizowanych przez BIT S.A. Białystok, 8 lutego 2016 Gdzie budowaliśmy charakterystyczne liczby Miasto Biała Podlaska 2000 BO; Gmina

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Systemy komórkowe Rok akademicki: 2013/2014 Kod: IET-1-609-s Punkty ECTS: 3 Wydział: Informatyki, Elektroniki i Telekomunikacji Kierunek: Elektronika i Telekomunikacja Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

Regulamin usługi Wezwij PZU Pomoc

Regulamin usługi Wezwij PZU Pomoc Regulamin usługi Wezwij PZU Pomoc Regulamin określa zasady korzystania z usługi Wezwij PZU Pomoc ( Usługa ) świadczonej przez PZU Pomoc Spółka Akcyjna z siedzibą pod adresem: 00-133 Warszawa, Al. Jana

Bardziej szczegółowo

Dlaczego FM GROUP Mobile?

Dlaczego FM GROUP Mobile? Best Move zdominujmy Polskę Dlaczego FM GROUP Mobile? Rewelacyjny zasięg w Polsce, 8 na 10 Polaków w zasięgu LTE. Super szybki Internet mobilny LTE z prędkością do 150 Mb/s. Przejrzyste taryfy. Konkurencyjna

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie...9. 2. Środowisko multimedialnych sieci IP... 11. 3. Schemat H.323... 19

1. Wprowadzenie...9. 2. Środowisko multimedialnych sieci IP... 11. 3. Schemat H.323... 19 Spis treści 3 1. Wprowadzenie...9 2. Środowisko multimedialnych sieci IP... 11 2.1. Model odniesienia... 11 2.2. Ewolucja technologii sieciowych...12 2.3. Specyfika ruchowa systemów medialnych...13 2.4.

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

3 5 7 9 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 25 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 41 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 pojawi³a siê nazwa firmy, produktów, bran y, konkurentów, nazwisko

Bardziej szczegółowo

Lublin, 19.07.2013. Zapytanie ofertowe

Lublin, 19.07.2013. Zapytanie ofertowe Lublin, 19.07.2013 Zapytanie ofertowe na wyłonienie wykonawcy/dostawcy 1. Wartości niematerialne i prawne a) System zarządzania magazynem WMS Asseco SAFO, 2. usług informatycznych i technicznych związanych

Bardziej szczegółowo

Rozwiàzanie IP dla przedsi biorstw

Rozwiàzanie IP dla przedsi biorstw 5000 Rozwiàzanie IP dla przedsi biorstw 1 HiPath - Konwergentna Architektura dla Przedsi biorstw Przedsi biorstwa na ca ym Êwiecie obserwujà àczenie sieci transmisji danych i g osu w celu obni enia kosztów

Bardziej szczegółowo

Rozwój technologii komórkowych i usług szerokopasmowej transmisji danych w oparciu o nowe i obecne zakresy częstotliwości

Rozwój technologii komórkowych i usług szerokopasmowej transmisji danych w oparciu o nowe i obecne zakresy częstotliwości Rozwój technologii komórkowych i usług szerokopasmowej transmisji danych w oparciu o nowe i obecne zakresy częstotliwości Maciej Nawrocki Wrocławskie Centrum Badań EIT+ sp. z o.o. Agenda 1. O EIT+ 2. Wstęp

Bardziej szczegółowo

Opinie na temat płatności kartą wśród przedsiębiorców Raport z badania dla Związku Przedsiębiorców i Pracodawców

Opinie na temat płatności kartą wśród przedsiębiorców Raport z badania dla Związku Przedsiębiorców i Pracodawców Opinie na temat płatności kartą wśród przedsiębiorców Raport z badania dla Związku Przedsiębiorców i Pracodawców dla Warszawa 6 marca 2014 r. Metodologia badania Metodologia badania Badanie mikroprzedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Oferta na dostarczenie systemu. monitorowania pojazdów z. wykorzystaniem technologii GPS/GPRS. dedykowanego dla zarz¹dzania oraz

Oferta na dostarczenie systemu. monitorowania pojazdów z. wykorzystaniem technologii GPS/GPRS. dedykowanego dla zarz¹dzania oraz Polska Flota GPS CL entrum ogistyczne NAVICOM Wsparcie Logistyczne Floty GPS Oferta na dostarczenie systemu monitorowania pojazdów z wykorzystaniem technologii GPS/GPRS dedykowanego dla zarz¹dzania oraz

Bardziej szczegółowo

Raport kwartalny BM Medical S.A.

