Andrzej Anioł, Janusz Zimny, Wiesław Podyma, Barbara Janik-Janiec. Krajowy Program Bezpieczeństwa Biologicznego w Polsce

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Andrzej Anioł, Janusz Zimny, Wiesław Podyma, Barbara Janik-Janiec. Krajowy Program Bezpieczeństwa Biologicznego w Polsce"

Transkrypt

1 Andrzej Anioł, Janusz Zimny, Wiesław Podyma, Barbara Janik-Janiec Krajowy Program Bezpieczeństwa Biologicznego w Polsce Radzików 2002

2 Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin Zamawiający: Ministerstwo Środowiska Umowa: Nr 35/01/Wn50/NE-PR-TX/D Płatnik: Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Krajowy Program Bezpieczeństwa Biologicznego w Polsce Autorzy: Prof.dr hab. Andrzej Anioł Prof. dr hab. Janusz Zimny Dr Wiesław Podyma Mgr inż. Barbara Janik-Janiec Redakcja techniczna: Roman Osiński ISBN Radzików 2002

3 Spis treści I. Przedmowa II. Wprowadzenie II.1. Transgeniczne odmiany roślin uprawnych II.1.1. Perspektywy i zagrożenia II.1.2. Transgeneza II.1.3. Czy stosowanie odmian transgenicznych w rolnictwie jest konieczne i uzasadnione? II.1.4. Perspektywy gospodarczego wykorzystania roślin transgenicznych II.1.5. Obecna produkcja roślinnych GMO II.1.6. Potencjalne zagrożenia związane z technologią GMO II.2. Problematyka GMO w hodowli i żywieniu zwierząt II.2.1. Historia badań nad transgenezą II.2.2. Żywność transgeniczna pochodzenia zwierzęcego II.3. Genetycznie modyfikowane mikroorganizmy i ich zastosowanie.. 23 II.3.1. Badania naukowe i wdrożeniowe II.3.2. Zastosowania medyczne II.3.3. Zastosowania przemysłowe II Rolnictwo II Ochrona środowiska II.3.4. Legislacja III. Ustawa z dnia 22 czerwca 2001 r. o organizmach genetycznie zmodyfikowanych III.1. Międzynarodowe zobowiązania Polski w zakresie GMO III.2. Ustawa o GMO IV. Struktury organizacyjne zajmujące się problematyką GMO IV.1. Minister Środowiska organ administracji rządowej, właściwy ds. GMO IV.2. Zespół ds. GMO IV.3. Komisja ds. GMO organ opiniodawczo-doradczy ministra w zakresie GMO IV.4. Kontrola przestrzegania przepisów ustawy IV.4.1. Inspekcja Sanitarna IV.4.2. Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa IV.4.3. Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych IV.4.4. Inspekcja Ochrony Środowiska IV.4.5. Inspekcja Weterynaryjna IV.4.6. Inspekcja Handlowa IV.4.7. Państwowa Inspekcja Pracy IV.4.8. Organy administracji celnej

4 IV.5. Udział społeczeństwa w podejmowaniu decyzji dotyczących GMO IV.6. Mechanizmy komunikacji ze społeczeństwem IV.7. System informacji V. Zamknięte użycie organizmów genetycznie zmodyfikowanych V.1. Procedura uzyskania zgody na zamknięte użycie GMO V.1.1. Wniosek o wydanie zgody na zamknięte użycie organizmów zmodyfikowanych genetycznie V.1.2. Plan postępowania na wypadek awarii V.1.3. Mechanizm podejmowania decyzji V.2. Nadzór i kontrola V.2.1. Kontrola przy zamkniętym użyciu GMO V.2.2. Obowiązki użytkownika przy zamkniętym użyciu GMO V.2.3. Rejestr zamkniętego użycia GMO VI. Wprowadzenie do środowiska GMO i produktów GMO VI.1. Procedury przy wprowadzaniu do środowiska GMO i produktów GMO VI.2. Ocena zagrożenia VI.2.1. Przeprowadzanie oceny zagrożenia VI.2.2. Dokumentacja oceny zagrożeń VI.3. Jednostki wykonujące badania i wydajace opinie w zakresie GMO VI.4. Nadzór i kontrola przy wprowadzaniu GMO i produktów GMO do środowiska VI.4.1. Założenia systemu monitorowania i kontroli przy wprowadzaniu GMO do środowiska VI.4.2. Monitorowanie obecności GMO w środowisku VII. Zamierzone uwolnienie GMO do środowiska w celach innych niż wprowadzenie do obrotu VII.1. Procedura przy zamierzonym uwalnianiu GMO do środowiska w celach innych niż wprowadzenie do obrotu VII.1.1. Wniosek o wydanie zgody na zamierzone uwolnienie GMO do środowiska VII.1.2. Mechanizm podejmowania decyzji VII.2. Monitorowanie i kontrola VII.2.1. Obowiązki użytkownika GMO VII.2.2. Rejestr Zamierzonego Uwalniania GMO do środowiska.. 80 VII.2.3. Nadzór i kontrola badań GMO w środowisku VII.2.4. VII.2.5. VII.2.6. Monitorowanie i kontrola przy wprowadzaniu GMO do środowiska odmiany transgeniczne roślin Monitorowanie i kontrola przy wprowadzaniu GMO do środowiska zwierzęta Monitorowanie i kontrola przy wprowadzaniu GMO do środowiska mikroorganizmy

5 VIII. Wprowadzenie do obrotu produktów GMO VIII.1. Procedury przy wprowadzaniu do obrotu produktów GMO VIII.1.1. Wniosek o wydanie zezwolenia na wprowadzenie do obrotu produktu GMO VIII.1.2. Oznakowanie produktów GMO VIII.1.3. Opakowanie VIII.1.4. Mechanizm podejmowania decyzji VIII.2. Nadzór i kontrola wprowadzonych do obrotu produktów GMO.. 92 VIII.2.1. Obowiązki użytkownika GMO VIII.2.2. Rejestr produktów GMO VIII.2.3. Kontrola produkcji i obrotu materiałem nasiennym odmian transgenicznych VIII Obowiązki prowadzącego obrót: VIII Kontrola prowadzona przez Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa VIII.2.4. Kontrola produkcji środków żywienia zwierząt VIII Obowiązki prowadzącego produkcję: VIII.2.5. Kontrola obrotu środkami żywienia zwierząt VIII Kontrola genetycznie modyfikowanych środków żywienia zwierząt prowadzona przez Inspekcję Weterynaryjną VIII Kontrola genetycznie modyfikowanych środków żywienia zwierząt prowadzona przez Inspekcję Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych. 103 VIII Obowiązki prowadzącego obrót: VIII.2.6. Kontrola produkcji i obrotu artykułów rolno-spożywczych VIII Obowiązki prowadzącego produkcję i obrót: VIII Kontrola prowadzona przez Inspekcję Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych VIII.2.7. Nadzór i kontrola nad środkami ochrony roślin VIII Kontrola prowadzona przez Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa VIII Obowiązki prowadzącego produkcję i obrót: VIII.2.8. Produkty żywnościowe VIII.2.9. Produkty podwójnego zastosowania IX. Wywóz za granicę i tranzyt produktów GMO IX.1. Wniosek o wydanie zezwolenia na wywóz za granicę produktów GMO IX.2. Mechanizm podejmowania decyzji IX.3. Rejestr wywozu za granicę i tranzytu przez terytorium Rzeczypospolitej Polskiej produktów GMO IX.4. Kontrola graniczna IX.5. Materiał nasienny IX.6. Środki żywienia zwierząt

6 IX.7. Artykuły rolno-spożywcze IX.8. Środki ochrony roślin X. System monitorowania zagrożeń wynikających z uwolnienia GMO do środowiska X.1. Krajowy system informowania o produktach niebezpiecznych (KSIPN) X.2. Krajowy system monitorowania wypadków konsumenckich (KSMWK) X.3. Państwowy monitoring środowiska X.3.1. Nadzór i kontrola prowadzona przez Inspekcję Ochrony Środowiska XI. Podsumowanie XII. Załączniki

7 Przedmowa 7 I. Przedmowa Niniejsza praca pt. Przygotowanie Krajowego programu bezpieczeństwa biologicznego w Polsce została wykonana przez Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Radzikowie zgodnie z umową Nr 35/01/Wn50/NE PR TX/D na zamówienie Ministerstwa Środowiska, a sfinansowana ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Celem pracy było stworzenie systemu bezpieczeństwa biologicznego w Polsce wynikającego z Konwencji o różnorodności biologicznej oraz Protokołu o bezpieczeństwie biologicznym biologicznym z uwzględnieniem prac realizowanych z wykorzystaniem organizmów genetycznie zmodyfikowanych. W pracy przedstawiono projekt funkcjonowania struktur organizacyjnych zajmujących się problematyką GMO wraz z trybem koordynacji prac nad GMO i mechanizmem podejmowania decyzji. Opracowano system monitorowania i kontroli GMO i jego produktów wprowadzanych na rynek polski, system kontroli obrotu transgranicznego GMO oraz system nadzoru i kontroli w związku z wprowadzaniem do środowiska LMO w oparciu o ustawę z dnia 22 czerwca 2001 r. o organizmach genetycznie zmodyfikowanych. W ramach realizacji projektu pt. Przygotowanie Krajowego programu bezpieczeństwa biologicznego w Polsce utworzono system wymiany informacji (Biosafety Clearing House BCH) w zakresie bezpieczeństwa biologicznego Przedstawione w tej pracy rozwiązania są autorską wizją systemu nadzoru i kontroli. Założeniem przyjętym dla jego opracowania było wykorzystanie istniejących i funkcjonujących regulacji prawnych oraz struktur i organów kontrolujących dla realizacji zadań wynikających z wymogów ustawy o GMO.

