STOSUNKI POLSKO- -NIEMIECKIE NOWE SPOJRZENIA 1

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "STOSUNKI POLSKO- -NIEMIECKIE NOWE SPOJRZENIA 1"

Transkrypt

1 218 Maria Krasnodębska: Nasze stosunki polityczne i społeczne Przez pięć dni Szkoły Polsko-Niemieckiej rozmawialiśmy o relacjach między naszymi krajami. Szczególną uwagę poświęciliśmy temu, jak zmieniły się one i rozwinęły od upadku komunizmu w 1989 roku. Rok ten był bowiem pod wieloma względami przełomowy dla Europy. Zgodziliśmy się, że w ostatnich dwudziestu latach można zaobserwować pozytywny rozwój stosunków między naszymi krajami, których historia zwłaszcza w wieku dwudziestym nie miała charakteru pokojowego. Współobecność obu narodów we Wspólnocie Europejskiej i NATO, uznanie polskich granic przez Niemcy, pogłębianie wzajemnego zainteresowania, podróże oraz STOSUNKI POLSKO- -NIEMIECKIE NOWE SPOJRZENIA 1 S o f i e C z i l w i k, M a j a F r i c k, A g n e s F u c h s l o c h, H a l i n a H e y n, B j o e r n K l u e v e r, M a r i a K r a s n o d ę b s k a, A l i c j a K u n z i k a, M a r i a L o h m e y e r wymiany studenckie z pewnością świadczą o postępie. Należy jednak pamiętać, że obustronne stereotypy, nieufność i resentymenty nie zostały w pełni przezwyciężone. Badając problemy relacji polsko-niemieckich, musimy odróżnić poziom polityczny od poziomu społecznego. Jakkolwiek sfery polityczna, społeczna i prywatna wiążą się ze sobą, to problemy w każdej z nich wynikają z nieco innych przyczyn i należy inaczej się do nich odnosić. Rozpatrując trudne niekiedy relacje między Polską i Niemcami jako państwami, powinniśmy spytać, w jaki sposób różnią się interesy narodowe obu krajów. Jestem przekonana, że zagadnienie władzy i suwerenności w Europie odgrywa dziś znaczącą rolę. Polska, jako państwo raczej ubogie obawia się, że straci głos i autonomię w Unii, jeśli kraje bogate, takie jak Niemcy, uzyskają zbyt duże wpływy. Położenie obok Niemiec, których gospodarka rozszerza się, stanowi powód do obaw Polski o jej byt gospodarczy, ponieważ niemieckie firmy wykupują coraz więcej przedsiębiorstw uboższych sąsiadów. Lęk ów podsycają szaleni politycy oraz media, które demonizują Niemcy, przedstawiając je jako potęgę imperialną. Z drugiej jednak strony, Niemcy wykazują często zbyt mało zrozumienia dla tych być może przesadnych, jednak bez wątpienia uzasadnionych obaw. Jak mieliśmy się okazję przekonać podczas debaty nad przyjęciem konstytucji europejskiej w 2007 roku, niemieccy politycy są głęboko przekonani, że Niemieccy politycy są głęboko przekonani, że ich państwo zasługuje na większą siłę głosu w Unii niż państwa o mniejszej populacji takie jak Polska. ich państwo zasługuje na większą siłę głosu w Unii niż państwa o mniejszej populacji takie jak Polska. Przekonanie to zakłada, że kraje członkowskie winny przedkładać interes Unii nad ich interesy narodowe. W rzeczywistości jednak dzieje się inaczej. Działania samych Niemiec, jak choćby wspieranie projektu budowy Gazociągu Północnego, łączącego Niemcy i Rosję z pominięciem Polski, wypływają z interesu narodowego. Projekt ów uczyni Polskę całkowicie zależną od rosyjskich dostaw gazu, czego Polska niewątpliwie chciałaby uniknąć. Uważam, że sporą winę za niezdolność Polski do wyraźnego przedstawienia swoich obaw i interesów ponoszą jej przywódcy. Jak dotąd, albo nadmiernie starali się o dobre relacje z Niemcami, przez co nie bronili dostatecznie Polskich interesów w UE, albo naciskali zbyt mocno, wbrew przyjętym zasadom dyplomacji. Nie sądzę przy tym, że obecna sytuacja w relacjach między obydwoma państwami jest w jakiś sposób dramatyczna. Jak wszystkie kraje sąsiadujące ze sobą, Polska i Niemcy mają niektóre interesy sprzeczne, jednak relacje między nimi są pokojowe i z pewnością lepsze niż w wielu wcześniejszych okresach historycznych. Drugą kwestią omawianą podczas Szkoły były stosunki między obydwoma narodami. Jak już wspominałam, większość z nas zgadza się z tym, że stosunki te rozwijają się dobrze. Oczywiście, głównym powodem takiego stanu rzeczy jest to, że zostały otwarte granice i obecnie łatwiej jest podróżować z jednego kraju do drugiego. Podróżowanie prowadzi do interakcji między obiema kulturami i wzbudza wzajemne zainteresowanie. Z pewnością to, że główne polskie miasta takie jak Kraków, Warszawa czy Wrocław, zostały odnowione i stały się atrakcyjne dla turystów z Niemiec, pomaga przezwyciężyć przesąd, jakoby Polska była krajem słabo rozwiniętym i nieinteresującym kulturalnie. Dużą pracę na rzecz przyjaźni polsko-niemieckiej wykonano na poziomie akademickim. Prowadzonych jest coraz więcej wymian studenckich, odbywają się konferencje na temat relacji polsko-niemieckich, utworzono też organizacje promujące interakcje między Polakami a Niemcami. Niemniej jednak, po obu stronach wciąż istnieją stereotypy. Niemcy często wyobrażają sobie typowego Polaka jako pracującego nielegalnie imigranta, złodzieja samochodów czy chuligana, w każdym razie jako osobę o niskim statusie społecznym. Wielu Niemców skłonnych jest uważać, że polska kultura jest skrajnie konserwatywna, katolicka i nacjonalistyczna. Z kolei w Polsce część ludzi nadal myśli o Niemcach jako nazistach lub wyśmiewa się z ich daleko posuniętej skrupulatności i nudziarstwa. Żaden z tych stereotypów nie jest całkowicie zmyślony. Wystarczająco dużo żyjących Polaków doświadczyło okupa- 219