Raport kwartalny BM Medical S.A. Raport kwartalny BM Medical S.A. IV kwartał 2011r. Warszawa, 14 lutego 2012r. ZAWARTOŚĆ RAPORTU KWARTALNEGO: 1. PODSTAWOWE DANE O EMITENCIE 2. WYBRANE DANE FINANSOWE Z BILANSU ORAZ RACHUNKU ZYSKÓW I STRAT

Bardziej szczegółowo

CENNIK US UG TELEKOMUNIKACYJNYCH

CENNIK US UG TELEKOMUNIKACYJNYCH CENNIK US UG TELEKOMUNIKACYJNYCH US UGI PODSTAWOWE Taryfa Darmowe Rozmowy Pakiet 60. obowi zuje od 05.03.2007 r. www.netia.pl SPIS TRE CI OP ATY AKTYWACYJNE (JEDNORAZOWE)... 3 2. OP ATY ABONAMENTOWE (MIESI

Bardziej szczegółowo

USŁUGI DODATKOWE W SIECIACH BEZPRZEWODOWYCH VoIP oraz multimedia w sieciach WiFi problemy

USŁUGI DODATKOWE W SIECIACH BEZPRZEWODOWYCH VoIP oraz multimedia w sieciach WiFi problemy Seminarium poświęcone sieci bezprzewodowej w Politechnice Krakowskiej - projekt Eduroam USŁUGI DODATKOWE W SIECIACH BEZPRZEWODOWYCH VoIP oraz multimedia w sieciach WiFi problemy Wprowadzenie Problematyka

Bardziej szczegółowo

Rozwiązywanie nazw w sieci. Identyfikowanie komputerów w sieci

Rozwiązywanie nazw w sieci. Identyfikowanie komputerów w sieci Rozwiązywanie nazw w sieci Identyfikowanie komputerów w sieci Protokół TCP/IP identyfikuje komputery źródłowe i docelowe poprzez ich adresy IP. Jednakże użytkownicy łatwiej zapamiętają słowa niż numery.

Bardziej szczegółowo

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Portal Klimatyczny Ko³obrzeg www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Centrum Promocji i Informacji Turystycznej w Ko³obrzegu widz¹c koniecznoœæ zmiany wizerunku oraz funkcjonalnoœci turystycznej

Bardziej szczegółowo

Prognoza na 2013 rok i aktualizacja Długoterminowych Celów Strategiczno-Finansowych 20 grudnia 2012 r.

Prognoza na 2013 rok i aktualizacja Długoterminowych Celów Strategiczno-Finansowych 20 grudnia 2012 r. Prognoza na 2013 rok i aktualizacja Długoterminowych Celów Strategiczno-Finansowych 20 grudnia 2012 r. Wymagające otoczenie rynkowe w segmencie klientów indywidualnych Jak odnotowano już podczas wyników

Bardziej szczegółowo

Oferta. Przedmiot: System odczytu, transmisji i archiwizacji danych z ciepłomierzy i wodomierzy.

Oferta. Przedmiot: System odczytu, transmisji i archiwizacji danych z ciepłomierzy i wodomierzy. Oferent: FlowService Adresat: Oferta Przedmiot: System odczytu, transmisji i archiwizacji danych z ciepłomierzy i wodomierzy. Warszawa, lipiec 2006 Wstęp Przedmiotem niniejszej oferty jest wdrożenie systemu

Bardziej szczegółowo

Parametry graniczne. Załącznik nr 4 do SIWZ

Parametry graniczne. Załącznik nr 4 do SIWZ Załącznik nr 4 do SIWZ Parametry graniczne Przetarg nieograniczony: Świadczenie usług telefonii komórkowej wraz z dostawą telefonów komórkowych i modemów z aktywnymi i skonfigurowanymi kartami SIM. PARAMETRY

Bardziej szczegółowo

Security. Everywhere.