8 8 Krajowy Program Bezpieczeństwa Biologicznego w Polsce II. Wprowadzenie Szybki rozwój biotechnologii w ostatnim ćwierćwieczu dowiódł, że w drodze inżynierii genetycznej można zmienić cechy wielu organizmów zmieniając tym samym ich wartość użytkową. W związku z tym w wielu dziedzinach codziennego życia należy spodziewać się coraz większego zastosowania produktów inżynierii genetycznej. Może to rodzić pewne niebezpieczeństwo dla środowiska naturalnego i zdrowia ludzi. Zalety i wady stosowania nowej biotechnologii w produkcji uzasadniają badania nad modyfikacją genetyczną organizmów. Podstawową rolą jaką powinno spełniać prawo w sferze biotechnologii, to ochrona życia i zdrowia ludzi oraz środowiska. Na szczeblu międzynarodowym działa wiele instytucji i organizacji, które przyczyniły się do opracowania i przyjęcia standardów postępowania w biotechnologii. Stosownie do obowiązujących norm prawnych na użytkowanie organizmów genetycznie zmodyfikowanych należy uzyskać zezwolenie zgodnie z przyjętym prawem. W Niemczech dotychczas wydano łącznie 6139 zezwoleń na zamknięte doświadczenia z GMO, z czego żadne nie zostało zaliczone do IV kategorii zagrożenia. Większość została zakwalifikowana do I lub II kategorii zagrożenia. Na doświadczenia polowe z GMO w krajach UE w latach wydano ponad 200 zezwoleń rocznie w 2000 r. 135; a w 2001 r. 21. Ogólnie od 1991 roku najwięcej zezwoleń na doświadczenia polowe z GMO wydano we Francji 497; we Włoszech 276; w wielkiej Brytanii 213; w Hiszpanii 186; w Niemczech 118; w Belgii 115; w Holandii 114, a najmniej w Norwegii 1; w Austrii 3; w Irlandii 4. Dotychczas Unia Europejska udzieliła zgodę na wprowadzenie do obrotu 18 genetycznie zmodyfikowanych organizmów. Na wydanie zgody oczekuje kolejnych 14 wniosków. W końcu 1998 roku UE wprowadziła faktyczne moratorium na nowe GMO. Od tego czasu nie wydano na nie zgody, a w Austrii, Francji, Grecji, Luksemburgu i Niemczech zakazano wprowadzenia do obrotu 8 z 18 zatwierdzonych wcześniej przez UE GMO. II.1. Transgeniczne odmiany roślin uprawnych II.1.1. Perspektywy i zagrożenia Wzrost i upadek GMO pod takim tytułem kanał 4 publicznej telewizji w Wielkiej Brytanii nadał w połowie maja 2000 r., w godzinach najlepszej oglądalności, dyskusję o genetycznie modyfikowanych organizmach (GMO) i ich wykorzystaniu w gospodarce.

9 Wprowadzenie 9 Był to rzadki przypadek by telewizja poświęciła tyle uwagi i cennego czasu antenowego procesowi technologicznemu, dotyczącemu głównie produkcji roślinnej. Jak to się stało, że metodyka hodowli nowych odmian roślin stała się na tyle atrakcyjna, aby znaleźć się w mediach jako temat wart prezentacji szerokiej opinii publicznej? Bezpośrednią przyczyną zainteresowania mediów problematyką GMO jest intensywna i bardzo skuteczna w Europie kampania anty-gmo, prowadzona przez wiele ruchów sumarycznie określanych jako organizacje pro-ekologiczne lub jako zieloni. Jak wykazują wyniki sondaży opinii publicznej sprzeciw przeciwko stosowaniu GMO jest różny w zależności od rodzaju GMO i dziedziny w jakiej jest stosowane. Bardzo niewielkie są opory w stosowaniu GMO do produkcji leków czy w zabiegach ochrony środowiska, a nawet w tzw. zamkniętym użyciu, czyli w zamkniętych zbiornikach fermentorach, w których genetycznie modyfikowane bakterie wytwarzają enzymy używane później do produkcji proszków do prania, piwa czy jogurtów. Największy opór budzi stosowanie GMO w rolnictwie w formie transgenicznych odmian roślin uprawnych. Przyczyny takiego stanu rzeczy są wielorakie podobnie jak argumenty przytaczane przeciw stosowaniu GMO są również bardzo różnej natury: od uzasadnionych merytorycznie zastrzeżeń, wynikających ze stosowania zasady przezorności do skrajnie emocjonalnych, pozamerytorycznych, wynikających z obawy przed czymś nowym lub skrajnych poglądów politycznych i społecznych. Publicznej dyskusji nad GMO w mediach towarzyszy ogromny szum informacyjny mieszanie argumentów racjonalnych z uprzedzeniami, co utrudnia lub wręcz uniemożliwia osobom bezpośrednio nie związanym z zagadnieniem wyrobienie sobie poglądu i zajęcie własnego stanowiska w tej sprawie. Z kolei, wypowiedzi osób obeznanych z merytorycznymi i technicznymi aspektami GMO są traktowane z nieufnością ze względu na podejrzenia o stronniczość wynikającą z bezpośredniego zaangażowania w badania i wytwarzanie GMO. Jak już wspomniano, wykorzystanie nowych technik rekombinowanego DNA w hodowli odmian roślin uprawnych i wprowadzenie do produkcji tych odmian budzi największe kontrowersje i jest jednocześnie najbardziej dynamicznie rozwijającą się dziedziną biotechnologii rolniczej. Wobec dużego zamieszania wokół roślin transgenicznych, niniejsze opracowanie stanowi próbę rzeczowego przedstawienia tej problematyki z omówieniem argumentów pro- i kontra oraz wyjaśnieniem kontekstu politycznego i ekonomicznego tej problematyki. Metody uzyskiwania roślin transgenicznych otwierają przed hodowcami roślin nowe możliwości uzyskiwania wydajnych odmian roślin rolniczych, jak również pozwalają na opracowanie nowych technologii uprawy tych odmian, dzięki którym możliwe stanie się ograniczenie stosowania środków chemicznych w produkcji roślinnej. Jak każda metoda i technologia, również stosowanie GMO może być prowadzone z pożytkiem jak i ze szkodą dla środowiska i społeczeństwa, zatem uświadomienie sobie szans i zagrożeń w tej dziedzinie jest koniecznym warunkiem jej wykorzystania.

10 10 Krajowy Program Bezpieczeństwa Biologicznego w Polsce II.1.2. Transgeneza Nowe odmiany roślin uprawnych, uzyskane przy użyciu technik biologii molekularnej nazwano odmianami transgenicznymi lub roślinami GMO (skrót pochodzi od angielskiego terminu Genetically Modified Organisms = organizmy genetycznie modyfikowane). W samym skrócie tkwi zarzewie nieporozumienia. Modyfikacje genetyczne są stosowane w hodowli roślin i zwierząt od dawna i istota sprawy nie tkwi w fakcie dokonywania modyfikacji, ale w sposobie jej dokonywania tzn. dokonywania zmian bezpośrednio w strukturze nośnika informacji genetycznej (DNA) z pominięciem mechanizmów rozmnażania. Każdy gatunek wykorzystywany przez człowieka uległ modyfikacjom genetycznym, często bardzo gruntownym, wystarczy spojrzeć na różne rasy psów czy też roślinę kukurydzy, która została zmodyfikowana w tak zasadniczy sposób, że bez pomocy człowieka nie jest w stanie utrzymać się w środowisku, podobnie jak większość roślin uprawnych. Tak więc nie sam fakt modyfikacji genetycznej jest czymś nowym, ale sposób jej przeprowadzenia. Dotąd organizmy użytkowane przez człowieka były modyfikowane na drodze selekcji i rozmnażania pojawiających się spontanicznie nowych form w potomstwie powstałym w wyniku krzyżowania, czy spontanicznie powstających zmian, czyli mutacji. Innymi słowy, rola człowieka hodowcy polegała na tworzeniu warunków sprzyjających powstawaniu zmienności i wyborze odpowiednich form, przy czym sam proces powstawania tej zmienności i mechanizmy przekazywania informacji genetycznej pozostawały poza możliwościami ingerencji lub była ona możliwa tylko w znikomym stopniu, np. izolowanie zarodków powstałych z oddalonych krzyżówek i ich rozwój na sztucznych podłożach lub fuzję protoplastów. Odkrycie praw rządzących przekazywaniem informacji genetycznej z pokolenia na pokolenie stwierdzenie, że materialnym nośnikiem tej informacji w każdej żywej komórce jest DNA oraz rozszyfrowanie kodu przy pomocy, którego informacja ta jest zapisana w DNA, pozwoliły na opracowanie metod manipulowania bezpośrednio fragmentami DNA, zawierającymi określoną informację dziedziczną, czyli genami. Znacznie upraszczając, można powiedzieć, że dzięki nowym metodom biologii molekularnej można konstruować organizmy, manipulując odpowiednimi fragmentami DNA z pominięciem procesów i mechanizmów rozmnażania i wytworzonych w trakcie ewolucji barier w przekazywaniu informacji genetycznej między gatunkami i rodzajami organizmów. Jak wspomniano wyżej obraz ten jest nakreślony mocno na wyrost, jak dotąd nie potrafimy przewidzieć w jakim miejscu DNA wprowadzony fragment zostanie wbudowany i czy będzie czynny, czyli czy wprowadzony gen lub geny spowodują pojawienie się cechy, którą chcemy uzyskać. Opisane wyżej przenoszenie fragmentów DNA między organizmami nazywamy transgenezą. W porównaniu z dotychczasowymi metodami hodowlanymi, transgeneza pozwala na znaczne uproszczenie i skrócenie całego procesu wynikające z faktu, że hodowca biotechnolog nie musi operować całymi kompletami informacji genetycznej dwóch organizmów i mozolnie wyszukiwać pożądanych form, a może bezpośrednio wprowadzić do danego organizmu jeden lub kilka genów warunkujących pożądaną cechę np. odporność na szkodnika.