2 220 cji niemieckiej i ma trudność z wybaczeniem i zapomnieniem, zaś polscy imigranci i pracownicy niezbyt pomagają w poprawie opinii Niemców o Polsce. Co roku Polacy, zwłaszcza ludzie ze słabiej wykształconej klasy pracującej, przyjeżdżają do Niemiec podejmując się nielegalnie prac niemalże uwłaczających godności ludzkiej. Jeszcze dziesięć lat temu Sporą winę za niezdolność Polski do wyraźnego przedstawienia swoich obaw i interesów ponoszą jej przywódcy. Jak dotąd, albo nadmiernie starali się o dobre relacje z Niemcami, albo naciskali zbyt mocno, wbrew przyjętym zasadom dyplomacji. byli to najczęściej jedyni Polacy, z jakimi mogli zetknąć się Niemcy, co oczywiście mocno wpłynęło na ich opinię o Polsce. Sądzę, że dużą odpowiedzialność za stworzenie negatywnego obrazu Polaków ponoszą też tak zwani Spätaussiedlerzy. Są to Polacy, którzy ze względu na niemieckich przodków zazwyczaj wystarczał jeden niemiecki członek rodziny mieli możliwość uzyskania obywatelstwa niemieckiego i osiedlenia się w Niemczech Zachodnich, co pozwalało im żyć w lepszych warunkach niż w komunistycznej Polsce. Wielu z tych ludzi pragnęło być bardziej niemieckimi od Niemców, odżegnywało się od polskich korzeni i chętniej rozmawiało z dziećmi słabym niemieckim niż w języku ojczystym. Uważam, że to pragnienie asymilacji mogło podsunąć Niemcom myśl, iż jest coś wstydliwego w byciu Polakiem. Na szczęście ta fala imigracji już się skończyła. Na szczęście wielu Polaków przybywających dziś do Niemiec pochodzi z innych grup społecznych i robi to z innych powodów. Studenci korzystający z programu Erasmus i wykształceni Polacy przybywający do Niemiec do pracy pomagają tworzyć obraz Polski jako równego sąsiada, podobnego na przykład do Francji. Co ciekawe, coraz częściej spotykam się ze zjawiskiem, że dzieci imigrantów, którzy bardzo starali się zasymilować, zaczynają interesować się swoim polskim dziedzictwem. Mając po kilkanaście czy dwadzieścia kilka lat rozpoczynają naukę polskiego, którego nie uczyli się od rodziców, zaczynają się interesować polską kulturą i historią. Moim zdaniem sfera społeczna ma większy potencjał niż polityczna, jeśli idzie o rozwijanie przyjaźni między Polską a Niemcami. Obecne przesądy wynikają przede wszystkim z niewiedzy, którą można łatwo przezwyciężyć poprzez spotkania mieszkańców obu krajów. Sofie Czilwik: To prasa psuje nam pojednanie Dwadzieścia lat temu doszło do upadku bloków, które dzieliły świat na część wschodnią i zachodnią. Wtedy też doszło do powiązanego z tymi wydarzeniami zjednoczenia Niemiec. Od tego czasu można mówić o nieustannym rozwoju stosunków polskoniemieckich. Relacje obu państw po przełomie reguluje traktat o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17 czerwca 1991 roku. Oba narody należą na płaszczyźnie politycznej do tych samych układów, między innymi do UE i NATO. Nie można jednak mówić o żadnej przyjaźni między Polską a Niemcami, jeśli weźmie się pod uwagę relacje społeczne, jest bowiem coraz więcej nieporozumień i tarć, zwłaszcza w ostatnim czasie. Przyczyniała się do nich przede wszystkim prasa. Przyczyną ponownego pogorszenia się stosunków sąsiedzkich było zajęcie przeciwnych stanowisk podczas konfliktu w Iraku. Podczas gdy Polska zgodziła się na militarne wsparcie Stanów Zjednoczonych, Niemcy nie Nie można mówić o żadnej przyjaźni między Polską a Niemcami, jeśli weźmie się pod uwagę relacje społeczne, jest bowiem coraz więcej nieporozumień i tarć, zwłaszcza w ostatnim czasie. wzięły udziału w inwazji. Stosunki polsko-niemieckie był następnie zakłócane przez niemiecką politykę energetyczną skoncentrowaną na rurociągu bałtyckim. Kolejnym punktem, oddalającym Polskę i Niemcy, jest agresywna postawa Związku Wypędzonych, reprezentowanego przez Erikę Steinbach. Należy naturalnie podkreślić, że w naszych stosunkach jest coraz więcej szacunku wobec sąsiednich krajów, i to nie tylko na płaszczyźnie politycznej, lecz przede wszystkim w sferze międzyludzkiej. Niestety, raporty medialne obu państw nie wypadają zbyt pozytywnie. Błędne informację tudzież interpretacje ze strony prasy prowadzą często do powstawania przekłamanej wizji sąsiadów. W ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci można odnotować liczne pozytywne zmiany w relacjach polsko-niemieckich. Przystąpienie Polski do UE w 2004 roku było ważnym elementem w integracji gospodarczej i uczyniło z obu państw partnerów na płaszczyźnie międzynarodowej. Sukcesy pojawiły się także w dziedzinie kultury. W ostatnich latach zwiększyła się liczba wymian między polskimi a niemieckimi uczniami i studentami. Ponadto zawierane są liczne partnerstwa pomiędzy miastami oraz organizowane są wspólne imprezy kulturalne. Dla osiągnięcia porozumienia między narodami najważniejsze jest jednak przezwyciężenie uprzedzeń i niewiedzy w kwestii kultury, historii, polityki, mentalności i przyzwyczajeń partnerów. Dlatego też wymiany kulturalne są tak ważne dla uwrażliwienia na dany naród oraz dla wzmacniania obustronnego porozumienia. Takie formy partnerstwa powinny być coraz częstsze w przyszłości. Dziś prawie każda niemiecka szkoła współpracuje ze szkołami z Anglii bądź Francji. Celem niemieckiego systemu edukacji powinno stać się stworzenie takiego układu także z Polską. Przeciętny niemiecki obywatel nadal nie wie zbyt wiele o swoim polskim sąsiedzie, choć warto zauważyć, że wśród niemieckiej młodzieży można zaobserwować pewien wzrost zainteresowania Polską. Polska i polskość stają się modne, nawet jeśli po obu stronach nadal istnieją pewne uprzedzenia. Można się ich pozbyć poprzez ich wyjaśnianie, lepsze kształcenie polityczne i kulturalne młodych generacji oraz bliższą współpracę w sferze gospodarczej, politycznej i międzykulturowej. W przyszłości widzę Polskę i Niemcy jako równoprawnych partnerów. Maja Frick: W kleszczach stereotypów Wywodzący się z języka greckiego termin stereotyp można rozumieć jako podkreślanie pewnych cech oraz typów zachowań, które mają charakter wartościujący. Stereotypy uwypuklają wyraźne, dystynktywne cechy w sposób karykaturalny i zawierają w sobie negatywną lub pozytywną ocenę. W wypadku stereotypów narodowych często pojawia się uproszczona, zazwyczaj negatywna, charakterystyka obcego narodu. Spróbuję omówić stereotypy dotyczące Polaków oraz Niemców. Należy podkreślić, że kraje sąsiadujące ze sobą opisują się zawsze w sposób bardziej negatywny niż narody bardziej od siebie oddalone, które praktycznie nie mają ze sobą kontaktu. Uwypuklamy słabości i niedoskonałości innej narodowości aby dowartościować samych siebie. Przykładowo, w niemieckich programach telewizyjnych Polacy pokazywani są jako nieudacznicy, złodzieje i ludzie 221

3 222 Według ankiety opublikowanej przez Der Spiegel co trzeci niemiecki nastolatek jest przekonany, że przewyższa we wszystkich dziedzinach młodego Polaka. drugiej kategorii, co wpływa na przekonania Niemców na temat Polaków. Według ankiety opublikowanej przez Der Spiegel co trzeci niemiecki nastolatek jest przekonany, że przewyższa we wszystkich dziedzinach młodego Polaka. Stereotypami w dziedzinie polityki są duma narodowa, homofobia, klerykalizm i antysemityzm Polaków. To głównie media rozpowszechniają i utrwalają stereotypy i uprzedzenia. Należy podkreślić, że stereotypy nie muszą być negatywne. W stosunkach polsko-niemieckich znaczącą rolę odgrywają jednak właśnie negatywne stereotypy. Niemcy kojarzeni są permanentnie z narodowym socjalizmem, nawet pozytywne cechy jak pilność czy dyscyplina Polacy łączą z niemieckim nacjonalizmem. Stereotypy są próbą zmierzenia się z innym narodem. Gdy ludzie rozmawiają o odległych krajach, najczęściej używają stereotypowych uproszczeń. W wypadku relacji polsko-niemieckich można zauważyć, że choć kraje sąsiadują ze sobą, o wiele za rzadko widzą siebie takimi, jakimi są w rzeczywistości. We wzajemnych relacjach zachowujemy się tak, jak gdyby nasze kraje leżały na dwóch końcach świata. Z tego punktu widzenia wydaje się, że byłoby lepiej, gdyby w naszych relacjach było więcej stereotypów, niż gdyby miało ich w ogóle nie być, ponieważ istnienie stereotypów oznacza zwracanie uwagi na sąsiadów. Uprzedzenia powstają ze stereotypów, ale sądzę, że stereotypy mogą pomagać w umieszczeniu obcej kultury we własnym obrazie świata. Żartobliwe obchodzenie się z obcymi i własnymi stereotypami jest bardzo istotne i powinno wzmacniać relacje między poszczególnymi ludźmi. Z pewnością każdy zdaje sobie z tego sprawę, że nie istnieje taka cecha, którą można by przypisać wszystkim przedstawicielom danej narodowości. Im częściej wchodzimy w prywatne relacje z ludźmi należącymi do innych kultur, tym pozytywniej je postrzegamy. Równoprawne partnerstwo między Niemcami a Polską nie zależy moim zdaniem od tego, jakie wzajemne stereotypy funkcjonują w naszych społeczeństwach. Jeżeli tylko będzie dochodzić do bezpośrednich kontaktów między ludźmi, to niemieckie umiłowanie porządku i polski romantyzm choć nadal będą istniały jako stereotypy i będą być może przedmiotem drwin nie będą miały negatywnych skutków dla wzajemnych relacji. Tożsamość Niemiec i Polski jest ukształtowana poprzez wspólną historię i dziś nie powinna zbyt mocno wychodzić na pierwszy plan. Nawet jeśli w wielu ważnych kwestiach w Unii Niemcy są sprzymierzeńcem Polski, nie wyklucza to posiadania odmiennych interesów. Aby wspólnie angażować się dla mocnej Europy, sąsiadujące państwa powinny jeszcze bardziej koncentrować się na teraźniejszości i zacieśniać współpracę. Wspieranie takiej właśnie polityki stanowi drogę do rozwoju zarówno politycznego, jak i gospodarczego. Agnes Fuchsloch: Przestańcie patrzeć na historię z perspektywy ofiary! Podczas seminariów dyskutowaliśmy o tym, co od dziesięcioleci negatywnie wpływa na stosunki polsko-niemieckie o wojennej przeszłości, stereotypach, powielanych przede wszystkim w mediach, o obustronnych interesach politycznych, rurociągu gazowym i wzajemnym postrzeganiu Polaków i Niemców. Stosunkowo długo zajmuję się relacjami polsko-niemieckimi i podczas seminarium spostrzegłam, że także my, osoby zainteresowane kwestiami społecznymi oraz politycznymi, Mimo obecności na seminarium polskich uczestników którzy nie znają języka niemieckiego, seminarium odbywało się w naszym języku. Uważam, że jest to znaczący fakt. nie unikamy nieporozumień. Zwróćmy uwagę, że mimo obecności na seminarium polskich uczestników którzy nie znają języka niemieckiego, seminarium odbywało się w naszym języku. Uważam, że jest to znaczący fakt. Nie chcę przesadzać i mówić o niemieckiej arogancji, wszak ustalenia językowe pozostawały w gestii organizatorów, ale było widać, że fakt ten przyjęty został przez wszystkich uczestników bez jakiegokolwiek sprzeciwu. Nie mogło więc dojść do wspólnych rozmów i bycia ze sobą, a to właśnie powinno być głównym celem seminarium. Ponadto, połowa niemieckich uczestników przybyła bez jakiejkolwiek wiedzy na temat Polski, co z jednej strony pokazuje, jak duże zaciekawienie musiało towarzyszyć ich podróży do Polski, a z drugiej strony uzmysławia, że wiedza taka jest po stronie niemieckiej taką rzadkością, że nie dało się znaleźć wystarczającej ilości uczestników seminarium, którzy faktycznie zajmują się Polską. Ku mojemu zdziwieniu, polskich uczestników było znacznie mniej niż niemieckich. Nie znam powodów takiego stanu rzeczy, być może po wieloletnich debatach słabnie także polskie zainteresowanie tą tematyką. Podczas dyskusji na seminarium gorąca atmosfera pojawiała się wtedy, gdy mówiliśmy o najbardziej newralgicznych tematach, takich jak II wojna światowa czy wypędzenia. Są to prawdopodobnie nadal najbardziej sporne kwestie. Zarówno pod względem ilościowym, jak i prawnym, wypędzeni nie mają większego znaczenia w Niemczech, dlatego też nie mówi się o nich zbyt często. Nazwisko Eriki Steinbach zna w najlepszym wypadku 30% Niemców. W Polsce natomiast Związek Wypędzonych nadal jest odbierany jako zagrożenie, co jest zrozumiałe, gdy weźmie się pod uwagę niektóre niemieckie wypowiedzi na temat wypędzeń. Sądzę, że do odprężenia może dojść jedynie poprzez intensywny dialog na tematy polityczne. Zamiast wykorzystywać temat wypędzeń do celów wyborczych i siać strach, powinna zostać podjęta jakaś inicjatywa poparta faktami (przecież nie istnieje żadne zagrożenie!) i deklaracjami o solidarności, a tym samym temat powinien zostać zamknięty. Temat Jedwabnego pokazał wyraźnie, że Polska w bardzo niewielkim stopniu rozprawiła się z własną przeszłością. Historia jest tu wciąż zbyt często postrzegana i przedstawiana z perspektywy ofiary. Sądzę, że krytyczne i obiektywne postrzeganie własnej historii jest niezbędne dla przyszłości polskiego społeczeństwa. Świadomość bycia ofiarą, która na razie stanowi kulturową cechę Polaków, stoi na drodze do powstania nowej polskiej świadomości i nowego obrazu Polski. Znaczącą rolę odgrywają tu także Niemcy, choćby przez to, że w Polsce wciąż mówi się o niemieckich próbach przeniesienia winy na Polaków, co z kolei pokazuje, że nawet w środowisku naukowym (co pokazał rozczarowujący wykład zamykający seminarium 2 ) dominuje promowany przez media obraz Niemców. Jest to przykre i zupełnie nieprzyszłościowe. Jestem pewna, że dojdzie do poprawy stosunków polsko-niemieckich. Istotną przyczyną obecnych problemów jest pozwolę sobie tu przywołać skrajne poglądy postrzeganie Polski przez Niemców jako zacofanego kraju bloku wschodniego i postrzeganie Niemiec w Polsce jako imperialistyczno-rewizjonistycznego belfra. Obrazy te nie zmienią się jednak szybko, choć sądzę, że wraz z poprawą gospodarczej sytuacji Polski będą odgrywały coraz mniejszą rolę. 223