Security. Everywhere. Wielo-bazowy system over IP Modułowy system komunikacji głosowej z opcjonalną funkcją messagingu i funkcjami bezpieczeństwa osobistego Security. Everywhere. Wielo-bazowy system over IP Elastyczność Przegląd

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia:

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: Page 1 of 5 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.pcpr-prudnik.pl Prudnik: Kurs tworzenia stron internetowych z elementami programów

Bardziej szczegółowo

Automatyzacja pakowania

Automatyzacja pakowania Automatyzacja pakowania Maszyny pakuj¹ce do worków otwartych Pe³na oferta naszej firmy dostêpna jest na stronie internetowej www.wikpol.com.pl Maszyny pakuj¹ce do worków otwartych: EWN-SO do pakowania

Bardziej szczegółowo

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych -...~.. TABELA ZGODNOŚCI Rozporządzenie Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz.

Bardziej szczegółowo

Czym jest EDGE? Opracowanie: Paweł Rabinek Bydgoszcz, styczeń 2007 http://blog.xradar.net

Czym jest EDGE? Opracowanie: Paweł Rabinek Bydgoszcz, styczeń 2007 http://blog.xradar.net Czym jest EDGE? Opracowanie: Paweł Rabinek Bydgoszcz, styczeń 2007 http://blog.xradar.net Wstęp. Aby zrozumieć istotę EDGE, niezbędne jest zapoznanie się z technologią GPRS. General Packet Radio Service

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku w sprawie określenia trybu powoływania członków oraz organizacji i trybu działania Będzińskiej Rady Działalności Pożytku Publicznego. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

Technologia VoIP w aspekcie dostępu do numerów alarmowych

Technologia VoIP w aspekcie dostępu do numerów alarmowych Technologia VoIP w aspekcie dostępu do numerów alarmowych Jerzy Paczocha - gł. specjalista Waldemar Szczęsny - adiunkt Debata o przyszłych regulacjach usługi VoIP Urząd Komunikacji Elektronicznej 26 listopad

Bardziej szczegółowo

Rodzaj zamówienia. Tryb zamówienia "Przetarg nieograniczony" Termin składania ofert. Szacunkowa wartość zamówienia. Miejscowość: Wolbrom

Rodzaj zamówienia. Tryb zamówienia Przetarg nieograniczony Termin składania ofert. Szacunkowa wartość zamówienia. Miejscowość: Wolbrom WYNAJEM KOPAREK WRAZ Z OBSŁUGĄ OPERATORSKĄ DLA POTRZEB WOLBROMSKIEGO ZAKŁADU WODOCIĄGÓW I KANALIZACJI W 2013 ROKU Numer ogłoszenia: 65213-2013; data zamieszczenia: 29.04.2013 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU roboty

Bardziej szczegółowo

DOTACJE NA INNOWACJE ZAPYTANIE OFERTOWE

DOTACJE NA INNOWACJE ZAPYTANIE OFERTOWE Rentis S.A. ul. Krakowska 204 02-219 Warszawa Warszawa, dnia 20.10.2014 r. ZAPYTANIE OFERTOWE W związku z realizacją projektu pn. Wdrożenie systemu B2B pomiędzy Global Rent a Car S.A. i jego partnerami

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 08.01.2016 r.

Warszawa, 08.01.2016 r. Warszawa, 08.01.2016 r. INSTRUKCJA KORZYSTANIA Z USŁUGI POWIADOMIENIA SMS W SYSTEMIE E25 BANKU BPS S.A. KRS 0000069229, NIP 896-00-01-959, kapitał zakładowy w wysokości 354 096 542,00 złotych, który został

Bardziej szczegółowo

WYCIĄG Z CENNIKA USŁUG DOSTĘPU DO SIECI INTERNET świadczonych przez SFERIA S.A.