11 Wprowadzenie 11 Transgeneza pozwala na przeniesienie cech praktycznie z każdego organizmu, otwierając przed hodowcami biotechnologami nowe możliwości wprowadzania do roślin uprawnych genów warunkujących cechy dotąd niemożliwe do osiągnięcia (np. z bakterii) i tworzenia odmian o zupełnie nowych cechach użytkowych, często nie związanych z wyżywieniem ludzi czy zwierząt. Ogromne możliwości i nowe perspektywy, jakie wiążą się z biotechnologią są jednocześnie powodem wielu obaw i zagrożeń, które legły u podstaw tworzonych przepisów i regulacji prawnych mających na celu zminimalizowanie ryzyka związanego z gospodarczym wykorzystywaniem GMO. II.1.3. Czy stosowanie odmian transgenicznych w rolnictwie jest konieczne i uzasadnione? Odpowiedź na to pytanie jest różna w zależności od kraju i rejonu, w jakim jest zadawane. W krajach rozwiniętych, gdzie problemem rolnictwa są raczej nadwyżki żywności, odpowiedź jest najczęściej negatywna, w krajach rozwijających się, cierpiących na niedobory żywności odpowiedź będzie inna. Od czasów Malthusa, który w XVII w. malował ponury obraz permanentnych niedoborów żywności wynikających ze znacznie szybszego wzrostu liczebności populacji ludzi niż możliwości produkcyjnych rolnictwa, dzięki rozwojowi nauk przyrodniczych i rolniczych udawało się w krajach rozwiniętych wymknąć się z tej pułapki. Począwszy od lat 50-tych XX w. dzięki dopływowi energii spoza rolnictwa (mechaniczna uprawa, nawożenie, chemiczna walka z chorobami i chwastami, nawadnianie) oraz zastosowaniu genetyki w nowoczesnej hodowli odmian roślin rolniczych, nastąpił znaczny wzrost wydajności produkcji rolniczej, zwany często zieloną rewolucją. Dzięki tym procesom udało się utrzymać wzrost produkcji żywności zaspakajający, a nawet niekiedy wyprzedzający wzrost liczebności populacji w tempie 1,8% rocznie w skali globu. Skalę osiągnięć można zilustrować następująco: gdyby wydajność z ha zamrozić na poziomie plonów z roku 1961, wówczas wyprodukowanie żywności wystarczającej do wykarmienia 6 miliardowej populacji z roku 2000 wymagałoby dodatkowych 850 milionów ha dobrej ziemi ornej, której nie ma. Jednak osiągnięcia zielonej rewolucji mają swoją cenę: rozpowszechnienie uprawy wydajnych nowoczesnych odmian spowodowało znaczne zubożenie różnorodności biologicznej głównych gatunków uprawnych (szczególnie dotkliwe w centrach ich pochodzenia), stosowanie nawozów mineralnych i środków ochrony roślin powoduje akumulację ich pozostałości w glebie i wodzie, nawadnianie prowadzi do zasolenia, itd. Wielu ekspertów skłania się do wniosku, że dalszy wzrost wydajności i produkcji na tej drodze nie jest możliwy, a w niektórych krajach Europy Zachodniej postulowane jest zmniejszenie dotychczas stosowanych nakładów na produkcję. Tymczasem dane wskazują, że zielona rewolucja pozwoliła tylko na ograniczone w czasie

12 12 Krajowy Program Bezpieczeństwa Biologicznego w Polsce wymknięcie się z maltuzjańskiej pułapki. Prognozy FAO przewidują dalszy wzrost populacji o około 2 miliardy do 2040 r., wyżywienie takiej populacji wymaga wzrostu produkcji ziarna zbóż o prawie 40% a jest to praktycznie możliwe tylko poprzez zwiększenie plonów, ponieważ rezerwy ziemi ornej są bardzo ograniczone. Dalsza ekspansja rolnictwa mogłaby się dokonać tylko kosztem lasów, w tym tropikalnych. Jest to scenariusz nie do zaakceptowania. Z drugiej strony podstawowe potrzeby życiowe ludzi, takie jak żywność, odzież czy schronienie są i będą priorytetami społeczeństw i trudno będzie znaleźć rząd, który zgodzi się na wprowadzenie reżimów ochrony środowiska kosztem biedy i niedożywienia własnego społeczeństwa. Nadzieja na odpowiednią do wzrostu populacji ilość produkcji żywności tkwi w zwiększeniu wydajności z jednostki powierzchni. Dotychczasowy mechanizm podnoszenia plonów, oparty w połowie na nakładach energetycznych, a w połowie na postępie biologicznym w dużej mierze się wyczerpał. Dalszy wzrost produktywności roślin winien przede wszystkim wynikać z lepszego wykorzystania potencjału biologicznego. Osiągnięcia i perspektywy inżynierii genetycznej otwierają takie możliwości. II.1.4. Perspektywy gospodarczego wykorzystania roślin transgenicznych Jak już wspomniano, transgeneza otwiera duże i kuszące badaczy perspektywy wprowadzania i wykorzystywania w roślinach genów kontrolujących pojawianie się cech i właściwości pożądanych przez producentów, przemysł przetwórczy i konsumentów. Jakkolwiek teoretyczne możliwości manipulowania materiałem genetycznym są nieomal nieograniczone, praktyczne ich wykorzystanie jest znacznie zawężone ze względu na szereg ograniczeń wynikających z ułomności dotychczas opracowanych i stosowanych metod wprowadzania odpowiednich fragmentów DNA i kontroli jego ekspresji w nowym organizmie tzn. kontroli nad pojawieniem się pożądanej cechy. Mimo to, nieomal każdego dnia przybywa nowych modyfikacji, ulepszających rośliny uprawne. Znakomita ich większość ma jak dotąd tylko znaczenie jako materiał doświadczalny, poddawany wielu kosztownym i długotrwałym badaniom przed ich ewentualnym wprowadzeniem do uprawy. Tworzone GMO roślinne można podzielić na kilka zasadniczych grup w zależności od cech jakie zostały wprowadzone lub zmodyfikowane: 1. Odmiany, w których poprawiono cechy związane z ich wzrostem i plonowaniem, tzw. cechy rolnicze; np. odporność na szkodniki, herbicydy, itp. Uzyskano wiele takich odmian w różnych gatunkach uprawnych, niektóre z nich wprowadzono do produkcji w połowie lat 90-tych, w chwili obecnej są jedynymi odmianami transgenicznymi stosowanymi na szeroką skalę w produkcji roślinnej. 2. Odmiany o zmienionym składzie chemicznym plonu w kierunku polepszenia jego właściwości jako surowca dla przemysłu lub produktu spożywczego. W tej grupie przeważają doświadczalne formy transgeniczne, takie jak np. rzepak zawierający w nasionach tłuszcz składający się