4 224 Jestem przekonana, że właśnie my, naukowcy, powinniśmy być świadomi różnic kulturowych w myśleniu społecznym, a przez to w postrzeganiu naszego partnera, i zajmować się tymi problemami z perspektywy przyszłości, a nie obracać się ciągle wśród tych samych zagadnień. Bjoern Kluever: Dlaczego poznański Solaris udaje włoską firmę? Welt Online opublikował niedawno następujący raport: W Polsce liczba tych, którzy uważają Niemców za sympatycznych, spadła od 2005 roku z 44% do 29%. W Niemczech liczby te wzrosły z niewielkiego poziomu, mianowicie z 17%, do 23%. Największym zwycięzcą w obu krajach okazała się obojętność: 44% Polaków nie odczuwa wobec sąsiadów ani sympatii, ani antypatii, w Niemczech natomiast jest to aż 57% obywateli. Nie będę się teraz zajmować pytaniem jak do tego doszło, gdyż odpowiedź wymagałaby obszernej analizy historycznej, kulturowej i filozoficznej. O wiele ciekawsze wydaje mi się to, że w tym kontekście nadal, mimo wykazanej obojętności (przynajmniej według ankiety Welt Online ), media zarówno w Niemczech, jak i w Polsce, ciągle prezentują nieprzemijające stereotypy polsko-niemieckie, które, jak się wydaje, natrafiają na duże zainteresowanie wśród czytelników w obu krajach. Czy interesujemy się sobą tylko wtedy, gdy nawzajem się denerwujemy? Czy jesteśmy podobni do ciągle sprzeczających się braci? Czy może jest coś więcej, niż obojętność? Może jest to typ miłości pomieszanej z nienawiścią, takiej, która występuje także wśród rodzeństwa? Chciałabym nieco naświetlić tą kwestię i w dalszej części przywołać kilka (częściowo skłaniających do refleksji, a częściowo śmiesznych) stereotypów, które wciąż pojawiają się w niemieckich i w polskich mediach. Plotkarskie czasopisma w obu krajach wypowiadają często sąsiadom wojny na ośmieszanie, w których sięgają chętnie po stereotypy. Dla Niemców Polacy to narwańcy, którzy bez zastanowienia starają się w sytuacjach problemowych przebić głową mur. W ten sposób trwa wielowiekowy stereotyp szlachcica rozwiązującego konflikty przy pomocy szabli. Najskrajniejszym przykładem wykorzystania tego uprzedzenia jest rozpowszechnione przez Josepha Goebbelsa podanie o polskiej kawalerii, która po niemieckiej agresji na Polskę we wrześniu 1939 roku rzekomo ruszyła z lancami na czołgi Wehrmachtu. Obraz wymachującego szabelką Polaka niemieccy komentatorzy wykorzystują także dziś Niektóre polskie browary podkreślają w reklamach, że ich produkty odpowiadają niemieckiej jakości, czym nawiązują do stereotypowego obrazu niemieckiego porządku. do opisu posunięć warszawskich polityków na arenie międzynarodowej. Z kolei Polki otrzymały od Niemców etykietkę atrakcyjnych i eleganckich. Nieporównywalne piękno Polek sławione było zresztą niegdyś w ariach operowych. Pomimo niemieckiego zachwytu nad cudownymi kobietami, polskie gazety plotkarskie chętnie przedstawiają w karykaturach negatywny obraz niemieckiego niezdary. Niemcy pokazywani są także jako naziści albo śmiertelnie poważni piwosze. A propos piwa: piwo w Polsce stało się ostatnio modnym trunkiem wśród młodszych generacji (jest nawet mieszane z sokiem), a polskie marki wielokrotnie w ostatnich latach otrzymywały odznaczenia podczas międzynarodowych konkursów. Ciekawe, że niektóre polskie browary podkreślają w reklamach, że ich produkty odpowiadają niemieckiej jakości, czym nawiązują do stereotypowego obrazu niemieckiego porządku. Część polskich polityków i publicystów nadal używa narodowego socjalizmu jako argumentu w aktualnych kontrowersjach, chociażby w ramach UE, co spotyka się w RFN z dezaprobatą. Niektórzy niemieccy komentatorzy propagują nawet hasło: koniec z poprawnością polityczną wobec Polski. Brak wrażliwości na uczucia innych narodów widać wyraźnie w dowcipach o Polakach, które na pewien czas pojawiły w salonach w połowie lat dziewięćdziesiątych za sprawą znanego z telewizji prezentera i artysty kabaretowego Haralda Schmidta. Dopiero po rozmowie z polskim ambasadorem Andrzejem Byrtem i po protestach niemieckiej prasy Schmidt wykreślił ze swojego programu codzienny dowcip o Polakach. Obecnie jedynie sporadycznie pojawiają się one w niemieckich mediach, na co głośno oburzają się polscy komentatorzy. Ich zdaniem dowodzą one arogancji niemieckiej elity. Tym samym pojawia się tu nawiązanie do stereotypu zarozumiałego Niemca, który na skutek swojej gospodarczej przewagi spogląda z wyższością na Polaka i jego polską gospodarkę. To z kolei odpowiada wyobrażeniom Niemców, że Polska jest krajem zacofanym, a do tego źle zorganizowanym. Ten stereotyp, który w czasach gospodarki planowej za rządów komunistów odpowiadał rzeczywistości, także i dziś pojawia się w niemieckich mediach, nie zważając na efekty wzrostu gospodarczego w Polsce z ostatnich 15 lat. Raporty na temat rozwoju gospodarczego Polski także na początku XXI wieku chętnie ilustrowane są obrazkami przedstawiającymi furmanki. Widać tu moim zdaniem bardzo wyraźnie, jakie skutki dla kształtowania wzajemnego obrazu może mieć brak porozumienia. Polscy specjaliści od reklamy uwzględniają uprzedzenia nawet podczas kampanii reklamowych eksportowanych produktów z zakresu high technology. Pewien poznański Raporty na temat rozwoju gospodarczego Polski także na początku XXI wieku chętnie ilustrowane są obrazkami przedstawiającymi furmanki. producent autokarów jako pierwszy w Europie wprowadził do produkcji seryjnej autobus miejski z napędem hybrydowym. Firma nazywa się Solaris, a do jej produktów zaliczają się takie modele, jak Urbino, Alpino, Vacanza. Nazwy te mają wyraźnie na celu ukrycie kraju swojego pochodzenia, który nie jest kojarzony z postępem technicznym. Obecnie autobusy Solaris kursują po kilkudziesięciu niemieckich miastach. Berlin zamówił ponad 200 takich pojazdów. Z pewnością niewielu pasażerów wie, że te nowoczesne pojazdy nie pochodzą z Włoch, lecz z Polski. Wysoka technika nie pasuje do obrazu Polski, który wyrobiła sobie większość Niemców. Alicja Kunzika: Kto właściwie wspiera nasze pojednanie? Pobyt w Krakowie i udział w Szkole zwróciły moją uwagę na liczne fundacje, stowarzyszenia i programy zajmujące się zbliżeniem polsko-niemieckim. Uświadomiłam sobie, jak wiele jest możliwości wspierania relacji między naszymi krajami. Chciałabym w tym tekście poświęcić uwagę niektórym z tych instytucji. Z pewnością najbardziej znaną instytucją jest Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej, która była jednym ze sponsorów naszej Szkoły. Została powołana do życia przez rządy obu krajów na mocy porozumienia międzyrządowego w 1991 roku w celu rozwoju współpracy polsko-niemieckiej. Prowadzona jest wspólnie przez stronę polską i niemiecką. Jej zadanie polega na zapewnianiu funduszy dla realizacji projektów polskich 225