WYCIĄG Z CENNIKA USŁUG DOSTĘPU DO SIECI INTERNET świadczonych przez SFERIA S.A. WYCIĄG Z CENNIKA USŁUG DOSTĘPU DO SIECI INTERNET świadczonych przez SFERIA S.A. Cennik obowiązuje od dnia 24 października 2007 roku SFERIA S.A. ul. Pawia 55 01-030 Warszawa ROZDZIAŁ I Aktywacja Usługi

Bardziej szczegółowo

IP TELEPHONY & UNIFIED COMMUNICATIONS

IP TELEPHONY & UNIFIED COMMUNICATIONS IP TELEPHONY & UNIFIED COMMUNICATIONS Polski GET IN TOUCH innovaphone AG Böblinger Str. 76 71065 Sindelfingen Tel. +49 7031 73009-0 Fax +49 7031 73009 9 info@innovaphone.com www.innovaphone.com Twój specjalista

Bardziej szczegółowo

Telefonia DIALOG S.A.

Telefonia DIALOG S.A. Telefonia DIALOG S.A. Cennik us ug DialNet Mobilny Cennik nr 2010/09/INT-M obowi zuj cy od dnia 22.09.2010r. Cennik obowi zuje od dnia 22.09.2010r. do dnia odwo ania w stosunku do Abonentów, którzy zawarli

Bardziej szczegółowo

Nowości w module: BI, w wersji 9.0

Nowości w module: BI, w wersji 9.0 Nowości w module: BI, w wersji 9.0 Copyright 1997-2009 COMARCH S.A. Spis treści Wstęp... 3 Obszary analityczne... 3 1. Nowa kostka CRM... 3 2. Zmiany w obszarze: Księgowość... 4 3. Analizy Data Mining...

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.bip.wcpr.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.bip.wcpr.pl Page 1 of 5 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.bip.wcpr.pl Warszawa: SprzedaŜ kompleksowa energii elektrycznej do budynku biurowego

Bardziej szczegółowo

Bezprzewodowe Sieci Komputerowe Wykład 3,4. Marcin Tomana marcin@tomana.net WSIZ 2003

Bezprzewodowe Sieci Komputerowe Wykład 3,4. Marcin Tomana marcin@tomana.net WSIZ 2003 Bezprzewodowe Sieci Komputerowe Wykład 3,4 Marcin Tomana WSIZ 2003 Ogólna Tematyka Wykładu Telefonia cyfrowa Charakterystyka oraz zasada działania współczesnych sieci komórkowych Ogólne zasady przetwarzania

Bardziej szczegółowo

IOT w systemach PON. Mikołaj Chmura Solution Manager m.chmura@vector.com.pl

IOT w systemach PON. Mikołaj Chmura Solution Manager m.chmura@vector.com.pl IOT w systemach PON Mikołaj Chmura Solution Manager m.chmura@vector.com.pl Dominująca pozycja technologii GPON Przewiduje się, że technologia GPON stanie się dominującą technologią dostępową FTTx w 2016

Bardziej szczegółowo

Orange Mobile Exposure 2010 - Polacy lubią mobilne media

Orange Mobile Exposure 2010 - Polacy lubią mobilne media Orange Mobile Exposure 2010 - Polacy lubią mobilne media Polacy znacznie częściej niż użytkownicy mobilnego internetu w innych krajach europejskich wyszukują informacje za pomocą telefonu komórkowego,

Bardziej szczegółowo

System kontroli wersji SVN

System kontroli wersji SVN System kontroli wersji SVN Co to jest system kontroli wersji Wszędzie tam, gdzie nad jednym projektem pracuje wiele osób, zastosowanie znajduje system kontroli wersji. System, zainstalowany na serwerze,

Bardziej szczegółowo