13 Wprowadzenie 13 w ponad 80% z kwasu erukowego, czy też w innej formie transgenicznej zawierający ponad 40% kwasu laurynowego. Innym przykładem jest bawełna, która w wyniku transformacji genami z bakterii wytwarza włókno naturalnie barwione np. w kolorze popularnych jeansów. Jak dotąd odmiany tej grupy w niewielkim stopniu są uprawiane na skalę produkcyjną. Do tych nielicznych form należy rzepak jary o podwyższonej zawartości kwasu laurynowego w tłuszczu, uprawiany w Kanadzie na około ha. 3. Odmiany o polepszonych własnościach dietetycznych i zdrowotnych plonu. Są to konstrukcje wyłącznie doświadczalne, przykładem może być ryż tzw. Golden rice, do którego wprowadzono skomplikowany układ genów roślinnych i bakteryjnych, który umożliwia syntezę witaminy A (protokarotenu) w bielmie tego zboża, w ilości pokrywającej zapotrzebowanie człowieka przy spożyciu przeciętnej dziennej porcji. Ma to potencjalnie ogromne znaczenie dla krajów, w których ryż jest podstawowym i często niestety prawie jedynym komponentem diety. Inne przykłady to wzrost zawartości strawnego włókna w zbożach działanie przeciw miażdżycowe. Pojawienie się takich odmian jest planowane na pierwsze pięciolecie trzeciego tysiąclecia. 4. Odmiany roślin uprawnych gromadzących w znacznych ilościach substancje chemiczne przydatne dla przemysłu głównie farmaceutycznego, czy też biopolimery do wykorzystania w przemyśle chemicznym. Pojawiło się szereg doniesień o uzyskaniu tego typu roślin transgenicznych, np. rzepak wytwarzający hirudynę związek obniżający krzepliwość krwi otrzymywany dotąd z pijawek, czy też ziemniaki o zmienionej strukturze skrobi w kierunku jej wykorzystania do produkcji biodegradowalnych mas plastycznych. W tej dziedzinie pojawiają się frapujące możliwości uzyskiwania roślin produkujących różne substancje chemiczne o charakterze leków czy biopreparatów (np. poszczególnych białek osocza krwi) pod warunkiem identyfikacji i izolacji odpowiednich genów odpowiedzialnych za ich syntezę. Pojawienie się w produkcji tego typu odmian jest spodziewane w drugiej dekadzie XXI w. 5. Odmiany roślin produkujących surowce energetyczne, czyli rolnicza produkcja odnawialnych źródeł energii. Pierwsze próby w tym kierunku podjęto podczas kryzysu energetycznego w latach 70-tych (rzepak, lateks z wilczomleczowatych). Przy obecnie możliwej wydajności procesów uzyskiwania energii z tych źródeł oraz relatywnie niskich cenach kopalin, technologie te są nieopłacalne. Wytworzenie GMO o wyraźnie polepszonej wydajności gromadzenia substancji energetycznych może poprawić ten bilans. Projektowane pojawienie się takich form przewidziano na trzecie dziesięciolecie XXI w. II.1.5. Obecna produkcja roślinnych GMO Proces wprowadzania do uprawy transgenicznych odmian różnych gatunków roślin w różnych krajach ilustrują Tabele 1 i 2.

14 14 Krajowy Program Bezpieczeństwa Biologicznego w Polsce Tabela 1. Powierzchnia upraw transgenicznych na świecie (w mln ha) Wg Clive James, ISAAA Press Release, 10 stycznia 2002, Crop Biotech Net Gatunek Soja 0,45 5,04 13,59 21,78 22,49 33,3 Kukurydza 0,3 2,61 9,11 11,28 10,53 9,8 Rzepak jary 0,11 1,42 2,43 3,46 3,12 2,7 Ziemniaki 0,01 0,01 0,03 0,04 0,04 Bawełna 0,73 1,43 2,46 3,92 4,9 6,8 Tytoń Razem 2,6 11,51 28,62 41,48 42,08 52,6 Z przedstawionych danych wynika, że w latach nastąpił bardzo szybki, nieomal logarytmiczny wzrost uprawy odmian GMO (z 2,6 milionów ha w 1996 r. do 41,5 miliona ha w 1999). W roku 2001 rośliny modyfikowane genetycznie uprawiano na powierzchni 52,6 milionów ha. Z przedstawionych danych wynika również, że wśród transgenicznych upraw dominują odmiany soi i kukurydzy, a następnie, ale w znacznie mniejszym stopniu rzepaku i bawełny. Dane zawarte w Tabeli 2 pokazują dominującą pozycję USA w uprawie GMO prawie 70% areału GMO na świecie, drugie w kolejności kraje, ale już tylko na poziomie kilkunastu procent areału światowego, to Argentyna i Kanada. Jeżeli do tej trójki państw dodać jeszcze Chiny to wyczerpuje to praktycznie listę krajów, w których rośliny GMO odgrywają praktycznie jakąś rolę w rolnictwie. Tabela 2. Rozwój uprawy odmian transgenicznych w różnych krajach (w mln ha) Wg Clive James, Crop Biotech Brief 2, 1, 2002 Kraj USA 1,45 7,16 20,83 28,64 30,3 35,7 Argentyna 0,05 1,47 3,53 5,81 10,0 11,8 Kanada 0,11 1,68 2,75 4,01 3,0 3,2 Chiny 1 1 1,1 1,3 0,5 1,5 Brazylia ,18?? Australia 0 0,2 0,3 0,3 0,2 0,2 Afryka Płd 0 0 0,06 0,18 0,2 0,2 Meksyk 0 0 0,05 0,05 <0,1 >0,1 Europa 0 0 0,002 0,01 <0,1 <0,1 Razem 2,61 11,510 28,622 41,480 44,2 52,6 Pod względem typu transformacji zastosowanego w uprawianych odmianach GMO wyraźnie dominuje cecha odporności na herbicyd 69% upraw GMO, następne w kolejności to odmiany z wprowadzonym genem odporności na owady błonkoskrzydłe (Lepidoptera), czyli z tzw. genem BT (z Bacilus thuringensis) 21% areału, następne 7% powierzchni zajmują odmiany zawierające jednocześnie geny odporności na herbicyd i geny Bt. Ostatnią pozycją są odmiany tytoniu

15 Krajowy Program Bezpieczeństwa Biologicznego w Polsce 15 z wprowadzoną odpornością na choroby wirusowe 3% areału zlokalizowanego prawie wyłącznie w Chinach. W Tabeli 3 przedstawiono zalety, jakie posiadają poszczególne rodzaje odmian transgenicznych. Tabela 3. Cechy wprowadzone do uprawianych odmian transgenicznych poprawiające ich odporność na choroby i szkodniki i tym samym zmniejszające koszty ochrony i produkcji 1. Odporność na herbicyd 2. Odporność na owady 3. Odporność na wirusy 4. Jakość plonu Wprowadzone geny odporności na herbicydy o szerokim spektrum umożliwia producentom oprysk niszczący wszelkie rośliny oprócz tych z uprawianej odmiany GMO. Do odmiany wprowadzone są geny warunkujące syntezę białka toksycznego dla owadów błonkoskrzydłych, w tym stonki ziemniaczanej i omacnicy prosowianki. Wprowadzenie genów kodujących syntezę białka płaszcza wirusa daje roślinie pewną odporność na tego wirusa. Zastosowano dotąd tylko u ziemniaka i tytoniu. Jak dotąd odmiany tego typu wprowadzono na ograniczoną skalę, około ha w USA i Kanadzie; głównie rzepak jary. Cechy, jakie zostały wprowadzone do uprawianych roślin GMO ulepszają ich zdolność do wzrostu i rozwoju w warunkach uprawy polowej, w konsekwencji bezpośrednim beneficjantem tej technologii jest producent rolnik (i oczywiście właściciel takiej odmiany). Są to GMO tzw. pierwszej generacji, o których wspomniano w poprzednim rozdziale. W założeniu ten rodzaj GMO, w aspekcie ekonomicznym ma prowadzić do obniżenia kosztów produkcji. To założenie legło u podstaw ogromnego sukcesu, jakim było bezprecedensowo szybkie wprowadzenie tych odmian do produkcji w niektórych krajach. Fakt, że producent jest beneficjantem tej technologii, jest mało przekonującym argumentem dla konsumenta i mało waży w dyskusjach nad ewentualnymi niekorzystnymi skutkami wprowadzania tej technologii. Soja i kukurydza to dwa gatunki uprawne w których produkcji i użytkowaniu bądź to jako pasza, bądź też jako produkt żywnościowy, również w formie przetworzonych produktów odmiany GMO odgrywają znaczącą rolę w krajach produkujących te gatunki na eksport (USA, Brazylia, Argentyna). Zatem importując te surowce roślinne należy się liczyć z dużym prawdopodobieństwem, że pochodzą one, w całości lub w części, z plantacji obsianych odmianami transgenicznymi. Komercyjne uprawy transgenicznej soi zapoczątkowano w 1996 r. w USA i Argentynie. Stanowiły one wówczas odpowiednio 1,6% i 0,8% areału uprawy soi w tych krajach. Po pięciu latach w 2001 r. transgeniczna soja uprawiana była na 33,3 milionach ha, czyli na 59% areału tego gatunku na świecie, przy czym kraje eksportujące: USA produkowały prawie 70% transgenicznej soi, a Argentyna 25%, przy czym udział upraw transgenicznych w tym ostatnim kraju wynosił 75% całego areału. Prawie wszystkie uprawy transgeniczne to soja odporna na herbicydy: Roundup lub Basta (zawierające substancje czynne: odpowiednio, glyfosat i fosfinotrycynę). Główną zaletą odmian transgenicznych soi jest możliwość elastycznego stosowania totalnego herbicydu, jakim jest Roundup czy Basta, w przeciwieństwie do dużej precyzji koniecznej w stosowaniu innych herbicydów (stadium rozwojowe roślin, warunki pogodowe). W procesie tworzenia