5 226 Na Stowarzyszenie Naukowo- Kulturalne w Europie Środkowej i Wschodniej (GFPS) moją uwagę zwrócili niemieccy studenci, którzy byli zainteresowani semestralnym pobytem w Polsce. i niemieckich, które odpowiadają wspólnym założeniom. Do 2001 roku fundacja dysponowała dużymi środkami finansowymi i stworzyła materialne podstawy dla dialogu między obywatelami obu krajów przez budowę miejsc spotkań, pielęgnację pomników wspólnego dziedzictwa kulturowego, poprawę infrastruktury koniecznej dla rozwijania wzajemnych relacji i wiele innych działań. Od 2002 roku fundacja inwestuje dochody kapitałowe w projekty, które służą spotkaniom i współpracy między ludźmi z Polski i z Niemiec. Punkt ciężkości stanowią przy tym projekty partnerskie na płaszczyźnie komunalnej jak i współpraca gospodarcza, ale też stosunki między środkami masowego przekazu i współpraca kulturalna. Dzięki wspieraniu ponad 800 projektów rocznie Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej przyczynia się do stałego umacniania podstaw bilateralnej współpracy obu krajów. W zakresie wymiany młodzieży prym wiedzie Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży. Założona została w 1991 roku, aby infor-mować, przezwyciężać uprzedzenia, umożliwiać pojednanie i pomagać w nawiązywaniu przyjaźni. W tym celu wspiera finansowo spotkania, praktyki i różnorodneprogramy i projekty. Współpraca Młodzieży oferuje także doradztwo w kwestiach formalnych i technicznych dotyczących wymiany młodzieży i pomaga w poszukiwaniu partnerów do nawiązania współpracy. Od 1993 roku pośredniczy przy nawiązywaniu partnerstw między szkołami i częściowo zwraca koszty podróży. W ramach instytucji pożytku publicznego co roku w różnych szkołach na terenie całej Polski działa 40 niemieckich nauczycieli z Instytutu Gethego. Mają oni za zadanie wspierać rozwój języka niemieckiego za granicą i pielęgnować współpracę kulturalną. Nacisk kładzie się na nauczanie języka niemieckiego jako języka obcego, które obok przeprowadzenia kursów czy egzaminów językowych wymaga też przygotowania materiałów oraz obejmuje dokształcanie nauczycieli niemieckiego. Innym zadaniem Instytutu jest współpraca kulturalna w dziedzinie literatury, muzyki, teatru, filmu, tańca, wystaw i tłumaczeń. Ponadto organizuje imprezy kulturalne i wspiera organizację festiwali. Trzecim z głównym celów jest przekazywanie aktualnego obrazu Niemiec, między innymi przez biblioteki, centra informacji, fora dyskusyjne, a także różnorodne publikacje, audycje i filmy. Na Stowarzyszenie Naukowo-Kulturalne w Europie Środkowej i Wschodniej (GFPS) moją uwagę zwrócili niemieccy studenci, którzy byli zainteresowani semestralnym pobytem w Polsce. GFPS działa na zasadzie non-profit, bazując na inicjatywie studenckiej, przy minimalnym udziale biurokracji. Koncentruje się na organizowaniu spotkań młodych studentów z Polski, Czech oraz Niemiec. Oferuje stypendia, seminaria, kursy językowe oraz inne projekty w Europie Środkowej i Wschodniej. Studenci są bardzo zadowoleni z tej organizacji, ponieważ prócz wsparcia finansowego daje ona możliwość udziału w spotkaniach informacyjnych oraz seminariach, co dodatkowo rozwija kontakty z innymi studentami. Na zakończenie chciałabym wspomnieć o jeszcze jednej organizacji działającej na zasadzie wolontariatu. Celem Akcji Znaku Pokuty Służby dla Pokoju (ASF) jest wspieranie pojednania z Polską przez działania praktyczne. W tym zakresie ASF daje młodym i starszym osobom możliwość współpracy przy różnych projektach przez działalność krót- ko- bądź długoterminową na zasadzie wolontariatu. Podczas krótkich obozów letnich młodzi ludzie z różnych krajów żyją wspólnie i pracują przez okres od dwóch do trzech tygodniu i zajmują się historią narodowego socjalizmu oraz aktualnymi zagadnieniami politycznymi. Praca opiera się na pielęgnacji miejsc pamięci bądź organizacji spotkań z osobami niepełnosprawnymi. Wolontariusze mogą także zaangażować się w ASF na rok w Polsce w ramach służby długoterminowej. Pracują w szkołach, ośrodkach spotkań oraz w muzeach i miejscach pamięci, odwiedzają byłych więźniów, wspierają osoby niepełnosprawne, organizacje dziecięce, młodzieżowe i organizacje praw człowieka. Ten pobieżny przegląd instytucji wspierających stosunki polsko-niemieckie wskazuje różnorodne możliwości zaangażowania się w poprawę relacji pomiędzy Polakami a Niemcami. Pokazuje też jak wielką wagę przywiązuje się do dobrze funkcjonującego, pokojowego sąsiedztwa Polski i Niemiec. Maria Lohmeyer: Bardzo krótka historia naszych stosunków Warunkiem zrozumienia stosunków polsko-niemieckich po 1989 roku jest spojrzenie na historię obu państw. Na konferencji w Poczdamie w 1945 roku ustalono granicę na Odrze i Nysie, nie doszło jednak do podpisania żadnego traktatu pokojowego. W czasach powojennych RFN z powodów wewnętrznych początkowo nie uznawała nowej granicy, gdyż wypędzeni stanowili liczącą się grupę wyborców. W skutek zamknięcia granic pomiędzy RFN a PRL praktycznie nie dochodziło do żadnych kontaktów. Wpływy wypędzonych oraz remilitaryzacja Niemiec postrzegane były w Polsce jako zagrożenie. Stosunki polsko-niemieckie rozluźniły się dopiero dzięki uklęknięciu Willy ego Brandta w 1970 roku przed pomnikiem Bohaterów Getta w Warszawie, a także dzięki podpisaniu Traktatu Warszawskiego i zmniejszeniu się wpływu wypędzonych na wewnętrzną politykę Niemiec. Ostatecznie przebieg granic zjednoczonych Niemiec został pisemnie zatwierdzony dopiero 12 września 1990 roku w tak zwanym układzie dwa plus cztery. Granica na Odrze i Nysie została uznana przez obie strony jako granica między Polską a Niemcami. Zawarty 17 czerwca 1991 roku traktat o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy otworzył drogę dla pozytywnego rozwoju na płaszczyźnie politycznej i umożliwił wymianę kulturową oraz społeczną. W tym kontekście mówiono czasem o kiczu pojednania, gdyż zbliżenie początkowo było celebrowane bardzo emocjonalnie. W sferze politycznej w ostatnich dwudziestu latach dużo się wydarzyło, a stosunki polsko-niemieckie podlegały pewnym wahaniom. Wejście Polski do NATO w 1999 roku i UE w 2004 roku przyczyniły się do zacieśniania więzi w Europie. Niemcy odgrywały rolę adwokata Wypędzenia i Jedwabne postrzegane są u nas jako część historii, która musi zostać udokumentowana. W Polsce panuje natomiast strach przed sterowaną z zewnątrz zamianą ról, przed zmianą obrazu Polski z narodu ofiar na naród katów. Polski i dostrzegły kluczową pozycję Polski jako pośrednika pomiędzy Europą Zachodnią a Europą Wschodnią tudzież Środkową. Stosunki pogorszyły się w 2002 roku z powodu konfliktu w Iraku, podczas którego Polska wypowiedziała się za działaniami zbrojnymi, a Niemcy były im przeciwne. Interesy narodowe Niemiec były coraz silniej akcentowane na zewnątrz. Polityka energetyczna Niemiec i związany z nią zamiar budowy 227