Organizmy modyfikowane genetycznie

Organizmy modyfikowane genetycznie Organizmy modyfikowane genetycznie C o to jest G M O? Organizmy Modyfikowane Genetycznie GMO (z ang. Genetically Modified Organism) - Organizmy Transgeniczne - są to organizmy, które zawierają w swoim

Bardziej szczegółowo

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO)

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Organizmy modyfikowane genetycznie Organizm zmodyfikowany genetycznie (międzynarodowy skrót: GMO Genetically Modified Organizm) to organizm o zmienionych cechach,

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na żywych organizmach prowadzące do uzyskania konkretnych

Bardziej szczegółowo

Transgeniczne zwierzęta

Transgeniczne zwierzęta Transgeniczne zwierzęta Hodowla zwierząt Udomowienie zwierząt i prowadzona przez tysiące lat hodowla i kierunkowa selekcja doprowadziły do otrzymania róŝnorodnych ras i form zwierząt Co to są transgeniczne

Bardziej szczegółowo

P O L S K A F E D E R A C J A B I O T E C H N O L O G I I. Andrzej Anioł Stefan Pruszyński Tomasz Twardowski ZIELONA BIOTECHNOLOGIA KORZYŚCI I OBAWY

P O L S K A F E D E R A C J A B I O T E C H N O L O G I I. Andrzej Anioł Stefan Pruszyński Tomasz Twardowski ZIELONA BIOTECHNOLOGIA KORZYŚCI I OBAWY P O L S K A F E D E R A C J A B I O T E C H N O L O G I I Andrzej Anioł Stefan Pruszyński Tomasz Twardowski ZIELONA BIOTECHNOLOGIA KORZYŚCI I OBAWY WSTĘP: Czym jest współczesna biotechnologia? Każdy gatunek

Bardziej szczegółowo

WNIOSKI WYNIKAJĄCE Z KONFERENCJI NAUKOWEJ. Pasze GMO a produkcyjność i zdrowotność zwierząt. Instytut Zootechniki PIB, Balice 26 czerwca 2012 r.

WNIOSKI WYNIKAJĄCE Z KONFERENCJI NAUKOWEJ. Pasze GMO a produkcyjność i zdrowotność zwierząt. Instytut Zootechniki PIB, Balice 26 czerwca 2012 r. WNIOSKI WYNIKAJĄCE Z KONFERENCJI NAUKOWEJ Pasze GMO a produkcyjność i zdrowotność zwierząt Instytut Zootechniki PIB, Balice 26 czerwca 2012 r. I. Wobec braku na rynku krajowych pasz wysokobiałkowych, w

Bardziej szczegółowo

Organizmy Modyfikowane Genetycznie Rośliny transgeniczne

Organizmy Modyfikowane Genetycznie Rośliny transgeniczne Organizmy Modyfikowane Genetycznie Rośliny transgeniczne Co to GMO? GMO to organizmy, których genom został zmieniony metodami inżynierii genetycznej w celu uzyskania nowych cech fizjologicznych (lub zmiany

Bardziej szczegółowo

1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13

1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13 Spis treści Przedmowa 11 1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13 1.1. Wprowadzenie 13 1.2. Biotechnologia żywności znaczenie gospodarcze i społeczne 13 1.3. Produkty modyfikowane

Bardziej szczegółowo

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska

Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska Zdobycze biotechnologii w medycynie i ochronie środowiska InŜynieria genetyczna - badania biomedyczne Jednym z najbardziej obiecujących zastosowań nowych technologii opartych na przenoszeniu genów z jednego

Bardziej szczegółowo

Paweł Połanecki. Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne

Paweł Połanecki. Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne Paweł Połanecki Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne 1 Konflikt interesów wokół zastosowania technologii transgenicznych w rolnictwie naukowcy oraz instytucje eksperymentalno-przemysłowe

Bardziej szczegółowo

Produkcja biomasy a GMO

Produkcja biomasy a GMO Produkcja biomasy a GMO Adam Koryzna Stowarzyszenie Koalicja Na Rzecz Nowoczesnego Rolnictwa Opole, 22.10.2009 Koalicja Na Rzecz Nowoczesnego Rolnictwa Organizacja zrzeszająca producentów rolnych ZałoŜona

Bardziej szczegółowo

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r.

Stanowisko. Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. Stanowisko Sejmiku Województwa Kujawsko Pomorskiego z dnia 28 lutego 2005 r. w sprawie ogłoszenia obszaru Województwa Kujawsko Pomorskiego strefą wolną od upraw genetycznie zmodyfikowanych organizmów (GMO)

Bardziej szczegółowo

Możliwości substytucji genetycznie modyfikowanej soi krajowymi roślinami białkowymi w aspekcie bilansu paszowego

Możliwości substytucji genetycznie modyfikowanej soi krajowymi roślinami białkowymi w aspekcie bilansu paszowego Możliwości substytucji genetycznie modyfikowanej soi krajowymi roślinami białkowymi w aspekcie bilansu paszowego dr Piotr Szajner mgr Wiesław Dzwonkowski Zakład Badań Rynkowych IERiGŻ-PIB Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

Mikroorganizmy Zmodyfikowane Genetycznie

Mikroorganizmy Zmodyfikowane Genetycznie Mikroorganizmy Zmodyfikowane Genetycznie DEFINICJA Mikroorganizm (drobnoustrój) to organizm niewidoczny gołym okiem. Pojęcie to nie jest zbyt precyzyjne lecz z pewnością mikroorganizmami są: bakterie,

Bardziej szczegółowo

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)?

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? W latach 2000-2007 kwestie związane z GMO omawiane były na forum, powołanej

Bardziej szczegółowo

POLACY WOBEC GMO RAPORT Z BADANIA. Plan badania i kwestionariusz - Julia Nowicka, raport - Artur Kalinowski, realizacja badania - TNS Pentor

POLACY WOBEC GMO RAPORT Z BADANIA. Plan badania i kwestionariusz - Julia Nowicka, raport - Artur Kalinowski, realizacja badania - TNS Pentor POLACY WOBEC GMO RAPORT Z BADANIA styczeń 2012 Plan badania i kwestionariusz - Julia Nowicka, raport - Artur Kalinowski, realizacja badania - TNS Pentor Spis treści 2 Nr slajdu Informacje o badaniu 3 Główne

Bardziej szczegółowo

System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin

System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin System integrowanej produkcji roślinnej (IP) a integrowana ochrona roślin Grzegorz Gorzała Główny Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa Al. Jana Pawła II 11, 00-828 Warszawa Podstawa prawna USTAWA

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia i ochrona przyrody

Zagrożenia i ochrona przyrody Wymagania podstawowe Uczeń: Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: Zagrożenia i ochrona przyrody wskazuje zagrożenia atmosfery powstałe w wyniku działalności człowieka, omawia wpływ zanieczyszczeń atmosfery

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z biologii

Tematyka zajęć z biologii Tematyka zajęć z biologii klasy: I Lp. Temat zajęć Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania, wymaganiami edukacyjnymi i podstawą programową Podstawowe zagadnienia materiału nauczania

Bardziej szczegółowo

Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów

Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów Wspieranie kontroli rynku w zakresie genetycznie zmodyfikowanych organizmów Program: Tworzenie naukowych podstaw postępu biologicznego i ochrona roślinnych zasobów genowych źródłem innowacji i wsparcia

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia i inżynieria genetyczna

Biotechnologia i inżynieria genetyczna Wersja A Test podsumowujący rozdział II i inżynieria genetyczna..................................... Imię i nazwisko.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 16 zadań. rzy każdym

Bardziej szczegółowo

Organizmy Zmodyfikowane Genetycznie

Organizmy Zmodyfikowane Genetycznie Organizmy Zmodyfikowane Genetycznie Co to jest GMO? Historia GMO Rodzaje GMO Zalety GMO Wady GMO Ciekawostki Spis Treści Co to jest GMO? GMO (Organizmy modyfikowane genetycznie) - organizmy, których genom

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: JESTEŚ TYM CO JESZ żywność zawierająca rośliny genetycznie modyfikowane

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: JESTEŚ TYM CO JESZ żywność zawierająca rośliny genetycznie modyfikowane SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Organizm modyfikowany genetycznie, organizmy transgeniczne Konwencja o Różnorodności Biologicznej

Organizm modyfikowany genetycznie, organizmy transgeniczne Konwencja o Różnorodności Biologicznej warto wiedzieć Organizm modyfikowany genetycznie, w skrócie GMO (z ang. Genetically Modified Organism), to organizm inny niż organizm człowieka, w którym materiał genetyczny został zmieniony w sposób niezachodzący

Bardziej szczegółowo

Anna Augustyniuk-Kram Szkolenie "Organizmy genetycznie zmodyfikowane" : Warszawa 17 IX 2007 r. Studia Ecologiae et Bioethicae 6, 556-559

Anna Augustyniuk-Kram Szkolenie Organizmy genetycznie zmodyfikowane : Warszawa 17 IX 2007 r. Studia Ecologiae et Bioethicae 6, 556-559 Anna Augustyniuk-Kram Szkolenie "Organizmy genetycznie zmodyfikowane" : Warszawa 17 IX 2007 r. Studia Ecologiae et Bioethicae 6, 556-559 2008 Anna AUGUSTYNIUK-KRAM Instytut Ekologii i Bioetyki UKSW Szkolenie

Bardziej szczegółowo

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Elementy określone przez liderów sekcji w obszarze Bezpieczna Żywność

Bardziej szczegółowo

wyrok, w którym orzekł, że Rzeczypospolita Polska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 31 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy.

wyrok, w którym orzekł, że Rzeczypospolita Polska uchybiła zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy art. 31 ust. 3 lit. b) tej dyrektywy. UZASADNIENIE Projekt ustawy o zmianie ustawy o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych oraz niektórych innych ustaw dokonuje nowelizacji obowiązującej obecnie ustawy z dnia 22 czerwca

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY)

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY) WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY) Rozdział Sposób zapisywania i odczytywania informacji genetycznej. Przypomnienie przedstawia strukturę podwójnej helisy DNA, wykazuje jej

Bardziej szczegółowo

Wybrane zastosowania metod inżynierii genetycznej

Wybrane zastosowania metod inżynierii genetycznej Wybrane zastosowania metod inżynierii genetycznej Inżynieria genetyczna to inaczej ingerencja w materiał genetyczny organizmów, w celu zmiany ich właściwości dziedzicznych. Polega ona na wprowadzaniu do

Bardziej szczegółowo

Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy. ETYKIETA - źródło informacji o produkcie

Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy. ETYKIETA - źródło informacji o produkcie Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy ETYKIETA - źródło informacji o produkcie Zgodnie z polskim ustawodawstwem etykieta produktu spożywczego powinna mieć napisy w języku polskim, umieszczone w sposób

Bardziej szczegółowo

Perspektywy ograniczenia uzależnienia od pestycydów w Polsce dla poprawy stanu środowiska i gospodarki wiejskiej

Perspektywy ograniczenia uzależnienia od pestycydów w Polsce dla poprawy stanu środowiska i gospodarki wiejskiej Perspektywy ograniczenia uzależnienia od pestycydów w Polsce dla poprawy stanu środowiska i gospodarki wiejskiej Wiesław Podyma Departament Hodowli i Ochrony Roślin Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Bardziej szczegółowo

PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ

PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ EDUKACJA EKOLOGICZNA NA LEKCJACH BIOLOGII i GODZINIE WYCHOWAWCZEJ W KLASACH I i II TECHNIKUM i LICEUM ZAKRES PODSTAWOWY. 1.TREŚCI Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ: Podstawa

Bardziej szczegółowo

Metody przechowywania i utrwalania bioproduktów KOLEKCJE SZCZEPÓW

Metody przechowywania i utrwalania bioproduktów KOLEKCJE SZCZEPÓW Metody przechowywania i utrwalania bioproduktów KOLEKCJE SZCZEPÓW Opracował: dr S. Wierzba Katedra Biotechnologii i Biologii Molekularnej Uniwersytetu Opolskiego Kolekcje szczepów Metody przechowywania

Bardziej szczegółowo

MI(07)16P1 Bruksela, 17 października 2007 r. PROJEKT

MI(07)16P1 Bruksela, 17 października 2007 r. PROJEKT Komitet ds. Rolniczych Organizacji Zawodowych w UE (COPA) Główny Komitet Spółdzielczości Rolniczej w UE (COGECA) MI(07)16P1 Bruksela, 17 października 2007 r. PROJEKT WSTĘPNE WNIOSKI GRUPY ROBOCZEJ COPA/COGECA

Bardziej szczegółowo

Wykonał: Krzysztof Kliszewski IIIc

Wykonał: Krzysztof Kliszewski IIIc Wykonał: Krzysztof Kliszewski IIIc Organizmy zmodyfikowane genetycznie Organizmy zmodyfikowane genetycznie w skrócie GMO (ang. Genetically Modified Organisms) to organizmy, których geny zostały celowo

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 1. Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i strukturą egzaminu zewnętrznego. 2. Problematyka żywienia w Polsce i na świecie. -wymienia

Bardziej szczegółowo

Opracowanie indeksu gatunkowego i optymalizacja technologii produkcji wybranych roślin energetycznych. Akronim projektu IGRE

Opracowanie indeksu gatunkowego i optymalizacja technologii produkcji wybranych roślin energetycznych. Akronim projektu IGRE Opracowanie indeksu gatunkowego i optymalizacja technologii produkcji wybranych roślin energetycznych. Akronim projektu IGRE Agro-Centrum Innowacyjnych Technologii Unia Europejska zamierza do 2030 roku

Bardziej szczegółowo

ORGANIZMY GENETYCZNIE MODYFIKOWANE

ORGANIZMY GENETYCZNIE MODYFIKOWANE Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa Cooperation Agency for Local Authorities ORGANIZMY GENETYCZNIE MODYFIKOWANE PODSTAWOWE INFORMACJE Materiał opublikowany z funduszy Unii Europejskiej Co

Bardziej szczegółowo

Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych

Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych Program Wieloletni Wdrażanie metod analizy środowiskowego ryzyka zdrowotnego do ustalania i przestrzegania normatywów środowiskowych Etap II Przegląd wytycznych i zalecanych rozwiązań pod kątem wykorzystania

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 6 listopada 2015 r. Poz. 1817 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 27 października 2015 r.

Warszawa, dnia 6 listopada 2015 r. Poz. 1817 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 27 października 2015 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 6 listopada 2015 r. Poz. 1817 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 27 października 2015 r. w sprawie wzoru wniosku o wydanie zezwolenia na

Bardziej szczegółowo

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie)

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) 1. Czym jest GDA? GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) to wartości poziomu spożycia poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie zostały wyznaczone przez naukowców dla przeciętnego

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klas pierwszych

Wymagania edukacyjne z biologii dla klas pierwszych Wymagania edukacyjne z biologii dla klas pierwszych Rozdział Sposób zapisywania i odczytywania informacji genetycznej. Przypomnienie przedstawia strukturę podwójnej helisy DNA, wykazuje jej rolę w przechowywaniu

Bardziej szczegółowo

Rozwój rynku rodzimych roślin strączkowych jako czynnik bezpieczeństwa żywnościowego w Polsce

Rozwój rynku rodzimych roślin strączkowych jako czynnik bezpieczeństwa żywnościowego w Polsce Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wydział Ekonomiczno-Społeczny Zakład Rachunkowości, Rynków Finansowych i Towarowych w Gospodarce Żywnościowej Rozwój rynku rodzimych roślin strączkowych jako czynnik

Bardziej szczegółowo

Podstawy biotechnologii. SYLABUS A. Informacje ogólne

Podstawy biotechnologii. SYLABUS A. Informacje ogólne Podstawy biotechnologii SYLABUS A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod przedmiotu Język przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Dietetyka studia pierwszego stopnia profil praktyczny

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Dietetyka studia pierwszego stopnia profil praktyczny Symbol kierunkowych efektów kształcenia l K_W01 K_W02 K_W03 K_W04 K_W05 K_W06 K_W07 K_W08 Efekty kształcenia dla kierunku studiów Dietetyka studia pierwszego stopnia profil praktyczny WIEDZA Zna budowę,

Bardziej szczegółowo

Sektor rolny i handel zagraniczny we Francji 2013-02-11 10:08:01

Sektor rolny i handel zagraniczny we Francji 2013-02-11 10:08:01 Sektor rolny i handel zagraniczny we Francji 2013-02-11 10:08:01 2 Francuski sektor rolniczy jest jednym z najważniejszych sektorów gospodarki tego kraju i zajmuje kluczowe miejsce w handlu zagranicznym

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Biotechnologia w ochronie środowiska Biotechnology in Environmental Protection Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Prof. dr hab. Maria Wędzony Zespół dydaktyczny: Prof.

Bardziej szczegółowo

PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS

PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS TIENS POLSKA PRZEDSTAWIA NOWĄ SERIĘ PRODUKTÓW PLUS 5000 lat chińskiej tradycji i wiedzy połączone z najnowszą technologią z Europy PRODUTY PLUS FIRMY

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Pytania/pola zaznaczone (*) są obowiązkowe. Prosimy wpisać N/A w przypadku gdy pole nie dotyczy twojego przedsiębiorstwa.

ANKIETA. Pytania/pola zaznaczone (*) są obowiązkowe. Prosimy wpisać N/A w przypadku gdy pole nie dotyczy twojego przedsiębiorstwa. ANKIETA Informacje podane w niniejszej ankiecie mają charakter poufny i zostaną wykorzystane wyłącznie na potrzeby realizacji projektu TRAFOON. Analiza zawartych treści będzie pomocna w określeniu najistotniejszych

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo zdrowotne i jakość żywności

Bezpieczeństwo zdrowotne i jakość żywności Projekt Nr POKL.08.01.01-635/10 pt. Szerzenie wiedzy pracowników sektora spożywczego kluczem do sukcesu przedsiębiorstw. współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Bardziej szczegółowo

Nawóz WE siarkowo-wapniowy

Nawóz WE siarkowo-wapniowy Nawóz WE siarkowo-wapniowy Mały nakład Pomyśl o Swoim zysku Co jest Twoim celem? Maksymalne plony, czy maksymalny zysk? Czy liczysz swoje koszty pracy, czasu i nawożenia? Czy porównujesz je z efektami?