6 228 Gazociągu Północnego między Rosją a Niemcami doprowadziły w 2005 roku do tego, że Polska, Litwa, Łotwa i Estonia poczuły się ignorowane jako sąsiedzi i członkowie UE. Rosji zarzucano rozbijanie UE, a Niemcy ostrzegano przed zależnością od Rosji. Niemcy Widać wyraźnie, że zainteresowanie Polaków Niemcami jest większe, niż Niemców Polakami. Do tego istnieje asymetria wiedzy Niemcy wiedzą znacznie mniej o swoich wschodnich sąsiadach niż Polacy o Niemcach. w przyszłości będą pokrywać około 40% swoich potrzeb gazem z Rosji, co w razie konfliktu może stanowić środek nacisku ze strony Kremla 3. Dalsze konflikty wystąpiły wskutek planowania budowy Centrum przeciwko Wypędzeniom w Berlinie i obecności w mediach Eriki Steinbach, od 1998 roku przewodniczącej Związku Wypędzonych. Niemcom zarzucano, że próbują relatywizować swoje winy przez budowę Centrum i prezentowanie w mediach zbrodni w Jedwabnem. Obawiano się także nowego pisania historii i ewentualnych roszczeń majątkowych ze strony osób powracających na tereny z których zostały wysiedlone. Po stronie niemieckiej zarzuty te spotykały się z niezrozumieniem, gdyż II wojna światowa jest w Niemczech ważnym tematem publicznym i Niemcy są świadomi swojej winy. Wypędzenia i Jedwabne postrzegane są u nas jako część historii, która musi zostać udokumentowana. W Polsce panuje natomiast strach przed sterowaną z zewnątrz zamianą ról, przed zmianą obrazu Polski z narodu ofiar na naród katów. Ta dyskusja pokazuje, jak wielka jest w Polsce podejrzliwość wobec Niemiec. Na płaszczyźnie gospodarczej oba kraje odnoszą korzyści ze wzajemnej współpracy, sytuacja gospodarcza Polski jest jednak w widoczny sposób zależna od sytuacji Niemiec. W 2008 roku 25% eksportowanych przez Polskę towarów znalazło zbyt w Niemczech, a 23% importowanych towarów pochodziło z Niemiec. 17% bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Polsce pochodziło z Niemiec, co dało temu krajowi pierwsze miejsce w tej dziedzinie 4. Z liczb tych wynika, jak ważna jest dla obu krajów dobra współpraca gospodarcza i polityczna. Poprzez tworzenie Euroregionów wspierana jest międzynarodowa współpraca w zakresie gospodarki, transportu, administracji i ochrony środowiska. W ostatnich latach kontakty między obydwoma krajami rozwinęły się nie tylko na płaszczyźnie politycznej i gospodarczej, ale też w sferze międzyludzkiej i międzykulturowej. Partnerstwa między miastami, wymiany uczniowskie, pobyty studyjne wspierane przez Erasmusa i GFPS oraz imprezy Polsko-Niemieckiej Współpracy Młodzieży przyczyniły się do redukcji uprzedzeń oraz stereotypów. Niestety, widać wyraźnie, że zainteresowanie Polaków Niemcami jest większe, niż Niemców Polakami. Do tego istnieje asymetria wiedzy Niemcy wiedzą znacznie mniej o swoich wschodnich sąsiadach niż Polacy o Niemcach. Wykreowany przez media negatywny obraz Polski jako kraju złodziei samochodów, religijności i zacofania z trudem podlega weryfikacji przez wyjazdy za granicę. Pojęcie polska gospodarka i łączone z nim określenia chaotyczna, niedochodowa, niezorganizowana przez długi czas służyły do poprawienia wizerunku własnej, rzekomo uporządkowanej i dochodowej gospodarki. Także w sferze kontaktów osobistych zaufanie Polaków do Niemców jest większe niż w drugą stronę. Wzajemne zaufanie leży przy tym we wspólnym interesie, również w sferze stosunków międzynarodowych. Jednak właśnie w tej dziedzinie brak jest zaufania, co uwarunkowane jest wydarzeniami histo- rycznymi, stereotypami, a także nierównym potencjałem. Strona polska obawia się dominacji Niemiec i zależności gospodarczej, natomiast strona niemiecka nie interesuje się Polską. Dla zapewnienia wspólnych interesów w dziedzinie bezpieczeństwa, dobrobytu, stabilności, demokracji, praworządności i zaufania ważne jest, aby interesy indywidualne nie były promowane samodzielnie, ale w uzgodnieniu z państwami członkowskimi UE. Możemy osiągnąć wzrost mobilności i skupić się na interesach Unii tylko wtedy, gdy mamy świadomość, że UE składa się z równoprawnych partnerów. Halina Heyn: Od doktryny Hallsteina do kiczu pojednania W wielu analizach relacji polsko-niemieckich za punkt zero przyjmuje się II wojnę światową. Zbrodnie na Polakach, jakich dopuścili się Niemcy w latach , obciążały relacje polsko-niemieckie ogromnym brzemieniem winy. Było ono tak ciężkie, że przez długi czas wydawało się, że nie można podjąć żadnych zwykłych działań; musiało minąć dwadzieścia lat, by między Polską a Niemcami Zachodnimi powoli zaczął się kształtować dialog polityczny. Istniały oczywiście kontakty dyplomatyczne pomiędzy PRL i NRD, ale były to relacje opisywane często jako narzucona przyjaźń. Rozmowy między RFN a Polską były zamrożone, ponieważ nie doszło do uznania granic przez Niemcy, ani do uzgodnienia sposobu postępowania wobec Niemców, którzy zostali w Polsce. Gdy władzę przejęła koalicja SPD i FDP wzrosły wątpliwości wobec polityki wschodniej określanej przez doktrynę Hallsteina. Doktryna Hallsteina zabraniała RFN jakichkolwiek kontaktów dyplomatycznych z państwami, które oficjalnie uznawały NRD, ponieważ RFN przypisywała sobie O ile Związek Radziecki był postrzegany jako polityczny partner numer jeden na Wschodzie, o tyle Polskę uznawano za kraj kluczowy w kwestii moralnego oczyszczenia. wyłączne prawo do reprezentowania narodu niemieckiego. Podważenie tej doktryny umożliwiło zmianę polityki przez Willy ego Brandta. Jego Ostpolitik oparta na formule zmiany przez zbliżenie zainicjowała kontakty dyplomatyczne. Uklęknięcie kanclerza przed pomnikiem Bohaterów Getta w Warszawie było postrzegane jako punkt zwrotny w relacjach niemiecko-polskich, bardziej nawet niż Traktat Warszawski podpisany w 1970 roku. W umowie tej obydwie strony deklarowały pokojowe zamiary i uznawały istniejącą granicę na Odrze i Nysie. Nie należy zapominać, że wszelkie kontakty Niemiec z Polską mogły mieć miejsce wyłącznie za zezwoleniem Związku Radzieckiego. Tak więc umowa między NRF a ZSRR musiała poprzedzać Traktat Warszawski. Jak to ujął Dieter Bingen, o ile Związek Radziecki był postrzegany jako polityczny partner numer jeden na Wschodzie, o tyle Polskę uznawano za kraj kluczowy w kwestii moralnego oczyszczenia. Należy pamiętać, że w Niemczech powszechne było przekonanie, iż Traktat Warszawski wiąże tylko RFN. Zjednoczone Niemcy potrzebowały więc nowego uregulowania. Euforia niebawem ustąpiła rozczarowaniu. Nowy etap, który Dieter Bingen nazwał normalizacją i stagnacją trwał od 1970 roku do lat osiemdziesiątych. Pod rządami kanclerza Helmuta Schmidta ( ) podpisano w roku 1975 dwie umowy, tak zwaną wielką pożyczkę ( Jumbo-credit ) oraz drugą, dotyczącą powrotu obywateli Niemiec i Polski do ich krajów rodzinnych oraz rekompen- 229

7 230 sat dla jeńców wojennych. W czasie kryzysu w Polsce w latach niemiecki kanclerz był krytykowany za zbytnią uległość wobec Związku Radzieckiego. W odpowiedzi niemiecki rząd próbował zwiększać pomoc materialną dla Polaków. Bardziej niż działania władz, to solidarność niemieckiego społeczeństwa z Polakami stała się ważnym impulsem dla poprawy nastrojów między sąsiadami. Dynamikę sytuacji zmienił następnie rozpad bloku sowieckiego. W 1990 roku minister spraw zagranicznych Polski Krzysztof Skubiszewski wprowadził pojęcie niemiecko-polskiej wspólnoty interesów. Koncepcja ta, jak twierdzi Klaus Bachmann, opierała się na podzielanym przez oba kraje zainteresowaniu zmianami w Europie Środkowej i Wschodniej Niemcy chciały zjednoczenia, Polska zaś wolności. Wspólnym interesem był też udział Niemiec w procesie zjednoczenia Europy i członkostwo Polski w NATO i UE. W porównaniu z tą fundamentalną zgodnością interesów, różnice na innych polach wydawały się niewielkie. W Polsce szeroko rozpowszechnione było przekonanie, że droga do Europy prowadzić będzie przez Niemcy. Wydawało się, że Bonn będzie chciało wziąć udział w tym procesie w charakterze adwokata Polski. Roland Freudenstein mówił o dwóch sąsiadach, którzy byli jak gdyby dla siebie stworzeni. Tak jak w wypadku dialogu francuskoniemieckiego, również dla Warszawy i Bonn zjednoczenie Niemiec odgrywało istotną rolę. Polska postrzegała podział Niemiec jako sytuację korzystną z punktu widzenia swojego bezpieczeństwa. Dzięki inicjatywie Francji, Polska delegacja została dopuszczona do uczestnictwa w spotkaniu, na którym omawiano przyszłe granice zjednoczonych Niemiec. Polsko-niemiecki traktat graniczny z 1990 roku oficjalnie normalizował relacje między krajami. Uznanie istniejących granic pociągnęło za sobą zawarcie polsko-niemieckiego traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy w 1991 roku. W artykule ósmym tego dokumentu Niemcy obiecywały wspierać wejście Polski do Wspólnoty Europejskiej. Warszawa mogła Część naukowców krytykowała jednak relacje polsko-niemieckie jako zbyt powierzchowne. Klaus Bachmann zawarł tę krytykę w pojęciu kiczu pojednania. również liczyć na niemieckie poparcie dla starań o członkostwo w NATO. Dieter Bingen nazwał ten etap złotymi latami dziewięćdziesiątymi. Część naukowców krytykowała jednak relacje polsko-niemieckie jako zbyt powierzchowne. Klaus Bachmann zawarł tę krytykę w pojęciu kiczu pojednania ( Versöhnungskitsch ). Przełożyli z niemieckiego Zbigniew Dura i Agnieszka Bożek, z angielskiego (pierwszą i ostatnią wypowiedź) Zbigniew Dura i Kamil Sokołowski Szkoła Polsko-Niemiecka Pojednanie czy interesy? Nowy model sąsiedztwa odbyła się maja 2009 roku w Krakowie. Uczestniczyło w niej trzydziestu studentów z Polski i Niemiec. Szkołę zorganizował Klub Jagielloński we współpracy z Uniwersytetem w Bremie i Fundacją Współpracy Polsko-Niemieckiej. 3. Deutschland macht sich abhängig. Interview mit Friedemann Müller, Tagesschau, 9 grudnia 2005 r., [20 maja 2009 r.]. 4. Polen Wirtschaft und Umweltpolitik, Auswärtiges Amt, kwiecień 2009 r.: [20 maja 2009 r.]. Co dalej? Stosunkom polsko-niemieckim poświęcona była cała teka XIII Pressji z 2008 roku. Można ją jeszcze kupić albo przejrzeć na www. pressje.org.pl. 231 Przypisy: 1. Tekst składa się z wybranych wypowiedzi uczestników Szkoły Polsko-Niemieckiej zorganizowanej przez Klub Jagielloński w maju 2009 roku. Tytuły i skróty pochodzą od redakcji. 2. Chodzi o wykład prof. Zdzisława Krasnodębskiego Perspektywy współpracy polsko-niemieckiej, Kraków, 17 maja 2009 r.