Bardziej szczegółowo

ORGANIZMY GENETYCZNIE ZMODYFIKOWANE, ZA I PRZECIW

ORGANIZMY GENETYCZNIE ZMODYFIKOWANE, ZA I PRZECIW BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLI, 2008, 3, str. 197 201 Agata Tyczewska, Tomasz Twardowski ORGANIZMY GENETYCZNIE ZMODYFIKOWANE, ZA I PRZECIW Zespół Biosyntezy Białka Instytutu Chemii Bioorganicznej Polskiej

Bardziej szczegółowo

Genom na talerzu czyli patentowanie żywności GM

Genom na talerzu czyli patentowanie żywności GM Tomasz Twardowski Instytut Chemii Bioorganicznej PAN i Politechnika Łódzka Genom na talerzu czyli patentowanie żywności GM Żywność oparta na produkcji roślinnej stanowi dla nas podstawę wyżywienia (produkcja

Bardziej szczegółowo

Systemy jakości żywności uwzględniające wymogi ochrony środowiska

Systemy jakości żywności uwzględniające wymogi ochrony środowiska Systemy jakości żywności uwzględniające wymogi ochrony środowiska Krzysztof Kielak Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Departament Hodowli i Ochrony Roślin ROLNICTWO EKOLOGICZNE Przepisy regulujące system

Bardziej szczegółowo

Krajowy program hodowlany dla rasy polskiej czerwono-białej

Krajowy program hodowlany dla rasy polskiej czerwono-białej 1 Krajowy program hodowlany dla rasy polskiej czerwono-białej Cel hodowlany Celem realizacji programu jest odtworzenie i zachowanie bydła mlecznego rasy polskiej czerwono-białej w typie dwustronnie użytkowym

Bardziej szczegółowo

W Poslce hoduje się przeważnie bydło, trzodę chlewną, owce i konie a także drób do którego zaliczamy kury, gęsi, kaczki i indyki.

W Poslce hoduje się przeważnie bydło, trzodę chlewną, owce i konie a także drób do którego zaliczamy kury, gęsi, kaczki i indyki. Hodowla zwierząt w Polsce W Poslce hoduje się przeważnie bydło, trzodę chlewną, owce i konie a także drób do którego zaliczamy kury, gęsi, kaczki i indyki. BYDŁO - Hodowla bydła jest jednym z podstawowych

Bardziej szczegółowo

Irlandzki eksport towarów spożywczych w 2014 r. osiągnął 10,5 mld EUR 2015-01-19 13:21:19

Irlandzki eksport towarów spożywczych w 2014 r. osiągnął 10,5 mld EUR 2015-01-19 13:21:19 Irlandzki eksport towarów spożywczych w 2014 r. osiągnął 10,5 mld EUR 2015-01-19 13:21:19 2 Według wstępnych danych agencji Bord Bia irlandzki eksport żywności i napojów w 2014 r. osiągnął wartość 10,5

Bardziej szczegółowo

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski Znaczenie genetyki Opracował A. Podgórski InŜynieria genetyczna InŜynieria genetyczna ingerencja w materiał genetyczny organizmów, w celu zmiany ich właściwości dziedzicznych. Istota inŝynierii genetycznej

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Polski sektor żywnościowy 5 lat po akcesji

Polski sektor żywnościowy 5 lat po akcesji Polski sektor żywnościowy 5 lat po akcesji Andrzej Kowalski Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej PIB Katedra Rozwoju Obszarów Wiejskich Szkoła Główna Handlowa Warszawa kwiecień 2009 Wzajemne

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII dla klas I Technikum ZAKRES WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE UCZEŃ

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII dla klas I Technikum ZAKRES WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE UCZEŃ WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII dla klas I Technikum ZAKRES WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE Rozdział w podręczniku Sposób zapisywania i odczytywania informacji genetycznej. Wymagania podstawowe (stopień:

Bardziej szczegółowo

Współistnienie upraw roślinnych genetycznie zmodyfikowanych z uprawami konwencjonalnymi i ekologicznymi

Współistnienie upraw roślinnych genetycznie zmodyfikowanych z uprawami konwencjonalnymi i ekologicznymi Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa Cooperation Agency for Local Authorities Współistnienie upraw roślinnych genetycznie zmodyfikowanych z uprawami konwencjonalnymi i ekologicznymi Stan faktyczny,

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O WYDANIE ZGODY NA ZAMIERZONE UWOLNIENIE GMO DO ŚRODOWISKA W CELACH INNYCH NIŻ WPROWADZENIE DO OBROTU

WNIOSEK O WYDANIE ZGODY NA ZAMIERZONE UWOLNIENIE GMO DO ŚRODOWISKA W CELACH INNYCH NIŻ WPROWADZENIE DO OBROTU WNIOSEK O WYDANIE ZGODY NA ZAMIERZONE UWOLNIENIE GMO DO ŚRODOWISKA W CELACH INNYCH NIŻ WPROWADZENIE DO OBROTU 1. Informacje o użytkowniku GMO i osobach odpowiedzialnych za przygotowanie i przeprowadzenie

Bardziej szczegółowo

SPOSÓB PRZEDSTAWIANIA DOKUMENTACJI DOŁĄCZANEJ DO WNIOSKU O DOPUSZCZENIE DO OBROTU PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO IMMUNOLOGICZNEGO

SPOSÓB PRZEDSTAWIANIA DOKUMENTACJI DOŁĄCZANEJ DO WNIOSKU O DOPUSZCZENIE DO OBROTU PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO IMMUNOLOGICZNEGO Załącznik nr 2 SPOSÓB PRZEDSTAWIANIA DOKUMENTACJI DOŁĄCZANEJ DO WNIOSKU O DOPUSZCZENIE DO OBROTU PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO IMMUNOLOGICZNEGO CZĘŚĆ I STRESZCZENIE DOKUMENTACJI I A Wniosek o dopuszczenie

Bardziej szczegółowo

Informacje o GMO, konieczne do określenia stopnia zagrożenia.

Informacje o GMO, konieczne do określenia stopnia zagrożenia. Procedury i dokumenty wymagane do prowadzenia badań w zakresie organizmów genetycznie zmodyfikowanych Instrukcja przygotowania wniosków o wydanie zgody na zamknięte użycie GMO 1. Zamknięte użycie GMO wymaga

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE O ZASTOSOWANYCH PREPARATACH NOURIVIT I NOURIVIT PLUS

INFORMACJE O ZASTOSOWANYCH PREPARATACH NOURIVIT I NOURIVIT PLUS 1 INFORMACJE O ZASTOSOWANYCH PREPARATACH NOURIVIT I NOURIVIT PLUS Nourivit jest produkowany w kilku etapach z naturalnych składników mineralnych w kontrolowanym procesie kruszenia i sortowania bez użycia

Bardziej szczegółowo

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska Powszechne mity dotyczące diety 1 Zofia Kwiatkowska Struktura prezentacji O Historia O Czym jest dieta? O Czym jest żywienie? O Zasady zdrowego żywienia O Najczęstsze mity dotyczące diety O Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

Ważne zmiany w ochronie roślin Warszawa, 5 grudnia 2011 r.

Ważne zmiany w ochronie roślin Warszawa, 5 grudnia 2011 r. Departament Hodowli i Ochrony Roślin Ważne zmiany w ochronie roślin Warszawa, 5 grudnia 2011 r. Zakres prezentacji 1. Projekt ustawy o środkach ochrony roślin 2. Założenia Krajowego Planu Działania na

Bardziej szczegółowo

Program wieloletni. Ulepszanie krajowych źródeł białka roślinnego, ich produkcji, systemu obrotu i wykorzystania w paszach

Program wieloletni. Ulepszanie krajowych źródeł białka roślinnego, ich produkcji, systemu obrotu i wykorzystania w paszach Program wieloletni Ulepszanie krajowych źródeł białka roślinnego, ich produkcji, systemu obrotu i wykorzystania w paszach ustanowiony został uchwałą Rady Ministrów dnia 9 sierpnia 2011 roku Autorzy programu

Bardziej szczegółowo

Co kupić a co sprzedać 2015-06-11 10:10:09

Co kupić a co sprzedać 2015-06-11 10:10:09 Co kupić a co sprzedać 2015-06-11 10:10:09 2 Greckie towary sprzedawane są głównie do krajów UE - Włoch, Niemiec, Bułgarii i na Cypr. Polska jako partner handlowy zajmuje 27. miejsce. W 2013 roku 46,4

Bardziej szczegółowo

NOWE PRZEPISY. ZNAKOWANIE ŻYWNOŚCI PAKOWANEJ i NIEOPAKOWANEJ

NOWE PRZEPISY. ZNAKOWANIE ŻYWNOŚCI PAKOWANEJ i NIEOPAKOWANEJ NOWE PRZEPISY ZNAKOWANIE ŻYWNOŚCI PAKOWANEJ i NIEOPAKOWANEJ I. ROZPORZADZENIE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 pa ździernika 2011 W dniu 12 grudnia 2011 r. weszło w życie rozporządzenie

Bardziej szczegółowo

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 29/2012 z dnia 11 czerwca 2012 r. w sprawie zasadności finansowania środka spożywczego specjalnego przeznaczenia