Poważny krok w kierunku normalności

Poważny krok w kierunku normalności Poważny krok w kierunku normalności Dwadzieścia lat po podpisaniu polsko-niemieckiego Traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy : wyniki raportu Instytutu Allensbach na temat relacji polskoniemieckich

Bardziej szczegółowo

ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW. Kamila Ordowska

ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW. Kamila Ordowska ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW Kamila Ordowska Dlaczego powinniśmy kształcić postawy społeczne i obywatelskie? Dynamicznie zmieniające się realia współczesnego świata rozwój cywilizacyjno

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji http://www.frse.org.pl/

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji http://www.frse.org.pl/ Jak przygotować i realizować projekt, pozyskiwanie środków, partnerów, wątpliwości, pytania, wymiana doświadczeń - fora, przykłady dobrych praktyk, narzędzia pomocne w realizacji Fundacja Rozwoju Systemu

Bardziej szczegółowo

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Rok 2005 został ogłoszony przez Radę Europy Europejskim Rokiem Edukacji Obywatelskiej. Ma to zwrócić uwagę na znaczenie edukacji dla wspierania

Bardziej szczegółowo

70 lat później Jak Polacy oceniają stosunki polsko-niemieckie i niemiecką politykę europejską?

70 lat później Jak Polacy oceniają stosunki polsko-niemieckie i niemiecką politykę europejską? 70 lat później Jak Polacy oceniają stosunki polsko-niemieckie i niemiecką politykę europejską? Komunikat z badań 1 września mija siedemdziesiąta rocznica wybuchu II wojny światowej. Kilkadziesiąt lat po

Bardziej szczegółowo

Opinie Polaków o stosunkach polsko-niemieckich po zmianie rządów w obu krajach

Opinie Polaków o stosunkach polsko-niemieckich po zmianie rządów w obu krajach Opinie Polaków o stosunkach polsko-niemieckich po zmianie rządów w obu krajach Komunikat z badania Instytutu Spraw Publicznych Badanie Instytutu Spraw Publicznych zostało przeprowadzone przy współpracy

Bardziej szczegółowo

Seminaria europejskie

Seminaria europejskie Seminaria europejskie koordynatorka: Aleksandra Saczuk a.saczuk@schuman.org.pl SE(5) 7.12.2009 Partnerstwo Wschodnie polski sukces w unijnej polityce zewnętrznej Partnerstwo Wschodnie jest polskim sukcesem

Bardziej szczegółowo

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of Przemówienie Ambasadora Stephena D. Mulla Ceremonia wręczenia dyplomów WIEMBA Uniwersytet Warszawski 29 czerwca 2013r. Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i wielu poświęceniom otrzymujecie

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI

POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI A 332 02 < Krzysztof Skubiszewski POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI Przemówienia, oświadczenia, wywiady 1989-1993 Warszawa 1997 PRZEDMOWA 11 WYBRANE PRZEMÓWIENIA, OŚWIADCZENIA I WYWIADY

Bardziej szczegółowo

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband Centrum KLUCZ w ramach realizacji projektu PWP OWES INSPRO rozwiązania ponadnarodowe prezentuje wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband, przybliżający dobre praktyki z zakresu zachodniego

Bardziej szczegółowo

VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych

VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych Wzorem lat ubiegłych Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide de Gasperi

Bardziej szczegółowo

Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych. Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju

Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych. Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju Diagnoza Po odzyskaniu przez Polskę wolności w 1989 r. nastąpił dynamiczny rozwój

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 http://www.cbos.pl sekretariat@cbos.pl SEKRETARIAT 629-35 - 69, 628-37

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku

Bardziej szczegółowo

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07. KARTA PROJEKTU Informacje o projekcie Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.2013 Informacje o projektodawcy Nazwa

Bardziej szczegółowo

POLSKIE DOŚWIADCZENIA UKRAIŃSKIE PERSPEKTYWY

POLSKIE DOŚWIADCZENIA UKRAIŃSKIE PERSPEKTYWY POLSKIE DOŚWIADCZENIA UKRAIŃSKIE PERSPEKTYWY Wybory 2012 Autorzy: Ewa Nowak-Koprowicz Dominik Łazarz Katarzyna Stępak Daniel Szeligowski PO SĄSIEDZKU - cykl warsztatów o polskich doświadczeniach i ukraińskich

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2011 BS/73/2011 POLACY O RELACJACH MIĘDZY POLSKĄ A NIEMCAMI

Warszawa, czerwiec 2011 BS/73/2011 POLACY O RELACJACH MIĘDZY POLSKĄ A NIEMCAMI Warszawa, czerwiec 2011 BS/73/2011 POLACY O RELACJACH MIĘDZY POLSKĄ A NIEMCAMI Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii

Bardziej szczegółowo

MODELE NAUCZANIA EDUKACJI OBYWATELSKIEJ W SZKOŁACH EUROPEJSKICH. Kamila Ordowska

MODELE NAUCZANIA EDUKACJI OBYWATELSKIEJ W SZKOŁACH EUROPEJSKICH. Kamila Ordowska MODELE NAUCZANIA EDUKACJI OBYWATELSKIEJ W SZKOŁACH EUROPEJSKICH Kamila Ordowska PRIORYTET zaangażowanie obywateli w życie polityczne i społeczne Zachęcanie obywateli do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym

Bardziej szczegółowo

Edukacja na rzecz Pokoju. Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail.

Edukacja na rzecz Pokoju. Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail. Edukacja na rzecz Pokoju Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail.com Zaproszenie do Pokojowej Edukacji Dr Maria Montessori (1870 1952) Znana

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Wizerunek organizacji pozarządowych najważniejsze fakty 24% 16% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Kiedy Polacy słyszą organizacja pozarządowa to myślą 79% 77% zajmują się głównie pomaganiem

Bardziej szczegółowo

Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola

Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola sporządzony w ramach projektu Od diagnozy do strategii model planowania rozwoju usług publicznych dofinansowanego ze środków Unii

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2011 BS/79/2011 POLACY O NIEMCACH

Warszawa, czerwiec 2011 BS/79/2011 POLACY O NIEMCACH Warszawa, czerwiec 2011 BS/79/2011 POLACY O NIEMCACH Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej ul. Żurawia

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Wdrażanie udziału społecznego Przykłady z Berlina i Pragi. Christian Kölling. Europejska Sieć Mobilności i Lokalna Agenda 21

Wdrażanie udziału społecznego Przykłady z Berlina i Pragi. Christian Kölling. Europejska Sieć Mobilności i Lokalna Agenda 21 Wdrażanie udziału społecznego Przykłady z Berlina i Pragi Christian Kölling Europejska Sieć Mobilności i Lokalna Agenda 21 Przewodni Projekt Berlińskiej Agendy 21 Udział społeczny - Wrocław 9.12.2005 Wdrażanie

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA O KONTRAKCIE Z NORWEGIĄ NA DOSTAWĘ GAZU DO POLSKI BS/166/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA O KONTRAKCIE Z NORWEGIĄ NA DOSTAWĘ GAZU DO POLSKI BS/166/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2014 ISSN 2353-5822 NR 48/2014 POLACY O BEZPIECZEŃSTWIE NARODOWYM I NATO

Warszawa, kwiecień 2014 ISSN 2353-5822 NR 48/2014 POLACY O BEZPIECZEŃSTWIE NARODOWYM I NATO Warszawa, kwiecień 2014 ISSN 2353-5822 NR 48/2014 POLACY O BEZPIECZEŃSTWIE NARODOWYM I NATO Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Strony internetowe z informacjami dot. wsparcia działalności młodych artystów-muzyków: Stypendia, wyjazdy zagraniczne, dotacje

Strony internetowe z informacjami dot. wsparcia działalności młodych artystów-muzyków: Stypendia, wyjazdy zagraniczne, dotacje Strony internetowe z informacjami dot. wsparcia działalności młodych artystów-muzyków: Stypendia, wyjazdy zagraniczne, dotacje przygotowano na podstawie danych zebranych przez studentów Akademii Muzycznej

Bardziej szczegółowo

Nauczanie języka: Kształcenie zawodowe: Wizja regionu przygranicznego: Portal internetowy: Planowanie przestrzenne obszarów morskich:

Nauczanie języka: Kształcenie zawodowe: Wizja regionu przygranicznego: Portal internetowy: Planowanie przestrzenne obszarów morskich: Protokół z XXVI posiedzenia Polsko-Niemieckiej Komisji Międzyrządowej ds. Współpracy Regionalnej i Przygranicznej Szczecin, 29-30 września 2015 r. 1. Zalecenia -Współpraca przygraniczna - 1. Połączenia

Bardziej szczegółowo

BIAŁORUŚ BIULETYN ELEKTRONICZNY 08 / LISTOPAD 2013

BIAŁORUŚ BIULETYN ELEKTRONICZNY 08 / LISTOPAD 2013 BIAŁORUŚ BIULETYN ELEKTRONICZNY STOSUNKI POLSKO-BIAŁORUSKIE Białoruś jest ważnym partnerem dla Polski ze względu na jej bliskie sąsiedztwo i wspólną historię. Dlatego Polska, również w ramach Unii Europejskiej,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia

Bardziej szczegółowo

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca WYMAGANIA EDUKACYJNE Z WIEDZY O SPOŁECZEŃSTWIE NA POSZCZEGÓLNE OCENY KLASA II GIMNAZJUM Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej Temat lekcji 1. O czym będziemy się uczyć na lekcjach wiedzy o społeczeńst

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA EDUKACJI POLSKO-CHIŃSKIEJ 波 中 教 育 基 金 会 TADEUSZ CHOMICKI PRZEWODNICZĄCY RADY PROGRAMOWEJ. biuro@edupolsin.org

FUNDACJA EDUKACJI POLSKO-CHIŃSKIEJ 波 中 教 育 基 金 会 TADEUSZ CHOMICKI PRZEWODNICZĄCY RADY PROGRAMOWEJ. biuro@edupolsin.org FUNDACJA EDUKACJI POLSKO-CHIŃSKIEJ 波 中 教 育 基 金 会 TADEUSZ CHOMICKI PRZEWODNICZĄCY RADY PROGRAMOWEJ biuro@edupolsin.org O FUNDACJI "Fundacja Edukacji Polsko-Chińskiej" z siedzibą w Warszawie powstała w tym

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/146/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW

Warszawa, październik 2013 BS/146/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Warszawa, październik 2013 BS/146/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku

Bardziej szczegółowo

- Temat: Europejska polityka Rosji u progu XXI wieku Kierownik tematu: prof. dr hab. Bogdan Łomiński

- Temat: Europejska polityka Rosji u progu XXI wieku Kierownik tematu: prof. dr hab. Bogdan Łomiński Informacje ogólne Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu Śląskiego powstał w 1975 roku. Na dzień 30 listopada 2000 roku w Instytucie zatrudnionych było (w przeliczeniu na pełne etaty)

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Raport z badania Szymon Góralski Wrocław, 2013 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6 klasy - Ocena Gramatyka i słownictwo uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie z łatwością buduje spójne zdania proste i złożone, poprawne pod względem gramatycznym i logicznym

Bardziej szczegółowo

UCZENIE SIĘMIĘDZYKULTUROWE

UCZENIE SIĘMIĘDZYKULTUROWE UCZENIE SIĘMIĘDZYKULTUROWE UCZENIE SIĘ MIĘDZYKULTUROWE źródłó: https://www.youtube.com/watch?v=rjqb21rnyf Uczenie sięna różnych poziomach Uczenie się poznawcze oznacza zdobywanie wiedzy lub przyswajanie

Bardziej szczegółowo

Strategia i jej wdrożenie

Strategia i jej wdrożenie Strategia i jej wdrożenie jak rozwijać relacje ze wszystkimi, których to dotyczy? Jacek Dębczyński Chwila dla strategii Różnie je robimy i różnie je oceniamy ale ich rola rośnie Jaka strategia? Tożsamościowa

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Grupy S&D w sprawie umiejętności korzystania z mediów

Stanowisko Grupy S&D w sprawie umiejętności korzystania z mediów S&D Grupa Postępowego Sojuszu Socjalistów i Demokratów w Parlamencie Europejskim Parlament Europejski Rue Wiertz 60 B-1047 Bruksela T +32 2 284 2111 F +32 2 230 6664 www.socialistsanddemocrats.eu Stanowisko

Bardziej szczegółowo

Wizyta w Miejscach Pamięci II wojny światowej jako wyzwanie i szansa dla projektów wymiany polsko-niemieckiej

Wizyta w Miejscach Pamięci II wojny światowej jako wyzwanie i szansa dla projektów wymiany polsko-niemieckiej Wizyta w Miejscach Pamięci II wojny światowej jako wyzwanie i szansa dla projektów wymiany polsko-niemieckiej Seminarium metodyczne dla animatorów wymian polsko-niemieckich Oświęcim, 10 14 grudnia 2013

Bardziej szczegółowo

Polskie 10 lat w Unii

Polskie 10 lat w Unii Polskie 10 lat w Unii Polityczne aspekty członkostwa -jak Polska zmieniła Europę Dobra sytuacja ekonomiczna w czasach kryzysu BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE KORZYSTNY BUDŻET UE NA LATA 2014-2020 Euroentuzjazm

Bardziej szczegółowo

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk Zmiana przekonań ograniczających Opracowała Grażyna Gregorczyk Główny wpływ na nasze emocje mają nasze przekonania na temat zaistniałych faktów (np. przekonania na temat uprzedzenia do swojej osoby ze

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z KURSU METODYCZNO- JĘZYKOWEGO W WIELKIEJ BRYTANII

SPRAWOZDANIE Z KURSU METODYCZNO- JĘZYKOWEGO W WIELKIEJ BRYTANII SPRAWOZDANIE Z KURSU METODYCZNO- JĘZYKOWEGO W WIELKIEJ BRYTANII W dniach 24 lipca- 6 sierpnia 2011r. uczestniczyłam w kursie metodycznojęzykowym pt. Teachers of English Course w ramach programu Comenius-

Bardziej szczegółowo

Jacek Szlachta. Panel 2 Rola współpracy transgranicznej dla rozwoju województwa podlaskiego. Białystok 20 luty 2014 roku

Jacek Szlachta. Panel 2 Rola współpracy transgranicznej dla rozwoju województwa podlaskiego. Białystok 20 luty 2014 roku Jacek Szlachta Panel 2 Rola współpracy transgranicznej dla rozwoju województwa podlaskiego Białystok 20 luty 2014 roku 1 Struktura prezentacji 1. Zapisy strategii województwa podlaskiego do roku 2020 w

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ A 388068 Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe Redakcja i opracowanie: Andrzej Ciupiński Kazimierz Malak WARSZAWA 2004 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 CZĘŚĆ I. NOWE PODEJŚCIE DO POLITYKI

Bardziej szczegółowo

olityka zagraniczna i bezpieczeństwa RFN

olityka zagraniczna i bezpieczeństwa RFN SUB Hamburg A/553448 Patrycja Sokołowska olityka zagraniczna i bezpieczeństwa RFN wobec państw obszaru byłej Jugosławii wiatach 1990-2005 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów 13 Wstęp 17 ROZDZIAŁ 1 Główne kierunki

Bardziej szczegółowo

Kodeks Równego Traktowania w Publicznej Szkole Podstawowej Nr 3 im. H. Łaskiego w Staszowie

Kodeks Równego Traktowania w Publicznej Szkole Podstawowej Nr 3 im. H. Łaskiego w Staszowie Kodeks Równego Traktowania w Publicznej Szkole Podstawowej Nr 3 im. H. Łaskiego w Staszowie I. Wstęp: Każdy człowiek ma prawo do korzystania z uprawnień i wolności, bez względu na jakiekolwiek różnice

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ

Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY _ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego AON wewn. 4969/97 QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY. Redakcja naukowa prof. zw. dr hab.

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI ECLECTICA. Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI ECLECTICA. Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI ECLECTICA Postanowienia ogólne 1 Fundacja pod nazwą Fundacja Eclectica zwana dalej Fundacją, ustanowiona przez Joannę Piasecką, zwaną dalej Fundatorem, aktem notarialnym sporządzonym przed

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2014 ISSN 2353-5822 NR 54/2014 O SYTUACJI NA UKRAINIE PRZED AKCJAMI SEPARATYSTÓW NA WSCHODZIE

Warszawa, kwiecień 2014 ISSN 2353-5822 NR 54/2014 O SYTUACJI NA UKRAINIE PRZED AKCJAMI SEPARATYSTÓW NA WSCHODZIE Warszawa, kwiecień 2014 ISSN 2353-5822 NR 54/2014 O SYTUACJI NA UKRAINIE PRZED AKCJAMI SEPARATYSTÓW NA WSCHODZIE Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Porozumienie o współpracy pomiędzy Województwem Dolnośląskim (Rzeczpospolita Polska) a Regionem Alzacji (Republika Francuska)

Porozumienie o współpracy pomiędzy Województwem Dolnośląskim (Rzeczpospolita Polska) a Regionem Alzacji (Republika Francuska) Porozumienie o współpracy pomiędzy Województwem Dolnośląskim (Rzeczpospolita Polska) a Regionem Alzacji (Republika Francuska) zwani dalej Stronami WOJEWÓDZTWO DOLNOŚLĄSKIE Reprezentowane przez Marszałka

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE FINANSOWE 2012

SPRAWOZDANIE FINANSOWE 2012 SPRAWOZDANIE FINANSOWE 2012 1 - Rachunek zysków i strat 2012 A. Obraz Przychodów roku 2012 Rok 2012 Przychody (w zł) Składka członkowska 300,00 0,08% Dotacja Fundacji ATD Francja 222 481,80 57,38% Inne

Bardziej szczegółowo

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji A 399316 POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji pod redakcją Krzysztofa Zagórskiego i Michała Strzeszewskiego Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Warszawa 2005 Spis treści WSTĘP. OPINIA

Bardziej szczegółowo

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r.

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. I Preambuła 1. Osiągnięcie celów Traktatu Północnoatlantyckiego wymaga integracji przez jego państwa-strony takich środków

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTETU MUZYCZNEGO FRYDERYKA CHOPINA

UNIWERSYTETU MUZYCZNEGO FRYDERYKA CHOPINA SENAT UNIWERSYTETU MUZYCZNEGO FRYDERYKA CHOPINA Uchwała nr 9/40/2013 z dnia 21 stycznia 2013 w sprawie wyrażenia zgody na podpisanie umów o współpracy międzynarodowej Na podstawie 38 p. 5d Senat Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Czy mieszkańcy Euroregionu Nisa-Neisse-Nysa są przygotowani na otwarcie rynku gospodarki i pracy?

Czy mieszkańcy Euroregionu Nisa-Neisse-Nysa są przygotowani na otwarcie rynku gospodarki i pracy? 2 EUROREGIONALNA KONFERENCJA 347 DNI DO ZNIESIENIA OGRANICZEŃ SWOBODNEGO WYBORU MIEJSCA PRACY I ZAMIESZKANIA MIĘDZY POLSKĄ I NIEMCAMI Motto: Czy mieszkańcy Euroregionu Nisa-Neisse-Nysa są przygotowani

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNA OCENA PRACOWNIKÓW, UDZIELANIE INFORMACJI ZWROTNEJ W KONTEKŚCIE REDUKCJI ETATÓW ORAZ ELEMENTY ZARZĄDZANIA EMOCJAMI

EFEKTYWNA OCENA PRACOWNIKÓW, UDZIELANIE INFORMACJI ZWROTNEJ W KONTEKŚCIE REDUKCJI ETATÓW ORAZ ELEMENTY ZARZĄDZANIA EMOCJAMI EFEKTYWNA OCENA PRACOWNIKÓW, UDZIELANIE INFORMACJI ZWROTNEJ W KONTEKŚCIE REDUKCJI ETATÓW ORAZ ELEMENTY ZARZĄDZANIA EMOCJAMI Prowadzący - dr Sylwia Szymańska - trener FPL Każda sytuacja wywołuje emocje

Bardziej szczegółowo

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 na mocy podpisanego 4 kwietnia 1949 Traktatu Północnoatlantyckiego.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2011 BS/12/2011 O STANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO I ŹRÓDŁACH JEGO FINANSOWANIA