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

SPOSÓB PRZEDSTAWIANIA DOKUMENTACJI DOŁĄCZANEJ DO WNIOSKU O DOPUSZCZENIE DO OBROTU PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO IMMUNOLOGICZNEGO

SPOSÓB PRZEDSTAWIANIA DOKUMENTACJI DOŁĄCZANEJ DO WNIOSKU O DOPUSZCZENIE DO OBROTU PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO IMMUNOLOGICZNEGO Załącznik nr 2 SPOSÓB PRZEDSTAWIANIA DOKUMENTACJI DOŁĄCZANEJ DO WNIOSKU O DOPUSZCZENIE DO OBROTU PRODUKTU LECZNICZEGO WETERYNARYJNEGO IMMUNOLOGICZNEGO CZĘŚĆ I - STRESZCZENIE DOKUMENTACJI I A IB I B 1 I

Bardziej szczegółowo

Saccharomyces cerevisiae 100% i preparaty na bazie tych drożdży

Saccharomyces cerevisiae 100% i preparaty na bazie tych drożdży Saccharomyces cerevisiae 100% i preparaty na bazie tych drożdży Ideą stworzenia marki AgroYeast było długotrwałe doświadczenie w pracy z drożdżami piwowarskimi Saccharomyces cerevisiae i ich oddziaływaniem

Bardziej szczegółowo

Patentowanie wynalazków z dziedziny biotechnologii

Patentowanie wynalazków z dziedziny biotechnologii chroń swoje pomysły 3 Kongres Świata Przemysłu Farmaceutycznego Poznań, 16-17 czerwca 2011 Patentowanie wynalazków z dziedziny biotechnologii dr Izabela Milczarek Czym jest biotechnologia? Biotechnologia,

Bardziej szczegółowo

Dział programowy: Kuchnia bezpieczna i przyjazna użytkownikom

Dział programowy: Kuchnia bezpieczna i przyjazna użytkownikom TECHNIKA ZAJĘCIA ŻYWIENIOWE Dział programowy: Kuchnia bezpieczna i przyjazna użytkownikom Nr 2 Zapoznanie z programem i systemem oceniania. Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP) na lekcjach zajęć technicznych.

Bardziej szczegółowo

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Dr Krzysztof Jończyk Kongres Innowacji Polskich, Kraków, 10.03.2015 1 r. Rolnictwo ekologiczne Rozp. Rady (WE) 834/2007

Bardziej szczegółowo

WYBRANE ZAGADNIENIA Z PRAWOZNAWSTWA W ASPEKCIE PRAWA ŻYWNOŚCIOWEGO

WYBRANE ZAGADNIENIA Z PRAWOZNAWSTWA W ASPEKCIE PRAWA ŻYWNOŚCIOWEGO SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... 11 Przedmowa... 13 Rozdział I WYBRANE ZAGADNIENIA Z PRAWOZNAWSTWA W ASPEKCIE PRAWA ŻYWNOŚCIOWEGO... 15 1. Pojęcie prawa... 15 1.1. Prawo a inne systemy normujące stosunki społeczne...

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

R olnictwo a zdrowie. Organizmy zmodyfikowane genetycznie (G M O), R olnictwo ekologiczne.

R olnictwo a zdrowie. Organizmy zmodyfikowane genetycznie (G M O), R olnictwo ekologiczne. Adrianna Mączyńska R olnictwo a zdrowie. Organizmy zmodyfikowane genetycznie (G M O), R olnictwo ekologiczne. Organizmy zmodyfikowane genetycznie w skrócie GMO (ang. genetically modified organisms) lub

Bardziej szczegółowo

Rys. 1. Ceny zbóż w Polsce w zł/t (wg IERiGŻ)

Rys. 1. Ceny zbóż w Polsce w zł/t (wg IERiGŻ) Jerzy Grabiński Produkcja zbóż w Polsce-stan obecny i perspektywy Według szacunków GUS produkcja zbóż w Polsce w 29 roku wyniosła 29,8 mln ton i była o 7,8% wyższa niż w roku poprzednim. Taka produkcja

Bardziej szczegółowo

Artur Łączyński Departament Rolnictwa GUS

Artur Łączyński Departament Rolnictwa GUS Artur Łączyński Departament Rolnictwa GUS Plan wystąpienia Czynniki pływające na rolnictwo polskie od roku 2002 Gospodarstwa rolne Użytkowanie gruntów Powierzchnia zasiewów Zwierzęta gospodarskie Maszyny

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie nabywania uprawnień inspektora rolnictwa ekologicznego

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie nabywania uprawnień inspektora rolnictwa ekologicznego Dziennik Ustaw Nr 94 7858 Poz. 607 607 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 12 maja 2010 r. w sprawie nabywania uprawnień inspektora rolnictwa ekologicznego Na podstawie art. 21 ust.

Bardziej szczegółowo

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP System HACCP Od przystąpienia Polski do Unii Europejskiej wszystkie firmy zajmujące się produkcją i dystrybucją żywności muszą wdrożyć i stosować zasady systemu HACCP. Przed opisaniem podstaw prawnych

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) NR

ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) NR 14.11.2012 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 314/5 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) NR 1063/2012 z dnia 13 listopada 2012 r. zmieniające rozporządzenie (UE) nr 142/2011 w sprawie wykonania rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Uczeń potrafi. Dział Rozdział Temat lekcji

Uczeń potrafi. Dział Rozdział Temat lekcji Plan wynikowy z biologii- zakres podstawowy, dla klasy III LO i III i IV Technikum LO im.ks. Jerzego Popiełuszki oraz Technikum w Suchowoli Nauczyciel: Katarzyna Kotiuk Nr programu: DKOS-4015-5/02 Dział

Bardziej szczegółowo

SYLABUS PRZEDMIOTU. Założenia i cele przedmiotu

SYLABUS PRZEDMIOTU. Założenia i cele przedmiotu SYLABUS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu: TOWAROZNAWSTWO SUROWCÓW I PRODUKTÓW ZWIERZĘCYCH Katedra/Wydział: Katedra Hodowli Małych Ssaków i Surowców Zwierzęcych Wydział Hodowli i Biologii Zwierząt Kierownik

Bardziej szczegółowo

*W naszej szkole od kwietnia do grudnia 2013 roku realizowaliśmy projekt Naturalna kontra zmodyfikowana jaką żywność wybierasz?

*W naszej szkole od kwietnia do grudnia 2013 roku realizowaliśmy projekt Naturalna kontra zmodyfikowana jaką żywność wybierasz? *W naszej szkole od kwietnia do grudnia 2013 roku realizowaliśmy projekt Naturalna kontra zmodyfikowana jaką żywność wybierasz? *Głównym jego celem było pokazanie jak ważne jest dla nas zdrowe odżywianie

Bardziej szczegółowo

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Analiza rejestru powiadomień o pierwszym wprowadzeniu do obrotu środków spożywczych Środki spożywcze specjalnego

Bardziej szczegółowo

KARTA PROGRAMOWA - Sylabus -

KARTA PROGRAMOWA - Sylabus - AKADEMIA TECHNICZNO HUMANISTYCZNA KARTA PROGRAMOWA - Sylabus - WYDZIAŁ BUDOWY MASZYN I INFORMATYKI Przedmiot: Tendencje rozwoju systemów produkcyjnych Kod przedmiotu: ZZMU_D._54_ Rok studiów: Semestr:

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

www.icppc.pl 34-146 Stryszów 156 Tel./fax. (033) 8797 114 E-mail: biuro@icppc.pl www.gmo.icppc

www.icppc.pl 34-146 Stryszów 156 Tel./fax. (033) 8797 114 E-mail: biuro@icppc.pl www.gmo.icppc www.icppc.pl 34-146 Stryszów 156 Tel./fax. (033) 8797 114 E-mail: biuro@icppc.pl www.gmo.icppc Międzynarodowa Koalicja dla Ochrony Polskiej Wsi International Coalition to Protect the Polish Countryside

Bardziej szczegółowo

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin Suplementy Wilkasy 2014 Krzysztof Gawin Suplementy diety - definicja Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub

Bardziej szczegółowo

Ogólnopolski Dobrowolny Program Znakowania Wartością Odżywczą GDA. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Łodzi informuje iż,

Ogólnopolski Dobrowolny Program Znakowania Wartością Odżywczą GDA. Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Łodzi informuje iż, Ogólnopolski Dobrowolny Program Znakowania Wartością Odżywczą GDA Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w Łodzi informuje iż, Główny Inspektorat Sanitarny i Stowarzyszenie Polska Federacja Producentów

Bardziej szczegółowo

Dz.U. 2001 Nr 76 poz. 811 USTAWA. z dnia 22 czerwca 2001 r. o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych 1)I), 2) Rozdział 1

Dz.U. 2001 Nr 76 poz. 811 USTAWA. z dnia 22 czerwca 2001 r. o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych 1)I), 2) Rozdział 1 Kancelaria Sejmu s. 1/60 Dz.U. 2001 Nr 76 poz. 811 USTAWA z dnia 22 czerwca 2001 r. o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych 1)I), 2) Opracowano na podstawie t.j. Dz. U. z 2015 r. poz.

Bardziej szczegółowo