Warszawa, styczeń 2011 BS/12/2011 O STANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO I ŹRÓDŁACH JEGO FINANSOWANIA Warszawa, styczeń 2011 BS/12/2011 O STANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO I ŹRÓDŁACH JEGO FINANSOWANIA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 4 lutego 2010 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Warszawa, listopad 2013 BS/158/2013 PRZED SZCZYTEM PARTNERSTWA WSCHODNIEGO W WILNIE

Warszawa, listopad 2013 BS/158/2013 PRZED SZCZYTEM PARTNERSTWA WSCHODNIEGO W WILNIE Warszawa, listopad 2013 BS/158/2013 PRZED SZCZYTEM PARTNERSTWA WSCHODNIEGO W WILNIE Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKATzBADAŃ. Zmiany nastawienia Polaków do innych narodów NR 113/2015 ISSN 2353-5822

KOMUNIKATzBADAŃ. Zmiany nastawienia Polaków do innych narodów NR 113/2015 ISSN 2353-5822 KOMUNIKATzBADAŃ NR 3/25 ISSN 2353-5822 Zmiany nastawienia Polaków do innych narodów Przedruk i rozpowszechnianie tej publikacji w całości dozwolone wyłącznie za zgodą CBOS. Wykorzystanie fragmentów oraz

Bardziej szczegółowo

Warszawa, luty 2014 NR 22/2014 POLACY O ROZWOJU SYTUACJI NA UKRAINIE

Warszawa, luty 2014 NR 22/2014 POLACY O ROZWOJU SYTUACJI NA UKRAINIE Warszawa, luty 2014 NR 22/2014 POLACY O ROZWOJU SYTUACJI NA UKRAINIE Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2012 BS/79/2012 POKOLENIE PRZYSZŁYCH WYBORCÓW PREFERENCJE PARTYJNE NIEPEŁNOLETNICH POLAKÓW

Warszawa, czerwiec 2012 BS/79/2012 POKOLENIE PRZYSZŁYCH WYBORCÓW PREFERENCJE PARTYJNE NIEPEŁNOLETNICH POLAKÓW Warszawa, czerwiec 2012 BS/79/2012 POKOLENIE PRZYSZŁYCH WYBORCÓW PREFERENCJE PARTYJNE NIEPEŁNOLETNICH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2012

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY

EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z wiedzy o społeczeństwie Zadanie 1. (0 1) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z BADAŃ EWALUACYJNYCH EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ PRZEDSIĘBIORSTW/ORGANIZACJI/INSTYTUCJI W RAMACH PROJEKTU

RAPORT Z BADAŃ EWALUACYJNYCH EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ PRZEDSIĘBIORSTW/ORGANIZACJI/INSTYTUCJI W RAMACH PROJEKTU Ewelina Ciaputa RAPORT Z BADAŃ EWALUACYJNYCH EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ PRZEDSIĘBIORSTW/ORGANIZACJI/INSTYTUCJI W RAMACH PROJEKTU ZIELONA INICJATYWA GOSPODARCZA. PARTNERSTWO NA RZECZ EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w pracy Raport z badania sierpień 2013 r. O badaniu Media społecznościowe powoli zmieniają organizacje. Nie dzieje się to tak szybko, jak się spodziewano kilka lat

Bardziej szczegółowo

Wykres 27. Często rozmawiasz z rodzicami na temat agresji, autoagresji lub innych problemów?

Wykres 27. Często rozmawiasz z rodzicami na temat agresji, autoagresji lub innych problemów? 1. Wpływ środowiska rodzinnego na zachowania autoagresywne Do czynników środowiskowych wskazujących na źródła agresji zalicza się rodzinę, także jej dalszy wpływ na wielopokoleniowe rodziny, przekazywanie

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

Procesy transformacji

Procesy transformacji cocpltli304 TEMAT 3 : Procesy transformacji Materiały pomocnicze dla nauczycieli i uczniów Transformacja wewnętrzna Przemiany stosunków polsko-niemieckich w podręcznikach do nauczania historii na przykładzie

Bardziej szczegółowo

JAK POLACY UCZĄ SIĘ JĘZYKÓW OBCYCH?

JAK POLACY UCZĄ SIĘ JĘZYKÓW OBCYCH? JAK POLACY UCZĄ SIĘ JĘZYKÓW OBCYCH? Warszawa, październik 2000! Prawie jedna czwarta (23%) Polaków deklaruje, że obecnie uczy się lub w najbliższym czasie zamierza uczyć się języka obcego, przy tym 16%

Bardziej szczegółowo

EUROBAROMETR UE28 PARLAMENT EUROPEJSKI W ODBIORZE SPOŁECZNYM W POLSCE REGIONY W KRAJU ANALIZA MIĘDZYREGIONALNA WYNIKI DLA POLSKI

EUROBAROMETR UE28 PARLAMENT EUROPEJSKI W ODBIORZE SPOŁECZNYM W POLSCE REGIONY W KRAJU ANALIZA MIĘDZYREGIONALNA WYNIKI DLA POLSKI REGIONY W KRAJU 1 ZAŁĄCZNIK DOTYCZĄCY METODOLOGII: ANALIZA WYNIKÓW EUROBAROMETRU Z ROZBICIEM NA REGIONY Poniższa analiza regionalna jest oparta na badaniach Eurobarometru zleconych przez Parlament Europejski.

Bardziej szczegółowo

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP ROZDZIAŁ I. RELACJA ZALEŻNOŚCI W NAUCE O STOSUNKACH MIĘDZYNARODOWYCH 1.Pojęcie zależności 2. Historyczne i współczesne formy zależności 2.1. Okres przedwestfalski 2.2.

Bardziej szczegółowo

Raport z badania. Przedsiębiorcy a państwo wzajemny poziom zaufania. IV Kongres Rzetelnych Firm październik 2015 r.

Raport z badania. Przedsiębiorcy a państwo wzajemny poziom zaufania. IV Kongres Rzetelnych Firm październik 2015 r. Raport z badania Przedsiębiorcy a państwo wzajemny poziom zaufania IV Kongres Rzetelnych Firm październik 2015 r. 1 SPIS TREŚCI WSTĘP...3 PRZEDSIĘBIORCY CZUJĄ SIĘ TRAKTOWANI JAK OSZUŚCI...4 UCZCIWOŚĆ POLSKIEGO

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY CZYTANIE W znaczeniu psychofizycznym: techniczne rozpoznawanie znaków. W znaczeniu psychologicznym: zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

Kontakty rodziców dzieci 6 i 7-letnich z przedszkolem/szkołą 1

Kontakty rodziców dzieci 6 i 7-letnich z przedszkolem/szkołą 1 Kontakty rodziców dzieci 6 i 7-letnich z przedszkolem/szkołą 1 Relacje między nauczycielami i rodzicami mogą być czynnikiem pośrednio wspierającym jakość nauczania uczniów, na co zwracają uwagę zarówno

Bardziej szczegółowo

Erasmus+ Młodzież w działaniu 2007-2013. Erasmus+ Młodzież 2014-2020

Erasmus+ Młodzież w działaniu 2007-2013. Erasmus+ Młodzież 2014-2020 Erasmus+ program Komisji Europejskiej, który zastąpił między innymi wcześniejsze programy sektorowe Uczenie się przez całe życie i Młodzież w działaniu. Młodzież w działaniu 2007-2013 Erasmus+ Młodzież

Bardziej szczegółowo

SOPOCKI DWUMIESIĘCZNIK POZARZĄDOWY STYCZEŃ LUTY

SOPOCKI DWUMIESIĘCZNIK POZARZĄDOWY STYCZEŃ LUTY SOPOCKI DWUMIESIĘCZNIK POZARZĄDOWY STYCZEŃ LUTY SPOŁECZEŃSTWO / POMOC SPOŁECZNA / ZDROWIE / GOSPODARKA... 2 NAUKA / EDUKACJA... 5 KULTURA I SZTUKA... 7 EKOLOGIA/OCHRONA ŚRODOWISKA/TURYSTYKA I KRAJOZNAWSTWO...

Bardziej szczegółowo

Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju w projektach polskoniemieckich

Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju w projektach polskoniemieckich Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju w projektach polskoniemieckich spotkań młodzieży Współczesne wyzwania edukacji ekologicznej w Polsce Warszawa, 25-27.5.2012 dr Steffen Grothe Polsko-Niemiecka Współpraca

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT 69--69; 68-7-0 UL. ŻURAWIA A, SKR. PT. INTERNET http://www.cbos.pl OŚRODEK INFORMACJI 69-6-9, 6-76- 00-0 W A R S Z A W A E-mail: sekretariat@cbos.pl TELEFAX

Bardziej szczegółowo

Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy. 1. Wstęp. 2. Dane ilościowe

Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy. 1. Wstęp. 2. Dane ilościowe Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy 1. Wstęp Niniejszy raport został opracowany celem przedstawienia potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy w całej Polsce

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE dr Marta Janina Skrodzka MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE Wprowadzenie Każde postępowanie mediacyjne, co zostało wskazane w przygotowanych do tej pory opracowaniach, przebiega zasadniczo w podobny sposób,

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wstęp... 3 Raport w Liczbach... 3 Powody przyjazu Ukraińców do Polski... 4 Otwartość Polaków na pracowników z Ukrainy...

Spis treści Wstęp... 3 Raport w Liczbach... 3 Powody przyjazu Ukraińców do Polski... 4 Otwartość Polaków na pracowników z Ukrainy... Spis treści Wstęp... 3 Raport w Liczbach... 3 Powody przyjazu Ukraińców do Polski... 4 Otwartość Polaków na pracowników z Ukrainy... 4 Elementy, które zaskoczyły Ukraińców po przyjeździe do Polski... 4

Bardziej szczegółowo

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ 70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ Wojna 1939-1945 była konfliktem globalnym prowadzonym na terytoriach: Europy, http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/galeria/402834,5,niemcy-atakuja-polske-ii-wojna-swiatowa-na-zdjeciach-koszmar-ii-wojny-swiatowej-zobacz-zdjecia.html

Bardziej szczegółowo